Bijlage 3 Visiedocument Landschapspark Oude IJssel.pdf

LANDSCHAPSPARK Oude IJssel

G

E

M

E

E

N

T

E

O

U

D

E

I

J

S S E

L

S T

R

E

E

K

L A N D S C H A P S P A R K V i s i e d o c u m e n t

v o o r

COLOFON

VISIEDOCUMENT LANDSCHAPSPARK OUDE IJSSEL opdrachtgever: GEMEENTE OUDE IJSSELSTREEK

opdrachtnemer: BURO ONTWERP & OMGEVING

projectnummer: 3316.03 status: DEFINITIEF datum: DECEMBER 2021 formaat: A3 GESNEDEN

2

d e

O u d e

I J s s e l

O U D E

I J S S E L

A18 Bielheimerbeek

Keizersbeek N335

N816

N817

Aa-strang

Oude IJssel De dorpen en de Oude IJssel

Megchelen 3

L A N D S C H A P S P A R K V i s i e d o c u m e n t

v o o r

d e

O u d e

DROMEN OVER EEN NIEUWE TOEKOMST VOOR HET GEBIED ‘OUDE IJSSEL’ STEL JE VOOR, HET IS EEN MOOIE ZOMERDAG IN 2030. Sjoerd stapt uit zijn nieuwe woning aan de waterkant van Terborg samen met een goede vriend in zijn waterstofboot. Ze varen naar Ulft, waar ze onderweg veel groen en mooie wandschilderingen langs het water tegenkomen. Ze leggen aan in de haven van Ulft en gaan even zitten bij het theehuis waar ze producten van lokale ondernemers verkopen. Het is mooi weer, de haven ligt vol met boten, kano’s en sups. Op de terrassen aan de waterkant genieten inwoners en toeristen van een lokale versnapering. Op de speciale camperplaats staan campers geparkeerd en kinderen zoeken verkoeling bij de waterspeelplekken in de natuurspeeltuin. Collega’s Sanne en Adrie fietsen iedere dag samen naar hun werk net over de grens in Isselburg. Ze fietsen vanuit Doetinchem over het fietspad dat langs de Oude IJssel loopt. Onderweg komen ze door prachtig landschap terwijl ze overal zo kunnen doorfietsen langs het water. Ze zien een kleine camping met boslodges en mensen die picknicken aan het rivierstrand bij Etten. Ze vervolgen hun weg langs het water, langs akkerranden, zien in de verte een klimbos. Ze fietsen langs bijzondere huizen in het groen aan de rand van Silvolde en zijn iedere keer weer onder de indruk van het mooie gebouw voor natuur-en educatie bij Ulft.

Ze halen even jam bij de stadsboerderij en fietsen door langs Engbergen en Gendringen. Waar ze vervolgens via Megchelen langs boerenerven fietsen met een minicamping en voedselbossen. Langs het water is het vandaag heerlijk rustig, ze horen vogels en zien in de verte een ree langs schieten.

I J s s e l

O U D E

I J S S E L

Sjoerd, Sanne en Adrie zijn de toekomstige inwoners, toeristen en bezoekers van het landschap langs de Oude IJssel. Ze maken gebruik van alle faciliteiten die we voor ogen hebben in het toekomstbeeld voor het gebied langs de Oude IJssel.

HOE ZIJN WE GEKOMEN TOT DIT TOEKOMSTBEELD? Met de hulp van inwoners, de raad, grondeigenaren en andere belanghebbenden, hebben we de mogelijkheden en behoeftes over het gebied rondom de Oude IJssel verkend. Al die wensen en kansen hebben we samen met de landschapsarchitect en stedenbouwkundige van Ontwerp & Omgeving, vertaald in een toekomstbeeld voor de komende 20 tot 30 jaar. Het toekomstbeeld noemen we: Het Landschapspark Oude IJssel. De rivier de Oude IJssel is de basis van dit plan. We zien de Oude IJssel als ons onderscheidend vermogen, onze troef in het creëren van kansen op het gebied van wonen, werken en recreëren. Ons ‘blauwe goud’

HET LANDSCHAPSPARK OUDE IJSSEL Het Landschapspark is een park rondom de Oude IJssel. Het park verbindt de kernen in de gemeente. Geen kleine, losse stapstenen of ‘spikkels’, maar een logisch geheel. Met aandacht en respect voor het landschap en het water dat bijdraagt aan een toekomstbestendig klimaat. In het landschapspark zie je de aanliggende kernen in elkaar vloeien, met daartussen de groenblauwe zone, als één verbindend lint, waarbij ieders dorpsen stadsidentiteit behouden blijft. Binnen dit lint, met belangrijke maatschappelijke voorzieningen, wordt gewoond, gewerkt en gerecreëerd.

Het Landschapspark is ontwikkeld met aandacht voor de thema’s wonen, toerisme & recreatie en klimaat & landschap. Daarnaast zijn we bij het ontwerpen uitgegaan van drie ontwerpprincipes:

HOE GAAT ER NU UITZIEN? Alle input die we hebben opgehaald uit de gesprekken met de verschillende doelgroepen hebben we verwerkt vanuit de thema’s en ontwerpprincipes.

Vanuit het landschap We starten vanuit het landschap en kijken dan wat mogelijk is. We ‘lezen het landschap’, kijken als het ware door de bril van het landschap, zodat we ontwikkelen met oog voor dat landschap, de natuur en het klimaat. We passen dus niet de natuur en het landschap aan naar de behoefte van de mensen, maar andersom.

Zo zie je onder andere: De transformatie van enkele dorpsranden en mogelijkheden voor bijzondere woningen, of de verfraaiing van bedrijfshallen door schilderkunst. In het landschap zien we landschapskunst en kansen om cultuurhistorie te beleven. Er zijn plekken waar we het landschap klimaatbestendig maken en voegen natuur toe. Daarnaast zijn er nieuwe publieke functies, aansluitende op bestaande voorzieningen. Er staan recreatieve mogelijkheden op de kaart bij de Oude IJssel tussen Terborg en bij Etten en Ulft. Daarnaast zie je op de kaart meerdere versterkingen van de entrees van onze kernen. Tot slot is er een veelgenoemde opmerking van inwoners verwerkt in het toekomstbeeld: het versterken van het recreatieve routenetwerk en het verbinden van kernen door fietspaden.

Met het gezicht naar het water Vroeger was de Oude IJssel niet meer dan een snelweg over water. Wegen, paden, bruggen, bebouwing, alles stond in het teken van deze snelweg. Dat de rivier eigenlijk ook heel mooi kan zijn en geschikt voor meer dingen dan alleen vervoer, daar hebben we jarenlang niet bij stilgestaan. We willen de blik dan ook weer gericht naar het water toe, in plaats van er vanaf. Verbindend lint We zien het gebied als één verbindend lint, waarin landschap, groen, rust en ruimte behouden blijven. Eén landschapspark voor wonen aan de flanken, recreatie, verblijf, natuur en landschap, met plek voor de agrarische sector en industrie. Daarbij worden de verschillende kernen subtiel met elkaar verbonden, maar hun identiteit wel gerespecteerd.

In dit ontwikkelprogramma komt te staan wanneer we met welke initiatieven en ideeën aan de slag kunnen gaan: wat kan al op korte termijn (0-5 jaar), waar gaan we tussen 5-10 jaar mee aan de slag en wat komt later (10-20 jaar). Ook maken we duidelijk welke rol de gemeente heeft. Uiteraard betrekken we ook hier onze inwoners, grondeigenaren en andere belanghebbenden bij. Mensen die hiermee aan de slag willen, krijgen de mogelijkheid met voorstellen te komen. Vervolgens wordt gekeken welke plannen uitvoerbaar zijn en waar we als gemeente ondersteuning moeten bieden. Wellicht kunnen sommige plannen door inwoners zelf gerealiseerd worden. Dit ontwikkelprogramma wordt onze kapstok. Naar verwachting is dit na de zomer 2022 gereed.

