Document · PDF

Concept Visie op landschap natuur en groene kernen.pdf

Raadscommissie Fysieke Leefomgeving (FL) 14 april 2021, gemeente Oude IJsselstreekBij agendapunt: 2: Visie op landschap, natuur en groene kernen27.343 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 3 van 3

PARTICULIER INITIATIEF KERNEN Tijdens de verschillende avonden van het vraagstuk is veelvuldig de ontwikkeling van zogeheten recreatieve gebieden rondom de bestaande kernen aan de orde gekomen.

+ Heelweg - West

Er zijn bij inwoners veel initiatieven die voorzien in kleinschalige landschappelijke ontwikkeling in het buitengebied. Dit kan gaan om de realisatie van dorpsommetjes, voedselbosjes, ravotbosjes, fruitbomen, etc. De gemeente heeft hier geen gronden voor beschikbaar, maar wil wel in een gebied rondom kernen medewerking verlenen aan verschillende particuliere initiatieven, zonder dat de gemeente hier zelf in participeert. Dit betreft gebieden rondom kernen, waarbinnen dit particuliere initiatief zijn plek kan vinden. Uiteraard kan dit uitsluitend met medewerking van de grondeigenaren, waarmee binnen de landschapszone een alternatief ontstaat voor het grondgebruik.

UITVOERING Ten aanzien van het uitvoeringsdeel zijn voor het onderwerp Groenstructuur Kernen de volgende aspecten van belang: ¼ Vastleggen groenstructuur op kaartbeeld; ¼ Planologisch borgen van de groenstructuur in bestemmingsplannen; ¼ Op kernniveau binnen de groenstructuur geschikte locaties in beeld brengen voor extra aanplant, zoals bijvoorbeeld de entrees.

+ Heelweg - Oost

Breedenbroek

V i s i e

o p

l a n d s c h a p ,

n a t u u r

e n

g r o e n e

k e r n e n

Acties klimaatbestendige gemeente

Legenda klimaatadaptatie

6.5 KLIMAATADAPTATIE Het weergegeven kaartbeeld is gebaseerd op de klimaatatlas en geven per kern hittestress en wateroverlast weer. De eerder beschreven (hoofd) groenstructuur binnen kernen, biedt goede aanknopingspunten om maatregelen die in het kader van deze klimaatadaptatie worden gekozen, ruimtelijk in te passen.

HITTESTRESS De klimaatatlas maakt globaal inzichtelijk dat de temperatuur varieert in de gemeente. Het buitengebied is koeler en de kernen zijn warmer. Met name op de bedrijventerreinen Gendringen, Ulft, Terborg en Varsseveld is dit zichtbaar. In deze gebieden is weinig tot geen groen aanwezig, maar vooral steen en asfaltverharding. Het ligt dan ook voor de hand om op de bedrijventerreinen te starten met nadere analyse van de data. Daarna kunnen op deze locaties, samen met de ondernemers, plannen gemaakt worden om de hittestress te verkleinen. Gebieden met weinig tot geen verharding, maar juist veel groen, tonen een temperatuur die koeler is dan gemiddeld. We zetten dan ook in op het waar mogelijk vergroenen van de bedrijventerreinen, met name in de zones waar met regelmaat mensen verblijven.

Dit vindt in overleg en samenwerking met ondernemers plaats, aangezien de invloed van de gemeente op de ruimtelijke inrichting in deze gebieden beperkt is. Binnen woongebieden is de variatie minder sterk, maar toch zijn er plekken zichtbaar die duidelijk warmer kleuren dan wenselijk is. Dit zijn duidelijke indicatoren voor de gebieden waar de behoefte aan vergroening het meest aan de orde is.

WATEROVERLAST Naast hittestress is ook wateroverlast een indicator voor de noodzaak tot klimaatadaptatie maatregelen. Grotere, vaker voorkomende neerslaghoeveelheden, leiden meer en meer tot overlast omdat de inrichting van het bebouwde gebied hier niet op berekend is. Een belangrijk deel van de oplossing kan worden gevonden in de groenstructuur. In bermen, groenvakken en parken kun je immers water bergen. Soms zijn hiervoor kleine aanpassingen voldoende. In het landschap is een doelstelling in het kader van klimaatadaptatie om gebiedseigen water van goede kwaliteit zo lang mogelijk vast te houden. Dit kan o.a. door vernatting van gebieden, het aanbrengen van natuurvriendelijke oevers, het langer vasthouden van water in de sloten, beken en greppels.

Plekken waar wateroverlast ontstaat binnen bebouwd gebied, zeker ter plaatse van woon- en werkpercelen, geven een indicatie van de ligging van knelpunten. Op het kaartbeeld zijn per kern symbolen voor hittestress en wateroverlast opgenomen. De klimaatatlas en het kaartbeeld geeft daarmee een indicatie. De data moet vervolgens verder geanalyseerd worden en met samenwerkingspartners zal een concreet plan van aanpak opgesteld worden. Daar waar nu al knelpunten in de hemelwateropvang ontstaan, is het van belang te zoeken naar mogelijkheden om: ¼ Verhard oppervlak in de openbare ruimte te verminderen door het toevoegen van boomof plantvakken; ¼ Aanwonenden of vastgoedeigenaren te stimuleren om hemelwaterinfiltratie op eigen grond te bevorderen, eveneens ter voorkoming van droogte; ¼ Waterdoorlatende verharding toe te passen; ¼ Infiltratie- en bergingscapaciteit van hemelwater binnen de groenstructuur te vergroten. Zeker waar kan worden aangesloten bij de natuurlijke waterhuishouding; ¼ De aanleg van groene daken en/of gevels te stimuleren.

+ inspiratie voor waterberging/opvang in beperkte ruimte

V i s i e

o p

l a n d s c h a p ,

n a t u u r

e n

g r o e n e

k e r n e n

6.6 GROEN EN BOUWEN De groenstructuur biedt goede aanknopingspunten om te komen tot klimaatadaptatie. Het is echter noodzakelijk om afstemming en aansluiting te bereiken met andere (beleids)initiatieven, zoals operatie Steenbreek of meerjarige investeringsprogramma’s in het rioleringssysteem.

UITVOERING Ten aanzien van het uitvoeringsdeel zijn voor het onderwerp klimaatadaptatie de volgende aspecten van belang: ¼ Data van de klimaatatlas verder analyseren en aanscherpen; ¼ Knelpunten signaleren en daar een klimaatadaptatie plan voor opstellen waarbij ‘vergroenen’ een grote rol kan spelen; ¼ Aanpassing groenstructuur om infiltratie- en bergingscapaciteit te vergroten; ¼ Stimuleren vasthouden water op eigen perceel (groene daken, tuinen, Steenbreek).

De gemeente Oude IJsselstreek investeert in de groene kernen. Dit betreft met name de bestaande bebouwde omgeving in de kernen. Daarnaast wil de gemeente dat er ook bij nieuwe ontwikkelingen, in de vorm van bijvoorbeeld woningbouw binnen de kernen, voldoende aandacht is voor groen. Immers groen is onmisbaar voor een prettige leefomgeving en het verbeteren van het leefklimaat. Uitgangspunt is dat groen, dat behoort tot de groenstructuur, wordt behouden, zie ook paragraaf 6.4. Voor locaties waar toch nieuwe (binnen) stedelijke ontwikkelingen plaatsvinden, worden spelregels voor groen opgesteld. Deze spelregels moeten groen binnen deze ontwikkelingen een volwaardige positie geven. Daarnaast wil de gemeente bij nieuwbouw natuur een plek geven.

