Regioplan Culturele Infrastructuur Achterhoek 2021-2024.pdf

R EG I O PL A N Culturele Infrastructuur Achterhoek 2021-2024 Een verbreding van het Cultuur en Erfgoedpact Achterhoek

Inhoud 1

Samenvatting

3

2

Regioplan voor een sterke Culturele Infrastructuur Achterhoek

8

De piramide van talentontwikkeling Het CEPA als basis voor een sterke culturele infrastructuur De rollen in de Culturele Infrastructuur Achterhoek

3

Themalijn 1: Educatie

12

De uitdaging: talentontwikkeling als sluitpost Wat doen we al als CEPA? - Creatieve educatieprojecten De innovatie: partners verbinden en verdiepen richting erfgoed

4

Themalijn 2: Participatie

14

De uitdaging: sociale cohesie en erfgoed Wat doen we al als CEPA? Lang Leve Kunst De innovatie: verbreden en ontschotting cultuur en sociaal domein

5

Themalijn 3: Presentatie

16

De uitdaging: de exploitatie en de profilering Wat doen we al als CEPA? - Cultuuragenda Achterhoek De innovatie: Achterhoekcampagne

6

Themalijn 4: Top

18

De uitdaging: positionering als innovatieve regio Wat doen we al als CEPA? - een jaarlijks gemeente-overstijgend kunstproject De innovatie: Creatieve impulsen aan het economisch klimaat

7

Hoe: Cultuurcoaches

20

De uitdaging: het vergroten van de huidige infrastructuur met de informele kracht van de Achterhoek De innovatie: inzet van cultuurcoaches

8

Regioplan 2021-2024

Cultuur en Erfgoed Achterhoek

Begroting

21

3

Samenvatting

Berkelland

1

Uitgangspunt van de Achterhoek

Bronckhorst

Oost Gelre

Top Presentatie Participatie Educatie

Winterswijk Doesburg

Pyramide van talentontwikkeling

Cultuurcoalitie

Montferland

Doetinchem

Het is volgens ons noodzakelijk dat we als regio de culturele infrastructuur in de Achterhoek in stand houden én toekomstbestendig maken. We doen dit door in te zetten op de verbreding in verbinding en innovatie, met de Piramide van talentontwikkeling als uitgangspunt. De lagen in deze piramide staan in circulaire verbinding met elkaar en vormen samen de basis voor een stevige culturele infrastructuur. Ze kunnen niet zonder elkaar en versterken elkaar. Levens-veranderende gebeurtenissen, zoals nu de pandemie, richten schade aan in alle lagen van de piramide. Deze schade komen we alleen te boven als alle organisaties in de regio samen een duurzame infrastructuur vormen. We zijn er van overtuigd dat de succesvolle structuur van het CEPA het meest geschikt is om uitvoering te geven aan deze verbreding.

Aalten

Oude IJsselstreek

Cultuur en erfgoed zijn van groot belang voor de Achterhoekse samenleving. Al jarenlang werken we als regio Achterhoek samen in het Cultuur- en Erfgoedpact Achterhoek (CEPA). De Cultuurcoalitie geeft hier uitvoering aan. Deze samenwerking heeft geresulteerd in de sterke basis waar we nu op door kunnen bouwen.

Kern per themalijn: Kunst draagt bij aan de Achterhoekse (maak)industrie

Het Regioplan voor een sterke Culturele Infrastructuur Achterhoek is daarom een samenvoeging van het Programma CEPA 2021-2024 en de gezamenlijke uitgangspunten van de Achterhoekse gemeenten (visiedocument september 2020).

DOEL REGIOPLAN Innovatie door kennisdeling en regioprofilering Amateurkunst en erfgoed als dragers voor sociale cohesie Cultuur- en erfgoededucatie als borging voor een creatieve regio

Transformatie en innovatie, waarbij we door middel van de CEPA Cultuurcoalitie de héle culturele infrastructuur in de regio Achterhoek willen verbinden, verdiepen en versterken voor de toekomst. Dit doen we in hoofdlijnen door middel van: • uitbreiding van het Programma CEPA 2021-2024; • onderzoeken van de mogelijkheden voor uitbreiding, verbreding en versterking van de samenstelling van de CEPA Cultuurcoalitie; • transformatie van de huidige themalijnen langs de Piramide van talentontwikkeling.

vervolg >>> 4

Regioplan 2021-2024

Cultuur en Erfgoed Achterhoek

5

Samenvatting

1) Themalijn Educatie

4) Themalijn TOP

Cultuur- en Erfgoededucatie als borging voor een creatieve regio. Dit bereiken we door: • Het Platform Cultuureducatie Achterhoek: we gaan de samenwerking tussen het onderwijs (PO en VO en speciaal onderwijs) en de Achterhoekse culturele infrastructuur opzetten en daarmee scholen helpen om hun cultuureducatie naar een volgend niveau te brengen. • Educatie in erfgoed verder stimuleren. De cultuurcoalitie zal vormen van kennisdeling opzetten en waar gewenst nieuwe, Achterhoek-brede projecten opzetten. • Een ambitie voor de lange termijn is (dependances van) creatieve opleidingen in het beroepsonderwijs MBO en HBO in de Achterhoek te realiseren.

Kunst draagt bij aan de Achterhoekse (maak)industrie. Dit bereiken we door: • gebruik te maken van onroerend erfgoed, specifiek gebouwen, binnen alle themalijnen. Dat kunnen leegstaande kerken, silo’s, boerderijen of fabriekspanden zijn, maar ook kasteeltuinen of bruggen. • de culturele sector te verbinden aan de Achterhoek Thematafels • te experimenteren met projecten die verbinding leggen tussen creatieve industrie en de smart industry.

