Collegevoorstel OIJ deelname ontwikkelfonds 8 dec 21.pdf

Collegevoorstel Zaaknummer

277158

Behandeld door

Rob Groen

Datum

25 nov 2021

Mede adviseur(s)

Conny Huijskes

Collegevergadering

30 november 2021

Programmamanager

André Putker

Portefeuillehouder

Janine Kock

Onderwerp

Deelname aan het Ontwikkelfonds Energiecoöperaties

Voorgestelde beslissing 1. Deelnemen aan het landelijk Ontwikkelfonds Energiecoöperaties voor duurzame energieopwekking. 2. € 500.000,- van het beschikbaar gestelde krediet lokaal Energiefonds van € 1,2 miljoen voor deelname aan het landelijk ontwikkelfonds aanwenden. Het overige krediet beschikbaar te houden voor andere initiatieven die de uitvoering energietransitie ondersteunen in de gemeente. 3. Als deelnemende Achterhoekse gemeenten gezamenlijk subsidie verstrekken aan het Groenfonds ten behoeve van het Ontwikkelfonds Energiecoöperaties. 4. Namens onze gemeente, de gemeente Montferland aan te wijzen als uitvoerende partij voor het landelijk ontwikkelfonds waarop zij kunnen zorgdragen voor de afhandeling van de subsidieverstrekking en daartoe bijgevoegde samenwerkingsovereenkomst te ondertekenen samen met de andere deelnemende gemeenten. 5. Het bijgevoegde raadvoorstel naar de gemeenteraad sturen en instemming vragen voor deelname aan het Ontwikkelfonds Energiecoöperaties

Samenvatting van de beslissing(en) Samen met andere Achterhoekse gemeenten wil Oude IJsselstreek coöperatieve duurzame energieopwekking aanjagen. De gemeenteraad heeft hiervoor al in 2019 een krediet van €1,2 miljoen beschikbaar gesteld. Er ligt nu een concreet voorstel waarbij een aantal Achterhoekse gemeenten gezamenlijk aansluiten bij een landelijk opererend Ontwikkelfonds Energiecoöperaties van het Groenfonds en Energie Samen, de koepelorganisatie voor energiecoöperaties. Dit fonds heet “Ontwikkelfonds Energiecoöperaties”. Het doel is een betere participatie van de lokale gemeenschap en een betere verdeling van de baten van duurzame energieprojecten. De gemeente Montferland zal penvoerder zijn namens de deelnemende gemeenten uit de Achterhoek. Het financieren van coöperatieve duurzame opwek projecten is hiermee makkelijker. Het betreft een revolverend fonds met beperkt risico op verlies. Door deelname van het Rijk en het dragen van het eerste verlies door het Rijk zijn de risico’s voor deelnemende gemeenten beperkt. De gemeenteraad wordt gevraagd in te stemmen met deelname aan dit fonds. Raad

Ja

Openbaarheid

Openbaar

Ondernemingsraad/ Georganiseerd overleg

Nee

Belangenvereniging/ Wijkraad

Nee

Consequenties voor

Naam Medewerker

Financiën

Sandra Klein Haneveld 1

P&O Inkoop I&A Communicatie Juridisch

Maureen Nijman

2

Collegevoorstel Onderwerp: Deelname landelijk Ontwikkelfonds voor energiecoöperaties

Voorgestelde beslissing 1 2

3 4

5

Deelnemen aan het landelijke Ontwikkelfonds Energiecoöperaties voor duurzame energieopwekking € 500.000,- van het beschikbaar gestelde krediet lokaal Energiefonds van € 1,2 miljoen voor deelname aan het landelijk ontwikkelfonds aanwenden. Het overige krediet beschikbaar te houden voor andere initiatieven die de uitvoering energietransitie ondersteunen in de gemeente. Als deelnemende Achterhoekse gemeenten gezamenlijk subsidie verstrekken aan het Groenfonds ten behoeve van het Ontwikkelfonds Energiecoöperaties. Namens onze gemeente, de gemeente Montferland aan te wijzen als uitvoerende partij voor het Ontwikkelfonds Energiecoöperaties waarop zij kunnen zorgdragen voor de afhandeling van de subsidieverstrekking en daartoe bijgevoegde samenwerkingsovereenkomst te ondertekenen samen met de andere deelnemende gemeenten. Het bijgevoegde raadvoorstel naar de gemeenteraad sturen en instemming vragen voor deelname aan het Ontwikkelfonds Energiecoöperaties.