+ 70

STREEFWAARDE GROEN Stedelijke inbreiding staat hoog op het lijstje van zowel Rijk, provincie als gemeente. Inbreiding binnen de kern gaat voor uitbreiding. De planningsdoctrine van uitleg van kernen is daarmee de laatste jaren aan het verdwijnen. Het omringende landschap wordt daarmee gespaard maar in de bebouwde gebieden zijn er ook andere ruimteclaims in de stad, zoals hierboven omschreven, voor het klimaatbestendig maken van de stad (ruimte voor water en groen). Naast het behoud van bestaand groen wil de gemeente nieuw groen introduceren op die plaatsen waar ruimtelijke ontwikkelingen spelen. Door middel van het hanteren van een zogeheten streefwaarde kan worden getoetst of bij ruimtelijke ontwikkelingen het groen een volwaardige plaats heeft. Dit begint bij het behouden van bestaand groen bij ontwikkelingen. Dit door het als basiskwaliteit te hanteren en deze opnieuw een plek te geven binnen de ontwikkeling. Daarnaast dient binnen de ontwikkeling voldoende ruimte te zijn voor groen.

De Raad voor de Leefomgeving adviseerde in 2005 nog 75 m² groen per woning, omdat dit het welzijn van mensen bevordert. In de gemeente zouden we een norm 100 m² per woning (inclusief tuin) willen voorstellen. Nu is een dergelijk norm niet heilig, echter nieuwe ontwikkelingen dienen voldoende groen te omvatten. Het is dan ook zaak dat heldere normen worden opgesteld waaraan nieuwe ontwikkelingen kunnen worden getoetst. Naast de normen kan een zogeheten groenfonds ingesteld worden. Lukt het bij een ontwikkeling niet om voldoende groen te realiseren, dan gaat men in overleg met de gemeente. Samen wordt er gekeken of er mogelijk toch oplossingen zijn in de vorm van bijvoorbeeld groene gevels of groene daken. Is er echt geen mogelijkheid om aan de normen te voldoen, dan moet de bouwer een bijdrage storten in het Groenfonds. Vanuit dit fonds kunnen in de wijken groenvoorzieningen worden aangelegd.

NATUURINCLUSIEF BOUWEN De gemeente wil bouwers binnen de gemeente uitdagen om natuurinclusief te bouwen. Natuurinclusief Bouwen is zodanig bouwen dat ook de natuur er baat bij heeft. Het gaat er dus niet alleen om, om sec aan wetgeving te voldoen en de regels die bestaan over mitigeren en compenseren (van natuurwaarden) te volgen, maar om proactief te handelen ten bate van de natuur. Natuurinclusief bouwen is een begrip dat op verschillende werken en schaalniveaus van toepassing kan zijn. Natuurinclusief bouwen in enge zin betreft het aanbrengen van voorzieningen aan gebouwen voor beschermde soorten zoals de huismus. Natuurinclusief bouwen in bredere context gaat over het aanbrengen van groene daken en muren, aandacht voor groen op binnenplaatsen etc. Door hierbij de betekenis voor natuurwaarden in beschouwing te nemen, zoals toepassing van inheemse beplanting, de betekenis voor bijen en vlinders, de nestelmogelijkheden voor vogels etc. is dit ook een vorm van natuurinclusief bouwen.

UITVOERING Ten aanzien van het uitvoeringsdeel zijn voor het onderwerp Groen en bouwen de volgende aspecten van belang: In beeld brengen stedelijk inbreidingslocaties en afzetten tegen groenstructuur; ¼ Opstellen van normen voor groen in stedelijke ontwikkelingen; ¼ Opzetten van groenfonds binnenstedelijke ontwikkeling; ¼ Opstellen folder natuurinclusief bouwen bij nieuwe ontwikkelingen.

+ 71

Visie op

landschap, natuur en groene kernen

DEEL B: UITVOERING

V L N G K

G E M E E N T E

O U D E

I J S S E L S T R E E K

7.UITVOERING

7.1

ALGEMEEN

Voorliggend document geeft de visie van de gemeente Oude IJsselstreek voor landschap, natuur en groene kernen. De visie gaat in op de ambitie om groen en landschap te behouden en te versterken door als gemeente zelf aan de slag te gaan en actief de samenwerking met anderen te zoeken. Ten aanzien van de daadwerkelijke realisatie van de gewenste visie is een groot aantal acties op zowel het overkoepelende niveau, als voor het buitengebied en de groene kernen benoemd. In de voorgaande hoofdstukken zijn de afzonderlijke uitvoeringsaspecten per onderwerp gedetailleerd uitgeschreven. Beschreven is welke acties de komende jaren moeten worden opgepakt. In voorliggend hoofdstuk zijn de verschillende uitvoeringsaspecten met de daarbij behorende werkzaamheden in een uitvoeringsschema (op de volgende pagina’s) opgenomen. Het uitvoeringsschema geeft een overzicht van uit te voeren werkzaamheden en geeft de relatie tussen de verschillende werkzaamheden aan. Eveneens geeft het schema uitvoer aan de planning van de werkzaamheden met een daarbij behorende indicatie van de kosten. Op deze wijze kan daadwerkelijk invulling worden gegeven aan de realisatie van de visie.

7.2 UITVOERINGSSCHEMA

7.3 TOELICHTING OP DE KOLOMMEN

Het uitvoeringsschema bevat de onderwerpen: de overkoepelende visie (H4), de visie op landschap (H5) en de visie op groene kernen (H6).

In het uitvoeringsschema is een aantal kolommen opgenomen die elk een eigen beschrijving kennen. In de eerste kolom wordt de code van de maatregel benoemd. In de tweede kolom is per maatregel een benaming van de werkzaamheden opgenomen. In de derde kolom zijn de relaties gelegd tussen de verschillende acties. Hoe meer samenhang er bestaat met andere acties, hoe meer deze werkzaamheden afgestemd moeten worden. In de vierde kolom zijn mogelijke partners benoemd. In de vijfde kolom zijn de verschillende uit te voeren werkzaamheden getypeerd. Hierbij is onderscheid gemaakt in werkzaamheden die ieder jaar (continu) moeten worden uitgevoerd en werkzaamheden die uniek en eenmalig zijn, de zogeheten projecten.

In het schema zijn per aspect de specifieke werkzaamheden meer concreet uitgeschreven. Het uitvoeringsschema is geen statisch document, maar vraagt om continue aanpassingen, actualisering en concretisering. Om die reden is het uitvoeringsschema ook als interactief Excel blad bij de visie gevoegd.