2) Themalijn Participatie Amateurkunst en erfgoed als dragers voor sociale cohesie. Dit bereiken we door: • het inrichten van een netwerk voor amateurkunst (verenigingen) en vrijwilligers en het ontwikkelen van discipline-overstijgende trainingen en scholing • het programma Kunst aan de Keukentafel Achterhoek breed door-ontwikkelen

6

Regioplan 2021-2024

CULTUURCOACHES Uniek in de Achterhoek is het grote informele netwerk, de betrokkenheid van bewoners en de liefde voor hun regio. Deze kracht willen we verbinden aan de bestaande culturele infrastructuur. We doen dit door de inzet van cultuurcoaches op verschillende domeinen. Deze coaches zullen nauw verbonden zijn en samenwerken met de cultuurcoalitie.

BORGING Door middel van het regioplan werken we vier jaar lang, ‘bovenop’ het huidige CEPA programma, aan het toekomstbestendig maken van de culturele infrastructuur. Tijdens dit proces zullen we met elkaar afstemmen hoe we deze transformatie en innovatie kunnen borgen.

3) Themalijn Presentatie

BUDGET

Innovatie door kennisdeling en regioprofilering. Dit bereiken we door: • een culturele bijdrage te leveren aan het ‘merk’ Achterhoek. Onder de campagne Cultuur & Erfgoed Achterhoek verstaan we een verzameling marketingacties, waarmee we gericht de Achterhoek verder op de kaart zetten, verbindingen leggen en versterken. •de Achterhoeker mee te nemen op een ‘belevingstocht’ in zijn eigen leefomgeving. We doen dit met alle Achterhoekers, van 0 tot 100 jaar. Zowel met inwoners als bezoekers.

Voor het bovenstaande is naar schatting ca € 3,9 miljoen nodig. Voor een verdeling van dit budget verwijzen we naar de begroting op de laatste pagina van dit plan.

Cultuur en Erfgoed Achterhoek

Gemeenten Achterhoek Aalten Berkelland Bronckhorst Doesburg Doetinchem

Montferland Oost Gelre Oude IJsselstreek Winterswijk

In samenwerking met: Cultuurcoalitie Achterhoek

7

Regioplan voor een sterke Culturele Infrastructuur Achterhoek Een sterke culturele infrastructuur leidt tot een rijker cultureel aanbod. Véél meer mensen kunnen dan genieten van kunst, cultuur en landschap. Door duurzaam te investeren in deze verbinding en verdieping van het cultureel aanbod, kunnen we samen veel meer voor elkaar krijgen. Dat is niet alleen goed voor de kwaliteit van kunst en cultuur in de hele regio, het is ook erg goed voor de economische ontwikkeling, het toerisme en daardoor voor het vestigingsklimaat en het behoud van voorzieningen en mensen.

CULTUUR: door de samenwerking tussen organisaties, de culturele sector en de lokale en regionale overheden kunnen we het culturele aanbod versterken. Erfgoed en historie maken we samen beter zichtbaar en beleefbaar. De culturele ambities van de provincie maken we gezamenlijk waar.

ECONOMIE: het bezoek aan de regio wordt door de culturele samenwerking vergroot en een flink deel eet en drinkt, overnacht, huurt fietsen en doet inkopen in de regio. De uitwisseling met de maakindustrie geeft niet alleen een impuls aan cultuur, maar ook aan de economie.

LEEFBAARHEID: bewoners zijn meer en actiever betrokken bij hun omgeving en leren meer aspecten en waarden van de regio kennen, dat kan bijdragen aan langer en prettiger wonen en verblijven in de regio. Cultuur draagt bovendien bij aan een duurzame instandhouding van voorzieningen op een breed maatschappelijk vlak, vergroot de sociale samenhang en beperkt eenzaamheidsproblematiek.

Top Presentatie Participatie Educatie In opdracht van de provincie Gelderland heeft Cultuur Oost samen met de 6 Gelderse regio’s in beeld gebracht welke vraagstukken daarbij cruciaal zijn en nu om oplossingen vragen. Daarin staan 3 overkoepelende thema’s centraal die voor de provincie belangrijk zijn om steun te kunnen verlenen aan de regio’s: •  Er moet sprake zijn van intensieve VERBINDING: delen van expertise, centrale coördinatie. • Er moet INNOVATIE plaatsvinden: door die verbinding zorgen dat niet 4 dezelfde wielen worden uitgevonden maar gezamenlijk een nieuw vervoermiddel. •  De infrastructuur moet een gezonde EXPLOITATIE kennen: een aantal stevige pijlers die een solide basis voor de kleine parels borgen. Met een heldere regionale opdracht voor die grote pijlers om de kleinschalige initiatieven te ondersteunen. Zodat in de daadwerkelijke impact geïnvesteerd wordt in plaats van in te veel organisaties en half leegstaande gebouwen. Al deze 3 thema’s zijn in de Achterhoek stevig gewaar­borgd. De Achterhoekse gemeenten werken reeds jarenlang samen in het Cultuur- en Erfgoedpact Achterhoek (CEPA), waaraan door de Cultuurcoalitie uitvoering wordt gegeven. Het CEPA heeft als doel om middels cultuur en erfgoed van de Achterhoek een aantrekkelijke regio voor wonen, werken en recreëren te maken.

Ook voor 20212024 hebben de 9 Achterhoekse gemeenten opnieuw een Cultuur en Erfgoedpact Achterhoek gevormd en hebben zij samen met de Cultuurcoalitie een Regioplan Culturele Infrastructuur gemaakt. De coronacrisis heeft de ambitie om de Achterhoek als één regio te zien verder versterkt. Meer dan ooit hebben we gemerkt dat samenwerking essentieel is en ook de noodzakelijke oplossing voor de huidige problematiek is. Puur lokale of sectorale besluitvorming kost meer dan het oplevert. Dat uitgangspunt is de basis voor dit Regioplan Culturele Infrastructuur Achterhoek 2021-2024.

