A04. RIB Uitkomsten ontwerpend onderzoek Landschap van verlangen (63776).pdf

RAADSINFORMATIEBRIEF

Van college van burgemeester en wethouders Vergadering van 21 juni 2022 Kenmerk Z/22/047918 / D/22/063776 Portefeuillehouder Bas Lont Portefeuille Energietransitie Opsteller Beek, Krispijn Onderwerp Uitkomsten ontwerpend onderzoek Landschap van verlangen

Kennisnemen van De uitkomsten van het ontwerpend onderzoek Landschap van verlangen. Het ontwerpend onderzoek is aangekondigd in raadsvoorstel afwegingskader grootschalige duurzame energie (D/21/024010) van 22 juni 2021 en uitgevoerd in de periode september 2021 tot en met april 2022

Inleiding In het ontwerpend onderzoek Landschappen van Verlangen stond de vraag centraal of we de ruimtelijke kwaliteit kunnen verbinden met nieuwe energielandschapen. Achitectuurinstituut AORTA heeft voor vijf gemeenten in de Lopikerwaard, samen met de Provinciaal Adviseur Ruimtelijke Kwalilteit (PARK) en MooiSticht onderzocht op welke innovatieve manieren zonnevelden onderdeel kunnen worden van het landschap. In het nationaal klimaatakkoord is afgesproken dat in 2030 70 procent van alle elektriciteit uit hernieuwbare bronnen komt. Dat gebeurt met windturbines op zee, op land en met zonnepanelen op daken en in zonneparken. Dertig regio’s maken een Regionale Energie Strategie (RES) om te bepalen hoe zij hun duurzame energiedoelen gaan halen. Binnen de RESregio U16 werken de gemeenten IJsselstein, Lopik, Montfoort, Woerden en Oudewater samen. Waardevolle landschappen Het overgaan op duurzame opwekking, transport en opslag van energie, is een nieuwe maatschappelijke opgave vanwege de mogelijke impact op het landschap. In de Lopikerwaard zijn oeverwallen en veenweiden veel voorkomende en gewaardeerde landschappen. De huidige gemeentelijke afwegingskaders voor de inpassing van duurzame energie zijn echter te beperkt en er is een verdiepingsslag nodig om innovatie en dialoog over gewenste en ongewenste innovaties mogelijk te maken.

Een voorbeeld hiervan is het idee om gebruik te maken van marginale/schrale gronden en polders te herontwikkelen volgens de oude drieslag: woning, huiskavel, schrale grond. Waarbij de schrale grond wordt ingericht voor een combinatie van natuur, recreatie en energie. Dit is tegenspraak met de huidige lijn voor kleine zonnevelden in het Afwegingskader grootschalige duurzame energie. In het Afwegingskader worden kleine zonnevelden juist voorzien nabij woning en huiskavel. Samenwerking Samen met de vijf gemeenten, vertegenwoordigd door Ben Kuipers, de PARK Paul Roncken, en MooiSticht heeft AORTA een ontwerpend onderzoek geïnitieerd naar zonnevelden en hoe die een plek kunnen krijgen in het landschap. Met dit onderzoek willen zij dat de energieopgave onderdeel wordt van de grotere omgevingsopgaven. Hierbij staat de waarde

van het landschap voorop. Het doel van het onderzoek is de huidige gemeentelijke afwegingskaders aan te vullen, zodat de ruimtelijke kwaliteit verbonden wordt met de nieuwe energielandschappen en de regionale thema’s zoals vergroting biodiversiteit, klimaatadaptie, recreatie en de beperking van bodemdaling. Andersom kunnen initiatiefnemers en ontwikkelaars de resultaten ook benutten om kwalitatief betere ontwerpen te maken. Veengebied en oeverwallen Vier ontwerpbureaus: Karres & Brands, DS landschapsarchitecten, UrbanSynergy en Vista zijn aan de slag gegaan om voor twee studiegebieden met innovatieve ideeën voor zonnevelden te komen. Het gaat om een veenweidegebied ten noorden van Oudewater en oeverwallen van de Hollandsche IJssel ten noorden van IJsselstein. Beide gebiedstypen hebben een eigen structuur en karakter en vragen om een aparte benadering. De uitkomsten van het onderzoek kunnen ook als inspiratie voor soortgelijke gebieden in het Groene Hart en breder in Nederland dienen.