HOE NU VERDER? De gemeenteraad behandelt onze kijk op de toekomst voor het Landschapspark Oude IJssel in de commissie op 9 februari en neemt een besluit op de raadsvergadering van februari aanstaande. Het is een verre kijk in de toekomst. We praten dan over 30 jaar van nu. Na het vaststellen van het toekomstbeeld door de raad werken we dit verder uit in een ontwikkelprogramma. 5

L A N D S C H A P S P A R K V i s i e d o c u m e n t

v o o r

d e

O u d e

I J s s e l

O U D E

DROMEN OVER EEN NIEUWE TOEKOMST VOOR HET GEBIED ‘OUDE IJSSEL’ VISIEDOCUMENT LANDSCHAPSPARK OUDE IJSSEL 1 INLEIDING

09

1.1 AANLEIDING 09 1.2 WAT WILLEN WE BEREIKEN? 10 1.3 UITGANGSPUNTEN TOEKOMSTBEELD 10 1.4 LEESWIJZER 12

2. HET LANDSCHAPSPARK OUDE IJSSEL 15 2.1 INLEIDING 15 2.1 DE GRENZEN VAN LANDSCHAPSPARK OUDE IJSSEL 18 2.3 TOEN EN NU: DE DORPEN EN HET LANDSCHAPSPARK 20 2.4 WAT HEBBEN WE AL BEREIKT? 26 2.5 NIEUWE ONTWIKKELINGEN EN INITIATIEVEN 26 2.6 WONEN, TOERISME EN RECREATIE, KLIMAAT EN LANDSCHAP 28

3. HET LANDSCHAPSPARK IN DELEN 37

3.1 DEELGEBIEDEN 37 3.2 DEELGEBIED - TUSSEN TERBORG & ETTEN 39 3.3 DEELGEBIED - TUSSEN TERBORG, SILVOLDE & DE SLINGERPARALLEL 45 3.4 DEELGEBIED - TUSSEN ULFT & BONTEBRUG 49 3.5 DEELGEBIED - TUSSEN GENDRINGEN & DE AA-STRANG 53 3.6 DEELGEBIED - TUSSEN GENDRINGEN & MEGCHELEN 57

4. HOE NU VERDER?

61

BIJLAGE I

63

BIJLAGE II

75

4.1 ALGEMEEN

61

THEMAKAART WONEN 64 THEMAKAART TOERISME & RECREATIE 65 THEMAKAART KLIMAAT & LANDSCHAP 66 THEMAKAART VERBINDINGEN 67 TOTALE VISIEKAART 68 DEELGEBIEDEN 1 - 5 69

BIJLAGE INPUT INWONERS, RAAD EN STAKEHOLDERS/BELANGHEBBENDEN 6

75

I J S S E L

A18 Bielheimerbeek

Keizersbeek N335

N816

N817

Aa-strang

Oude IJssel Huidige structuur op kaartbeeld 1900 7

1

LANDSCHAPSPARK Oude IJssel

G

E

M

E

E

N

T

E

O

U

D

E

I

J

S S E

L

S T

R

E

E

K

1 INLEIDING 1.1

AANLEIDING

De Oude IJssel is een ongeveer 75 km lange rivier, waarvan 36 km in Nederland ligt en de rest in Duitsland. De Oude IJssel begint in Raesfeld Duitsland en loopt via onder andere de gemeente Oude IJsselstreek bij Doesburg de IJssel in. Tot in de 19e eeuw was het nog een meanderende ‘natuurlijke’ rivier, die pas rond 1900 ingrijpend veranderd werd vanwege de bevaarbaarheid en waterafvoer. Ook is de Aa-strang die, ter hoogte van Ulft, uitmondt in de Oude IJssel, een belangrijke natuurlijke waterloop. De Oude IJssel en Aastrang zijn ruimtelijke en landschappelijke dragers, met een hoog ontwikkelpotentieel, die ook van betekenis zijn voor het recreatief-toeristisch vestigingsklimaat. In 2008 is dit onderschreven met de komst van een samenhangend ontwikkelingsdocument gericht op de Oude IJssel met als ondertitel: toekomst voor een verborgen rivier.

Hiermee wordt mede uitvoering gegeven aan de raadsmoties “Water als economische drager” (8 november 2018) en “Versterking toeristische economie” (7 november 2019). We zoeken hierbij ook aansluiting bij de landelijke opgaven als de toegenomen behoefte aan woonruimte en vrijetijdsbestedingsmogelijkheden, ingrepen om langdurige perioden van droogte en heftige regenvalpieken als gevolg van klimaatveranderingen het hoofd te bieden, versterking van natuur- en landschapswaarden en de transitieopgave waar de landbouwsector voor staat.

De afgelopen decennia heeft de gemeente onder meer de restauratie en herbestemming van het DRU-Industriepark ter hand genomen, zijn er toeristische overstappunten en fietspaden gerealiseerd en zijn op en rond Engbergen tal van initiatieven uitgevoerd. Dit zijn stuk voor stuk maatregelen die hebben bijgedragen aan de aantrekkelijkheid en vitaliteit van het gebied rondom de Oude IJssel binnen de gemeente.

BLAUWE GOUD De zone rondom de Oude IJssel heeft een enorme potentie in zich. Die potentie ziet de raad en ook inwoners worden enthousiast als we dromen over de kansen rondom de Oude IJssel. Zoals in de huidige Toekomstvisie ook benoemd, vormt de Oude IJssel dan ook het ‘blauwe goud’.

Om ook de komende decennia alle kansen die de Oude IJssel als zone biedt, te benutten en goed in te spelen op alle nieuwe ontwikkelingen, behoeften en veranderingen, is het nodig om opnieuw goed te kijken naar wat we willen met het gebied.

Deze opgaven zijn doorvertaald in onder andere ons beleid rondom toerisme en recreatie, landschap, natuur en groene kernen, woonvisie, waterbeheerplan, toekomstvisie en de nog in ontwikkeling zijnde lokale klimaatagenda.

En niet voor niets: 70% van onze inwoners woont in dit gebied. Er is een hoge concentratie van voorzieningen, toeristische highlights en werk hier te vinden.

Om de hiervoor genoemde ambitie te verwezenlijken en de verbinding tussen de verschillende opgaven te behouden, vraagt dit om een nieuw integraal toekomstbeeld van het gebied rondom de Oude IJssel, van waaruit we de komende jaren onze opgaven uitvoeren. Voor u ligt dan ook het visiedocument voor het Landschapspark Oude IJssel.

TOTSTANDKOMING TOEKOMSTBEELD Het huidige toekomstbeeld is tot stand gekomen vanuit de vele concepten en ideeën die er al zijn en input die we hebben gevraagd; van verschillende initiatiefnemers, eigenaren, belangenverenigingen en met de ideeën van inwoners. Zo zijn we met de Praotbus langsgeweest, hebben we via social media gecommuniceerd en hebben we vele gesprekken gevoerd (zie appendix). Het regionale gepresenteerde inspiratiebeeld “Impulsen voor de Oude IJsselzone” (O-team) en het WUR-rapport 2120 zijn hierbij de basis. Het geschetste beeld is een toekomstbeeld voor de komende 20-30 jaar. In de komende decennia komen we tot een concrete uitwerking. Het beeld is geen vaststaand feit, maar geeft houvast voor de vervolgstappen om te komen tot een ontwikkelprogramma. Waarmee we niet alles in beton gieten en vooraf kunnen bepalen. We hebben hier als gemeente -uiteraard- niet alleen een rol in en verantwoordelijkheid voor. We hebben ook niet overal invloed op. We werken samen en zijn afhankelijk van onze partners, stakeholders en initiatiefnemers. Soms zullen ontwikkelingen vertragen, soms juist eerder mogelijk zijn. Met als -uiteindelijk- resultaat een Landschapspark Oude IJssel waar we allemaal trots op kunnen zijn!