V i s i e

o p

l a n d s c h a p ,

n a t u u r

e n

g r o e n e

k e r n e n

7.4 WERKWIJZE In de volgende kolom is aangegeven in welke categorie een project valt (behouden, stimuleren of zelf doen). Het type werkzaamheden heeft een relatie met kolom 6 (planning). In deze kolom is het tijdstip van de werkzaamheden opgenomen. Voor beheer kan dit een periode in het jaar zijn die ieder jaar terugkomt. Voor projecten betreft dat één tijdspanne. Er is hier gewerkt met prioriteiten, bijvoorbeeld prioriteit 1 betreft het jaar 2021-2022. Prioriteit 2 betreft de periode 2023-2025 en prioriteit 3 de periode 2025-2030. In deze periodes worden de werkzaamheden uitgevoerd. De tijdspanne kan ook gekoppeld worden aan kolom 3 (relatie). Immers werkzaamheden die een onderlinge relatie hebben, moeten gelijktijdig of opvolgend uitgevoerd worden.

In de laatste kolommen zijn de geraamde kosten behorende bij de werkzaamheden opgenomen. Bewust is er voor gekozen om te werken met globale kosten. Immers verschillende werkzaamheden moeten nog geconcretiseerd worden. De kosten voor projecten zijn eenmalig voor het specifieke project. Om het globaal te houden, zijn de kosten daarom variërend weergegeven < 5k tot > 25k. Door wel globaal de kosten weer te geven, kan een overzicht worden gecreëerd van de kosten van werkzaamheden, gekoppeld aan de planning. Met het aangeleverde schema is het bijvoorbeeld mogelijk om de globale kosten van alle werkzaamheden met prioriteit 1 weer te geven.

Op deze wijze kunnen de verschillende werkzaamheden die noodzakelijk zijn om de visie te realiseren, overzichtelijk weergegeven worden en in tijd uitgezet worden. Door het actualiseren en concretiseren van het uitvoeringsschema wordt grip gehouden op de daadwerkelijke uitvoer van de visie. Hiermee kan actief met de visie aan de slag worden gegaan en kan de voortgang van de uitvoering gemonitord worden. Ook kunnen de jaarlijkse kosten van de werkzaamheden globaal inzichtelijk worden gemaakt, hetgeen handzaam kan zijn voor het aanvragen of toedelen van budgetten. Op de volgende pagina’s volgen de uitvoeringsschema’s van respectievelijk Overkoepelende visie (H4), Visie op landschap (H5) en Visie op groene kernen (H6).

H4: Overkoepelende visie Maatregelenpakket

Code

Maatregel

Behoud Basiskwaliteit

Relatie

Partners

BB1

Type

Categorie

Planning

Kosten

Richtlijnen bestemmen landschapselementen in Omgevingsplan

AL1, BL2

Ruimtelijke ordening

project

behouden

BB2

Richtlijnen gebiedsaanduidingen in Omgevingsplan

BB1

Ruimtelijke ordening

afstemming

behouden

BB3

Opstellen beoordelingskader vergunningverlening

BB1, BB2, AL1

Ruimtelijke ordening

project

behouden

BB4

Handhaving van vergunningplicht werkzaamheden

BB1, BB2, BB3

Handhaving

continu

behouden

Communicatie en Educatie

CC1

Vervaardigen interactieve landschapskaart

CC4, BL4

Communicatie, partij

project

stimuleren

CC2

Vervaardigen boekwerkje landschapstypen

BL4, CC5

Communicatie, partij

project

stimuleren

CC3

Opstellen folder Regeling Landschap en Biodiversiteit

AL2

Communicatie, partij

project

stimuleren

CC4

Ontwikkelen landsch(app)

CC1, BL4

Communicatie, partij

project

stimuleren

CC5

Communicatie, in beeld brengen stimuleren particuliere initiatieven

CC2, CC3, CC4

Communicatie, partij

continu

zelf doen

CC6

Ontwikkelen programma voor NME les(sen) op basisscholen

BD4

Communicatie, partij

project

zelf doen

Relatie

Partners

BB1, BB2, BB3

Communicatie

<5k

5-10k

10-25k

>25k

H5: Visie op Landschap Maatregelenpakket

Code

Maatregel

Agrarisch landschap

AL1

Opstellen spelregels perceelsverruiming en communicatie

Type

Categorie

Planning

Kosten <5k

afstemmen

stimuleren

X X

AL2

Mogelijkheden onderzoeken financiering beheer uit landschapsfonds

CC3, LV2, NL1, NL3, NL4

Grondeigenaren

project

stimuleren

Al3

Opstellen pachtvoorwaarden landbouw te gast

BB3

Pachters

project

stimuleren

Ruimte voor energie

RE1

Evalueren en monitoren ervaringen rondom omgevingsfonds

Ruimtelijke ordening

project

stimuleren

Landschappelijke verstedelijking X

LV1

Opstellen regels stedelijke uitbreiding

BB1, BB2, BB3

Ruimtelijke ordening

project

zelf doen

LV2

Mogelijkheden onderzoeken bijdrage landschapsfonds bij verstedelijking

AL2, LV1

Financiën, Juridische zaken

afstemmen

zelf doen

LV3

Aanvullend kwaliteitscriteria woonfunctie buitengebied en landschap

BB1, BB2, BB3

Ruimtelijke ordening, wonen

afstemmen

zelf doen

5-10k

10-25k

>25k

X X

Natuurlandschap

NL1

Samen met provincie stimuleren ontwikkeling particuliere natuur GNN

CC5, NL2

Inwoners, grondeigenaren

project

zelf doen

NL2

Ontwikkelen bos in samenspraak provincie en landeigenaren

CC5, NL1

Inwoners, grondeigenaren

project

zelf doen

NL3

Samen met agrariërs mogelijkheden onderzoeken ontwikkelen agrobossen

CC5, NL2

Grondeigenaren

project

zelf doen

NL4

Onderzoeken ontwikkeling kleine bosjes op voormalige stortplaatsen

CC5, NL2

NL5

In kaart brengen bijzondere flora en fauna gemeente

Grondeigenaren

project

zelf doen

Ecologen

project

zelf doen

Biodiversiteit lijnelementen

BL1

Pilot ecologisch bermbeheer en maken bermbeleidssplan

BD2

Beheer en Onderhoud

beheer

zelf doen

BL2

Versterken hoofdstructuren door gepaste boombeplanting

BD1

Beheer en Onderhoud

project

zelf doen

BL3

Samen met waterschap onderzoeken waar ecologisch beheer langs watergangen

BL1

Waterschap

beheer

zelf doen

BL4

Landschap lees- en beleefbaar maken langs routestructuren

CC4

Communicatie, partij

project

zelf doen

X X

H6: Visie op Groene Kernen Maatregelenpakket

Code

Maatregel

Relatie

Partners

BD1

Op kernniveau locaties in beeld brengen extra aanplant

GK1, GK3, BD4, BL2

Ruimtelijke ordening, Civiel

Biodiversiteit

Type

Categorie

Planning

<5k project

zelf doen / stimuleren

BD2

Beeld brengen groenvlakken monocultuur en ecologisch beheer

BL1

n.v.t.

