Handreiking-2026-Bijlage-1-v1.pdf

Bijlage 1

Handreiking 2026 Overdrachtsdocument voor de nieuwe raadsfracties van gemeente Oude IJsselstreek

Mondiale Ontwikkelingen

Regionale groeiverschillen

ຆ Demografisch

Ontwikkelde Economieën ervaren een aanzienlijke groeivertraging. De OECD voorspelt dat ontwikkelde economieën slechts 1,4% groei zullen realiseren, met de eurozone op 0,8-1,2% en de Verenigde Staten op 1,42,2%. Deze vertraging wordt gedreven door handelsonzekerheid, restrictief monetair beleid en structurele uitdagingen.

De wereldbevolking bevindt zich in een periode van ongekende demografische verandering, met belangrijke gevolgen voor de toekomst van onze planeet. De wereldbevolking heeft in 2025 de 8,23 miljard mensen bereikt en groeit momenteel met ongeveer 0,85% per jaar, wat neerkomt op ongeveer 70 miljoen mensen per jaar. Dit is een aanzienlijke vertraging ten opzichte van eerdere decennia - de piek van de bevolkingsgroei lag tussen 19651970 op 2,05% per jaar.

Opkomende markten blijven de wereldeconomie aandrijven met een verwachte groei van 3,7-4,0%. India leidt met projecties van 6,5-7,8%, terwijl China een meer gematigde groei van 4,0-4,8% toont. Deze landen profiteren van demografische voordelen, toenemende binnenlandse consumptie en infrastructuurinvesteringen (OECD, 2025).

Belangrijkste Demografische Trends

Handelsspanningen en protectionisme

Dalende vruchtbaarheidscijfers wereldwijd Een van de meest significante trends is de wereldwijde daling van vruchtbaarheidscijfers. Het mondiale totale vruchtbaarheidscijfer (TFR) is gedaald van ongeveer 5 kinderen per vrouw in 1950 naar 2,2 in 2021. Tegen 2100 wordt verwacht dat dit verder zal dalen naar slechts 1,6 kinderen per vrouw - ver onder het vervangingsniveau van 2,1 (healthdata.org, 2024).

De terugkeer van Donald Trump als president brengt nieuwe handelsonzekerheid. Europa is bijzonder kwetsbaar voor verstoring van de handel door zijn sterke afhankelijkheid van export (22,4% van het BBP). De EU zoekt naar diversificatie van handelspartners en versterking van de interne markt als reactie (BusinessEurope, 2025).

Vergrijzing van de wereldbevolking

Het Draghi rapport over de toekomst van de Europese competitiviteit vormt een cruciale routekaart voor Europa's economische toekomst. Mario Draghi identificeert drie hoofdgebiedenwaar de EU moet handelen om concurrerend te blijven (Europese Commissie, 2024):

De wereldbevolking ondergaat een ongekende vergrijzing. Het aantal mensen van 60 jaar en ouder zal naar verwachting toenemen van 1,1 miljard in 2023 naar 1,4 miljard in 2030, en verdubbelen naar 2,1 miljard tegen 2050. Tegen 2030 zal 1 op de 6 mensen wereldwijd 60 jaar of ouder zijn (Verenigde Naties, 2024; World Health Organization, 2025).

Uitdagingen en implicaties De demografische transitie brengt verschillende uitdagingen met zich mee (Gu et al., 2021; Kraaijvanger, 2020): ຆ Economische druk: Krimpende beroepsbevolking in ontwikkelde landen ຆ Gezondheidszorg: Toenemende zorgbehoeften van vergrijzende bevolkingen ຆ Sociale zekerheid: Druk op pensioenstelsels en sociale voorzieningen ຆ Migratie: Toenemende migratiestromen van jonge naar oudere regio’s

Het Dragi Rapport: Europese competitiviteit onder de loep

1. Het dichten van de innovatiekloof met China en de VS 2. Een coherent decarbonisatie- en concurrentieplan dat klimaatdoelstellingen combineert met economische groei 3. Verhoogde veiligheid en verminderde afhankelijkheden van andere landen Het rapport benadrukt de noodzaak van massale investeringen - geschat op honderden miljarden euro's om Europa's productiviteit te verhogen. Draghi waarschuwt dat als de EU er niet in slaagt haar rivalen bij te houden, het een "langzame doodstrijd" tegemoet gaat (Europese Commissie, 2024). De Europese Commissie heeft elementen van het Draghi rapport opgenomen in het Competitiveness Compass, een nieuw stappenplan voor Europese groei. Het rapport heeft echter ook weerstand opgeroepen, met name rond voorstellen voor gemeenschappelijke EU-leningen (Eurobonds).