L A N D S C H A P S P A R K V i s i e d o c u m e n t

v o o r

d e

O u d e

1.2 WAT WILLEN WE BEREIKEN? Met het nieuwe toekomstbeeld en het verder inrichten hiervan, willen we komen tot een robuust ingerichte omgeving. Geen kleine, losse stapstenen of ‘spikkels’, maar een logisch geheel. Met behoud van geschiedenis, landschappelijke vormen en waarden. En met aandacht en respect voor het landschap, waarin de ecosystemen zijn versterkt en het water volwaardig bijdraagt aan een toekomstbestendig klimaat. Wij zien de aanliggende kernen in elkaar vloeien, met daartussen de groenblauwe zone, als één verbindend lint. Met behoud van ieders dorps- en stadsidentiteit. Binnen dit lint, met belangrijke maatschappelijke voorzieningen, wordt gewoond, gewerkt en gerecreëerd. In de groene ruimten tussen de stedelijke clusters wordt het recreatief-toeristisch potentieel verder vergroot, zijn natuur- en landschapswaarden versterkt en behoren bijzondere woonmilieus en publieke voorzieningen tot ontwikkelmogelijkheden. Het krijgt de uitstraling van een aantrekkelijk, groene en duurzame omgeving tussen de bebouwde omgeving: een landschapspark. Door structureel te investeren in het landschapspark maken we het gebied tot een aantrekkelijke (leef)omgeving voor inwoners en toekomstige inwoners, toeristen en recreanten, en versterken we de natuur- en landschapswaarden. Dit bereiken we door: ¼ Omliggende kernen te verbinden door toevoegen stedelijke en recreatieve functies.

¼ Klimaatbestendig landschap te ontwikkelen en versterken. ¼ Bijzondere woonomgevingen te realiseren temidden van water, landschap en natuur en de kwaliteit van de dorpsranden te versterken. Het richten van de dorpen naar het landschapspark. Een nieuwe ‘voorkant’. ¼ Goed het ‘landschap te lezen’ en bij nieuwe stedelijke ontwikkelingen, landschappelijke stedenbouw toe te passen. Ofwel het landschap als basis en inspiratiebron te gebruiken.

10

I J s s e l

O U D E

1.3 UITGANGSPUNTEN TOEKOMSTBEELD Om te komen tot een integraal, samenhangend, toekomstbeeld, hebben we een aantal principes geformuleerd. Deze zijn onderverdeeld in: ¼ Drie ordeningsprincipes; ¼ Drie ontwerpprincipes; ¼ Twee realisatieprincipes.

ORDENINGSPRINCIPES Tijdframe Het ontwikkelen van het gebied is niet iets wat met een paar jaar ‘klaar’ is. We maken een vergezicht van hoe onze gemeente er in de toekomst uit kan komen te zien. Het wordt nadrukkelijk geen vastgelegde kaart, maar een beeld dat richting geeft bij het concreter maken van de ontwikkelingen in het landschapspark Oude IJssel en het hieruit voortvloeiende ontwikkelprogramma. We gaan dan ook uit van een periode van 20-30 jaar. Zodat we de opgaven realistisch en gefaseerd op kunnen pakken. Geografisch Hoe groot en breed zien wij het gebied rondom de Oude IJssel. Ontwikkelingen langs de Oude IJssel kunnen invloed hebben op de hele gemeente (en daarbuiten) en andersom. Dit maakt het aan de ene kant logisch om alle verbanden inzichtelijk te maken. Aan de andere kant wordt het dan echter een dermate groot beeld, dat het overzicht wordt verloren. En alles hangt dan met alles samen. Voor ons kaartbeeld en ontwikkelprogramma hebben wij het gebied afgebakend tot het landschapspark met (het deel van) de kernen die dichtbij en in verbinding met het water staan, zoals in voorliggend document verder wordt uitgewerkt. Thema’s Er zijn drie thema’s die de inhoudelijke hoofdinvulling geven aan landschapspark Oude IJssel.

I J S S E L

De thema’s staan niet op zichzelf, zij staan met elkaar in verbinding en vinden hun basis in verschillende beleidsdocumenten, zoals de regionale woonagenda en gemeentelijke woonvisie, de Vrijetijdsagenda Achterhoek, de detailhandelsvisie, de beleidsnotitie recreatie & toerisme, het het Deltaplan, Ruimtelijke Klimaatadaptatie en de gemeentelijke visie voor landschap, natuur en groene kernen. Maar ook de provinciale, regionale en lokale verkeers- en vervoersplannen zijn van belang.

DE DRIE THEMA’S Wonen Door een clustering van vroege bewoning ontstonden ongeveer 1000 jaar geleden de eerste dorpen langs de Oude-IJssel. Door de eeuwen heen is hierdoor een stedelijk lint ontstaan. De economische afhankelijkheid van het water van weleer bestaat niet meer, maar biedt wel een kans om de verbinding tussen de verschillende kernen te versterken. Klimaatadaptief bouwen past – gelezen vanuit het landschap- in de hoger gelegen delen. Maar door toepassing van creatieve en innovatieve bouwconcepten kunnen ook kleinschalige vernieuwende woonvormen op en langs het water mogelijk zijn. Wat samen opgaat met een natuurlijker inrichting van het riviersysteem en versterking van de recreatiemogelijkheden. Als we dit op de goede manier doen, sluiten we volledig aan bij de principes van het WUR-rapport 2120. Zodat we ook naar de toekomst toe zijn voorbereid. Toerisme en Recreatie De Oude IJssel en Aa-strang lenen zich uitstekend voor waterrecreatie. Gedacht wordt aan waterbeleving, een netwerk van uitkijkpunten, recreatief verblijf, een kastelen- en landgoederenroute en het versterken van de recreatievaart. Waterbeleving kan dan ook conceptueel veel beter worden benut. In de gemeentelijke Beleidsnotitie Toerisme en Recreatie zijn zowel de Oude IJssel als het DRUIndustriepark dan ook aangewezen als één van de zes toeristische kerngebieden.

Nadat de renovatiewerkzaamheden van sluis De Pol zijn uitgevoerd is het aantal doorvaarten in 10 jaar tijd gegroeid van enkele tientallen per jaar naar nu een kleine duizend per jaar. Het voorzieningniveau is hierbij achter gebleven. Er is een duidelijke maatschappelijke behoefte (lange wachtlijst om een ligplaats te bemachtigen) om de voorzieningen op en langs het water kwantitatief en kwalitatief te verbeteren. Klimaat en landschap De effecten van klimaatverandering moeten worden verkleind of ten minste beheersbaar blijven. Droogteproblematiek vormt een bedreiging voor de ecologische en cultuurhistorische waarden en daarnaast ook voor de landbouwfunctie en watervoorzieningen in ons gebied. Droogte, wateroverlast en hitte moeten dan ook gezien worden als één van de uitingen van klimaatverandering. Waterschap, provincie en gemeente(n) nemen het voortouw in de aanpak van droogte. Om hier uitvoering aan te geven is het Programmaplan aanpak droogte Achterhoek door de samenwerkende organisaties omarmd. De afname van de biodiversiteit vormt eveneens een bedreiging. Niet alleen voor de flora en de fauna, maar ook voor de mens. Variatie en diversiteit in landschap en natuur is van essentieel belang voor een gezonde leefomgeving voor mens en dier. Binnen de gemeente speelt daarnaast de afname van de kleinschaligheid van het landschap een belangrijke rol.

Aanplanten van nieuwe landschapselementen is een grote wens. Ruim driekwart van het oppervlak van ons buitengebied kent een landbouwkundig gebruik. Ook in economische opzicht is de landbouwsector van betekenis. Om deze rol ook naar de toekomst toe te blijven vervullen wordt van boeren gevraagd om de bedrijfsvoering zo veel mogelijk circulair en duurzaam in te richten.

11

L A N D S C H A P S P A R K V i s i e d o c u m e n t

v o o r

d e

O u d e

I J s s e l

O U D E

Met (agrarisch)grondbezitters die hiervoor openstaan willen we samen uitvoering geven aan klimaatmaatregelen en het versterken van natuuren landschapswaarden in de Oude IJsselzone, als ook de toeristisch-recreatieve mogelijkheden te vergroten. Hier liggen goede mogelijkheden om onze gemeenschappelijke opgaven samen te realiseren.

REALISATIEPRINCIPES Vanuit samenwerking en draagvlak Uiteraard doen we dit niet alleen. We doen dit samen met onze samenleving; enthousiaste initiatiefnemers, belangenverenigingen, ondernemers, marktpartijen, etc. Daarnaast zijn provincie, waterschap en buurgemeenten zeer belangrijke samenwerkingspartners.

ONTWERPPRINCIPES Naast de drie ordeningsprincipes, hebben we drie ontwerpprincipes geformuleerd, waar het toekomstbeeld aan moet voldoen.