project

zelf doen / stimuleren

BD3

Beeld brengen mogelijkheden vernatting

KA1

Civiel

project

zelf doen / stimuleren

BD4

Opstellen plan van aanpak vergroenen sport- en schoolpleinen

BD1, BD4

Onderwijs, Schoolbesturen

project

zelf doen / stimuleren

GK1

Groenstructuur in kernen

Vaststellen groenstructuur per kern

Kosten

BD1

Ruimtelijke Ordening

project

zelf doen / stimuleren

X X

Planologisch borgen van groenstructuur in bestemmingsplan

GK1

Ruimtelijke Ordening

project

zelf doen / stimuleren

Op kernniveau locaties in beeld brengen extra aanplant (entrees)

BD1

BB1

project

zelf doen / stimuleren

KA1

Verhard oppervlak in openbare ruimte (boom- en plantvakken)

BB3

Civiel

project

zelf doen

KA2

Hemelwaterinfiltratie op eigen grond bevorderen

KA1, BB4

Beheer en Onderhoud

project

zelf doen

KA3

Waterdoorlatende verharding toepassen

BD3, KA1

Civiel

project

zelf doen

KA4

Infiltratie en bergingscapaciteit van hemelwater in groenstructuur vergroten

BD3, KA1,KA2, KA3

Civiel

project

zelf doen

KA5

Aanleg van groene daken en/of gevels

KA4

Communicatie, inwoners

jaarlijks

stimuleren

>25k

GK2

Klimaatadaptatie

10-25k

GK3

5-10k

X X X X

Groen en Bouwen

GB1

Inbreidinglocaties afzetten tegen hoofdgroenstructuur

BB3, GK1, GK2

Ruimtelijke Ordening

project

zelf doen

GB2

Opstellen spelregels groen in stedelijke ontwikkeling

GB3, GB4

Ruimtelijke Ordening

project

zelf doen

GB3

Opzetten groenfonds binnenstedelijke ontwikkeling

GB2

Financiën, Juridische zaken

project

zelf doen

GB4

Stimuleren natuurinclusief bouwen nieuwe ontwikkelingen

GB2

Communicatie, ontwikkelaars

jaarlijks

stimuleren

X X

Visie op

landschap, natuur en groene kernen

V L N G K

G E M E E N T E

O U D E

I I J S S E L S T R E E K

BIJLAGE I

TOTSTANDKOMING ONDERZOEKSFASE Binnen de onderzoeksfase is als eerste een feitelijke basisinventarisatie gemaakt van de bestaande groenstructuur en de afzonderlijke plannen en beleidsdocumenten die op het groen betrekking hebben. Eveneens is met een vertegenwoordiging van de gemeentelijke organisatie een schouw van de gemeente gemaakt. Hiermee ontstond inzicht in de kwaliteit van landschap en groenstructuren in de kernen. Vanuit deze inventarisatie is een kansen- en knelpuntenkaart ontstaan, waarop voor het gehele grondgebied is weergegeven welke ambities, kansen en knelpunten zijn gesignaleerd. Deze kaart vervulde de functie van discussieagenda. Op basis van deze agenda zijn vervolgens interviews gehouden met leden van de klankbordgroep. In de klankbordgroep nam een vertegenwoordiging van inwoners en organisaties uit de gemeente plaats. Voor de samenstelling van de klankbordgroep verwijzen wij naar bijlage I van deze visie. In aanvulling op deze inventarisatie en analyse, is tijdens een drietal informatieavonden (Avond van het Vraagstuk) met een grote groep betrokkenen en geïnteresseerden gediscussieerd over de koers die moet worden ingeslagen. In verband met de omvang van de gemeente is er voor gekozen een drietal vergelijkbare avonden te houden in Varsseveld, Ulft en Terborg. Een beeldverslag is weergegeven op de navolgende pagina’s.

Klankbordgroep Belangenorganisatie

Stichting Plattelandsraad

Stichting Achterhoek weer Mooi

Licht op Groen

De Doorbraak; werkgroep 't Groene lint

Wild Beheer Eenheid Gendringen-Bergh; werkgroep groenprojecten

IVN

Achterhoek Toerisme

VAL Oude Ijssel

LTO Oude Ijsselstreek

Waterschap Rijn en Ijssel

Wie

V i s i e

o p

l a n d s c h a p ,

n a t u u r

Jij dacht mee!

e n

g r o e n e

k e r n e n

Jij dacht mee!

over landschap, natuur en groene kernen

Jij dacht mee!

over landschap, natuur en groene kernen

een korte terugblik

Op de drie avonden rondom de visie op landschap, natuur en groene kernen in de gemeente Oude IJsselstreek toonden ruim 130 mensen hun betrokkenheid. Zij deelden hun favoriete plek en gaven heel veel kansen en ideeën mee. Daarnaast was er nieuwsgierigheid en interesse in elkaars mening, ontmoetten buurtbewoners elkaar voor het eerst en ging er voldoende inspiratie voor eigen initiatieven mee naar huis.

Elke avond startte met een presentatie, waarin we lieten zien hoe het huidige landschap is ontstaan.

We gingen vervolgens met elkaar in gesprek over:

wat jij graag in ons landschap ziet en waarom, welke kansen en mogelijkheden er volgens jou zijn, en welke prioriteiten daar bij horen.

We ontmoeten je graag weer op 21 april vanaf 19.30 uur op de DRU in Ulft. Dan zijn we flink eind op streek met het ontwerpen van de visie en de keuzes die daar bij horen. Kijk ook op: www.oude-ijsselstreek.nl/visielandschap

bedankt voor je bijdrage! Kijk ook op www.oudeijsselstreek.nl/visieopgroen.

Avond van het Vraagstuk 1 Varsseveld 17 - 02 - 2020

bedankt voor je bijdrage! Kijk ook op www.oudeijsselstreek.nl/visieopgroen.

Avond van het Vraagstuk 2 Ulft 18 - 02 - 2020

bedankt voor je bijdrage! Kijk ook op www.oudeijsselstreek.nl/visieopgroen.

Avond van het Vraagstuk 3 Terborg 20 - 02 - 2020

Tijdens de avonden is een toelichting op het bestaande landschap gegeven, alsmede de ontwikkelingen die de komende jaren op dit landschap afkomen. Vervolgens is gediscussieerd aan de hand van een aantal thematafels voor het buitengebied en de kernen. Ook is tijdens deze bijeenkomsten een inventarisatie gemaakt van ideeën en suggesties van bezoekers. Van deze avonden is een terugkoppeling gegeven, waarbij inzichtelijk is gemaakt wat met suggesties en opmerkingen is gedaan en op welke wijze deze een plek krijgen in de visie. Daarnaast zijn we aangesloten bij de halfjaarlijkse avond van de Dorpsbelangenorganisaties om hen te informeren, op deze avond was iedere kern en buurtschap vertegenwoordigd. Vervolgens is het college van B&W aan de hand van een videopresentatie bijgepraat over de Avonden van het Vraagstuk en de daaruit bepaalde koers voor de visie op landschap, natuur en groene kernen.

ONTWERPFASE De input die is verkregen in de onderzoeksfase, en de eigen bevindingen in dit proces zijn uiteindelijk vertaald in een video waarin de koers van de visie uiteen is gezet. De te hanteren koers is voor een aantal thema’s en onderwerpen verder uitgewerkt.