Kernboodschap ‘Routes naar het Landschap van Verlangen’ is de uitkomst van het ontwerpend onderzoek door vier ontwerpbureaus. Het ontwerpend onderzoek is begeleid door een kernteam van AORTA, PARK, MooiSticht en Ben Kuipers. In het ontwerpend onderzoek is onderzocht hoe duurzame energieopwekking in de Lopikerwaard gecombineerd kan worden met andere ambities zoals circulaire landbouw, waterberging, natuurherstel en recreatie. Hierbij staat de waarde van het landschap van het Groene Hart voorop. We zijn dit onderzoek gestart uit zorg over de gevolgen van veranderend landgebruik door het inpassen van uitsluitend zonnevelden. Juist door het maken van slimme combinaties versterk je de landbouwtransitie, landschapsontwikkeling en veel meer. Op 20 april zijn de uitkomsten van het ontwerpend onderzoek gepresenteerd aan raadsleden, ambtenaren, stakeholders en andere geïnteresseerden in het gemeentehuis van Woerden. De belangrijkste uitkomst van het ontwerpend onderzoek is dat de huidige aanpak, waarin gemeenten vergunningen veelal op kavelniveau verstrekken met energie opwek als doel op z'n best leidt tot een landschap van acceptatie. In een landschap van acceptatie is het inpassen van zonnevelden (en windturbines) dominant, in een landschap van verlangen worden slimme combinaties gemaakt met waterbeheer, circulaire landbouw, natuurontwikkeling en recreatie: een gebundelde aanpak.

De weg hiernaartoe is niet eenvoudiger maar in veel opzichten wel wenselijker. Zeker in het Groene Hart waar zonnepanelen een plek moeten vinden tussen koeien, weidevogels en trotse bewoners in een eeuwenoud en hooggewaardeerd landschap. De routekaart Ons land en ook het Groene Hart zijn simpelweg te klein om alle ruimtelijke wensen naast elkaar te kunnen plaatsen. Het pleidooi van het kernteam dat het ontwerpend onderzoek begeleid heeft luidt als volgt: voorkom een geïsoleerde aanpak van de energie-opgave waarbij opgaven elkaar in de weg zitten met gevolg dat ze beter weggestopt kunnen worden achter een schaamrandje groen. Werk in plaats daarvan aan een samenhangend en duurzaam perspectief voor het landschap. Integraal waar je opgaven kunt bundelen, enkelvoudig waar het echt niet anders kan. Het kernteam heeft een routekaart opgesteld, die kan helpen bij een dergelijke aanpak (zie bijlage). Bredere aanpak voor een goede landschapsontwikkeling Een samenhangende aanpak vereist een andere route dan wat nu gebruikelijk is. Vanuit een brede scenariostudie naar de toekomst van gebieden, ontstaat een beter beeld van het ambitieniveau voor een landschap van verlangen en wat dit vraagt van overheid, burgers en uiteindelijk ook de markt. Door gebiedsopgaven centraal te zetten, wordt het opwekken van duurzame energie een middel in plaats van een doel op zich.

Een bredere aanpak vergt wellicht meer tijd, maar de landschappelijke kwaliteit en maatschappelijke opbrengsten van een integrale landschapsontwikkeling zullen vele malen hoger zijn. Ontwerpend onderzoek Ontwerpend onderzoek is één van de hulpmiddelen die ingezet kan worden om te onderzoeken hoe de duurzame energie-opgave kan worden verbreed. Zo kan ontwerpend onderzoek bijvoorbeeld helpen bij het verkennen van verschillende scenario’s waarin nieuwe inzichten en innovaties om de opgaven in een gebied te adresseren worden getest. Als de mogelijkheden zijn verkend kan vervolgens samen met alle betrokkenen het ambitieniveau worden bepaald. De ambitieniveaus die kunnen worden gekozen zijn kleinschalig op perceelsniveau, een aantal percelen gecombineerd of de hele polder erbij betrekken. In de routekaart staan verschillende routes hoe te komen tot een landschap waar verschillende opgaven met elkaar zijn verweven. De route waarin de zonne-energie centraal staat (landschappen van acceptatie) en verschillende routes waarin duurzame energieopwekking onderdeel is van andere gebiedsopgaven, oftewel een Landschap van Verlangen. Van perceelsniveau tot integrale landschapsontwikkeling.

