B13.1 Naar een agenda voor Nederland.pdf
Tekst van het document
Naar een agenda voor Nederland Den Haag, 30 januari 2024 Geachte heer Plasterk, Gemeenten, provincies en waterschappen willen met het nieuwe kabinet een agenda opstellen die gericht is op de aanpak van de grote maatschappelijke vraagstukken van onze tijd. Hierbij bieden wij u een aanzet voor een agenda voor Nederland aan. Wij doen dat in het besef dat de grote opgaven zonder de decentrale overheden niet kunnen worden gerealiseerd. U kunt deze aanzet voor een agenda voor Nederland dan ook lezen als het aanbod van de decentrale overheden aan het nieuwe kabinet: wij willen samen optrekken bij het belangrijke werk dat moet worden gedaan. Graag bespreken we deze aanzet voor een agenda met de formerende partijen, om vervolgens afspraken te kunnen maken over de samenwerking tussen het nieuwe kabinet en de decentrale overheden in de komende kabinetsperiode. Gemeenten, provincies en waterschappen zijn onderdeel van de oplossingen voor de grote maatschappelijke vraagstukken. Wij staan dicht bij onze inwoner: we betrekken hen bij totstandkoming van nieuw beleid en uitvoering. Wij geven de overheid een persoonlijk gezicht in het contact met onze inwoners en geven inzicht in de noodzaak van sommige keuzes, ook als die pijnlijk zijn. Tegelijkertijd zijn we wendbaar en flexibel, herkenbaar en laagdrempelig.
Dit stelt ons in staat om maatwerkoplossingen te vinden voor levensgrote vraagstukken. Wij staan dicht bij de gebieden waar het moet gebeuren. Problemen die van plek tot plek en van regio tot regio verschillen en dus om eigen oplossingen vragen. Gemeenten, provincies en waterschappen hebben ruimte en vertrouwen nodig. En stabiele, structurele en voorspelbare inkomsten om hun rol te vervullen. Dit vraagt om erkenning vanuit het Rijk voor de huidige benarde financiële positie van provincies en met name gemeenten. Alleen met een goede (financiële) uitgangspositie kunnen de decentrale overheden bijdragen aan het oplossen van de grote maatschappelijke problemen. Een afspraak in de Code interbestuurlijke verhoudingen is dat de decentrale overheden tijdig worden uitgenodigd aan tafel bij de formerende partijen om de gezamenlijke opgaven te bespreken. We zien uit naar dat gesprek en bieden u hierbij alvast onze inzet aan.
Sharon Dijksma
Jaap Smit
Rogier van der Sande
Voorzitter VNG
Voorzitter IPO
Voorzitter UvW
Naar een agenda voor Nederland De inzet van de decentrale overheden De grote opgaven van deze tijd kunnen niet zonder de decentrale overheden worden gerealiseerd. Wij hebben daarbij samen met u de opdracht om het vertrouwen van mensen in de overheid te herwinnen. Samen met het nieuwe kabinet willen wij een agenda opstellen die gericht is op de aanpak van die grote opgaven. Wat ons betreft maken in ieder geval de hieronder genoemde thema’s daar deel van uit. Graag bespreken we zo’n agenda met de formerende partijen, om vervolgens afspraken te kunnen maken over de samenwerking tussen het nieuwe kabinet en de decentrale overheden in de komende kabinetsperiode. Bestaanszekerheid We zien dat steeds meer inwoners moeite hebben om
Kansengelijkheid
rond te komen. Het is onze taak als overheid om deze
We willen de meest kwetsbare gezinnen blijven helpen.
inwoners houvast te bieden in een onzekere wereld. We
Met
willen ons richten op maatwerk in bijzondere situaties.
toekomstscenario Kind en Gezinsbescherming zetten
Daarvoor dient de landelijke basis op orde te zijn. Om
wij goede stappen richting kansengelijkheid. Voor de
een menswaardig bestaan veilig te stellen, is het aan de
continuïteit van de jeugdhulp is financiële zekerheid
politiek om fundamentele keuzes te maken. Het is
nodig vanaf 2026. Ook is op korte termijn inzicht nodig
belangrijk dat basisvoorzieningen als zorg, onderwijs,
hoe de inperking van de reikwijdte in de wet op
wonen, openbaar vervoer, kinderopvang, cultuur en
jeugdhulp eruit gaat zien. Onderwijshuisvesting is wat
bibliotheken voor iedereen toegankelijk en betaalbaar
ons betreft topprioriteit: er liggen diverse rapporten die
zijn.