Aanleiding Het Akkoord van Groenlo wil naast het milieudoel ook een economische impuls aan de regio geven. Zo zou een deel van de winsten van de energieproductie in de Achterhoek moeten blijven. Ook is de verwachting dat het draagvlak voor duurzame energieopwekking groter is als de baten lokaal terecht komen. Dit laatste kan gerealiseerd worden door volledig of een hoge mate van participatie van burgers bij projecten voor het opwekken van duurzame energie. Onze inwoners investeren dan zelf in lokale duurzame energieprojecten en profiteren van de opbrengsten hiervan. Er zijn lokale energiecoöperaties die zelf duurzame energieprojecten opzetten. Die beweging is, in onze gemeente, nu (nog) relatief klein. Een belangrijk obstakel voor het realiseren van duurzame energieprojecten door lokale groepen is de financiering van projecten door lokale groepen in de plan- en ontwikkelfase. Een ontwikkelfonds probeert dit knelpunt op te lossen en zo initiatieven (mede) aan te jagen. En mogelijk kan het onlangs ontstane Burgerinitiatief Energie Oude IJsselstreek (BEOIJ) hierin ook een rol oppakken. De eerste oriënterende constructieve gesprekken hierover zijn al gevoerd.

Terugblik: onderzoek door Rebel energy In 2017 hebben een aantal Achterhoekse gemeenten een studie laten uitvoeren naar een ontwikkelfonds dat het knelpunt van de financiering voor lokale groepen en de wens om te komen tot meer lokale participatie en duurzame energie opwek projecten moet oplossen. “Rebel energy” heeft dit onderzoek uitgevoerd. De vorm en de voorwaarden van een dergelijk fonds zijn in grote lijnen onderzocht. Het realiseren van een ontwikkelfonds voor duurzame energieopwekking heeft als doel om lokale coöperatieve projecten te ondersteunen met een geldlening in de eerste fasen van hun projecten. Reguliere geldverstrekkers voorzien daar nu niet in. Zo moet het fonds leiden tot een substantiële bijdrage aan de ambitie energieneutraal te worden. Deelname aan het Ontwikkelfonds Energiecoöperaties Op basis van het Rebel rapport hebben 5 gemeenten besloten verder te gaan met de ontwikkeling van dit fonds: Oost Gelre, Bronckhorst, Winterswijk, Montferland en Doetinchem. Gemeenten Berkelland en Aalten hebben aangegeven niet mee te willen doen met dit fonds. Gemeente Oude IJsselstreek heeft destijds aangegeven interesse te hebben in een dergelijk fonds maar heeft toen nog geen besluit genomen.

3

Tijdens de ontwikkeling bleek dat er een landelijk fonds van Energie Samen (de landelijke koepel van energiecoöperaties) en het Groenfonds in ontwikkeling is. Dit mede n.a.v. het Rebel onderzoek. Aansluiting van Achterhoekse gemeenten bij het landelijk opererende Ontwikkelfonds Energiecoöperaties is mogelijk en levert tevens voordelen op voor de gemeenten. De ingelegde gelden van de Achterhoekse gemeenten komen alleen ten goede aan projecten binnen dezelfde Achterhoekse gemeenten en gaan niet naar andere regio’s in Nederland. Het besluit om deel te nemen ligt nu voor. De gemeenteraad heeft de benodigde financiering (als een resolverende investering) van € 1,2 miljoen in de meerjarenbegroting (2019-2023) opgenomen (onder de noemer lokaal energiefonds nr. 70830004). Het Ontwikkelfonds Energiecoöperaties: minder risico Het Ontwikkelfonds Energiecoöperaties is ondergebracht bij Energie Samen (de landelijke koepel van energiecoöperaties) en het Groenfonds. Het Rijk draagt 10 miljoen euro aan dit fonds bij. Vanuit de rijksbijdrage worden de eerste risico’s gedragen, de zogenaamde ‘first loss’. Hierdoor wordt het ingelegde budget vanuit de deelnemende gemeenten en provincies (in eerste instantie) niet aangesproken. Het risico is dat de initiatiefnemers hun verplichtingen niet kunnen nakomen en dat daardoor een gedeelte van de vordering oninbaar is.