De routekaart, de eindpresentaties van bureau Vista en Urban Synergy voor veenweidegebieden vind u in de bijlagen. Meer informatie en de eindpresentaties voor de oeverwallen zijn te vinden op de website van AORTA: https://www.aorta.nu/landschappenvanverlangen/ Lessen die het college trekt uit het ontwerpend onderzoek Een van de belangrijkste lessen voor het college is om energie te zien als middel om doelen te bereiken in plaats van enkel als doel op zich. Het college is daarbij van mening dat de huidige aanpak van het gebiedsproces goed aansluit bij de routekaart uit Landschap van verlangen. We hebben op dit moment nog geen zicht op de uitkomsten van het gebiedsproces. Wel wordt vanuit de verschillende opgaven in het zoekgebied gekeken naar de mogelijkheden, waarbij energie productie een van de middelen is om de voor het gebied gewenste doelen te bereiken. Wanneer gekozen wordt voor een ander schaalniveau dan kavels, bijvoorbeeld voor een hele polder, dan is samenwerking met waterschap en provincie gewenst. Door te kiezen voor een variatie van oplossingen ontstaat een interessanter landschap en het zorgt voor betere opbrengsten voor het elektriciteitsnetwerk. Dit laatste komt doordat andere oplossingen op andere momenten zullen pieken in elektriciteitsproductie. Het is daarbij wel van belang oog te hebben voor de indeling van de markt. Zo kunnen zonnevelden tot 2 MW (ong.

2 ha) op de middenspanningsring aangesloten worden, en worden zonnevelden tussen 2 MW en 10 MW op een middenspanningsstation aangesloten. Een commercieel ontwikkelt zonneveld tot 2 ha zal op 2 ha grond geplaatst worden. Als je uitgaat van een zonneveld in bezit van de gemeenschap wordt misschien wel gekozen voor een groter oppervlak, waarbij de gemeenschap kan kiezen voor het inrichten van een deel van het terrein voor recreatie, educatie, natuur of een combinatie met landbouw. Een ander inzicht voor het college is dat landschappelijke ingrepen een langer leven hebben dan de technische levensduur van een zonneveld. Waarbij zonnevelden een middel kunnen zijn om andere doelen (financieel) haalbaar te maken. Denk bv. aan het onderhoud of aanleg van een recreatieve route. Vanuit het ontwerpend onderzoek wordt het organiseren van inwoners volgens bestaande sociale structuren als kans gezien. In Oudewater betekent dit bijvoorbeeld het organiseren van inwoners per lintbebouwing of woonkern. Bijvoorbeeld de lintbebouwing van de Ruige Weide of de woonkeren Hekendorp. Tot slot is het college van mening dat het ontwerpend onderzoek goede handvatten biedt om het gesprek met inwoners aan te gaan over de wijze waarop inpassing van zonne-energie in het landschap van gemeente Oudewater mogelijk is.

Financiën De kosten van het ontwerpend onderzoek Landschap van verlangen zijn opgenomen in de begroting voor energietransitie.

Vervolg Het college geeft uw raad in overweging om het kernteam van AORTA, PARK, MooiSticht en Ben Kuipers te vragen om een toelichting van de resultaten aan uw raad. Bij voorkeur gezamenlijk met de raden van de andere gemeenten in de Lopikerwaard. De uitkomsten van het ontwerpend onderzoek Landschappen van Verlangen worden gebruikt voor het opstellen van een (beeld)kwaliteitsplan voor zonnevelden. De planning hiervan hangt af van financiële middelen van het rijk en de keuzes die gemaakt worden in het bijgestelde Uitvoeringsplan Energie. De uitkomsten en inzichten van het ontwerpend onderzoek Landschappen van Verlangen worden gebruikt bij de nadere uitwerking van kansen van het buitengebied

Bijlagen 1. Routekaart naar het Landschap van Verlangen (D/22/064206) 2. Eindpresentatie Vista het Landschap van Verlangen (D/22/064208) 3. Eindpresentatie Urban Synergy het Landschap van Verlangen (D/22/064209)