Met hen verkennen we de kansen en (on)mogelijkheden en trekken we hier nauw mee op. Hierin is het belangrijk om per kans onze rol te definiëren.

Vanuit het landschap We starten vanuit het landschap (landschap lezen) en passen hier de ruimtelijke economische opgaven in. We kijken als het ware door de bril van het landschap, zodat we ontwikkelen met oog voor ons landschap, onze natuur en het klimaat, ook naar de toekomst toe. We zoeken de balans tussen het landschap en de ruimtelijke opgaven. In plaats van wat nu vaak nog andersom gebeurt; waarbij we eerst bouwen/ kijken naar de behoefte vanuit de mens en het landschap/de natuur hierop aanpassen. Bij alle initiatieven en vragen (ook vanuit de samenleving) met ruimtelijke gevolgen, wegen we dit af. We ontwikkelen met het gezicht naar het water (het blauwe goud) De waarde van de rivier is in de loop der jaren veranderd. Waar zij eerst belangrijk was voor de industrie, is de functie nu fundamenteel anders. De blik moet gericht zijn op het water, in plaats van eraf. (De blik op het water kent overigens al oorsprong in structuurschetsen uit 1995 en 1997.) Verbindend lint We zien het gebied als één (stedelijk) lint, met behoud en versterking van het landschap. Waarin groen, rust en ruimte behouden blijven. We zien het gebied rondom de Oude IJssel dan ook als een landschapspark. Een landschapspark voor wonen aan de flanken, recreatie, verblijf, natuur en landschap, maar ook voor de agrarische sector.

De sector heeft een belangrijke plek in het gebied en zal deze ook blijven houden met oog voor biodiversiteit, natuur- en landschapsontwikkeling.

12

I J S S E L

Financieel realistisch Het geschetste toekomstbeeld is een stip op de horizon. Hier willen we naar toewerken. Vanuit dit wensbeeld en binnen de financiële mogelijkheden van de gemeente zoeken we naar de juiste invulling in tijd en geld. De stappen die we zetten moeten een meerwaarde creëren voor iedere gebruiker. Wellicht is het zelfs een vliegwiel om nieuwe initiatieven vanuit de samenleving op te laten bloeien. Het onderzoeken naar verschillende vormen van subsidie kan in financiële zin ondersteuning bieden voor de realisatie van ons gewenste toekomstbeeld. Ook hierin zoeken we naar verbanden met onze samenwerkingspartners.

1.4 LEESWIJZER Voorliggend visiedocument schetst een toekomstbeeld van het landschapspark Oude IJssel. In hoofdstuk 2 worden allereerst de grenzen van het landschapspark uiteengezet. Deze zijn bepaald op basis van het ontstaan van het landschap, de geomorfologie en met de huidige dorpen langs de randen. Dit vormt de basis voor het landschapspark. Vervolgens wordt de relatie tussen de dorpen en het landschapspark nader omschreven. Tevens geeft het hoofdstuk inzicht in wat er de afgelopen jaren al is bereikt op en rondom de rivier. Dit wordt kort opgesomd en aangevuld met een aantal nieuwe initiatieven die spelen. Na deze beschrijving volgt de visie op hoofdlijnen voor het landschapspark als geheel.

In de visie op hoofdlijnen worden de ambities voor de drie thema’s (1) wonen, (2) toerisme en recreatie en (3) klimaat en landschap uiteengezet en vervat in kaartbeelden. In het volgende hoofdstuk (3) wordt de visie beschreven per deelgebied. Vanuit het landschapspark als geheel wordt ingezoomd op een vijftal deelgebieden. Deze deelgebieden worden van noord naar zuid, van de omgeving van de stuw bij de Pol (de noordelijke punt van de gemeente) tot aan Megchelen (de zuidelijke punt), beschreven, vervat in kaartbeelden en aangevuld met sfeerbeelden. Afsluitend wordt in hoofdstuk 4 een doorkijk gegeven naar hoe nu verder?

13

2

LANDSCHAPSPARK Oude IJssel

G

E

M

E

E

N

T

E

O

U

D

E

I

J

S S E

L

S T

R

E

E

K

2 HET LANDSCHAPSPARK DE OUDE IJSSEL

2.1 INLEIDING Landschap lezen is een belangrijk uitgangspunt bij het ontwerpen van het landschapspark. De rivier heeft een grote stempel gedrukt op dit gebied. Die invloed beperkt zich niet alleen tot de huidige rivierloop maar is veel breder. Het landschap is gevormd onder invloed van de rivieren, zoals bijvoorbeeld de oude loop van de Rijn. Dit heeft het gebruik van dit landschap bepaald. Het heeft vormgegeven aan de ligging van wegen, van landschappelijke structuren en de plekken voor bewoning bepaald. Dus als we goed kijken, kunnen we, door het landschap goed te lezen, bepalen waar de grenzen van het gebied liggen en ook hoe we het gebied verder moeten inrichten. We beschrijven in dit hoofdstuk hoe het landschapspark is gevormd en wat de natuurlijke grenzen zijn. Daarna gaan we in op de lange relatie tussen de dorpen en het gebied dat door het water is gevormd. Afsluitend beschrijven we wat het gebied nu al betekent voor bewoners, gebruikers en natuur en wat we graag nog willen bereiken. Navolgende kaartbeelden helpen ons het landschap te lezen en te begrijpen. Dit zijn achtereenvolgens: geomorfologie, hoogteverloop, bodemopbouw, landschapstypen, topografie rond 1900 en heden, hoofdwaterstructuur en ook de wateroverlast bij hevige piekbuien.

De ecologische waarden zijn een vanzelfsprekend onderdeel in het landschap lezen en daarmee een belangrijk aandachtspunt bij het ontwerpen van het landschapspark. De aanwezige waarden zijn een gevolg van herontwikkeling van gebieden rondom de Oude IJssel. De huidige ecologische en natuurlijke waarden blijven bij nieuwe ontwikkelingen te allen tijde gelijk of worden versterkt, waarbij de geomorfologische opbouw van het gebied het DNA van het landschap vormt.

L A N D S C H A P S P A R K V i s i e d o c u m e n t

v o o r

d e

O u d e

I J s s e l

O U D E

+ geomorfologie

hoogteverloop (AHN)

zand

+

klei

bodemopbouw (van zandgrond naar kleigrond)

16

landschapstypen

I J S S E L

+ topografie rond 1900

topografie heden

+ hoofdwaterstructuur

wateroverlast bij hevige piekbuien

17

L A N D S C H A P S P A R K V i s i e d o c u m e n t

v o o r

d e

O u d e

O U D E

I J s s e l

I J S S E L

Stuifduin Meanderruggen en -geulen Restgeul 2.2 DE GRENZEN VAN LANDSCHAPSPARK OUDE IJSSEL We begrijpen het landschap beter als we kort terugblikken in de geschiedenis. De grenzen van het landschapspark zijn bepaald door goed te kijken naar de ondergrond en naar het ontstaan van het gebied. Door een aantal kaartbeelden te combineren worden de verbanden tussen de ondergrond en het gebruik van het landschap en bewoning duidelijk. De geomorfologische kaart laat een geraffineerd patroon van geulen, laagtes, dekzandruggen en zandopstuivingen in de vorm van rivierduincomplexen zien. Een mooie aanvulling daarop is de historische kaart van rond 1900. De druk op de ruimte was toen veel minder groot dan nu en de technische mogelijkheden waren kleiner. De hogere delen, de dekzandruggen en rivierduinen werden al sinds lange tijd gebruikt voor bewoning.

Terrasrest-rug

Meanderruggen en -geulen

Terrasvlakte Restgeul

Terrasrest-rug

Restgeul

Terrasvlakte

Stuifduin

Deze complexen zien we tegenwoordig nog goed terug in de omgeving van Gaanderen, Terborg, Silvolde, bij Engbergen en Keppeltjesberg. Deze rivierduinen zijn duidelijk zichtbare heuvels in het verder redelijk vlakke landschap. De restgeulen zijn de lage en natte delen in het landschap en ook als zodanig herkenbaar.