In dat geval komt de oninbare vordering ten laste van het sub-tegoed van het fonds. Deze eerste verliezen (first loss) worden voor rekening genomen van het door het Rijk (ministerie van EZK) ingelegde budget. Daarnaast zorgen succesvolle projecten ervoor dat de middelen groeien, dit door de opslag per fase over de lening. Organisatie Ontwikkelfonds Energiecoöperaties Het fondsbeheer ligt bij het Groenfonds en deze verleent de geldleningen aan de Fondsmanager. Het fondsmanagement ligt bij Energie Samen. Ook op het niveau van de Achterhoek worden een aantal taken belegd. De (samenwerkende) coöperaties in de regio zijn zelf verantwoordelijk voor totstandkoming en evaluatie van goede aanvragen. Hiervoor moet een projectbureau worden aangesteld. Dit bureau ondersteunt energiecoöperaties bij het ontwikkelen van projecten. Daarnaast zijn er twee regionaalcoördinatoren die de haalbaarheid en prioritering van aanvragen toetst, voordat deze aan Energie Samen worden voorgelegd. Het voornemen is om dit projectbureau bij Agem onder te brengen. Deze is verantwoordelijk voor de organisatie rondom het bepalen van lokale prioriteiten, samen met de Achterhoekse coöperaties en het bieden van ondersteuning aan de coöperaties. Zij zijn nauw betrokken bij coöperatieve projecten in de Achterhoek en kennen deze goed. De regiocoördinator komt ook onder Agem te vallen.

Om een goede afweging te kunnen maken toetsen twee regiocoördinatoren een aanvraag. Eén coördinator uit het werkgebied en een coördinator van een ander gebied (regio/provincie). Zo wordt geborgd dat de afweging zuiver op de inhoud en vooraf bepaalde prioriteiten wordt genomen. De kosten van de werkzaamheden van het projectbureau en de regiocoördinator komen ten laste van het fonds. De aanvrager houdt in zijn begroting hiermee rekening. De gemeenten leggen hier dus geen apart budget voor in.

Het fonds is al actief Vier provincies (Zuid-Holland, Drenthe, Utrecht en Limburg) nemen nu deel aan dit fonds. Er is ruimte voor meer provincies, maar ook voor aparte regio’s, zoals De Achterhoek. De voorwaarden van het fonds zijn beschreven in de fondsdocumentatie (zie bijlage 1). Provincie Gelderland heeft aangegeven vooralsnog niet te willen deelnemen, omdat zij al eigen fondsen hebben, onder andere via OostNL. Deze fondsen voorzien echter niet voldoende in de behoefte van financiering in de beginfase van lokale projecten. Het Ontwikkelfonds Energiecoöperaties loopt in principe tot 2039 en is sinds juli 2021 actief. Sindsdien zijn er al 8 projecten gehonoreerd en 12 aanvragen in behandeling. Dat maakt duidelijk dat het fonds in een behoefte voorziet.

4

Wat wordt met deze beslissing bereikt Deelname aan het Ontwikkelfonds Energiecoöperaties ter stimulering van opwek duurzame energie door lokale coöperaties draagt bij aan de realisatie van onze doelstellingen. We werken aan een energieneutrale gemeente volgens onze ambities die mede volgen uit het Akkoord van Groenlo en we stimuleren de ontwikkeling van energiecoöperaties in de gemeente waardoor bewoners betrokken worden bij en kunnen meeprofiteren van duurzame energie opwek. Argumenten om in te stemmen met voorgestelde beslissing(en) 1.1 Het Ontwikkelfonds Energiecoöperaties heft het obstakel van de financiering van duurzame energieprojecten door lokale energiecoöperaties grotendeels op. Participatie en lokaal eigendom vinden we, als gemeente, belangrijk. Zo worden inwoners betrokken bij de energietransitie en komen de baten meer bij onze inwoners terecht. Realisatie van duurzame energie opwek projecten wordt met het fonds eenvoudiger voor lokale partijen. Het landelijk ontwikkelfonds voldoet hiermee aan het doel dat we voor ogen hebben. Ook in onze gemeente is behoefte om in de eerste fasen van planontwikkeling initiatieven te ondersteunen met een lening. Sinds de start van het ontwikkelfonds in juli 2021 is er aan 8 projecten financiering verstrekt en zitten er op dit moment nog 12 aanvragen in de beoordelingsfase.