Arbeidsmarkt en toekomstige trends

ຆ Economisch De wereldeconomie bevindt zich in 2025 in een complexe fase van gematigde groei, aanhoudende handelsspanningen en structurele verschuivingen. Na de turbulentie van de pandemie en de inflatieschok staat de mondiale economie voor nieuwe uitdagingen, waarbij regionale verschillen steeds prominenter worden en het Draghi rapport een routekaart biedt voor Europese competitiviteit. Ook de arbeidsmarkt staat voor een fundamentele transformatie door digitalisering, wat nieuwe vaardigheden en omscholing vereist.

Huidige mondiale groei De wereldeconomie toont een vertragende maar veerkrachtige groei. Het IMF projecteert een mondiale groei van 3,0% voor 2025 en 3,1% voor 2026, een opwaartse herziening ten opzichte van eerdere prognoses. Dit blijft echter onder het historische gemiddelde en weerspiegelt de uitdagingen waarmee de wereldeconomie wordt geconfronteerd (World Bank, 2025).

3

Digitale transformatie De arbeidsmarkt ondergaat fundamentele veranderingen. Onderzoek van het World Economic Forum (2025) toont dat tegen 2030 slechts 33% van het werk hoofdzakelijk door mensen zal worden verricht. Tegelijkertijd ontstaan er netto 78 miljoen nieuwe banen door technologische ontwikkelingen. Omscholingsvereisten 63% van de mondiale beroepsbevolking heeft om- of bijscholing nodig voor 2030. Dit creëertuitdagingen voor (World Economic Forum, 2025): ຆ Onderwijssystemen en professionele ontwikkeling ຆ Sociale zekerheid en werkloosheidsondersteuning ຆ Bedrijfsstrategieën voor talent management

4

Uitdagingen en risico’s

Generationele revolutie

Belangrijkste bedreigingen en uitdagingen voor de mondiale economie omvatten (European Central Bank, 2025 en IE University, 2025):

Generatie Z, de nieuwkomers op de arbeidsmarkt, ondergaat een culturele revolutie die vergelijkbaar is met de jaren 1960. Deze generatie toont (Glocalities, 2022; Motivaction, 2023):

ຆ Escalatie van handelsspanningen met retaliatie-effecten

ຆ Significant meer interesse in mensenrechten en klimaatkwesties

ຆ Geopolitieke conflicten die energieprijzen beïnvloeden

ຆ Zeer progressieve opvattingen over genderrollen en diversiteit

ຆ Financiële instabiliteit door hoge schulden en marktvolatiliteit

ຆ Sterk idealisme gecombineerd met praktische zorgen over financiële stabiliteit

ຆ Klimaatverandering met extreme weersgebeurtenissen ຆ Dalende productiviteitsgroei in ontwikkelde economieën

Gen Z is echter geen eenduidige generatie. Onderzoek identificeert twee dominante subgroepen (Motivaction, 2023):

ຆ Demografische vergrijzing en krimpende beroepsbevolking

ຆ Creatives (circa 33%): progressieve, maatschappelijk georiënteerde idealisten

ຆ Infrastructuurachterstanden en onder investering

ຆ Challengers (circa 33%): meer op persoonlijke groei, uiterlijk en materialisme gerichte groep

ຆ Fragmentatie van mondiale toeleveringsketens

Deze fundamentele waardenverschillen binnen dezelfde generatie kunnen leiden tot grote toekomstige polarisatie.

Toekomstperspectieven Strategisch beleidsmatige keuzes zijn noodzakelijk voor een gezonde lange termijn economie. Centrale banken staan voor complexe afwegingen tussen groeiondersteuning en inflatiebestrijding. Fiscaal beleid moet schuldhoudbaar blijven terwijl investeringen in infrastructuur en klimaat nodig zijn (OECD, 2025). Positieve ontwikkelingen worden gezien in verhoogde defensie-uitgaven, Next Generation EU investeringen, en herstel van toerisme in Zuid-Europa. Essentieel zijn de volgende opgaven:

Voor organisaties is het van belang om de verschillende prioriteiten van generaties inzichtelijk te hebben. Millennials waarderen vooral (Quality Contacts, z.d.; Morgan Recruitment Group, 2022): Betekenisvol werk en maatschappelijke impact ຆ Work-life balance en flexibiliteit ຆ Relaties en teamcultuur