Restgeul

De Oude IJssel is de ruggengraat van het gebied en is de oorsprong van vele ontwikkelingen in het gebied, van kastelen en buitenplaatsen tot de ijzerindustrie in Gaanderen, Terborg en Ulft. Vanuit het oosten takken verschillende beken aan op de Oude IJssel. Binnen het plangebied gaat het om de Bielheimerbeek, Akkermansbeek, Seesinkbeek, Bergerslagbeek, Aa-Strang/Keizersbeek. Vanaf het westen komt het Waalse Water, nabij kasteel De Kemnade in de Oude IJssel. Op de kaart met waterlopen laten de blauwe lijnen de huidige beken zien en de roze lijnen vormen de historische beeklopen. Ook wel de haarvaten van de Oude IJssel genoemd.

Restgeul

Terrasvlakte

geomorfologie 18

Stuifduin

Bielheimerbeek

Akkermansbeek

Seesinkbeek

Stoerstrang

Bergerslagbeek

Historische beeklopen Historische beeklopen Oude IJssel Keizersbeek Aa-strang

Issel Kleefsche Graaf

waterlopen 19

L A N D S C H A P S P A R K V i s i e d o c u m e n t

v o o r

d e

O u d e

I J s s e l

O U D E

I J S S E L

Stuifduin/ruggen

Geopatronen De grenzen aan de oostzijde worden grofweg bepaald door de overgang van laag naar hoger. Deze grens valt voor een groot deel samen met de ligging van de kernen Terborg, Silvolde en Bontebrug. De westzijde lijkt minder duidelijk herkenbaar maar ook hier is een logische grens herkenbaar, namelijk de overgang van de restgeulen naar de hoger gelegen ruggen met daarop de buurtschappen en kernen Heuven, Etten, IJsselhunten, Ulft, Gendringen en Megchelen.

Landschapspark

Nieuwe ontwikkelingen en rekenmodellen kunnen de wateroverlast bij piekbuien in beeld brengen. De zogenaamde stresstesten. Deze kaart van de mogelijke wateroverlast bij piekbuinen laat de laagte rondom de rivier goed zien. Het rivierdal is duidelijk herkenbaar. Al deze kaarten samen leren ons het landschap lezen en bepalen min of meer de natuurlijke grenzen van het landschapspark.

Stuifduin/ruggen

Stuifduin/ruggen

2.3 TOEN EN NU: DE DORPEN EN HET LANDSCHAPSPARK Deze visie is geschreven met als belangrijke doelstelling het realiseren van een samenhangend verhaal voor een landschapspark dat het groen-blauwe hart vormt voor het gebied rondom de Oude IJssel als groter verstedelijkt gebied. Hierbinnen functioneren de dorpen als één systeem, waarbij ze allen een eigen identiteit hebben. Samen hebben de dorpen alle benodigde voorzieningen die het de moeite waard maken om in de Oude IJsselstreek te wonen. Daartussen stroomt de Oude IJssel als ruggengraat van het gebied. De samenhang wordt door verschillende zaken bepaald. Het gaat over goede verbindingen, over voorzieningen en de bereikbaarheid ervan. Een fijnmazig netwerk van wegen en paden vormt een belangrijk onderdeel van een prettige leefomgeving. Bijzondere woonomgevingen, fraaie dorpsranden en publieke en recreatieve functies in het gebied vormen de verbindende elementen die gevoelsmatig de dorpen met elkaar verbinden.

20

Landschapspark Geopatronen

Stuifduin/ruggen

de grenzen

Water/natte gronden

Water/natte gronden

Water/natte gronden

wateroverlast 21

L A N D S C H A P Bestaande S P bomenrijen/singels A R K O U D E V i s i e d o c u m e n t

v o o r

d e

O u d e

I J s s e l

I J S S E L

Bestaande bossen

In vroegere tijden werd met een hele andere blik naar de rivier gekeken. Rivieren en watergangen moesten beheerst worden en zorgen voor een snelle afvoer van water. Ze waren belangrijk voor landbouw en industrie maar er was altijd de kans op overstromingen en overlast. Gaandeweg werd door kanalisering en indijking het water binnen de bedachte grenzen van de watergangen gehouden. Technische vooruitgang maakte het mogelijk om natte gebieden te ontginnen en in gebruik te nemen als landbouwgebied of zelfs woongebied. De ruilverkaveling versterkte deze tendens en het landschap werd steeds grootschaliger en een productiegebied. Het aantal paden die voorheen tussen akkers en weiden door liepen verminderde drastisch. Hetzelfde geldt voor landschapselementen. Door het verdwijnen hiervan is het landschap grootschaliger geworden. Het dorpse leven was ogenschijnlijk vooral gericht naar de hogere delen en de wegen die daar overheen liepen. De rivier was er om zo goed mogelijk te beheersen en nuttig te maken voor de industrie, voor transport of als aandrijving van machines. Natuurwaarden, landschappelijke kwaliteiten of recreatieve waarden hadden minder de prioriteit.

Bestaande bomenrijen/singels

Bestaande bossen

In de huidige situatie hebben we te maken met dit verleden. De Oude IJssel en de aangrenzende weiden hebben op grote delen weinig landschappelijke kwaliteit. De dorpsranden bestaan veelal uit achterkanten van woningen en bedrijfshallen en ook het beeld aan (lees vanaf) het water wordt eveneens bepaald door achterkanten. Het aantal routes over en weer is beperkt. Het contrast tussen dorp en landschap is groot met harde overgangen. Hier zal het landschapspark met de Oude IJssel een belangrijke, verbindende rol in spelen. Tegenwoordig kijken we heel anders naar dit soort gebieden. We herkennen de mogelijke kwaliteiten en zien de noodzaak om het landschap meer natuurwaarde te geven en klimaatbestendiger te maken. Ook is meer behoefte aan een recreatief uitloopgebied. In de visie benoemen we kansen en aandachtspunten voor het landschapspark en zoeken we naar mogelijkheden om daarmee aan de slag te gaan. 22

Bestaande bomenrijen/singels

Bestaande bossen

landschapselementen

Kernen Wegen

Wegen

Kernen

Kernen

Etten

Beken

Terborg Wegen

Rivier Silvolde

Kernen Ulft Rivier

Gendringen

Wegen

Kernen

Megchelen park & dorpen

Kernen 23

L A N D S C H A P S P A R K V i s i e d o c u m e n t

v o o r

d e

O u d e

O U D E

I J s s e l

GNN

I J S S E L

GO

Het landschapspark is dus meer dan natuur, water en landbouw. Het is ook een stedelijk landschap met stedelijke voorzieningen; een echt landschapspark.

DE KANSEN

¼ Het presenteren van het stedelijk gebied langs de Oude IJssel als één geheel, een stedelijk systeem met een variatie aan goed bereikbare (recreatieve) voorzieningen en woonlandschappen; ¼ Het maken van een robuust natuurlijk systeem dat de gevolgen van klimaatverandering kan opvangen. Dit zowel in het landschapspark, als in de dorpen (hittestress, wateroverlast en droogte); ¼ Het maken van een robuust en divers landschap met aandacht voor biodiversiteit; ¼ Het maken van een optimale balans tussen het stedelijk en natuurlijk systeem door beide te enten op het onderliggende landschap; ¼ Door het opstellen van een samenhangende visie en de uitvoering daarvan zetten we in op een vitaal en toekomstbestendig landschapspark Oude IJssel dat ruimte biedt voor de maatschappelijke opgaven en wensen die voor ons liggen.

GO GO GNN GNN

DE AANDACHTSPUNTEN

¼ Een te grote stedelijke druk op het gebied waardoor de natuurwaarden onder druk komen te staan, dient te worden vermeden; ¼ Ecologische en natuurlijke waarden blijven bij nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen gelijk of worden versterkt; ¼ De financiering en praktische uitvoerbaarheid van de verschillende (gedeelde) opgaven binnen het landschapspark. Voorkomen dient te worden dat een verschil kan ontstaan tussen diverse partijen voor wat betreft de kosten en de revenuen uit de verschillende ruimtelijke opgaven; ¼ De balans tussen bestaande belangen van aanwonenden en inwonenden van het gebied met de gestelde doelen; ¼ De geomorfologie vormt het DNA van het gebied, dit is een blijvend aandachtspunt/uitgangspunt bij nieuwe ontwikkelingen; ¼ Aandacht voor natuurzones uit het provinciaal beleid zoals het bestaande Gelders Natuur Netwerk (GNN) en de bijbehorende groen ontwikkelzones (GO).