Aan de hand van een presentatie in een toegezonden video gecombineerd met een vragenlijst, zijn inwoners bevraagd. De doelstelling daarbij was om inwoners te informeren over wat er met hun input is gedaan en op welke wijze dat is vertaald naar de visie. Belangrijkste vraag daarbij was in hoeverre ze het eens zijn met de gepresenteerde koers. Circa 80 inwoners hebben op deze wijze zich overwegend positief uitgesproken. Ook is in een bijeenkomst met de klankboordgroep de koers gepresenteerd en op basis van de inbreng van de klankbordgroep, is de uiteindelijke Visie op Landschap, Natuur en Groene Kernen in samenspraak met de ambtelijke organisatie opgesteld.

VASTSTELLINGSFASE In de zomerperiode is de Visie op Landschap, Natuur en Groene Kernen uitgeschreven en in september aangeboden aan het college van burgemeester en wethouders voor vaststelling. Uiteindelijk is de concept visie in oktober besproken in de raadscommissie en in januari 2021 vastgesteld.

de sprekers tijdens de Avonden van het Vraagstuk

Visie op

landschap, natuur en groene kernen

V L N G K

G E M E E N T E

O U D E

I J S S E L S T R E E K

BIJLAGE II ONTSTAANSGESCHIEDENIS LANDSCHAP ABIOTISCHE LAAG Er zijn dankzij de ontstaansgeschiedenis grote verschillen in het landschap binnen de gemeente aanwezig. Het landschap bestaat uit het rivierenlandschap en het dekzandlandschap, waarbij de Oude IJssel een grens is tussen de twee landschappen. Beide landschappen kennen ieder een onderverdeling in verschillende cultuurlandschappen ofwel landschapstypen. Wie naar de topografische kaart van de gemeente Oude IJsselstreek kijkt, kan veel verschillende cultuurlandschappen ontdekken. Deze variatie in landschapstypen is ontstaan doordat bewoners het landschap door de eeuwen heen juist daar ontgonnen waar de natuurlijke omstandigheden op dat moment goede bestaansmogelijkheden boden voor bewoning en landbouw. Hoog en droog op een rivierduin, bij de overgang van hoog naar laag in de aanwezigheid van water, of dichtbij bruikbare grondsoorten. De twee landschappen kennen ieder hun eigen onderverdeling. Het open rivierenlandschap met de rivierduinen, de terrassen en de rivierweiden ofwel de IJsselweiden enerzijds. Het besloten dekzandlandschap, anderzijds, is onder te verdelen in het kampenlandschap met eskopjes en het heide- en broekontginningslandschap. In de meest noordoostelijke hoek van de gemeente is een stukje veenontginningslandschap (Zwarte Veen) te vinden.

ONTSTAANSGESCHIEDENIS Tijdens het Saalien, de laatste ijstijd waarbij het landijs tot in Nederland kwam, werden de Rijn en Maas gedwongen hun noordelijke loop door respectievelijk het huidige IJsseldal en de Gelderse Vallei, af te buigen naar het westen. De sedimenten die door de Rijn en Maas waren afgezet, werden door het ijs opgestuwd en deels overdekt met nieuwe lagen. Door de stuwing van het landijs zijn de zogenaamde stuwwallen, zoals de Montferlandsche Berg, ontstaan.

Toen het landijs begon te smelten ontstonden allerlei smeltwaterafzettingen. De Rijn heeft, in de warmere tussenperiode, het Eemien, haar weg in noordelijke richting hervonden. Gedurende het koudere Weichselien, dat hierop volgde, brak de Rijn door de stuwwallen tussen Montferland en Veluwe en stroomde de Rijnloop ten noorden van de Montferlandsche Berg naar het westen. De brede, vlechtende rivierloop van de Rijn leidde tot terrassen tussen de stuwwallen en het dekzandgebied.

Zand dat uit de rivierbedding verstoof, vormde ten westen van de huidige Oude IJsselloop (oude) rivierduinen van grof zand. Varsselder en Megchelen zijn plaatsen die op deze rivierduinen gevestigd zijn. In een koudere tussenperiode van het Weichselien werd veel zand uit de droogstaande rivierbedding door de wind verspreid, het oudere dekzand. Deze afzetting, de formatie van Kreftenheye, komt voor ten oosten van de Oude IJssel en noemen we het zogenaamde dekzandlandschap.

heide- en broekontginningslandschap

veenontginningslandschap

kampenlandschap

rivierenlandschap

landschapstypen in de gemeente

V i s i e

o p

l a n d s c h a p ,

n a t u u r

e n

g r o e n e

k e r n e n

Geomorfologie van de gemeente

Legenda geomorfologie

Na het doorbreken van de stuwwal werd de Oude IJsselloop als hoofdtak verlaten door de Rijn. De Rijn kreeg een nieuwe loop zoals we die vandaag de dag nog kennen. Het werd weer kouder en er traden opnieuw zandverstuivingen op. Dit zand werd veelal in ruggen parallel aan beken afgezet, zoals bijvoorbeeld de Halserug. Een langgerekte dekzandrug van circa 16 kilometer tussen Zelhem en Aalten met een hoogte van circa 3 meter op sommige plaatsen. Op de hoge en dus ook droge ruggen ontstonden nieuwe dorpen zoals Halle en Heelweg met historische handelsroutes zoals de oude hessenweg Landstraat – Romienendiek. Te midden van dit zachtglooiende dekzandlandschap ligt Varsseveld. Het landschap rond Varsseveld wordt verder gekenmerkt door kleinschalige reliëfverschillen in de vorm van kleine dekzandkopjes, ontstaan in de laatste ijstijd. Ook wel genaamd de Varsseveldse kopjes en later eskopjes.

Bij het smelten van sneeuw en landijs werd in korte tijd veel water afgevoerd, waarbij ook veel sediment werd verplaatst. De rivierbeddingen werden hiermee snel opgevuld, waardoor het water een nieuwe weg moest vinden en een systeem van verwilderde of vlechtende watergeulen ontstond. Oude restgeulen laten die fraai zien. In de warmere perioden van het Weichselien werd het vegetatiedek meer gesloten (minder woeste verstuivingen) en voerden de rivieren minder sediment aan, waardoor de hoofdgeulen in hun afzettingen begonnen in te snijden. Bij overstromingen werden over de grove zanden een dunne laag klei gesedimenteerd, de oude rivierklei zoals bij Azewijn en Netterden.

+ Varsseveld

Gendringen

Het warmere klimaat van het Holoceen leidde tot rustigere waterafvoeren en meer vegetatie. Langs de Oude IJssel stoof het zand opnieuw op tot rivierduinen. De dorpen Terborg en Gendringen zijn hierop gevestigd en kunnen wel tot circa 5 meter hoger liggen dan de omgeving. De Paasberg en Engbergen vormen mooie voorbeelden van begroeide rivierduinen, die wel tot een hoogte van circa 10 meter kunnen reiken. De hogere toppen van de rivierduinen vormden vanwege hogere en drogere ligging veelal vroege bewoningsplaatsen. Veel dorpen langs de Oude IJssel zijn hier op ontstaan, waarbij de hoofdwegen vaak parallel aan de rivierloop van de Oude IJssel liggen.