klip-en-klaar zijn over het belang hiervan voor de
de
Hervormingsagenda
Jeugd
en
het
kansen van alle jongeren. De VNG organiseert een Top Bestaanszeker Nederland op woensdag 31 januari 2024 om samen met maatschappelijke partners een stap naar voren te zetten.
Asiel en migratie De decentrale overheden kunnen een bijdrage leveren aan
een
flexibel
en
effectief
opvang-
en
migratiesysteem. Betrouwbaar rijksbeleid gericht op de lange termijn, wetgeving waarin de taken goed zijn
Brede welvaart
onderscheiden, en voldoende middelen en capaciteit
Brede welvaart vraagt om verdienvermogen in elke
in
de
hele
keten
regio. Een sterk regionaal bedrijfsleven is om die reden
randvoorwaarden.
belangrijk voor Nederland. Iedere regio is anders en
migratiesysteem dat kan rekenen op draagvlak in
heeft zijn eigen kracht, waarden, normen en cultuur.
wijken, dorpen en steden, menswaardig is en zorgt voor
Kennis van en directe betrokkenheid bij de regio zijn
goede integratie van nieuwkomers die mogen blijven.
nodig om het regionale bedrijfsleven optimaal te
Een systeem waarbij de basisvoorwaarden weer op
kunnen ondersteunen met maatwerk gericht op
orde zijn.
Zo
zijn
daarvoor
komen
we
belangrijke tot
een
regionale meerwaarde en breed draagvlak. We werken daarom graag
samen
het
nieuwe
kabinet
aan
strategische investeringsagenda’s voor de regio om invulling te kunnen geven aan de maatschappelijke opgaven en brede welvaart.
2
Over bovenstaande onderwerpen hebben de VNG en gemeenten een hernieuwde propositie ‘de Waarde van het Sociaal Domein’ opgesteld. Deze is op 26 januari 2024 gepubliceerd.
ruimtelijke keuzes. Hiermee voorkomen we problemen
Kiezen in de ruimte
en kosten in de toekomst. We moeten in Nederland slim
Elke regio telt en elke regio draagt op z’n eigen wijze bij
gaan bouwen. Dat betekent nieuwbouwlocaties kiezen
aan de brede welvaart en aan de kwaliteit van de
waar ruimte is of wordt gereserveerd voor water, en niet
leefomgeving
bouwen op plekken die daarvoor ongeschikt zijn.
in
Nederland.
In
de
ruimtelijke
voorstellen die iedere provincie in samenwerking met
Hetzelfde geldt voor klimaatbestendig bouwen van
gemeenten,
andere
nieuwe woningen, die ook voor toekomstige generaties
gebiedspartners uitwerkt, krijgen de eigen regionale
geschikt moeten zijn om in te wonen. Om dit te
agenda’s een stevige plek. Gemeenten werken aan de
bereiken
integratie van de ruimtelijke met de sociale agenda.
bouwvoorschriften op te nemen in het Besluit
Wij realiseren vanuit de visie voor een gebied of wijk
bouwwerken
nieuwe woningen, het behoud en uitbreiden van
Bouwbesluit).
natuur, het vinden van een plek voor bedrijven en
Klimaatadaptatief bouwen vergt naast een lange
ondernemers. De fysieke ruimte in Nederland is schaars
termijnperspectief ook extra geld. Op dit terrein zijn al
en de herinrichtingsopgave is groot. Overal verdienen
de nodige tekorten, met speciaal aandacht voor het
mensen kansen en hopen ze gezond oud te worden;
Hoogwaterbeschermingsprogramma
daarvoor is ruimte nodig. Het is aan ons om daar met
rijksoverheid en waterschappen in gezamenlijkheid
elkaar in goed samenspel keuzes te maken.