1.2 Het Ontwikkelfonds Energiecoöperaties heeft gunstige voorwaarden. Het Ontwikkelfonds Energiecoöperaties is een revolverend fonds dat doorloopt tot 2039. Leningen met risicoopslag worden in een periode van tussen de 4 en 7 jaar afgelost. Daardoor vloeien de middelen weer terug in het fonds. Doordat het eerste risico van het niet doorgaan van projecten, bij het Rijk ligt, kunnen gemeenten meerdere keren hun geld inleggen in projecten. Indien het aandeel van het Rijk toch slinkt kunnen gemeenten op tijd bepalen met het fonds te stoppen, zonder dat hun inleg niet meer terugkomt. Mocht het Ontwikkelfonds Energiecoöperaties in onze regio succesvol zijn dan is bijstorten ook mogelijk. De belangrijkste kenmerken van het fonds zijn: - Als Achterhoek leggen we in eerste instantie maximaal 2 miljoen in (door waarschijnlijk 5 regiogemeenten). De eerste € 500.000,- hiervan wordt verdubbeld door het Rijk. De gelden daarboven worden met 50% aangevuld. 2 miljoen euro inleggen betekent dus dat er 3,25 miljoen budget beschikbaar is voor projecten in de deelnemende Achterhoekse gemeenten. - Gezien de hoogte van het ingelegde budget door het Rijk en het feit dat zij de eerste verliezen van projecten die niet doorgaan voor haar rekening neemt, is de kans beperkt dat hiervoor het ingelegde geld van de Achterhoekse gemeenten voor aangesproken wordt.

- Het fonds ondersteunt lokale energiecoöperaties bij de realisatie van de projecten. - het fondsbeheer wordt gedaan door een externe partij die hierin gespecialiseerd is (Groenfonds & Energie Samen) - de regio beoordeeld de plannen samen met 1 andere regio. Dit om inhoudelijke beoordeling te borgen. - Een groot deel van de fondsmanagementkosten wordt gedekt vanuit de Rijksbijdrage. 2.1 Dit fonds is de juiste invulling van het bedrag dat hiervoor is opgenomen in de meerjarenbegroting. Gemeente Oude IJsselstreek heeft in al 2019 een krediet opgenomen in de meerjarenbegroting onder de noemer lokaal energiefonds (nr. 70830004). Het gaat om een bedrag van € 1,2 mln. De zoektocht naar de realisatie van het fonds heeft tijd gekost. De eerste bijdrage aan het Ontwikkelfonds Energiecoöperaties is lager geworden dan in eerste instantie is ingeschat. Dit door mede deelname van het Rijk. We gaan uit van een initiële bijdrage van € 250.000,- en maximaal € 500.000,-. Dit is afhankelijk hoeveel gemeenten in de regio meedoen en een eventuele extra toelage van het rijk. Nu er een duidelijk uitgewerkt voorstel voor het Ontwikkelfonds Energiecoöperaties ligt kan de gemeenteraad de gelden vrijgeven. Van het initiële

5

investeringsbudget van € 1.2 miljoen blijft er € 700.000 beschikbaar voor andere initiatieven die de realisatie van de energietransitie in de gemeente aanjagen. 3.1. Het geld wordt bij het Groenfonds ondergebracht -