ຆ Onderwijs- en vaardighedenontwikkeling

ຆ Langdurige engagement met merken

ຆ Vereenvoudiging regels voor bedrijven

Gen Z focust meer op (Quality Contacts, z.d.; Morgan Recruitment Group, 2022):

ຆ Infrastructuurmodernisering

ຆ Financiële stabiliteit en transparantie

ຆ Innovatie-ecosystemen versterken

ຆ Diversiteit en inclusie als basisvereiste ຆ Snelle, directe communicatie

ຆ Sociaal cultureel

ຆ Authentieke merkwaarden in plaats van merkloyaliteit

Cultuur is de lens waardoor mensen hun identiteit definiëren en hun plaats in de wereld begrijpen. Mondiaal worden twee belangrijke sociaal culturele verschuivingen van waarden geconstateerd (World Values Survey Association, z.d.):

Ook vindt bij bovenstaande generaties een platformisering van cultuur plaats. Een fundamentele verandering in de leefomgeving (fysiek naar digitaal). Digitale platforms zijn centraal komen te staan in de productie, circulatie en consumptie van cultuur.

1. Traditionele versus seculier-rationele waarden: verschuiving van religiositeit naar wetenschappelijke rationaliteit

Polarisatie wereldwijd

2. Overlevingswaarden versus zelfexpressiewaarden: van economische zekerheid naar individuele autonomie en kwaliteit van leven

Polarisatie vindt overigens niet alleen binnen Gen Z plaats, maar neemt in zijn algemeenheid wereldwijd toe en vormt een nieuw risico voor organisaties en samenlevingen (Willis Towers Watson, 2025; Gartner, 2025):

De mondiale sociaal-culturele ontwikkelingen tonen verder een complexe mix van convergentie en divergentie, waarbij traditionele waarden onder druk staan van modernisering, technologie en globalisering. Hetgeen ook terug te zien is in verschil van waardenopvatting tussen generaties.

1. Ideologische polarisatie onder politieke elites 2. Affectieve polarisatie onder gewone burgers (emotionele afkeer van 'de andere kant') 3. Toenemend geweld en antidemocratisch gedrag Hoofdoorzaken van polarisatie zijn (Willis Towers Watson, 2025): ຆ Economische crises en corruptieschandalen ຆ Opkomst van populistische bewegingen ຆ Sociale media als versterkende factor ຆ Geopolitieke verdeeldheid

5

6

Toekomstige Uitdagingen en Kansen

ຆ Ecologisch

De paradox van mondiale verbondenheid: de wereld wordt tegelijkertijd meer verbonden en meer verdeeld. Terwijl technologie wereldwijde communicatie faciliteert, leiden culturele en politieke verschillen tot toenemende polarisatie. Generationele verschillen worden steeds prominenter, met Gen Z als katalysator voor fundamentele waardenverschuivingen rond klimaat, diversiteit en technologie.

Voor het eerst sinds de jaren 1940 wordt meer dan 40% van de wereldwijde elektriciteit opgewekt door koolstofarme bronnen, terwijl tegelijkertijd 2024 het warmste jaar ooit wordt gemeten. Deze paradox illustreert de spanning tussen versnellende klimaatverandering en opkomende milieubewustzijn voor de komende decennia.

Voor overheden en andere organisaties is het belangrijk om te investeren in culturele veerkracht - het vermogen van samenlevingen om zich aan te passen aan verandering zonder hun kernwaarden te verliezen. Dit vereist nieuwe vormen van dialoog, digitale geletterdheid en intergenerationele samenwerking.

Klimaatverandering: De 1,5°C Grens Overschreden

ຆ Technisch De wereldwijde technologische revolutie bevindt zich in 2025 in een kritieke fase van exponentiële vooruitgang en transformatie. Van kunstmatige intelligentie die de grenzen van het mogelijke verlegt tot quantum computing dat traditionele rekenkracht herdefinieert, bevindt de mensheid zich op de drempel van een nieuwe technologische era waarin innovatie niet alleen industrieën transformeert, maar de fundamentele structuur van samenlevingen hervormt.