8

Regioplan 2021-2024

2

Cultuur en Erfgoed Achterhoek

DE PIRAMIDE VAN TALENT­ ONTWIKKELING Om de verbreding in verbinding, innovatie en exploitatie goed in te richten nemen we de Piramide van talentontwikkeling als uitgangspunt. Immers, de noodzaak van talentontwikkeling in brede zin raakt aan alle facetten van de samenleving en economie. Een regio die zich richt op talentontwikkeling, investeert in de toekomst: we hebben onze toptalenten nodig en moeten op (inter)nationaal niveau meedoen in de top. De wereld vraagt daar om. Maar ook breder: ontplooiingskansen krijgen geeft energie op alle leeftijden en zorgt daardoor voor een hechtere samenleving. En ook dat heeft de wereld nodig. Cultuur kan daarin een cruciale rol spelen. De piramide schetst een doorlopende lijn met als fundament de educatie: een brede basis vanuit het onderwijs, gericht op kennismaking met cultuur en erfgoed en je eigen talenten. Zowel in het basis- en voortgezet onderwijs als in het MBO en HBO. Vervolgens kan men zijn talenten verdiepen in de amateurkunst. In de vorm van daadwerkelijke participatie door deelname en beoefening van cultuur en erfgoed via muziekscholen, verenigingen en vrijwilligersrollen. Maar cultuur is ook gewoon genieten van de presentatie van cultuur en erfgoed. Elke regio heeft daarvoor instellingen in het middensegment zoals podia, musea, galeries, festivals en andere instellingen met een regionale betekenis nodig.

En tot slot vergt een stevige culturele infrastructuur ook een klein topsegment van instellingen met landelijke of zelfs internationale uitstraling.

9

Berkelland

Cultuur- en erfgoededucatie als borging voor een creatieve regio

Bronckhorst

Amateurkunst en erfgoed als dragers voor sociale cohesie

Oost Gelre

De rollen in de Culturele Infrastructuur Achterhoek

Winterswijk Doesburg

Cultuurcoalitie

Via de opdrachtnemers worden inwoners, verenigingen, podia, festivals, kunstenaars & artiesten betrokken bij de uitvoering.

Neede Borculo Vorden

Eibergen

Berkelland

Ruurlo Bronkhorst

Aalten

Hengelo (G)

Doesburg

Montferland

Groenlo

Bronckhorst Zelhem

Doesburg

Oost Gelre Lichtenvoorde

Winterswijk

Doetinchem

Kunst draagt bij aan de Achterhoekse (maak)industrie

Wehl

Doetinchem

HET CEPA ALS BASIS VOOR EEN STERKE CULTURELE INFRASTRUCTUUR In de Achterhoek is voor elk van de lagen van de piramide een stevige culturele infrastructuur aanwezig. Maar door de coronacrisis is deze wel ernstig verzwakt. De 9 gemeenten willen deze structuur daarom meer dan ooit in samenhang met elkaar bezien en versterken. Geen ‘eigen kerktoren eerst’, maar een regionaal innovatief cultuurbeleid, dat verbinding stimuleert zodat een duurzame stevige exploitatie t.b.v. alle lagen van de piramide mogelijk is. Het Cultuur en Erfgoedpact Achterhoek met de Cultuurcoalitie die daar al jaren uitvoering (of vorm) aan geeft is daarom de basis van dit regioplan. Het is de verdieping en verbreding van het Programma Cultuur en Erfgoed 2021-2024, opgesteld door de Cultuurcoalitie en bestuurlijk vastgesteld door de 9 gemeenten in 2020, dat de basis vormt voor het Regioplan Culturele Infrastructuur Achterhoek. Met dit regioplan verstevigen we de themalijnen uit het Cultuur en Erfgoedpact en verbinden we deze met de 4 lagen in de piramide van talentontwikkeling. Dit is de basis van het CEPA 21-24 plan. Dat bevat alle disciplines en alle themalijnen. De cultuurcoalitie omvat met de netwerken waar zij deel van uit maken netwerk

10

Oude IJsselstreek

Innovatie door kennisdeling en regioprofilering

het hele culturele veld en maken zich daar sterk voor. In dit regioplan voegen we voor elk van de themalijnen een extra opdracht toe die de culturele infrastructuur als geheel verder versterkt, verduurzaamt en innoveert. De verschillende lagen van de piramide hangen samen zonder dat er sprake is van enige mate van hiërarchie. Sterker nog, er is eerder sprake van een circulaire verbinding. Zonder cultuureducatie en amateurkunst vanuit de brede basis is doorstroom naar het middensegment of de top niet mogelijk. Waarbij de top weer een inspirerende en innoverende rol speelt in de educatie en amateurkunst. We leggen bewust géén visuele verbinding tussen de standplaats van de coalitiepartner en de betreffende gemeente. In de Achterhoek gaan we één voor allen, allen voor één. Deze uitbreiding en de opdracht die we aan elke themalijn verbinden worden in de hoofdstukken hierna expliciet uitgewerkt. De versterking wordt gefinancierd uit de gelden voor het regioplan en deze financiering spreiden we over 4 jaar uit. Dezelfde periode als de pactperiode.

Regioplan 2021-2024

Winterswijk

Doetinchem Terborg

Didam

Montferland

Varsseveld Oude IJsselstreek

Zeddam ‘s-Heerenberg

Aalten

Aalten

Silvolde Ulft

Gendringen

Dinxperlo

DE OPDRACHTGEVERS Opdrachtgeverschap wordt gevormd door de deelnemende gemeenten: • Aalten • Montferland • Berkelland • Oost Gelre • Bronckhorst • Oude IJsselstreek • Doesburg • Winterswijk • Doetinchem

DE OPDRACHTNEMERS

Via de opdrachtnemers worden inwoners, verenigingen, podia, festivals, kunstenaars & artiesten betrokken bij de uitvoering. De coalitie kiest ervoor deze opdrachten, indien de inhoud dat vraagt, bij een breed netwerk in de kunstwereld buiten de Achterhoek neer te leggen.