De inbreng van de regiogemeenten aan het Ontwikkelfonds Energiecoöperaties werkt met een subsidieverstrekking via penvoerder gemeente Montferland. Dit gaat gezamenlijk met de deelnemende gemeenten uit de regio. Zij sluiten een samenwerkingsovereenkomst af met gemeente Montferland. Gemeente Montferland verstrekt namens de regio de subsidie aan het Nationaal Groenfonds (i.s.m. Energie Samen) ten behoeve van projectleningen in een zelf bepaald gebied namelijk het grondgebied van de deelnemende Achterhoekse gemeenten. De inleg van iedere deelnemer (provincie of regio) wordt apart belegd bij het Groenfonds. De inleg van de Achterhoekse gemeenten komen dan ook alleen bij Achterhoekse projecten in het werkgebied. Vanuit de subsidie van ministerie van EZK is een bedrag beschikbaar voor matching van de eerste deelnemers (provincies of regio’s). Indien nog beschikbaar bij storting van de subsidie, wordt de eerste 500.000 euro inleg van de Achterhoekse gemeenten verdubbeld en alles daarboven met 50% aangevuld vanuit de subsidie van het ministerie van EZK. Als we als gezamenlijke gemeenten 2 miljoen euro inleggen betekent dat dus dat er 3,25 miljoen budget beschikbaar is voor projecten in de deelnemende Achterhoekse gemeenten.

De inzet voor fondsbeheer en fondsmanagement komen ten laste van de fondsmanager, waaronder ook de evaluatie van nieuwe projecten door de regiocoördinator. Deze kosten worden de eerste vijf jaar door inleg van het ministerie van EZK gedekt, met als uitgangspunt dat deze daarna door succesvolle projecten worden gedekt. 4.1 De deelname aan het Ontwikkelfonds Energiecoöperaties is regionaal geregeld en één gemeente treedt op als penvoerder. Om de gelden van de deelnemende Achterhoekse gemeenten onder te brengen bij het Groenfonds is het nodig dat één gemeente namens de deelnemende gemeenten de contacten met het Ontwikkelfonds Energiecoöperaties onderhoudt en de gezamenlijke middelen inlegt. De andere gemeenten dienen deze wel hiervoor aan te wijzen en er wordt een samenwerkingsovereenkomst opgesteld. Omdat Montferland bestuurlijk trekker is van het Ontwikkelfonds Energiecoöperaties is het logisch dat deze ook de uitvoerende partij wordt. 5.1 De gemeenteraad moet instemmen met deelname aan het Ontwikkelfonds Energiecoöperaties. Het instellen van een fonds om coöperatieve initiatieven op het gebied van energietransitie in te stellen is een wens die al lang leeft. Daarom is er al in 2019 aan de gemeenteraad budget gevraagd en toegekend voor een dergelijk fonds.

Omdat de invulling van het fonds toen nog onduidelijk was afgesproken met de raad dat er instemming gevraagd zou worden als de invulling van het fonds duidelijk is. Op dit moment kan de raad om deze instemming worden gevraagd. Kanttekeningen a) Er is altijd een financiële risico bij de deelname aan een fonds Het financieel risico van onze inleg in het Ontwikkelfonds Energiecoöperaties is gemiddeld. Het fonds is revolverend, maar het is nooit zeker dat het gehele bedrag terugkomt. Niet alle initiatieven zullen succesvol gerealiseerd worden. Om het risico te verlagen wordt bij initiatieven gefaseerd gewerkt met een opslag per geleend bedrag. Zo zullen succesvolle initiatieven het geleende bedrag inclusief opslag terugbetalen. Daarnaast vangt het Rijk (ministerie van EZK) de eerste financiële risico’s van eventuele niet-terugbetaling van de leningen op. Dit wordt vergoed uit de inleg vanuit het rijk in het deelfonds voor de Achterhoek. De eerste