wordt gefinancierd. Daarnaast is sprake van een grote
Het afwegen van het waterbelang moet hierbij minder
vervangings- en onderhoudsopgave bij infrastructuur in
vrijblijvend worden. Dat betekent onder meer dat de
bezit van decentrale overheden, zoals uit een recente
gevolgen van het bouwen van woningen voor het
verkenning van TNO blijkt.
waterschappen
en
kan
het
nodig
zijn
leefomgeving
(het
aanvullende voormalige
die
door
water- en bodemsysteem inzichtelijk moeten zijn. Op die manier kan een goede afweging worden gemaakt waardoor afwenteling wordt voorkomen, bijvoorbeeld
Klimaat en energie
op toekomstige generaties. Hiermee vergroten we ook
Voor klimaat en energie staat één woord centraal:
het bewustzijn en het draagvlak voor de te maken
uitvoering, uitvoering en nog eens uitvoering! Dat
keuzen. Dit moet lokaal en regionaal, en waar nodig
slaagt alleen als Rijk, gemeenten, provincies en
landelijk worden geborgd met regelgeving. Wat ons
waterschappen intensief met elkaar samenwerken. Dit
betreft wordt dit onderdeel van de bestuurlijke
vergt ook een goed narratief waarin overheden
afspraken die we willen maken met het nieuwe kabinet.
duidelijk maken wat en wanneer gaat gebeuren en hoe inwoners en bedrijven daar mede vorm aan kunnen
De Unie van Waterschappen organiseert dit voorjaar een
klimaat-
en
watertop
om
samen
met
maatschappelijke partners een stap naar voren te zetten.
geven. Klimaatrechtvaardigheid - het eerlijk delen van lusten en lasten - is een belangrijk uitgangspunt om draagvlak
te
houden.
transportschaarste
op
belemmert
alleen
niet
energietransitie
maar
Urgent het de
ook
thema
is
elektriciteitsnet. voortgang de
de Deze
van
de
ontwikkeling
van
Nederland. Het vergt alle hens aan dek en onorthodoxe Woningbouw
maatregelen om netcongestie aan te pakken en het
Voor de honderdduizenden woningzoekenden in Nederland is het van belang om snel veel meer te
energienet tijdig te verzwaren. Het lokaal opwekken van energie is daarvoor eveneens een van de oplossingen.
bouwen. Om dat te kunnen doen is het essentieel om gezamenlijk
te
investeren
in
bereikbaarheid,
netcongestie, recreatief groen (zowel in als rond de
Aedes, VNG en IPO organiseren dit voorjaar een
stad) en met voorrang belemmeringen in wet- en
Woontop om samen met maatschappelijke partners
regelgeving (waaronder stikstof en geluid) aan te
een stap naar voren te zetten.
pakken. Wij onderschrijven de ingezette koers dat water en bodem sturend moeten zijn bij het maken van 3
structurele
Bereikbaarheid & OV
beschikbaarheid
van
de
benodigde
juridische en financiële middelen en een helder
We zien het hele land vast staan en het aantal
generiek beleid.
verkeersdoden en gewonden stijgen. Daarom is een andere aanpak van het mobiliteitsbeleid nodig waarbij betaalbare bereikbaarheid in elke regio centraal staat. Investeer in snel, frequent en aantrekkelijk openbaar vervoer en goede fietsvoorzieningen, pas regelgeving
Het IPO organiseert dit voorjaar een top over het landelijk gebied om samen met maatschappelijke partners een stap naar voren te zetten.
aan zodat doelgroepenvervoer en vervoer op maat als één systeem werken en zorg voor voldoende budget. Daarvoor is het Mobiliteitsfonds de geijkte plek, naast middelen voor onderhoud,
vernieuwing en
Water
het
Gebruik water als transitiemotor voor het landelijk
verkeersveilig maken van infrastructuur en handhaving.
gebied. Relatief eenvoudige watermaatregelen kunnen de veerkracht van de natuur vergroten en klimaatrisico’s
Het IPO heeft over het landelijk gebied de propositie ‘Handen uit de mouwen voor een toekomstbestendig landelijk gebied’ opgesteld. Deze is op 15 december 2023 gepubliceerd.