Technologische renaissance De wereldwijde technologische ontwikkelingen van 2025 markeren een keerpunt in de menselijke beschaving, waarbij meerdere transformatieve technologieën tegelijkertijd volwassen worden. Kunstmatige intelligentie evolueert van een hulpmiddel naar een autonome agent, kwantumcomputers verplaatsen zich van het laboratorium naar commerciële toepassingen en biotechnologie herdefinieert de grenzen tussen natuurlijk en kunstmatig. Regionale verschillen in de acceptatie van technologie creëren zowel kansen als uitdagingen. Terwijl opkomende markten profiteren van voorsprongeffecten, bestaat het risico dat de digitale kloof groter wordt naarmate ontwikkelde economieën hun voorsprong op het gebied van AI en kwantumcomputers uitbreiden. De geopolitieke concurrentie op technologisch gebied wordt steeds heviger, waarbij landen investeren in soevereine infrastructuur en strategische technologische capaciteiten. Het leiderschap van Europa op het gebied van regelgeving voor AI en biotechnologie staat in contrast met de innovatiekracht van de Amerikaanse particuliere sector en de dominantie van Azië op het gebied van productie.

2024 werd het warmste jaar ooit met een gemiddelde temperatuur van 1,60°C boven pre-industriële niveaus. Voor het eerst heeft een kalenderjaar de kritieke drempel van 1,5°C overschreden die in het Parijsakkoord werd afgesproken. Dit markeert een keerpunt in de wereldwijde klimaatcrisis (Oldeman, 2024). De opwarming manifesteert zich in toenemende weersextremen die ecosystemen en menselijke gemeenschappen treffen (World Health Organization, 2023; World Meteorological Organization, 2024): ຆ 3,6 miljard mensen leven in gebieden die zeer gevoelig zijn voor klimaatverandering ຆ Klimaatverandering voegde 41 dagen van gevaarlijke hitte toe in 2024, wat menselijke gezondheid en ecosystemen schaadt ຆ Tussen 2030 en 2050 zal klimaatverandering naar schatting 250.000 extra sterfgevallen per jaar veroorzaken door ondervoeding, malaria, diarree en hittestress In Europa was 2024 het snelst opwarmende continent, met een duidelijke klimaatkloof tussenoostelijke gebieden met extreme hitte en droogte, en westelijke delen met extreme vochtigheid. Europa kreeg te maken met de meest wijdverspreide overstromingen sinds 2013 (European Commission, 2025). Nederland kende samen met 2023 het warmste jaar sinds 1901, zonder ijsdagen voor het tweede jaar op rij, en meer dagen met zware neerslag.

KNMI-hoofddirecteur Maarten van Aalst (2025) waarschuwt: "Klimaatverandering is geen verre toekomst meer; we merken het nu al in ons dagelijks leven."

Biodiversiteitsverlies Het WWF Living Planet Report (2024) beschrijft een afname van onze biodiversiteit: de populatie groottes van zoogdieren, vogels, amfibieën, reptielen en vissen zijn sinds 1970 gemiddeld met 73% afgenomen. Nature Today identificeert vier hoofdrisico's van afnemende biodiversiteit voor mensen (NatureToday, 2025-b):

Cybersecurity evolueert van reactieve naar proactieve AI-aangedreven verdediging, maar bedreigers blijven vooroplopen in de toepassing van autonome aanvalsystemen. Zero Trust-architecturen en postkwantumcryptografie worden essentieel voor het voortbestaan van organisaties.

1. Gezondheid: Hoe kleiner de soorten rijkdom, hoe groter de kans op ziekten. Bij minder verschillende soorten dieren groeien overblijvende soorten in aantal, wat virussen een grotere kans geeft te muteren tot gevaarlijke varianten.

Convergentie van technologieën – AI met robotica, quantum met machine learning, biotechnologie met nanotechnologie – creëert exponentiële mogelijkheden die individuele doorbraken overstijgen. Ruimtevaarttechnologie fungeert als platform voor productie, energieopwekking en planetaire monitoring op ongekende schaal.

2. Voedselvoorziening: Biodiversiteitsverlies bedreigt bestuivende insecten en natuurlijke ecosystemen die essentieel zijn voor voedselproductie.

Voor bestuurders en beleidsmakers vereist deze technologische renaissance proactieve strategieën die innovatie stimuleren en tegelijkertijd ethische kaders en maatschappelijke voordelen garanderen. Investeringen in onderwijs, infrastructuur en verantwoord bestuur bepalen welke landen en organisaties zullen profiteren van deze technologische transformatie.

3. Klimaatverandering: CO2-opname van bossen is groter bij meer variatie. Meer verschillende soorten bomen, struiken en kruiden zorgen voor meer vegetatie en een beter hitteschild. 4. Water en Bodemkwaliteit: Rijke ecosystemen zoals veenvormende gebieden slaan veel meer CO2 op dan bos en houden water van zware regenbuien vast.