DE PENVOERDERS Gemeentelijk penvoerderschap is roulerend. Gemeenten kiezen één van de gemeenten uit hun midden voor deze rol. Voorzitterschap van de bestuurlijke overleggen ligt in principe bij de penvoerend gemeente tenzij anders besloten. De cultuurcoalitie kiest uit haar midden een penvoerder/kwartiermaker. Ook voor de nieuwe periode zal dat Amphion Cultuurbedrijf (de nieuwe fusieorganisatie van Gruitpoort met Muziekschool Oost Gelder- land en Schouwburg Amphion). De Kwartiermaker draagt zorg voor het verwerken van alle overkoepelende taken en werkzaamheden en is tevens opdrachtgever voor de overkoepelende kunstprojecten.

De Cultuurcoalitie Achterhoek fungeert als opdrachtnemer. Het betreft een krachtig samenwerkingsverband van 5 Achterhoekse instellingen, vertegenwoordigd door: • Manuel Hezeman Achterhoek Toerisme • Nathalie Olde Hartmann Boogie Woogie / Muziek en KunstWijs • Juliëtte Hofman DRU Industriepark • Femia Siero Erfgoedcentrum Achterhoek Liemers • Ester van de Haar Amphion Cultuurbedrijf (vz) Komende periode zal gekeken worden hoe alle disciplines en deelsectoren in of via deze coalitie het best geborgd kunnen zijn.

Cultuur en Erfgoed Achterhoek

STICHTING

11

Kern per themalijn:

Cultuur- en erfgoededucatie als borging voor een creatieve regio

Themalijn

Wat doen we al als CEPA? - Creatieve educatieprojecten

EDUCATIE Nederlandse kinderen behoren tot de gelukkigste kinderen ter wereld. En dat niet alleen, ook ons Nederlandse onderwijssysteem is ‘the best kept secret in education worldwide’ volgens de Britse professor Alma Harris1. Omdat we los durven laten. Kinderen creatief durven laten zijn. Je mag hier buiten de lijntjes kleuren. Je eigen talenten ontwikkelen. Dat is belangrijk want de wereld heeft creativiteit nodig. Maar het onderwijssysteem dat dat mogelijk maakt staat onder druk. Prestatiedruk op harde, cognitieve resultaten groeit en de resultaten daarop dalen. We zijn niet zuinig genoeg op wat we hebben opgebouwd.

DE UITDAGING: talentontwikkeling als sluitpost Cultuureducatie is van wezenlijk belang voor iedereen. Dat geldt in alle gemeenten. Programma’s op school, doorlopende leerlijnen en buitenschools aanbod is van wezenlijk belang. Voor talentontwikkeling en voor sociale cohesie, maar ook in bredere zin vraagt onze samenleving om creativiteit. Hierop moet blijvend worden ingezet en waar mogelijk versterkt. Zonder cultuureducatie valt de basis van het cultuurbeleid weg. De samenwerking met scholen dient hiervoor verder te worden verstevigd. In deze themalijn gaan we samen met het onderwijs aan de slag. In het basis- en voorgezet onderwijs, maar ook in samenwerking met het MBO en Pabo Iselinge. Daarnaast speelt in de Achterhoek dat de mobiliteit en infrastructuur niet optimaal is. De regio is voor jongeren minder aantrekkelijk. Terwijl wij hen juist willen behouden. Er zijn in de Achterhoek onvoldoende mogelijkheden om je middels een opleiding beroepsmatig te kunnen ontwikkelen in de creatieve en culturele sector. De kunstopleidingen en conservatoria bevinden zich bijvoorbeeld alleen in de grotere steden in de provincie Gelderland of in Overijssel (bijvoorbeeld Arnhem of Enschede).

The Dutch Way, uitgave van Onderwijs Maak Je Samen i.s.m. Stichting De Brink, 2017.

1)

12

Regioplan 2021-2024

•  We delen kennis over Achterhoeks materieel en immaterieel erfgoed en organiseren in intergenerationeel contact het omgevingsbewustzijn en de identiteitsbeleving van de Achterhoek. • Speerpunten hierbij zijn: cultuur, gebruik en gewoonten, streektaal en (bouw)kunst in eigen streek. Het gaat om identiteitsbeleving en kennisoverdracht door middel van onder meer cursussen, schoolprojecten, muziek en film. •  Middels verschillende projecten gaat de jongere generatie zelf aan de slag met de eigen omgeving en identiteit waarbij gebruik wordt gemaakt van taal, muziek en film. • Volwassenen worden begeleid en gemotiveerd om de streektaal levend te houden en te delen met jongere generaties. •  Binnen de projecten wordt de verbinding gezocht tussen jong en oud en waar mogelijk tevens tussen educatie en participatie. Indien de projecten zich daarvoor lenen zal worden ingezet op interactie met en actieve bijdrage van deelnemers en/of bezoekers.

DE INNOVATIE: partners verbinden en verdiepen richting erfgoed • Platform Cultuureducatie Achterhoek: We gaan de samenwerking tussen het onderwijs (PO en VO en speciaal onderwijs) en de Achterhoekse culturele infrastructuur opzetten2 en daarmee scholen helpen om hun cultuureducatie naar een volgend niveau te brengen. Aansluiting bij de rest van het onderwijscurriculum en het bijdragen aan de vernieuwing daarvan is hierbij een voorwaarde. De instellingen trekken samen op om te streven naar kansengelijkheid voor kinderen in het basisonderwijs als het gaat om muziek, dans, theater enz. Zij stemmen hun activiteiten voor het basisonderwijs onderling af en werken hierin samen met de Achterhoekse schoolbesturen en gemeenten. Het Muziekakkoord van Meer Muziek in de Klas krijgt hierin een plaats. Evenals duurzame netwerken voor ICC’ers (Interne Cultuur Coördinatoren binnen de scholen) en ook voor kunstvakdocenten en lokale kunstenaars die voor de culturele instellingen werken. Gezamenlijk wordt gewerkt aan langetermijnbeleid en aan een loketfunctie voor zowel scholen als gemeente-overstijgende vragen en ideeën op het gebied van cultuureducatie. 2)

3

Het Platform Cultuureducatie Achterhoek bestaat uit: Boogie Woogie, Muziek- en Kunstwijs, KICK, Amphion Cultuurbedrijf, Muzehof, KunstWerk!, SCEDA en WELCOM Montferland. In de gemeenten zonder instelling zijn de combinatiefunctionarissen aangehaakt aan het platform.