24

GO

GNN

GNN & GO

Waternetwerk

Wegennetwerk

Waternetwerk

Wegennetwerk

bereikbaarheid 25

L A N D S C H A P S P A R K V i s i e d o c u m e n t

v o o r

d e

O u d e

2.4 WAT HEBBEN WE AL BEREIKT? In de afgelopen jaren is er al veel gedaan om de dorpen meer een gezicht naar het water te geven, om nieuwe verbindingen te maken en het riviersysteem natuurlijker en robuuster te maken. Dit gebeurde vaak op het niveau van projecten in delen van het gebied of vanuit sectoraal beleid, zoals bijvoorbeeld waterveiligheid en ecologische verbindingen. Enkele belangrijke projecten die gerealiseerd zijn en die direct een relatie hebben met deze visie zijn bijvoorbeeld: ¼ Projecten van het waterschap Rijn en IJssel zoals de aanleg van de ecologische verbindingszone langs de gehele Oude IJssel; ¼ Het aanleggen van nieuwe natuur en nevengeulen door het waterschap Rijn en IJssel bij Gaanderen, Terborg, Ulft en op Engbergen langs de Oude IJssel en Aa-Strang; ¼ De realisatie van nieuwe fiets- en voetpaden rondom Etten, tussen Ulft en Silvolde, langs de Oude IJssel tussen Ulft en Engbergen en een groot aantal nieuwe verbindingen in Engbergen zelf; ¼ Projecten als het DRU-Industriepark, Hutten Zuid en houthandel ‘t Anker bij Ulft; ¼ De visie voor Engbergen die verschillende deelprojecten met elkaar verbond waaronder de landgoederen Ruyssengoet en Van Bon, recreatieve infrastructuur en nieuwe recreatieve ontwikkelingen zoals Diekshuus bij Gendringen en ’t Lohr in Voorst; ¼ Grootschalige centrumherstelplannen in Terborg en Silvolde; ¼ De omvangrijke

herstelwerkzaamheden van Huis Landfort en herinrichting omgeving naderen hun voltooiing. Het resultaat is indrukwekkend.

26

I J s s e l

O U D E

I J S S E L

Uiteraard is er in de ontwikkeling van bovenstaande projecten en beleid goed gekeken naar de context op een groter schaalniveau. Toch ontbrak de overkoepelende visie op het gehele gebied. Ook is er sprake van voortschrijdend inzicht en een continue stroom van nieuwe ontwikkelingen en initiatieven in en om de Oude IJssel. Een nieuwe visie is daarom nodig.

Een groot aantal particuliere initiatiefnemers is in de afgelopen jaren in contact getreden met de gemeente Oude IJsselstreek. De schaal en het abstractieniveau van de initiatieven verschilt behoorlijk. Hieronder volgt een opsomming van enkele van deze initiatieven. Het is niet bedoeld als een compleet overzicht maar als een bloemlezing van de rijkdom aan ideeën. Van noord naar zuid:

Deze visie voegt alle afzonderlijke projecten in verschillende delen van het gebied samen, plaatst de projecten in het juiste perspectief en maakt daar één samenhangend verhaal van.

¼ Een mogelijke herontwikkeling van een VABlocatie in het noordelijk deel van het landschapspark (01); ¼ ‘Ondernemers aan zet’ in Terborg diende hun visie in over het centrum van Terborg en de relatie van Terborg tot de Oude IJssel (02); ¼ Hieruit vloeit het onderzoeken naar de mogelijkheden van de transformatie op Akkermansweide voort. De eerste gesprekken dienen zich aan om de transformatie te onderzoeken (Terborg aan het water). Een mogelijke herinrichting van zone tussen Etten en Terborg speelt hierbij ook een belangrijke rol (03); ¼ Voor een locatie, is een verzoek gekomen tot het maken van een groene woon-werk campus.

Mogelijk zoekgebied hiervoor is het gebied tussen de Ulftsestraat en de Oude IJssel, ten zuiden van Etten, aangegeven als zoekgebied natuur-recreatie (04); ¼ Met de belangrijkste grondeigenaren in het groene gebied zijn we in gesprek over de ontwikkelopgaven zoals op het kaartbeeld op dit deelgebied aangegeven (05); ¼ Aan de zuidelijke rand van Silvolde, speelt een mogelijk initiatief voor de ontwikkeling van nieuwe woonvormen en van een landgoed (06); ¼ Bewoners van de Molenbeek in Ulft willen graag de rivier bereiken met een steiger, hetgeen nu nog niet mogelijk is (07); ¼ Met de belangrijkste grondeigenaren in het groene gebied zijn we in gesprek over de ontwikkelopgaven zoals op het kaartbeeld op dit deelgebied aangegeven (08); ¼ Er zijn ideeën voor een maatschappelijke moestuin op het DRU-Industriepark (09);

2.5 NIEUWE ONTWIKKELINGEN EN INITIATIEVEN De ambities voor het gebied zijn in de voorgaande paragrafen beschreven. Namelijk het realiseren van een samenhangend verhaal voor een landschapspark dat het groen-blauwe hart vormt binnen een groter verstedelijkt gebied. Een sturend principe is daarbij het lezen van het landschap en daarmee het ontwerpen van een klimaatbestendig systeem. In het gebied en de aanliggende dorpen zijn verschillende particuliere initiatieven die een relatie hebben tot en met het landschapspark. Door de verschillende initiatieven naast elkaar te presenteren ontstaat overzicht, worden ze met elkaar verbonden en kan er een wisselwerking ontstaan. De impact van de verschillende ontwikkelingen en initiatieven wordt daarmee vele malen groter. Het ontwikkelen van een stadsboerderij met voedselbos, moestuin en ambachtelijk vlees kan een meerwaarde zijn voor de horeca op het DRU-Industriepark. Hier kan men dan streekgebonden producten aanbieden vanuit naastgelegen boerderij. De stadsboederij is eveneens de beheerder van de gronden van het evenemententerrein. Daarnaast zouden op de boerderij mensen kunnen werken met een afstand tot de arbeidsmarkt. Hierdoor ontstaat een wisselwerking tussen initiatieven en in het gebied.

01

15

02

03 03

05

04

05

06 06

07

14 10

08 09 11 13 12 15

14 10

16

15

¼ De kanovereniging heeft verschillende ideeën voor het gebruiken van de Oude IJssel voor hun sport, zoals bijvoorbeeld een kano polo veld en een wildwaterbaan bij de stuw (10); ¼ Nabij Oversluis speelt een initiatief voor herontwikkeling van een perceel naar vernieuwde woonvormen met landschapsontwikkeling. Oriënterende gesprekken volgen (11); ¼ De visvereniging wil graag een visvijver realiseren nabij hun clubgebouw en goede visplekken voor wedstrijden (12); ¼ In het gebied Oversluis zijn er ideeën voor kleinschalige horeca, natuurontwikkeling, een voedselbos of bongerd en het toevoegen van levensloopbestendige woningen op hun perceel (13); ¼ De Iesselganger heeft een winterstalling nodig, hiervoor is een bouwplan in voorbereiding en tevens aanlegmogelijkheden aan de zijde van het DRU-Industriepark (14); ¼ De verschillende stuwen in het gebied worden benut voor de winning van elektriciteit (15); ¼ Ontwikkeling buitenplaats nabij Voorst (16); ¼ Zoekgebied voor biologische landbouw rondom Hogestraat in buitengebied Megchelen (17); ¼ Ter uitvoering van het woonwensenonderzoek Kleine Kernen heeft de eigenaar van een bomen- en heesterkwekerij in Megchelen het plan ‘Park Meghlo’ bij ons ter beoordeling ingediend (18).

Het plan voorziet er onder meer in een transformatie van de kwekerij tot een park waarin wordt gewoond, gerecreëerd wordt en waarin horecafaciliteiten worden gerealiseerd. Het initiatief voorziet tevens in een aantrekkelijke en veilige fietsverbinding richting Huis Landfort (19).