+ Terborg

V i s i e

o p

l a n d s c h a p ,

n a t u u r

e n

g r o e n e

k e r n e n

+ hoofdwaterstructuur binnen de gemeente

hoogteverloop binnen de gemeente

WATERLOPEN

HOOGTE

Op de grens van de twee landschappen en dwars door de gemeente loopt de rivier de Oude IJssel. De Oude IJssel is een zijrivier van de IJssel. De Oude IJssel begint in Duitsland onder de naam Issel en loopt door de gemeente richting Doesburg, waarna deze uitmondt in de rivier de IJssel. De Aa-strang is weer een zijtak van Oude IJssel en via Voorst mondt de Aa-strang ten oosten van Ulft uit in de Oude IJssel. Door het dekzandlandschap meanderen in meer of minder mate de Bielheimerbeek - Boven-Slinge en de Keizersbeek. Daarnaast kent de gemeente nog een aantal kleinere waterlopen.

Binnen het landschap is ook veel microreliëf aanwezig, vanwege de steilranden, eskopjes en kampenlandschap met opgehoogde gronden vanuit het agrarische verleden. Ook is vanwege de aanwezigheid van de rivier en het klimaat vanuit de historie een aantal grote hoogteverschillen aanwezig. Meer dan alleen glooiingen zoals in het dekzandlandschap in het gebied rondom Varsseveld en omliggende kernen. De rivierduinen hebben toppen die wel 5 tot 10 meter hoger liggen dan de omgeving. Het grondgebied van de gemeente loopt af van oost naar west met onderbrekingen van de rivierduinen. De Oude IJssel en de Halse Rug vormen twee parallelle lijnen in het landschap en daartussen loopt het af. Grofweg van zo’n 21 meter boven NAP bij de Halse Rug aan de noordzijde, naar zo’n 18 tot 19 meter boven NAP ten oosten van Varsseveld. Tussen Varsseveld en Terbog – Silvolde loopt het gebied af van 17 naar circa 15 meter boven NAP. De toppen van de rivierduinen reiken op sommige plekken tot een hoogte van 20 meter boven NAP. Het gebied direct rondom de Oude IJssel, de zogenaamde IJsselweiden ligt op circa 12-13 meter boven NAP.

De Oude IJssel was van groot belang voor de gemeente Oude IJsselstreek. Langs de Oude IJssel is de Nederlandse ijzerindustrie ontstaan. Tegenwoordig biedt de rivier tal van recreatiemogelijkheden.

Het rivierenlandschap ten westen van de Oude IJssel, Ulft en Gendringen ligt op ongeveer 14 meter boven NAP. De kern van Megchelen ligt weer hoger op rivierduinen van circa 16 meter boven NAP. Het meest westelijke deel van het grondgebied van de gemeente, met de kern Netterden ligt dan weer iets lager, tussen de 14 en 15 meter boven NAP.

de glooiing van de Halse Rug

+ topografie rond 1900 binnen de gemeente

bodem opbouw binnen de gemeente

BODEM Opvallend is het verdwijnen van veel microreliëf in de afgelopen decennia. De nog aanwezige hoogteverschillen in het landschap zouden zo veel als mogelijk behouden en beschermd moeten worden om een leesbaar landschap te houden. De steilrand bij Voorst is hier een mooi voorbeeld van. Hier kun je nog een oude restgeul vanuit het waterrijke verleden van het landschap herkennen door het zichtbare mircoreliëf.

In de lage dekzandruggen, min of meer ten oosten van Varsseveld, wisselen goor- vlakvaagbeekeerd- laar- en veldpodzolgronden elkaar af. Door deze verschillen in bodem en in grondwaterstand komen hier zowel akkerbouw- als graslanden voor. Het gebied rondom Varsseveld bevat voornamelijk dekzand met een sterk microreliëf van oude bouwlandcomplexen en eenmansesjes of kampen. Door de bemesting met potstalmest zijn de oorspronkelijke hoogteverschillen nog verder versterkt en hebben de zeer verspreid voorkomende dekzandkoppen een dikke, donkere, humeuze bovengrond gekregen. Dit zijn veelal hoge zwarte enkeerdgronden. De overige dekzandgronden bestaan uit een verweving van voornamelijk uit veldpodzolgronden op hogere delen en gooreerdgronden, beekeerdgronden en vlakvaaggronden in lagere delen. Op deze gronden komt het voor dat bos op rabatten is aangelegd. Een mooi voorbeeld hiervan is het Noorderbroek.

Het kleinschalige en onregelmatige blokvormige verkavelingspatroon, waarbij oude bouwlanden en kampjes de basis vormden van waaruit het landschap verder ontgonnen is, geeft dit landschap het zo kenmerkende en gewaardeerde kleinschalige karakter. Veel landschapselementen zoals houtwallen, bomenrijen, erfbeplanting en beplanting langs wegen maken het geheel tot een besloten landschap. Het gebied rond de Oude IJssel bestaat voornamelijk uit lichte zavelgronden en zwaardere zavelen kleigronden. In de oude rivierklei gronden is later de rivier weer ingesneden. Deze zogenaamde restgeulen zijn gedeeltelijk opgevuld met jongere rivier klei. De hogere delen in het gebied van de Oude IJssel bestaan veelal uit ooivaag-gronden en de lagere uit poldervaaggronden. De rivierduinen, waar dorpen als Ulft en Terborg op zijn gelegen bestaan uit vorstvaaggronden.

voorbeeld van een rabattenbos

V i s i e

o p

l a n d s c h a p ,

n a t u u r

e n

g r o e n e

k e r n e n

Basiskwaliteit van de gemeente

Legenda basiskwaliteit

Waar gedeelten van de rivierduinen onder invloed van begrazing zijn verstoven, komen duin-vaaggronden voor. Rond Silvolde liggen enkele oude essen met hoge bruine enkeerdgronden. Langs de Oude IJssel komt een smalle strook jonge zavel- en kleiafzettingen voor met een hoog ijzergehalte. Dit ijzer vormt dunne vaste lagen in de ondergrond en wordt oer genoemd. Dit vormde de basis grondstof voor de ijzerindustrie langs de Oude IJssel.

BIOTISCHE LAAG Het landschap kent binnen de gemeente veel afwisselingen van hoog naar laag, van droog naar nat en met overgangen tussen het rivierenlandschap naar het dekzandlandschap en uiteindelijk naar het veenontginningslandschap. Vanwege het waterrijke verleden zijn langs de Oude IJssel bijzondere plekken als Landfort, Engbergen en de Paasberg ontstaan. Plekken met grote bosrijke landschappelijke eenheden bestaand uit gemengd bos. Het waterrijke verleden is ook terug te zien in de restgeulen in de ondergrond. Bodemsoorten en steilranden vertellen iets over deze geschiedenis. Het Waalse Water is als watervoerende oude geul van de Oude IJssel nog herkenbaar aanwezig en misschien wel terug te voeren naar het vlechtende karakter van de Rijn. Opvallend is ook het grote hoogteverschil in de Oude IJssel ter plaatse van Hutten Zuid in Ulft. Op weinig plekken in Nederland kent een rivier een dusdanig natuurlijk verval. Hier is de vispassage aangelegd, die onderdeel uitmaakt van de ecologische verbindingszone in en langs de oevers van de Oude IJssel.