Samenwerkingspartners zijn:  Hogeschool Iselinge in samenwerking met ArtEZ hogeschool voor de kunsten Enschede, Graafschap College en Cultuur Oost. Naast de Achterhoekse gemeenten is het Platform Cultuureducatie Achterhoek ook actief in Lochem en Zutphen. • Erfgoededucatie: Daarnaast willen we de educatie in erfgoed verder stimuleren. We willen stimuleren dat kinderen maar ook jongeren en volwassenen zich bewust worden van en kennis maken met ons materiele en immateriële erfgoed in onze regio. Daardoor wordt de leefbaarheid en beleving van eigen cultuur en identiteit bevorderd. Veel musea en andere instellingen hebben vormen van cultuureducatie en doen dat ieder op eigen wijze. De cultuurcoalitie zal vormen van kennisdeling opzetten en waar gewenst nieuwe, Achterhoekbrede projecten opzetten. •  Creatieve beroepsopleidingen: Een ambitie voor de lange termijn is ook (dependances van) creatieve opleidingen in het beroepsonderwijs MBO en HBO in de Achterhoek te realiseren, in verbinding met bedrijven in het TOP-segment, waardoor de regio aantrekkelijker wordt voor jongeren die zich middels een studie willen ontwikkelen op het gebied van kunst & cultuur.

Doestelling programma Cultuureducatie met Kwaliteit (CmK)

Cultuur en Erfgoed Achterhoek

13

4

Kern per themalijn:

Amateurkunst en erfgoed als dragers voor sociale cohesie

Themalijn

PARTICIPATIE Naoberschap is een Achterhoeks begrip en één van de fundamenten van het prettige woon- en leefklimaat. Heel veel mensen zijn als vrijwilliger actief en brengen niet alleen hun cultuur en tradities mee maar ook hun liefde voor het lokale erfgoed. De grote rol van amateurkunstenaars en andere vrijwilligers in de Achterhoek is landelijk gezien uniek. Dat lukt ons omdat we vrijwilligers aanspreken op hun passie voor kunst en liefde voor erfgoed. Landelijk vallen we regelmatig op. Amateurkunst en erfgoed zijn daarbij van wezenlijk belang. Zij ondersteunen persoonlijke ontwikkeling, samenwerking, ontmoeting en het samen beleven van cultuur. Hiermee is het een fundament voor een prettig woon- en leefklimaat. Een activiteit op bijvoorbeeld een prachtig historisch erfgoedlocatie brengt het verhaal van het gebied tot leven en zorgt voor belangstelling en waardering voor het cultureel erfgoed.

DE UITDAGING: sociale cohesie en erfgoed De Achterhoek vergrijst en we moeten de waarde daarvan zien te verzilveren. Het geheim van kunstparticipatie is samenwerking. Veel partijen kunnen daaraan een bijdrage leveren. • Amateurkunstverenigingen en amateurkunstenaars o Organisatorische ondersteuning van verenigingen o Artistieke ondersteuning amateurkunstenaars o Werving en binding vrijwilligers voor participatieactiviteiten • Zorg- en welzijnsorganisaties o  Versterking positieve gezondheid van cliënten door middel van kunstparticipatie o Meerjarig samenwerkingsverband met resultaatafspraken o Bijdrage aan landelijk onderzoek • Ouderen die zelfstandig wonen en hun organisaties o  Versterken positieve gezondheid door middel van kunstparticipatie o  Faciliteren en stimuleren van actieve kunstpar­ ticipatie o Werving en binding vrijwilligers voor participatieactiviteiten

14

Regioplan 2021-2024

• Scholen en jongerenorganisaties o Intergenerationele ontmoetingen door middel van kunst en erfgoed, buitenschools leren o Ontwikkelen van naoberschap o Uitbouw van samenwerking met scholen Het is de uitdaging deze netwerken te mobiliseren middels kunstparticipatie. Maar door de coronacrisis zijn veel culturele activiteiten die door vrijwilligers worden uitgevoerd stil komen te liggen. Het voortbestaan van de verenigingen en stichtingen waarbij zij betrokken zijn komt in gevaar. Daarnaast vallen veel vrijwilligers onder de kwetsbare leeftijdsgroep (vergrijzing) en zijn daardoor op dit moment minder actief in het vrijwilligerswerk. De sociale functie van deelname aan culturele activiteiten vermindert of wordt belemmerd door de veiligheidsmaatregelen.

Wat doen we al als CEPA? Lang Leve Kunst • Door uitdagende kunstactiviteiten voor ouderen te organiseren versterken we niet alleen de levenslust en positieve gezondheid van de inwoners van de Achterhoek, maar leveren we ook een bijdrage aan het versterken van de identiteit van de Achterhoek. Om de impact van kunst zo groot mogelijk te laten zijn, maken we projecten waar mensen hun grenzen kunnen verkennen. Dat is niet alleen goed voor de gezondheid, maar ook voor het zelfvertrouwen en het zelfbeeld van mensen. Kunstparticipatie verschaft daarmee ook een nieuwe identiteit. • We werken met een goedwerkende formule: we laten ouderen participeren door mooie momenten met kunst te beleven. Gevoed door professionele kunstenaars en het enthousiasme van de vrijwilligers krijgen ouderen nieuwe inspiratie en culturele ervaringen aangereikt. We zorgen voor projecten waar veel vrijwilligers in mee kunnen doen. Ook doen er heel veel leerlingen mee aan Jonge Rotten-activiteiten waarbij verschillende generaties elkaar door middel van kunstactiviteiten ontmoeten. •  Het Achterhoekbrede programma Lang Leve Kunst & Naoberschap waar ook zorgpartners, fondsen en gemeenten vanuit het sociaal domein aan bijdragen, is een belangrijk onderdeel van deze pijler. Het programma is flexibel en speelt in op vragen die in de verschillende gemeenten leven.