19

17

19

initiatieven 18

27

L A N D S C H A P S P A R K V i s i e d o c u m e n t

v o o r

d e

O u d e

I J s s e l

O U D E

landschapspark

I J S S E L

stedelijk gebied

2.6 WONEN, TOERISME EN RECREATIE, KLIMAAT EN LANDSCHAP De ambities op hoofdlijnen voor het landschapspark Oude IJssel worden hieronder beschreven aan de hand van drie thema’s, namelijk (1) wonen, (2) toerisme en recreatie en (3) klimaat en landschap. Deze drie thema’s samen bepalen het functioneren van het landschapspark als groen-blauw hart in het stedelijk gebied tussen Terborg en Megchelen als geheel. Een visie op hoofdlijnen, aangevuld met verbindingen in en door het landschapspark. In hoofdstuk 3 wordt ingezoomd per deelgebied en wordt de visie nader beschreven aan de hand van de drie thema’s. Ook hier weer aangevuld met het verbindend netwerk. Het systeem van wegen, paden en waterverbindingen dat zorgt voor een optimale verbinding. Daarbij kan het huidige patroon van wegen en paden, bij transformatie aan verandering onderhevig zijn.

landschapspark stedelijk gebied

De belangrijkste ambitie is om een samenhangend landschapspark te maken voor een groter verstedelijkt gebied. Een plek waar iedereen kan samenkomen en kan genieten van het landschap, het landschap kan lezen en waar water, recreatie en natuur samenkomen. Een zone die kan inspelen op het veranderende klimaat, die een eigen dynamiek kent en waar water de ruimte de heeft. Net als de landbouw ruimte heeft om in het gebied te werken en ook het gebied te onderhouden. Deze sector is de beheerder van ons landschap.

VERBINDINGEN Het is belangrijk dat de Oude IJssel steeds meer een verbinding is in plaats van een grens of barrière. De gronden langs de Oude IJssel zijn voor een groot deel privaat bezit geworden. Het streven is om de oevers en rivierdal van de Oude IJssel meer openbaar toegankelijk te maken en meer verbindingen op, naast en over het water te realiseren. De Oude IJssel is een belangrijke waterverbinding, niet alleen als potentiële vaarverbinding voor de recreatie en voor het afvoeren van water, maar ook als ecologische en natuurlijke verbinding. Daarnaast is het een ambitie om een aantrekkelijke fietsverbinding te realiseren langs de Oude IJssel en zogenaamde ‘missing links’ op te heffen. 28

landschapspark

basis

bestaande fietsverbindingen (roze) nieuwe fietsverbindingen (roze)

nieuwe paden (oranje)

bestaande paden (oranje)

roze lijn - bestaande verbindingen roze stippellijn - nieuwe verbindingen oranje lijn - bestaande paden oranje stippellijn - nieuwe paden

bestaande fietsverbindingen (roze)

nieuwe fietsverbindingen (roze)

verbindingen 29

L A N D S C H A P S P A R K V i s i e d o c u m e n t

v o o r

d e

O u d e

De missing links in het fietsnetwerk liggen tussen Terborg (nabij Vulkaansoord) en Ulft (nabij het Speeltuinpad/Over de IJssel) en tussen Gendringen (nabij de Wildt) en Landfort bij Megchelen. Deze route verbindt Doetinchem en het nieuwe Slingeland Ziekenhuis met alle kernen rondom de Oude IJssel en maakt dit fraaie gebied bereikbaar voor recreatie en toerisme. Het is dus ook belangrijk om de eventuele missing links over de gemeentegrenzen op te heffen. De fietsroute biedt tevens grote mogelijkheden voor het verbinden van de dorpen onderling. Deze routes liggen over het algemeen haaks op de Oude IJssel. Daar waar ze de rivier kruisen moeten nieuwe bruggen (op strategische locaties) zorgen voor goede verbindingen over en weer. Zo wordt een sterk netwerk gemaakt. Niet alleen verbindingen voor fietsers en wandelaars, maar ook voor wandelen met een hond of paardrijden. Ook de verbindingen via het water worden sterker. Het verbeteren van de functionaliteit van de Iesselganger en het toevoegen van aanlegplaatsen langs de rivier zorgen voor een grotere gebruiksmogelijkheden van de rivier. Uiteraard moet dit goed worden afgestemd met de natuurwaarden van de rivier. Ter hoogte van de DRU-Industriepark in Ulft zetten we in op de realisatie van een haven voor de recreatievaart.

Dit om de mogelijkheden voor recreatieve vaart te bevorderen, maar zeker ook om aanlegvoorzieningen op ongewenste plekken te verwijderen en daar de oever op een natuurlijke wijze in te richten.

I J s s e l

kaartbeeld met nieuwe ontwikkelingen voor het thema wonen; in de totaalkaart worden de afzonderlijke ontwikkelingen verklaard (pagina 34-35)

WONEN Een belangrijk onderdeel van de visie is het toevoegen van bijzondere woonlandschappen voor huidige en nieuwe bewoners. Deze woonlandschappen liggen tegen de bestaande kernen en maken een nieuwe voorkant voor de dorpen, gericht op de rivier. Het zijn landschapstypisch ingerichte woonomgevingen waar wonen gecombineerd is met landschapsbouw, natuurontwikkeling, paden en recreatie. Daarnaast zijn er ideeën over transformatie naar woningbouw langs de waterkant, zoals in Terborg. TOERISME EN RECREATIE Om de kernen met elkaar te verbinden zijn publieke en recreatieve functies tussen de kernen belangrijke functies in het landschapspark. 30

wonen

O U D E

I J S S E L

kaartbeeld met nieuwe ontwikkelingen voor het thema toerisme & recreatie; in de totaalkaart worden de afzonderlijke ontwikkelingen verklaard (pagina 34-35)

toerisme & recreatie 31

L A N D S C H A P S P A R K V i s i e d o c u m e n t

v o o r

d e

O u d e

I J s s e l

Plekken waar men elkaar ontmoet en kan verblijven in een fraaie omgeving en waar bewoners en bezoekers gebruik van maken. Denk bijvoorbeeld aan een voedselbos bij iedere kern, om invulling te geven aan lokaal geproduceerd voedsel en tevens een plek om te ontmoeten. Er wordt gebruik gemaakt van de kansen die het landschap biedt. Nieuwe functies kennen hoge ambities voor architectuur, landschappelijke inpassing, natuurinclusiviteit en duurzaamheid. Gebouwde voorzieningen maken deel uit van het landschap, zowel in beeld als in functioneren. Het streven is te verwonderen en het aanwezige landschap en de natuur te beleven en dat kan op vele verschillende manieren. We maken het landschap leesbaar.

KLIMAAT EN LANDSCHAP De Oude IJssel is onderdeel van het natuurnetwerk GNN. De ambitie is dit netwerk sterker en robuuster te maken, zodat het klaar is voor klimaatverandering en de natuurwaarden vergroot worden. Dit om het leefgebied van verschillende soorten te versterken en vergroten. Het kleinschaliger maken van het landschap door het toevoegen van landschapseigen beplanting maakt het netwerk sterker en zorgt voor meer gradiënten en overgangen. Door variatie aan te brengen in de soorten beplanting wordt de biodiversiteit hersteld. Het terugbrengen van natuurlijke dynamiek door water in het gebied te laten (vloeien) en de (verborgen) haarvaten van het rivier- en bekensysteem te benutten voor natte natuur wordt een belangrijke bijdrage geleverd aan het versterken en robuuster maken van het groen-blauwe netwerk. Parallel aan de rivier ontstaat dan nieuwe natte natuur. Nevenstaand kaartbeeld is een weergave van dit versterkte groen-blauwe netwerk.

kaartbeeld met nieuwe ontwikkelingen voor het thema klimtaat & landschap; in de totaalkaart worden de afzonderlijke ontwikkelingen verklaard (pagina 34-35)

De kaart daarnaast (en op de volgende pagina) is de totale visie voor het landschapspark Oude IJssel. Landschap, water en verstedelijkt gebied zijn zichtbaar en met iconen wordt de visie weergegeven. Alle kaarten in dit visiedocument zijn verkleind weergegeven en dienen ter illustratie bij het verhaal. In de bijlage zijn alle kaarten apart opgenomen en de kaarten zullen ook als los kaartblad separaat inzichtelijk zijn.