De technologische revolutie van de 21e eeuw belooft de menselijke mogelijkheden exponentieel uit te breiden, maar succes vereist internationale samenwerking, ethisch leiderschap en inclusieve ontwikkeling om ervoor te zorgen dat technologische vooruitgang collectieve welvaart bevordert in plaats van ongelijkheid en conflict. Technologisch bestuur wordt even belangrijk als technologische innovatie bij het bepalen van de technologische toekomst van de mensheid.

7

8

Luchtvervuiling als Mondiale Gezondheidscrisis Luchtvervuiling is verantwoordelijk voor 8,1 miljoen sterfgevallen wereldwijd in 2021 en wordt de tweede leidende risicofactor voor sterfte, inclusief voor kinderen onder vijf jaar. Van de totale sterfgevallen zijn bijna 90% gerelateerd aan niet-overdraagbare ziekten zoals hartzieken, beroerte, diabetes, longkanker en COPD (Health Effects Institute, 2024). WHO data tonen dat 99% van de wereldbevolking lucht inademt die WHO-richtlijnen overschrijdt en hoge niveaus van verontreinigende stoffen bevat, waarbij lage- en middeninkomenslanden de hoogste blootstelling ervaren. In 2021 waren meer dan 700.000 sterfgevallen van kinderen onder 5 jaar gelinkt aan luchtvervuiling - 15% van alle mondiale sterfgevallen in deze leeftijdsgroep (Health Effects Institute, 2024; Ritchie & Roser, 2024; World Health Organization, z.d.). Europa heeft striktere regels via de Europese richtlijn voor luchtkwaliteit, waarbij op 14 oktober 2024 akkoord werd gegeven op aangepaste richtlijnen met lagere grenswaarden in 2030. Het RIVM rapporteert jaarlijks uitstoot- en luchtkwaliteitsgegevens aan de Europese Unie voor monitoring en beleid (Ritchie & Roser, 2024). Interessant is dat de sterftecijfers door luchtvervuiling wereldwijd dalen – sinds 1990 zijn de sterftecijfers bijna gehalveerd, voornamelijk door verbeteringen in de binnen luchtkwaliteit.

De sterftecijfers door buitenluchtvervuiling zijn veel minder verbeterd (RIVM, z.d.).

Plastic Vervuiling en Microplastics Plasticvervuiling vormt een ongekende bedreiging voor ecosystemen. Wereldwijd wordt jaarlijks meer dan 400 miljoen ton plastic geproduceerd, waarvan slechts 9% wordt gerecycled. Microplastics (kleiner dan 5 mm) bereiken elke uithoek van de planeet, van woonkamers tot Arctisch ijs (Energy Tracker Asia, 2024). Nederland heeft een flinke reductie van microplastics haalbaar door diverse maatregelen. TNO heeft een nieuwe methode ontwikkeld die microplastic impact meeneemt in levenscyclusanalyses van plastic producten, wat een eerlijkere vergelijking mogelijk maakt met alternatieven (TNO, 2024). Belangrijkste bronnen van microplastics omvatten (RIVM, z.d.): ຆ Zwerfafval dat uit elkaar valt ຆ Slijtage van banden, verf en textiel ຆ Wassen van synthetische kleding (vooral fleece) ຆ Cosmetica en verzorgingsproducten De gezondheidseffecten van microplastics zijn nog onduidelijk, maar gebrek aan bewijs betekent niet dat er geen impact is. Proefdieronderzoek toont een afname van vruchtbaarheid bij blootstelling (Finoulst, 2023).

Energietransitie: Doorbraak naar Hernieuwbare Energie Voor het eerst sinds de jaren 1940 is meer dan 40% van de wereldwijde elektriciteit afkomstig van koolstofarme bronnen. Het EU-aandeel is nog schoner met meer dan 71% koolstofarme elektriciteit. Deze mijlpaal markeert een fundamentele verschuiving in het wereldwijde energiesysteem (Holland High Tech, 2025). Hernieuwbare energiebronnen produceerden 858 TWh aan nieuwe elektriciteit in 2024 -genoeg om bijna een kwart van het jaarlijkse verbruik in de VS te dekken. Zonne-energie was goed voor meer dan de helft van deze productie met 474 TWh (Holland High Tech, 2025). De EU loopt voorop in energietransitie. Fossiele brandstoffen zijn sinds 2007 gehalveerd en wind en kernenergie zijn nu de belangrijkste opwekkingsbronnen. Europese lidstaten voeren hitlijsten aan voor zonne- en windenergie (IOplus, 2025): ຆ Hongarije: hoogste zonne-energie aandeel (25%) ຆ Denemarken: hoogste windenergie aandeel (58%)

China domineert de ontwikkeling met meer dan de helft van alle mondiale wind- en zonne-energie, met een aandeel van 80% in alle zonnepaneel productiefasen. Deze dominantie creëert zowel kansen als zorgen over geopolitieke afhankelijkheid (IOplus, 2025).