Kosten van deze themalijn zijn door de inzet van vrijwilligers te over-

Cultuur en Erfgoed Achterhoek

zien. Ook voor andere generaties is het boeiend en leerzaam om samen met ouderen aan kunst te doen. Het aanbod van Lang Leve Kunst en Naoberschap sluit aan op positieve gezondheid. We werken zo veel mogelijk in co-creatie met ouderen, vrijwilligers en partners.

DE INNOVATIE: verbreden en ontschotting cultuur en sociaal domein Uiteindelijk gaat het erom dat we zorgen dat zoveel mogelijk mensen aan actieve kunstparticipatie kunnen deelnemen. Ook zelfstandig wonende mensen voor wie dit minder vanzelfsprekend is omdat ze bijvoorbeeld niet meer zo gemakkelijk uit huis komen, kwetsbaar zijn of omdat ze niet zo snel op het idee komen omdat ze eerder in hun leven geen tijd of gelegenheid hadden om iets met kunst te doen. Juist voor deze groep mensen kan kunstparticipatie het verschil maken. Zelfs een kortdurende kunstactiviteit kan vaak al een positieve impuls geven en de deelnemers helpen bij het versterken van hun positieve gezondheid.

Dit bereiken we door: • Het inrichten van een netwerk voor amateurkunst(verenigingen) en vrijwilligers en het ontwikkelen van discipline-overstijgende trainingen en scholing voor vrijwilligers/amateurs i.s.m. het top- en middensegment (bijv. kwaliteitsbevordering, fondsenwerving, cultureel ondernemerschap etc.) • Het programma Kunst aan de Keukentafel Achterhoek breed doorontwikkelen. De Leyden Academy doet momenteel in opdracht van ZonMW onderzoek naar dit concept. Op basis van deze onderzoeksresultaten en bevindingen van gemeentes op het gebied van ontschotting van beleidsterreinen cultuur en sociaal domein willen we dit soort kunstactiviteiten verder innoveren, uitrollen en borgen. Daarbij richten we ons op drie punten: • Werving van deelnemers en samenwerking met de lokale formele en informele netwerken • Het artistieke profiel: hoe zorgen we dat de artistieke kwaliteit gewaarborgd blijft, zeker als we vrijwilligers een grotere rol gaan geven? • De lokale nesteling: Hoe kunnen we deelnemers helpen om na afloop door te gaan.

15

Kern per themalijn:

Innovatie door kennisdeling en regioprofilering

Themalijn

PRESENTATIE

3

De Achterhoek kent relatief veel Presentatie-instellingen als filmhuizen, (pop)podia, theaters, musea, gezelschappen maar ook muziekscholen, culturele broedplaatsen en culturele evenementen. Maar dat niet alleen, we hebben ook een aantal TOP Evenementen, organisaties en instellingen met een landelijke uitstraling en functie: Nationaal Onderduikmuseum, Museum MORE, Manana Manana, Lalique Museum, Bloemencorso Lichtenvoorde, Schouwburg Amphion, Kasteel Huis Bergh, DRU Industriepark, Zwarte Cross. Deze organisaties spelen ook een belangrijke rol in Themalijn 4. Al deze culturele evenementen instellingen en evenementen, van heel groot en bekend tot kleinschalig, op unieke en bijzondere locaties, zijn van essentieel belang voor onze regionale ontwikkeling en de samenleving in het algemeen. Zij trekken niet alleen inwoners en toeristen naar de plekken waar ze plaatsvinden, maar ze leiden ook tot bewustwording en meer draagvlak onder bewoners voor het behoud van erfgoed.

DE UITDAGING: de exploitatie en de profilering Corona heeft juist in deze laag van de piramide van talentontwikkeling veel schade aangericht. Door de lockdowns en 1,5-maatregelen zijn de bezoekersaantallen lager en zijn er minder entreegelden en minder inkomsten uit horeca en verhuur. Ondernemers hebben daarnaast vanwege het coronavirus minder (financiële) mogelijkheden om bij te dragen aan de marketing en sponsoring van kunst & cultuur/ toerisme. Het voortbestaan van deze culturele organisaties komt in gevaar. Dit zal direct gevolgen hebben voor het woon- en leefklimaat van onze regio en daarmee het welzijn van onze inwoners.

deze ‘laag’ zeer groot. Het is belangrijk om de regionale spreiding van voorzieningen hierin goed in het oog te houden. Op korte termijn zal er financiële ondersteuning moeten komen in de vorm van een exploitatiesubsidie. Maar dat heeft alleen zin als deze instellingen samen ook een duurzame infrastructuur vormen. Regionale samenwerking tussen deze instellingen is dus essentieel. Niet alleen voor de activiteit zelf, maar ook om de uitdagingen op bijv. het gebied van mobiliteit / bereikbaarheid goed in te kunnen vullen. Hiermee draagt de regio bij aan het succes van de evenementen, maar kan het er ook nog meer van gaan profiteren.

Wat doen we al als CEPA? - Cultuuragenda Achterhoek • We bouwen het al jaren bestaande platform Cultuurzomer Achterhoek uit naar online Cultuuragenda Achterhoek voor berichtgeving het hele jaar rond. De pracht van ons culturele aanbod is immers niet beperkt tot de zomerperiode. Bij élk seizoen horen verschillende tradities, streekevenementen en kleine culturele activiteiten welke de Achterhoek zo bijzonder maken. Dit doen we o.a. door een magazine, een maandelijkse evenementenkalender, website, Facebook, blogs, redactionele artikelen, filmpjes, etc. • Daarnaast bouwen we in 2021 aan een online tool waar alle activiteiten die in de Achterhoek plaatsvinden ingevoerd kunnen worden en een permanent en altijd actueel overzicht opleveren. Zowel met een activiteitenagenda als een reportages van de activiteiten die al hebben plaatsgevonden.