6

€ 500.000,- inleg door Achterhoekse gemeenten wordt verdubbeld door het Rijk. Alles daarboven worden met 50% aangevuld. Als er maximaal 2 miljoen euro ingelegd wordt betekent dat er 3,25 miljoen budget beschikbaar is voor projecten in de Achterhoek. Voor het vergoeden van de first loss is 1,25 miljoen beschikbaar. b) Het is niet zeker dat dit fonds meer lokale coöperatieve initiatieven voor de opwekking van duurzame energie gaat opleveren Er is een behoeftepeiling gedaan onder lokale initiatieven of zij gebruik zouden maken van een dergelijke lening. Die was positief. In de praktijk is er in onze regio nog geen ervaring met dit soort leningen. Wel heeft Agem verschillende projecten in portefeuille die aangegeven hebben gebruik te willen maken van het fonds. Het risico bestaat dat er onvoldoende gebruik gemaakt wordt van het fonds, het fonds niet doet wat het beoogt of dat het te succesvol is dat er geen budget meer is. Daarom zijn er tussentijdse evaluaties, zodat zo nodig kan worden bijgestuurd, gestopt en/of bijgestort. Sinds de start van het fonds in juli 2021 zijn is aan 8 projecten een lening toegekend en zitten er nog 12 aanvragen in de beoordeling. c) Het is niet zeker dat de initiatieven uit onze gemeente komen Het fonds werkt regionaal, er worden projecten gefinancierd die uit de deelnemende gemeenten komen.

Het is niet zeker dat er initiatieven uit de onze gemeente ook profiteren van het fonds. Wel kunnen we als gemeente initiatieven in onze eigen gemeente stimuleren en de mogelijkheden van het fonds promoten. Kosten, baten, dekking In de meerjarenbegroting is sinds 2019 een krediet van 1.2 miljoen euro beschikbaar (investeringen Lokaal energiefonds). Voor de deelname aan het Ontwikkelfonds Energiecoöperaties is van de gemeenten een kleinere bijdrage nodig dan in 2019 voorzien, namelijk een eerste inleg van € 250.000,- en maximaal € 500.000,- per gemeente. Voorgesteld wordt dan ook om € 500.000,- van het krediet aan te wenden voor deelname in het Ontwikkelfonds Energiecoöperaties. Voorgesteld wordt het resterende deel van het krediet, op dezelfde uitgangspunten, beschikbaar te houden voor andere initiatieven die de energietransitie helpen versnellen en realiseren. Risicovoorziening Het risico van het landelijk ontwikkelfonds wordt door Energie Samen geschat op 25%. Het risico is laag doordat het Rijk de eerste verliezen van niet succesvolle projecten dekt en doordat het fonds per fase werkt met opslag per geleend bedrag. De succesvolle projecten voeden het fonds weer en vangen mogelijk afgeboekte oninbare vorderingen op. Uitvoering Zodra het fonds gereed is voor de Achterhoek zal dit breed worden gecommuniceerd.

Door het inwerking treden van Ontwikkelfonds Energiecoöperaties in onze regio creëren we een voorziening om de participatie in duurzame energieprojecten te vergroten en om invulling te geven aan onze doelstelling van 50% participatie in dergelijke projecten. Evaluatie Omdat het een nieuw instrument is, in de versnelling van de energietransitie, gaan we uit van de verwachting dat dit fonds in een behoefte voorziet en dat we met het fonds lokale initiatieven helpen verder te komen. Om te bezien of het fonds ook daadwerkelijk loopt houden we nauwgezet de vinger aan de pols. Om het jaar is er met Energie Samen en het Groenfonds een formele evaluatie met mogelijkheid tot uitstappen. Daarnaast is er met hen elk jaar een (informeel) gesprek over de samenwerking en voortgang. Jaarlijks wordt bij de jaarrekening gerapporteerd over de voortgang van het Ontwikkelfonds Energiecoöperaties.

7

Planning Na besluitvorming in de raad wordt er verder gewerkt aan de opstart van het Ontwikkelfonds in de deelnemende gemeenten. Er wordt toegewerkt naar een gezamenlijk persmoment rondom de start van het fonds in 2022. Meer informatie Voor meer informatie kunt u contact opnemen met: Rob Groen via telefoonnummer: (0315) 292 292.

Bijlagen 1. Raadsvoorstel 2. Raadbegeleidingsblad 3. Fondsdocumentatie Ontwikkelfonds Energiecoöperaties 4. Processchema’s Ontwikkelfonds Energiecoöperaties 5. Samenwerkingsovereenkomst Aanjaagfonds Achterhoek (Landelijk Ontwikkelfonds)

8