ຆ Circulaire Economie: Transitie naar Duurzaamheid Nederlandse Circulaire Ambitie 2050 Nederland streeft naar een volledig circulaire economie in 2050. Dit betekent dat producten en grondstoffen opnieuw gebruikt worden en er bijna geen afval meer is. De Rijksoverheid neemt maatregelen samen met medeoverheden, bedrijven en maatschappelijke organisaties (Rijksoverheid, z.d.). Voordelen van circulaire economie omvatten (Rijksoverheid, z.d.): ຆ Lagere broeikasgasuitstoot door minder grondstofproductie ຆ Minder (zwerf)afval in natuur ຆ Minder land en energie nodig voor nieuwe grondstoffen ຆ Verminderde afhankelijkheid van andere landen ຆ Nieuwe banen in reparatiesector ຆ Nieuwe business models zoals deel- en leaseconcepten

Vier Circulaire Strategieën Het Nationaal Programma Circulaire Economie 2023-2030 definieert vier hoofdstrategieën (Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat, 2023): 1. Circulair Inkopen: Overheden moeten veel meer circulair inkopen, van bureaus en stoelen tot wegen en waterwerken. 2. Substitutie van Grondstoffen: Primaire grondstoffen vervangen door secundaire en duurzame bio grondstoffen, inclusief verplichte percentages recyclaat. 3. Levensduurverlenging: Producten langer gebruiken door hergebruik en reparatie ('slow the loop'), bijvoorbeeld een reparateursregister voor elektronische apparaten. 4. Hoogwaardige Verwerking: Kringloop sluiten door recycling ('close the loop'). In 2050 moet verbranden van recyclebaar materiaal volledig verleden tijd zijn.

Mondiale Circulaire Trends Strategieën voor circulaire economie kunnen de wereldwijde uitstoot van broeikasgassen met 40% helpen verminderen tegen 2050 volgens het UN Development Programme. Neste identificeert drie wereldwijde trends (Neste, z.d.): 1. Duurzamere Grondstoffen: Bedrijven vervangen fossiele grondstoffen door hernieuwbare en gerecyclede alternatieven. Nike's visie voor volledig circulaire toeleveringsketen exemplificeert deze trend. 2. Regulatoire Druk: Overheden introduceren striktere wetgeving voor circulaire praktijken, ondersteund door consumentenvraag naar duurzaamheid. 3. Technologische Innovatie: AI, robotica en blockchain maken nieuwe circulaire oplossingenmogelijk voor e-waste en plastic recycling.

ຆ Ierland, Portugal, Duitsland, Nederland: top vijftien windenergie landen

9

10

Klimaatverandering bedreigt Voedselgewassen Finse wetenschappers van Aalto Universiteit tonen aan dat minstens dertig voedselgewassen beïnvloed zullen worden door klimaatverandering. Landen op lage breedtegraden - Midden-Oosten, Zuid-Azië, Afrika ten zuiden van Sahara, Latijns-Amerika - worden het zwaarst getroffen (Caruana, 2025). Rijst, maïs, tarwe, aardappelen en sojabonen - die meer dan twee derde van mondiale energie-inname leveren - zullen sterk getroffen worden. Tot een derde van de oogst kan in gevaar komen bij ongunstige klimaatomstandigheden richting 2°C opwarming. Bij temperatuurstijging boven 3°C kan dat oplopen tot de helft van gewassen (Caruana, 2025).