NATUURGEBIEDEN Binnen en in de directe omgeving van de gemeente is een robuust netwerk van grotere natuurgebieden aanwezig, die vanuit Duitsland via Landfort, Anholtsche Broek (Breedenbroekse bos) de rivieren Oude IJssel en Aa-strang, de vispassages, Engbergen, de Paasberg, Idinkbos, Nibbelinkbos, Hoenderbos, Tandembos, Noorderbroek en de Boven-Slinge richting de Slangenburg bij Doetinchem loopt. Allemaal parels in het landschap, variërend van het natte rabattenbos van het Noorderbroek tot het drogere bos op de zandgronden zoals het Idinkbos. Ook de vele kleine bosschages langs de watergangen en rivieren dragen bij aan het netwerk. Samen met structuren in het aangrenzende landschap zoals elzensingels, houtwallen en bomenrijen ontstaat uiteindelijk een aaneengesloten natuurnetwerk. De bossen (en heide) van de Vennebulten, het Zwarte Veen en het Aaltens Goor sluiten hier eveneens bij aan.

GROENE STRUCTUREN Het Idinkbos en Nibbelinkbos zijn oude en gemengde bossen op rijkere zandgrond, met loofbomen en sparren. Vanwege droger wordende zomers als gevolg van klimaatveranderingen worden deze bossen bedreigd door ziekten en plagen zoals een kever genaamd de letterzetter. Veranderingen in het klimaat hebben direct of indirect gevolgen voor de natuur. Niet alleen de bossen staan onder invloed van de veranderingen in het klimaat, ook op de zandgronden van de Achterhoek in het algemeen heeft dit invloed. Extreme droogte in de warmer wordende zomers geeft meer verdamping, waardoor planten en bodem sneller kunnen uitdrogen. De grondwaterstand daalt met gevolgen voor gewassen, teelt en flora en fauna. Het Zwarte Veen is een bijzondere plek binnen de gemeente. De Vennebulten, als hogere rug in het landschap met bos, heide en jeneverbesstruweel en grenzend aan het voormalige veen vormt een bijzondere gradiënt. Dit samen met de aansluiting op het natuurgebied van het Aaltense Goor maakt het tot een landschap met veel natuurwaarden.

+ de letterzetter (Schorskever) vormt een bedreiging voor de sparren in het Idinkbos

V i s i e

o p

l a n d s c h a p ,

n a t u u r

e n

g r o e n e

k e r n e n

Basiskwaliteit van de gemeente

Legenda basiskwaliteit

OCCUPATIE LAAG De occupatielaag geeft een weerspiegeling van het menselijk handelen in het landschap. Naast verschillen in de abiotische en biotische laag, ontstaan door dit menselijk handelen en inrichten de verschillende landschapstypen binnen de gemeente. Het beeld van het landschap, met een overwegend agrarisch karakter wordt, voor een groot deel bepaald door patronen van opgaande groenstructuren. Structuren gemaakt door landschapselementen zoals (elzen)singels, lanen, houtwallen, bosschages en solitaire bomen (veelal eiken). Daar komt bij de afwisseling door de natuurlijke hoogteverschillen en het microreliëf, die bepalen eveneens het karakter van het landschap. Ook de verschillende verkavelingspatronen, sloten en greppels en hieraan gekoppeld de grootte van percelen zijn kenmerkend voor ieder afzonderlijk landschapstype. Ieder landschapstype heeft een eigen structuur en dus ook een eigen maat en schaal. Het zegt iets over openheid en grootschaligheid versus beslotenheid en kleinschaligheid. Beide komen voor binnen de gemeente.

Het menselijk gebruik van het landschap kent een lange geschiedenis. Rondom de rivier is er altijd de strijd met het water geweest en op de dekzandgronden kwamen grote verstuivingen voor. Op deze zandgronden worden vaak eeuwenoude sporen van bewoning gevonden. Vermoedelijk leefde men op de hogere en bosrijke delen waar men akkers aanlegde. Het rivierenlandschap werd door overstromingen gedomineerd en ging men nog meer, dan in het dekzandlandschap, op de hogere en dus drogere delen wonen. Uiteindelijk zijn op die hogere delen dan ook de kernen en de buurtschappen ontstaan.

Structuren en patronen in samenhang met landschapselementen zijn ontstaan door een combinatie van ontstaansgeschiedenis van het landschap, de wijze van ontginning en het in gebruik nemen van het landschap door menselijk handelen.

De gemeente Oude IJsselstreek bestaat uit veertien kernen waarvan de kernen Ulft, Gendringen, Silvolde, Terborg en Varsseveld de grootste zijn. Varsseveld ligt los van de kernen Ulft, Gendringen, Silvolde, Terborg die als een stedelijke band langs de Oude IJssel liggen. De rivier vormt de ontwikkelingsas waarlangs de kernen zich ontwikkeld hebben. Varsselveld ligt als enige grote kern verder weg van de Oude IJssel in het besloten en kleinschalige landschap. Terborg heeft als enige kern stadsrechten, maar de grootste kern is Ulft met circa 10.000 inwoners. Iedere kern heeft een eigen structuur en voorzieningenniveau, er een clustering is van de kernen: Etten, Terborg en Silvolde, net als Gendringen en Ulft.

Silvolde

Ulft

Deze kernen hebben een gezamenlijk voorzieningenniveau. Varsseveld heeft een eigen voorzieningenniveau. Het groen en de groenstructuur is in iedere kern (groot of klein) anders. De gemeente heeft naast de vijf grotere kernen ook een aantal kleinere, maar niet minder belangrijke kernen. Dit zijn Bontebrug, Breedenbroek, Etten, Heelweg, Megchelen, Netterden, Sinderen, Varsselder, Voorst en Westendorp. Daarnaast liggen in de gemeente verspreid nog diverse buurtschappen als: De Heuven, Milt, Rafelder, Wals, Warm, Wieken, en Ziek.

KAMPENLANDSCHAP In de dekzandgebieden komt van oudsher het gemengde bedrijf voor, met bouwland op de hoge, en grasland op de lagergelegen gronden. De boerderijen en ook veel woonkernen ontstonden op de overgang van hoog naar laag. Verspreid in de toen aanwezige bossen, op de hogere en drogere delen in het landschap werden kleine akkertjes, kampjes of éénmansessen aangelegd. Geleidelijk zijn deze kampjes verder opgehoogd met mest vermengd met plaggen uit de potstallen.