5

DE INNOVATIE: Campagne Cultuur & Erfgoed Achterhoek

• We gaan een culturele bijdrage leveren aan het ‘merk’ Achterhoek. We gaan cultuur en erfgoed verder op de kaart zetten, verbindingen leggen en zorgen dat de activiteiten en festivals elkaar versterken. Onder de campagne Cultuur & Erfgoed Achterhoek verstaan we een verzameling marketingacties, waarmee we gericht de Achterhoek verder op de kaart zetten, verbindingen leggen en versterken. Dit loopt via diverse communicatiekanalen (offline en online). De ambitie van deze periode – en de campagneaanpak – luidt: Versterking van de Achterhoekse identiteit door trotse communicatie van onze cultuur en erfgoed. We nemen de Achterhoeker mee op een ‘belevingstocht’ in zijn eigen leefomgeving. We doen dit met alle Achterhoekers, van 0 tot 100 jaar. Zowel inwoners als bezoekers. De zakelijke communicatie wordt daarbij niet vergeten, maar bestuurders zullen via deze publiekscommunicatie alles wat er binnen de regio gebeurt veel zichtbaarder meekrijgen. • In eerste instantie (2021) richten we ons vooral op de projecten die binnen het pact ontwikkeld worden. Vanaf 2022 rollen we de campagne verder uit voor projecten en events van buiten het pact. Hier worden t.z.t. kaders voor vastgesteld.

De genoemde voorzieningen zijn immers van vitaal belang voor lokaal woon- en leefklimaat, maar juist ook voor de regionale uitstraling. In verbinding met vrije tijd en toerisme is het belang van het overeind houden van

Het CEPA heeft tot nu toe een themalijn Toerisme gehad. Deze hernoemen we vanaf 2021 naar themalijn Presentatie. Daarmee verbreden we niet alleen de inhoud maar ook de doelgroepen.

3)

16

Regioplan 2021-2024

Cultuur en Erfgoed Achterhoek

17

6

Kern per themalijn:

Kunst draagt bij aan de Achterhoekse (maak)industrie

Themalijn

TOP

In de afgelopen pactperiode hebben we gezien hoe goed je met kunst kunt laten zien dat de Achterhoek één gebied is met een rijke historie, waar mensen zich verbonden weten. Het succes van het Stilleven-project (2019-2020) van kunstenaar Louise te Poele, dat alle gemeenten in een schitterend stilleven heeft ‘gevangen’, is een prachtig voorbeeld daarvan. Ook Raken met Smaken in 2019 en 2020 was zo’n overkoepelend project. Fooddesigner Katja Gruijters ging op zoek naar kenmerkende voedingsproducten per gemeenten en heeft deze aan gewassen- en productfamilies gekoppeld. Ook dit project heeft heel veel (landelijke) publiciteit gegenereerd. Dat smaakt naar meer.

DE UITDAGING: positionering als innovatieve regio De Achterhoek wordt vaak geassocieerd met ambachtelijkheid, rust, conservatisme misschien. Maar er is ook een grote innovatieve potentie in de Achterhoek. Onze bloeiende maakindustrie prijkt bovenin de landelijke patenten-ranking en de werkloosheid is hier al jaren laag. Op cultureel gebied is ons voorzieningenniveau hoog. Dat maakt de Achterhoek een steeds aantrekkelijker woon-/werkregio. En dat is ook nodig om bedrijvigheid in de regio te behouden en innovatie te stimuleren. Een inspirerend creatief klimaat is daar een voorwaarde voor en die kracht van de Achterhoek is nog onderbelicht en wordt daardoor onvoldoende benut.

Wat doen we al als CEPA? - een jaarlijks gemeente-overstijgend kunstproject • Voor 2021 staat het volgende project al in de steigers dat de zichtbaarheid van de innovatieve maakindustrie vergroot middels kunst: de Silo- Art-Tour Achterhoek. In elk van de 9 gemeenten wordt door een (street-art)kunstenaar een werk aangebracht op een in het oog springende industriële/agrarische locatie. De werken vertellen iets over de geschiedenis en de mensen van desbetreffende plek of omgeving en vormen als openbare-ruimte-collectie een etalage voor de streek-identiteit. We zetten daarmee een silo-art-tour op om daarmee de bekendheid van de Achterhoek te vergroten en een vernieuwende toeristische attractie te realiseren.

18

Regioplan 2021-2024

 Waar mogelijk worden projecten op enige wijze gelinkt/ gekoppeld aan (leegstaande) locaties. De gemeenten worden betrokken bij de keuze voor locaties die extra aandacht behoeven. Maar, ook educatieve (kunst)projecten gericht op locaties zijn mogelijk voor bijvoorbeeld scholen of het geven van een cursus Wonen in een Monument. In de grotere projecten mixen we regionale inspiratie met provinciale en landelijke uitstraling. In de kleinere projecten ligt het accent op betrokkenheid van de Achterhoekers. • Ook in 2022, 2023 en 2024 gaan we een dergelijk project opzetten met kunstenaars uit het TOP-segment met in elke gemeente een uitwerking. Steeds in een werkverband met partijen in het bedrijfsleven, toerisme, zorg en welzijn, agro en food, vastgoed, etc. En natuurlijk proberen we die nieuw opgebouwde connecties een blijvend karakter te geven.

DE INNOVATIE: Creatieve impulsen aan het economisch klimaat • Er komt de komende beleidsperiode op rijksniveau meer ruimte voor (zichtbaarheid en beleefbaarheid van) erfgoed. Immaterieel erfgoed, de herbestemming van beeldbepalende en monumentale panden en de samenwerking van de culturele wereld met andere maatschappelijke sectoren krijgen landelijk gezien meer gewicht. In deze nieuwe periode geven we nadrukkelijk en meer aandacht aan onroerend erfgoed, specifiek gebouwen, binnen alle themalijnen. Dat kunnen leegstaande kerken, silo’s, boerderijen of fabriekspanden zijn, maar ook kasteeltuinen of bruggen.

hoek (waaronder wereldmarktspelers) aan innovatie van deze maakindustrie, genaamd de smart industry. We verbinden dit innovatieve bedrijfsleven met de creatieve cultuurindustrie (culturele organisaties en makers). We zetten creatieve denkkracht, cultureel vermogen, in om te werken aan een (economische) vraagstukken uit de industrie. Hiermee stimuleren we niet alleen de innovatie van de culturele infrastructuur, maar wordt ook een impuls gegeven aan het bedrijfsleven in de Achterhoek. Cultuur en economie versterken elkaar. Dit doen we concreet door:

1. De culturele sector te verbinden aan de Achterhoek Thematafels 2. Te experimenten met projecten die verbinding leggen tussen kunst industrie en economie.