van de landbouw verkleinen. Water verbindt landbouw en natuur. Door te redeneren vanuit de draagkracht van het water- en bodemsysteem vinden we oplossingen die houdbaar zijn voor de lange termijn. We mogen de problemen van nu niet afwentelen op toekomstige generaties. Daar kunnen we de ‘waterknop’ voor benutten. Een bronaanpak (wat er niet inkomt, hoeft er
Landelijk gebied De decentrale overheden willen zo snel mogelijk samen met het Rijk verder aan de slag om de problemen in het landelijk gebied aan te pakken. Het gaat om samenhangende problemen: de vergunningverlening loopt vast waardoor maatschappelijke ontwikkelingen stagneren en boeren in onzekerheid zitten over de toekomst van hun bedrijf, het behalen van de doelen van de Kaderrichtlijn Water 2027 vormt een stevige
ook niet uit) is nodig voor een goede waterkwaliteit (dus voorzorgprincipe bij toelatingsbeleid) maar ook nieuwe investeringen
in
regelgeving
te
waterzuiveringen voldoen.
De
om
aan
EU-
middelen
uit
het
transitiefonds voor beekdalherstel
zijn voor het
waterbeheer onmisbaar. Het halen van de Kaderrichtlijn Water en ook het beschermen van drinkwaterbronnen vraagt om versnelling en versterking van de inzet op waterkwaliteit.
uitdaging, instandhouding van natuurdoelstellingen vraagt extra inzet en er is nog steeds geen duurzame
De Unie van Waterschappen en de vereniging van
oplossing voor PAS-melders en vergelijkbare gevallen.
drinkwaterbedrijven Vewin hebben een gezamenlijke
Provincies voeren regie op een samenhangende
agenda ‘Water in Actie’ uitgebracht met acties voor het
aanpak en slim ruimtegebruik.
beschikbaar houden van voldoende gezond water en
De decentrale overheden vragen van het nieuwe
het herstellen van de waterbalans .
kabinet doelsturing die ondernemers perspectief biedt,
4
Naar een agenda voor Nederland De decentrale overheden vragen ruimte en vertrouwen Deze aanzet voor een agenda voor Nederland is het aanbod van de decentrale overheden aan het nieuwe kabinet om bij te dragen aan de grote opgaven van deze tijd. We willen als gelijkwaardige partners met elkaar optrekken. Daar hoort ook een goede (financiële) startpositie bij. En omdat er in het hele land schaarste is aan personeel, willen we uitvoerbaarheid agenderen. buslijnen worden opgeven en verschraalt het
Versterking partnerschap
sociaal domein.
We werken aan oplossingen die werken in onze buurten, wijken en gebieden. Oplossingen die uitlegbaar zijn aan onze inwoners en uitvoerbaar
Afschaffen van de opschalingskorting
voor onze organisaties. We brengen daarom graag
We zien inmiddels brede steun in de Tweede Kamer
onze praktijkkennis vanaf de start in. We zien graag
ontstaan
dat we met elkaar in de interbestuurlijke verhouding
opschalingskorting voor gemeenten en provincies
meer zekerheden inbouwen dat nieuwe plannen
af te schaffen. Terugdraaien van deze korting
ook
verkleint het gat voor gemeenten in 2026 met € 675
uitvoerbaar
en
interbestuurlijke
effectief
zijn.
verhoudingen
De
Code
en
de
voor
onze
vurige
wens
om
de
miljoen en voor provincies met € 40 miljoen.