Heelweg - Oost

V i s i e

o p

l a n d s c h a p ,

n a t u u r

e n

g r o e n e

k e r n e n

+ elzensingels aan -dijk en eiken langs de Hiddinkdijk

Akkers die nog herkenbaar zijn door de bolle ligging en de vele steilrandjes. Om de akkers af te schermen tegen vee en wild werden ze omgeven met houtwallen en houtsingels. De boerderijen lagen veelal verspreid aan de rand van de akkertjes. Rondom Varsseveld zijn nog veel van deze kenmerken zichtbaar. Het potstalsysteem maakte het vervolgens mogelijk ook de minder vruchtbare gronden als bouwland in gebruik te nemen, waardoor het karakteristieke en kleinschalige kampenlandschap met vele houtopstanden ontstond. In het gebied tussen Westendorp en Sinderen staan de vele kleine kampen bekend als de ‘Varsseveldse kopjes’. Het kampenlandschap is een besloten landschap met een onregelmatig verkavelingspatroon en gebogen lijnen in de kavelgrenzen en in de wegen, die de natuurlijke hoogteverschillen in het landschap volgden. Met de intrede van kunstmest en verbeterde ontwateringstechnieken is het landschap verder ontgonnen. De lagere delen en de armere gronden in het landschap konden ook in gebruik worden genomen en de heide en het bos van de woeste gronden verdween langzaam. Het kleinschalige karakter is door ruilverkaveling, intensivering en schaalvergroting in de landbouw afgenomen, maar nog steeds herkenbaar aanwezig. De wegen en de verkaveling vormen nog altijd een grillig patroon in het landschap, de beken zijn veelal gekanaliseerd.

HEIDE- EN BROEKONTGINNINGSLANDSCHAP Om de ontwatering van de hele natte heidegebieden te verbeteren, werden beken rechtgetrokken en zo snel mogelijk naar de Oude IJssel geleid. Belangrijk daarbij was de ontdekking van kunstmest en de komst van goedkope wol uit Australië. De nut en noodzaak van de heidevelden voor schapenhouderij werd overbodig. Aan dit rechtlijnige en rationele blokverkavelingspatroon in het landschap en de elzenbroekbossen herkennen we de jonge ontginningen van het heide- en broekontginningslandschap. Grote blokken werden soms verder onderverdeeld in kleinere blokken door opgaande groenstructuren (elzensingels) en greppels, geheel ontgonnen tot grasland en akkerland. Straatnamen als Heidedijk wijzen nog op het historisch grondgebruik en het natte verleden. De bebouwing met erfbeplanting bevindt zich veelal direct langs de rechte wegen. De elzensingels maken het landschap leesbaar en rondom Heelweg zijn nog relatief veel van deze singels te vinden. Ook zijn hier nog relatief veel zandwegen aanwezig, zoals de Landstraat. In het gebied tussen Varsseveld en Terborg zijn blokvormige (rabat)bosjes te vinden. Vanwege het natte karakter werden veel greppels gegraven, met de vrijkomende grond werden stroken opgehoogd (rabatten) waar de bomen konden groeien. Verdroging is nu een veelvoorkomend probleem bij rabatbossen in dit jonge ontginningslandschap.

zware bomenrijen van eik aan de Heidedijk

VEENONTGINNINGSLANDSCHAP De jonge ontginning van het veengebied kent een rationeel en rechtlijnig verkavelingspatroon. Binnen deze rechte lijnen zien we een blokverkaveling en soms een smalle strokenverkaveling, gescheiden door greppels en sloten. Dit vanwege het natte karakter van het veen. Het veenontginningslandschap kent een structuur van rechte percelen (stroken) met lange rechte ontginningslijnen. Na de ontginning ontstond een open landbouwgebied, doorsneden door twee rechte wegen met aan weerszijden populieren en Amerikaanse eiken. Het Zwarte Veen binnen de gemeente sluit aan op het Aaltense Goor met beide een heel herkenbare structuur. De grote rationele blokken van het Zwarte Veen zijn voor het overgrote deel in eigendom van de gemeente en worden verpacht voor agrarisch gebruik. Het gebied grenst aan het naastgelegen natuurgebied de Vennebulten.

RIVIERENLANDSCHAP Het rivierenlandschap heeft, ook nadat de grote overstromingen vanuit de rivier voorbij waren, nog regelmatig last gehad van wateroverlast bij hoge rivierstanden. Via gegraven weteringen (zoals de Roode Wetering, Vethuizensche Wetering, Groote Wetering, Kleine Wetering) kon het gebied ten westen van de Oude IJssel ontgonnen en in gebruik genomen worden. Bijna alle weteringen komen samen in het Waalse Water en wateren vervolgens af op de Oude IJssel, bij de havenzate De Kemnade.

Alleen de hogere delen van de rivierduinen en de oeverwallen bleven droog met dorpen zoals Ulft, Etten, Varsselder, Veldhunten en Megchelen. Deze hogere gronden waren vooral in gebruik als bouwland en boomgaard. De lagere delen, de kleigronden, konden na goede ontwatering verder ontgonnen worden en in gebruik worden genomen. De gronden zijn vanwege het natte karakter vooral in gebruik als hooi- of weiland en kennen een rationeel en rechtlijnige blokverkaveling. Kavelgrenzen werden gemarkeerd door elzensingels of meidoornhagen. Veel van deze landschapselementen zijn door schaalvergroting verdwenen of ze verloren hun nut in de agrarische bedrijfsvoering. De boerderijen staan verspreid langs de wegen. Op een kruising van historische handelswegen is Netterden ontstaan.

Tevens heeft in deze omgeving kleiwinning voor de baksteenindustrie plaatsgevonden. Sommige kleiputten zijn opgevuld als vuilstortplaatsen binnen de gemeente. Later is tot op de dag van vandaag ook veel zand en grind gewonnen. Hele grote waterplassen vormen een resultante van het winnen van deze grondstoffen. Azewijnse Broek en het Slotermeer zijn hier voorbeelden van en zijn waardevol voor recreatie en natuur. De IJsselweiden langs de Oude IJssel en de lagere gronden ten noorden van de Aa-strang overstroomden regelmatig. Na verbetering in de ontwateringstechniek werden ook deze gebieden gebruikt als hooi- of weiland.

Deze gebieden hebben altijd een behoorlijk open karakter gehad en zijn overwegend in gebruik als grasland. De oude rivierduinen aan de oostkant van de Oude IJssel waren minder geschikt voor landbouw en werden bebost om verdere verstuiving te voorkomen. Engbergen en de Paasberg zijn hier voorbeelden van. Ook in de zone langs de Oude IJssel werd grondstof gewonnen. Uit de harde oerbanken in de ondergrond werd oer gewonnen voor de ijzerindustrie langs het water.

ontwikkeling van nieuwe natuur rondom het Azewijnse Broek

III

Visie op

landschap, natuur en groene kernen

V L N G K

G E M E E N T E

O U D E

I J S S E L S T R E E K

BIJLAGE III

BASISKWALITEIT LANDSCHAP Inventarisatiekaart groenelementen Groenelementen vanuit beleid De kaartbeelden vormen samen een eerste aanzet van de basiskwaliteitkaart van de gemeente.

V i s i e

o p

l a n d s c h a p ,

Inventarisatie groenelementen

n a t u u r

e n

g r o e n e

k e r n e n

Legenda

inventarisatie groenelementen

Groenelementen vanuit beleid

Legenda basis

Visie op

landschap, natuur en groene kernen

V L N G K

G E M E E N T E

O U D E

I J S S E L S T R E E K

BIJLAGE IV VISIEKAART

Visie op

landschap, natuur en groene kernen

V L N G K

G E M E E N T E

O U D E

I J S S E L S T R E E K

← Vorig deel

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://raad.oude-ijsselstreek.nl/api/v1/meetings/4180/documents/20476