Kantelpunt naar Ecologische Toekomst De mondiale ecologische ontwikkelingen van 2025 markeren een historische kanteling waarbij de mensheid tegelijkertijd de zwaarste milieu-uitdagingen ooit ervaart en de meest hoopvolle doorbraken realiseert. Drie hoofdconclusies definiëren deze kritieke periode: 1. Onomkeerbare Klimaatimpacts: De overschrijding van 1,5°C, extreme biodiversiteitsverlies van 73%, en recordontbossing tonen dat planetaire grenzen massaal worden overschreden. Klimaatontwrichting is geen toekomstscenario maar huidige realiteit die ecosystemen en samenlevingen wereldwijd destabiliseert. 2. Energie-Revolutie Versnelt: Voor het eerst sinds de jaren 1940 wordt meer dan 40% van elektriciteit koolstofarm opgewekt, met zonne-energie als mondiale game-changer. Deze energietransitie accelereert exponentieel en creëert nieuwe economische en geopolitieke realiteiten. 3. Systeem-Transformatie Vereist: Circulaire economie, duurzame voedselproductie, en internationale samenwerking vereisen fundamentele herstructurering van mondiale systemen. De SDG agenda biedt een raamwerk, maar implementatie moet drastisch versnellen. Regionale verschillen in klimaatimpact en transitiecapaciteit creëren nieuwe vormen van klimaatonrechtvaardigheid waarbij kwetsbare gemeenschappen disproportioneel getroffen worden.

Klimaat financiering en technologische overdracht worden essentieel voor rechtvaardigheid. Kantelpunten in zowel klimaatsystemen als technologische oplossingen bepalen of de mensheid de klimaatcrisis kan beheersen of dat onomkeerbare degradatie dominant wordt. 2025-2030 wordt het cruciale decennium voor deze weegschaal. Innovatie en samenwerking in hernieuwbare energie, circulaire economie, en ecosysteemherstel bieden reële hoop voor een duurzame toekomst. Maar succes vereist ongekende politieke wil, transformatie van het bedrijfsleven en wereldwijde gedragsverandering.

ຆ Politiek-juridisch De mondiale politiek-juridische ontwikkelingen van 2025 worden gekenmerkt door een fundamentele spanning tussen toenemende multipolaire machtsverhoudingen en de poging om internationale rechtsstaat en regelgeving te handhaven. Terwijl Europa leiderschap toont in technologische regulering en klimaatrecht historische doorbraken boekt, ontstaat er tegelijkertijd een fragmentatie van het internationale rechtssysteem door geopolitieke verschuivingen en autocratische tendensen wereldwijd.

Democratische erosie De wereldwijde democratie bevindt zich in vrije val. Volgens V-Dem Institute data leeft inmiddels driekwart van de wereldbevolking in een autocratie, terwijl slechts 13% in een volwaardige democratische rechtsstaat leeft. Voor het eerst sinds de jaren 1940 neemt het aantal democratieën wereldwijd af in plaats van toe (Universiteit Utrecht, z.d.).

Autocratisering verloopt tegenwoordig niet alleen via staatsgrepen, maar via het democratische proces zelf, waarbij autocratische leiders via reguliere verkiezingen aan de macht komen en vervolgens de democratie van binnen uit uithollen (Kennis Openbaar Bestuur, 2024; Universiteit Utrecht, z.d.). Waarborgen onder druk: ຆ Vrije pers en mediapluriformiteit ຆ Onafhankelijke rechterlijke macht ຆ Demonstratierecht en vrijheid van vereniging ຆ Verkiezingsintegriteit en machtsoverdracht

Kantelende wereldorde De Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid identificeert drievoudige fragmentatie van de wereldorde (Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid, z.d.): 1. Machtspolen: In plaats van één grootmacht (VS) zijn er nu vijf zeer verschillende grootmachten - VS, China, India, Rusland en EU - met daarachter assertieve middelgrote machten zoals Iran, Turkije en Brazilië. 2. Tonelen van machtsuitoefening: Landen zetten militaire macht in en streven naar economisch overwicht, terwijl nieuwe arena's zoals chipsindustrie, universiteiten, poolregio's en internet geopolitiek worden. 3. Wereldbeelden: Verschillende ideologieën hebben gelijktijdig effect - Kremlin's gewelddadige wereldordeverandering, antidemocratische bewegingen en groeiend postkolonialisme tegen het Westen. Nederlandse Uitdagingen: Door fragmentatie ontstaan vaker spanningen tussen weerbaarheid, welvaart en waarden (3W-raamwerk), waarbij Nederland lastige keuzes moet maken die grote impact hebben op internationale positie, economie en samenleving (Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid, z.d.).