Uitvoerbaarheidstoets decentrale overheden zijn daarin onmisbaar, evenals een uitvoeringstoets door de VNG en gemeenten zelf. Daarmee zijn we er nog niet: professionals, data en ICT, en geld zijn komende jaren schaars. Maak samen met ons heldere keuzes waar gemeenten, provincies en waterschappen écht het verschil maken en welke taken het Rijk beter kan uitvoeren. Kijk ook waar vereenvoudiging mogelijk is, voor onze inwoners en onze mensen in de uitvoering. De opgaven waarvoor we gezamenlijk staan, vragen om een overheid die betrouwbaar is en vertrouwen geeft aan inwoners. Decentrale overheden werken aan een sterke betrokkenheid van inwoners en voor goede democratische legitimatie van noodzakelijke keuzes. Wij hebben de taak goed naar mensen te
Herstel van het accres vanaf 2026 Het vorige kabinet heeft eenzijdig een nieuwe financieringssystematiek Vooruitlopend
daarop
aangekondigd. wordt
in
2026
het
gemeentefonds gekort met ongeveer € 2,3 miljard en het provinciefonds met € 400 miljoen. De aangekondigde nieuwe financieringssystematiek is er niet gekomen, maar de korting is wel blijven staan. Het gevolg is dat de decentrale overheden niet ten volle hun bijdrage kunnen leveren. Zij zullen investeringen uitstellen of annuleren en bezuinigen op de uitvoering van vrijwel al hun kerntaken als deze korting niet wordt hersteld.
luisteren en wij willen dat zij dat ook zo voelen.
Indexering van de fondsen passend bij stijgende
Met
kosten op wettelijke (zorg)taken
eerlijke
en
rechtvaardige
financiële
verhoudingen waarbij recht wordt gedaan aan de afspraken en de decentrale overheden structureel geld
krijgen
voor
structurele
decentrale
overheden
verbetering
van
vorm de
taken, geven
kunnen aan
een
leefbaarheid
en
bestaanszekerheid in alle regio’s Doen we dit niet dan gaan zwembaden dicht, bibliotheken sluiten,
Bij de Voorjaarsnota 2023 is eenzijdig een nieuwe normeringssystematiek gepresenteerd: het rijk wil voortaan het reëel accres koppelen aan de gemiddelde groei van het BBP over de afgelopen 8 jaar – een percentage van ongeveer 1,5%. Hoewel deze systematiek stabiliteit kan brengen, schiet ze tekort om de groei van de uitgaven voor zorgkosten van gemeenten door vergrijzing, beheer en
5
onderhoud van infrastructuur, openbare ruimte en
uitkeringen
OV en natuurbeheer van de provincies op te
provincies te bekostigen.
vangen. Die kosten stijgen namelijk harder dan het gemiddelde BBP. Daarnaast leidt de nieuwe berekeningswijze
van
de
accressen
tot
schommelingen met een éxtra nadeel, in plaats van het vergroten van de stabiliteit. Om ervoor te zorgen dat een nieuwe systematiek niet leidt tot een groeiend tekort en ook de steun van de decentrale overheden krijgt, treden wij graag in overleg over hoe het systeem wel kan bijdragen aan structurele en stabiele financiële inkomsten voor decentrale overheden.
In balans brengen van taken en middelen Gemeente- en provinciebegrotingen kijken vier jaar vooruit. Vanwege het financiële gat in 2026 en verder kunnen zij nu veel beperkter structurele uitgaven plannen. Zij kunnen bijvoorbeeld geen vast personeel aannemen voor structurele taken. Gemeenten en provincies starten begin 2024 met het opstellen van hun meerjarenbegroting 20252028. Het is dan noodzaak om gezamenlijk te kijken welke taken nog binnen de beschikbare middelen en op welke wijze kunnen worden uitgevoerd. Of we moeten
noodgedwongen
bezuinigingen
op
woningbouw, zorg, beheer en onderhoud en andere belangrijke zaken. Het
corrigeren
van
de
ingrepen
op
het
gemeentefonds en provinciefonds en de normering daarvan
dient
voorrang
te
krijgen.
Dit
is
noodzakelijk om de basis op orde te brengen. Daarnaast moeten we het gesprek blijven voeren over bestaande tekorten op huidige taken. Te denken valt bijvoorbeeld aan onderwijshuisvesting en de uitvoering van de participatiewet. Bij deze gesprekken
betrekken
we
ook
graag
de
arbeidsmarktkrapte.
Meer
algemene
en
minder
specifieke
uitkeringen Gemeenten en provincies hebben op dit moment te maken met veel specifieke uitkeringen. Dit beperkt de beleidsvrijheid van gemeenten en provincies en geeft veel administratieve lasten. Wij roepen een nieuw kabinet dan ook op om vooral de algemene
6
te
benutten
om
gemeenten
en