We zetten steeds budget in voor de eerste stap: verkenning en onderzoek om tot haalbare projectideeën te komen. We maken een begin met treffende pilots en komen tot ontwerpen en concepten, die voldoende concreet zijn om partijen mee te krijgen voor financiering van de uitvoering.

•  Smart industry De Achterhoek heeft van oudsher een heel sterke creatieve maakindustrie. Dit maakt de Achterhoek onderscheidend. Vanuit de traditionele maakindustrie werken tal van bedrijven uit de Achter-

Cultuur en Erfgoed Achterhoek

19

7

8 Begroting

Hoe: Cultuurcoaches DE UITDAGING: het vergroten van de huidige infrastructuur met de informele kracht van de Achterhoek De regio Achterhoek is een grote regio, wijd verspreid en met een groot informeel cultureel netwerk. Dit netwerk is niet altijd even goed zichtbaar, maar enorm belangrijk voor een toekomstbestendige infrastructuur. Een van de opgaven in dit regioplan is het verbinden van dit netwerk aan de culturele infrastructuur zoals deze al bestaat. Met andere woorden, het verborgen talent achter de voordeur in de spotlight zetten. We versterken hiermee de infrastructuur op innovatieve wijze door buiten de bestaande structuren de vernieuwing te zoeken. De cultuur­ coalitie speelt hierin een belangrijke rol als verbinder en als basis voor de verbreding. De infrastructuur kan dan alleen maar groeien en steviger worden.

DE INNOVATIE: inzet van cultuurcoaches Om dit te bereiken zetten we cultuurcoaches in. De cultuurcoach krijgt als opdracht om het informele culturele netwerk zichtbaar te maken, te verbinden aan de bestaande infrastructuur en ten slotte te borgen zodat er een stevige, breed gedragen culturele infrastructuur ontstaat in de gehele Achterhoek. Zij doen dit niet alleen, maar in nauwe samenwerking met de cultuurcoalitie.

Het doel van de cultuurcoach is om de culturele infrastructuur te versterken door de verbinding met het informele veld. De cultuurcoach helpt aan de ene kant het informele netwerk aan nieuwe kansen (zoals speelplekken, workshops, netwerk, faciliteiten, fondsen, etc.) en brengt aan de andere kant partijen die op zoek zijn naar nieuwe samenwerkingspartners en nieuwe presentatievormen in contact met interessante artiesten en kunstenaars. In eerste instantie staat het werk van de cultuurcoach vooral in het teken van het inventariseren van het veld en het organiseren van concrete activiteiten om het Achterhoekse informele cultuurnetwerk zichtbaar te maken en met elkaar te verbinden. Iedere cultuurcoach krijgt een specifiek opdracht in het geheel. Dit kan per themalijn, regio of vraagstuk zijn. De cultuurcoach houdt nauw contact met de lokale spelers aan de ene kant en de cultuurcoalitie aan de andere kant, om zo te zorgen voor een sterk cultureel netwerk voor creatieve geesten uit alle haarvaten van de Achterhoek. Belangrijk is dat elke cultuurcoach regionaal werkt, over de grenzen van de gemeenten heen.

BATEN

Totaal voor 4 jaar

2021

2022

2023

2024

Provincie Gelderland

€ 3.970.000

€ 992.500

€ 992.500

€ 992.500

€ 992.500

Themalijn Educatie

€ 700.000

€ 175.000

€ 175.000

€ 175.000

€ 175.000

Themalijn Participatie

€ 700.000

€ 175.000

€ 175.000

€ 175.000

€ 175.000

Themalijn Presentatie

€ 700.000

€ 175.000

€ 175.000

€ 175.000

€ 175.000

Themalijn Top

€ 700.000

€ 175.000

€ 175.000

€ 175.000

€ 175.000

Cultuurcoaches

€ 640.000

€ 160.000

€ 160.000

€ 160.000

€ 160.000

Totaal Inhoudelijke programma’s

€ 3.440.000

€ 860.000

€ 860.000

€ 860.000

€ 860.000

PR en communicatie

€ 200.000

€ 50.000

€ 50.000

€ 50.000

€ 50.000

Borging

€ 225.000

€ 56.250

€ 56.250

€ 56.250

€ 56.250

LASTEN

Inhoudelijke programma’s

Borging is cruciaal om ervoor te zorgen dat de nieuwe werkwijze in de Achterhoek verankert en om te voorkomen dat de innovatie verwatert.

Organisatie

€ 105.000

€ 26.250

€ 26.250

€ 26.250

€ 26.250

Totaal lasten Regioplan 2021-2024

€ 3.970.000

€ 992.500

€ 992.500

€ 992.500

€ 992.500

De begroting zoals hierboven weergegeven is een verdeling gebaseerd op gelijkheid. Het is een reële mogelijkheid dat deze verdeling nog zal veranderen naarmate we verder in het proces komen en onze inzichten op basis van de praktijk veranderen.

20

Regioplan 2021-2024

Cultuur en Erfgoed Achterhoek

21

2021 2024

VISUALISATIE CULTURELE INFRASTRUCTUUR ACHTERHOEK

Vormgeving: Studio Nieuwe Weide | februari 2021

Deze inventarisatie is als pdf te bekijken en te downloaden vanaf www.cultuurenerfgoedpact-achterhoek.nl bij ‘Downloads’.

22

Regioplan 2021-2024