Digitale Soevereiniteit: Europa's strategische autonomie Volgens Hoogleraar Digitalisering en de democratische rechtstaat, prof. mr. dr. Reijer Passchier van de Open Universiteit en een van de meest vooraanstaande experts op het gebied van digitalisering en democratie, dreigt Europa en ook Nederland de controle over zijn digitale infrastructuur te verliezen. Dit heeft verstrekkende gevolgen voor burgerrechten, transparantie en nationale soevereiniteit. Europese wetgeving stimuleert digitale soevereiniteit via meerdere instrumenten (Moerel & Timmers, 2020; Eurofiber, z.d.): ຆ AVG: Gegevensbescherming en privacy ຆ Digital Services Act (DSA): Platformregulering ຆ Data Governance Act: Datahergebruik en delen ຆ NIS2-richtlijn: Cybersecurity kritieke sectoren Tegelijkertijd blijven de uitdagingen (Moerel & Timmers, 2020; Eurofiber, z.d.): ຆ Amerikaanse Cloud Act: Extraterritoriale toegang tot data van US bedrijven ຆ Geopolitieke spanning: Toenemende claims van vreemde mogendheden ຆ Vendor lock-in: Afhankelijkheid van dominante buitenlandse marktspelers

Nederland behoudt een relatief sterke positie op plaats 20 in de V-Dem rankings, in het gezelschap van VK, Letland, Oostenrijk en IJsland. Echter, er is geen significante verbetering in het bovenste kwart van democratieën over de afgelopen tien jaar (Kennis Openbaar Bestuur, 2024).

11

12

AI en Cybersecurity De Europese AI Act bereikt in 2025 een cruciaal implementatiemoment met concrete sanctiemogelijkheden. Deze wereldwijd eerste uitgebreide AI-wetgeving introduceert een risico gebaseerde benadering waarbij AIsystemen worden geclassificeerd van verboden (onaanvaardbaar risico) tot minimaal risico (SD Worx, 2025). De wet heeft mondiale impact - landen zoals Japan en Canada ontwikkelen vergelijkbare regelgeving, terwijl Amerikaanse staten zoals Californië refereren aan Europese normen. Europa compenseert beperkte AIinvesteringen met regelgevings-leiderschap als klassieke softpower-strategie (Teelen, z.d.). Implementatieuitdagingen blijven significant: slechts drie EU-lidstaten hebben toezichthoudende autoriteiten volledig aangewezen, waarbij veertien landen, waaronder Nederland, dit nog niet hebben gedaan. Dit vertraagt effectieve handhaving van de nieuweregelgeving (Teelen, z.d.).

NIS2 en Cybersecurity Wetgeving NIS2-richtlijn vormt de ruggengraat van Europese cybersecurity met strengere eisen voor een breder scala aan organisaties. De richtlijn breidt het toepassingsgebied uit naar digitale dienstverleners en onlineplatforms, waardoor een alomvattende aanpak van digitale ecosystemen wordt gewaarborgd (Europese Commissie, z.d.; PwC Nederland, z.d.-a; PwC Nederland, z.d.-b) Nieuwe cybersecurity wetgeving 2024-2025 (Europese Commissie, z.d.; PwC Nederland, z.d.-b) ຆ Cyber Resilience Act (CRA): Gemeenschappelijke normen voor producten met digitale elementen ຆ Digital Operational Resilience Act (DORA): ICT-risicobeheer voor financiële instellingen ຆ Cyber Solidarity Act (CSA): EU-ondersteuning bij grootschalige cyberdreigingen De Nederlandse implementatie van NIS2 is sinds september 2024 van kracht, met verwachte naleving vanaf het derde kwartaal 2025. Organisaties moeten adequate maatregelen nemen op gebieden zoals cyberrisicobeheer, penetratietesten en incident response (PwC Nederland, z.d.-a)

Gegevensbescherming: Van GDPR naar Global Standard Privacy wetgeving evolueert snel met nieuwe juridische precedenten en internationale implementatie. Het Hof van Justitie van de EU heeft belangrijke uitspraken gedaan die mondiale implicaties hebben (ESET, z.d.): ຆ Linden potheke-zaak: Bedrijven kunnen concurrenten aanklagen wegens GDPR-schendingen ຆ C-621/22: Verduidelijking van "gerechtvaardigde belangen" als basis voorgegevensverwerking 2025 Privacy Trends omvatten (ESET, z.d.): ຆ Acht nieuwe privacywetten in Amerikaanse staten ຆ Canada's C-27 Bill en UK's Data (Use and Access) Bill Strikte handhaving met boetes tot €310 miljoen (LinkedIn) en €294 miljoen (Uber)

13

14