klimaat & landschap 32

O U D E

I J S S E L

kaartbeeld (totaalkaart) voor het landschapspark Oude IJssel; in de totaalkaart op de volgende pagina’s worden de afzonderlijke ontwikkelingen verklaard (pagina 34-35)

landschapspark Oude IJssel ^ 33

L A N D S C H A P S P A R K V i s i e d o c u m e n t

34

v o o r

d e

O u d e

I J s s e l

O U D E

I J S S E L

landschapspark Oude IJssel ^ 35

3

LANDSCHAPSPARK Oude IJssel

G

E

M

E

E

N

T

E

O

U

D

E

I

J

S S E

L

S T

R

E

E

K

3. HET LANDSCHAPSPARK IN DELEN 3.1

DEELGEBIEDEN

Het landschapspark Oude IJssel bestaat uit een aantal deelgebieden. Deze deelgebieden zijn bepaald op basis van logische (landschappelijke en stedelijke) grenzen. Per deelgebied beschrijven we kort de belangrijkste kenmerken van het gebied en daarnaast de kansen die er liggen voor het realiseren van nieuwe verbindingen, bijzondere woonlandschappen (thema wonen), vormen van recreatie en mogelijkheden voor toerisme (thema toerisme en recreatie) en natuuren landschapsontwikkeling in een klimaatbestendig landschap (thema klimaat en landschap). Ofwel we schetsen een toekomstbeeld van het landschapspark Oude IJssel ingezoomd per deelgebied aan de hand van deze thema’s, aangevuld met verbindingen.

L A N D S C H A P S P A R K V i s i e d o c u m e n t

v o o r

d e

O u d e

I J s s e l

O U D E

I J S S E L

Landschapspark Oude IJssel - deelgebied 1

38

3.2 DEELGEBIED TUSSEN TERBORG & ETTEN Het deelgebied bestaat grofweg uit het gebied begrensd door de kernen van Gaanderen, Terborg en Etten en de stuw en sluis De Pol ten noorden van Gaanderen. De Bielheimerbeek en Akkermansbeek stromen hier in de Oude IJssel. Kenmerkend voor dit gebied is het industriële en stedelijke karakter van de randen van het landschapspark. Rondom de Pol is een groot gebied in gebruik voor waterzuivering. In Terborg is een brede en lange zone langs de Oude IJssel in gebruik als bedrijventerrein. Ook aan de Ettense kant zien we rondom de historische kern, aan de zijde van de rivier, bedrijvigheid in de vorm van bedrijfshallen en een tankstation. De betreedbaarheid van het gebied rond de Oude IJssel is behoorlijk beperkt. Er is door bewoners van Etten en Terborg in de afgelopen jaren reeds gewerkt aan het aanleggen van paden en verbindingen in dit gebied.

39

L A N D S C H A P S P A R K V i s i e d o c u m e n t

v o o r

d e

O u d e

I J s s e l

O U D E

I J S S E L

TUSS E N TE RBO RG & E T TE N

Landschapspark Oude IJssel - deelgebied 1

40

Zo is het vanuit Etten mogelijk om een ommetje te maken in het gebied tussen De Pol en de kern. In Terborg is een park (scheg) aangelegd tussen de bedrijven om weer contact te maken met de Oude IJssel. Aan de transformatie met verfraaiing en verbetering van de verbindende weg tussen de kernen, de Zeddamseweg-Ettensestraat wordt op korte termijn invulling gegeven.

Met name voor het deel tussen de scheg en de Ettensestraat is er de ambitie een nieuw woongebied te realiseren (Terborg aan het water). Rondom de brug liggen ook kansen op een fraaie opwaardering. Hierbij kan gekeken worden naar beide kanten van de rivier waar bedrijfspanden staan. De opwaarderingen van deze plekken draagt bij aan de verbetering van de entree van Terborg.

De beken, zoals Bielheimerbeek en Akkermansbeek, vormen de verbinding met het achterland en zijn de haarvaten van de Oude IJssel. Beken en oevers leveren een belangrijke bijdrage bij het klimaatbestendig maken van het landschap en de omgeving. Denk bijvoorbeeld aan natuurvriendelijke oevers, of andere inrichting om het water langer vast te houden. We moeten meer ruimte creëren voor de beken, zeker ook gezien de recente gebeurtenissen in Limburg. Het klimaat verandert, we moeten hierop inspelen. De Akkermansbeek en nabij gelegen zone moet bij de ontwikkeling van Voorbroek een klimaatbestendige inrichting krijgen.

WONEN Aan de Ettense kant zien we ook mogelijkheden voor woningbouwontwikkeling. Langs de rand van Etten, aan de zijde van het water en als overgang naar het landschapspark, is plek voor een bijzonder woonlandschap op een landschapstypische manier en vormt daarmee het nieuwe gezicht van Etten aan het water. Dit is het ontwikkelen van (nieuwe) woonvormen op een manier die opgaat in het landschap. Bebouwing en landschap spelen een spel, gaan naadloos in elkaar over, vormen een eenheid en geen contrast. Denk daarbij aan wonen op een terp of met de voeten in het water of als onderdeel van landschappelijke structuren en reagerend op de ondergrond en het ontstaan van het landschap. Het doel in dergelijke zones is het realiseren van een dorpsrand die reageert op het landschap en gebruik maakt van de kwaliteiten van het landschap, het reageert op de aanwezigheid van water en de soms lagere ligging door daar op een innovatieve en duurzame manier mee om te gaan. Bijkomend wordt aan landschapsontwikkeling gedaan en nieuwe paden gerealiseerd.

VERBINDINGEN De verbindingen tussen de dorpen Terborg, Etten en Gaanderen worden op verschillende manieren versterkt, zodat op een prettige manier uitwisseling mogelijk is. Een fijnmazig netwerk draagt bij aan de leefbaarheid van het gebied en maakt het mogelijk om het landschap beter te kunnen lezen, want het is beter toegankelijk. Nieuwe fietsen voetpaden, die op een aantal plekken over de Oude IJssel gaan, zorgen voor aantrekkelijke routes door het gebied. De randen van de dorpen zijn behoorlijk gesloten, zoals in Terborg waar de bedrijvigheid met zijn rug naar het water staat en waar minder fraaie bedrijfshallen het aanzicht bepalen. Ook het realiseren van nieuwe publieke functies in het gebied voegt gebruikswaarde toe aan het gebied hetgeen voor verbindingen zorgt. Het bedrijventerrein in Terborg, langs de Oude IJssel wordt voorzien van een nieuwe impuls. Door transformatie naar wonen of door revitalisering. Het doel is Terborg een gezicht aan het water te geven. Daarbij horen nieuwe verbindingen en landschaps- en groenelementen maar ook een nieuw stedelijk woongebied met bijvoorbeeld een fraaie wandelkade, kleinschalige horeca en aanlegmogelijkheden voor de Iesselganger en recreatievaart.

TOERISME EN RECREATIE De recreatieve gebruiksmogelijkheden worden versterkt, met name daar waar de dorpen elkaar raken. Samen met bewoners van beide dorpen zijn ideeën ontwikkeld om aan de Ettense zijde van de Oude IJssel een rivierstrand inclusief een paviljoen toe te voegen. Aan de Terborgse zijde ontstaan een kade met boulevard waaraan ook horeca een plek heeft en een haven. Hier ontstaat een bruisende waterkant met vele recreatieve mogelijkheden. KLIMAAT EN LANDSCHAP Een deel van de zone langs de Oude IJssel is onderdeel van de GNN. In de laatste decennia zijn verschillende projecten opgestart om de rivier meer ruimte te geven (waterberging) en daarbij extra natuurwaarden toe te voegen en bij te dragen aan de klimaatbestendigheid van de Oude IJssel.

In de zone tussen Etten en Terborg liggen nog meer kansen. Het oorspronkelijke slingerende verloop van de Oude IJssel vormt hierbij de inspiratie. Vroeger meanderde de rivier, het kende een slingerend verloop. Herstellen van dit verloop of benutten van de meanders en de haarvaten van de rivier voor extra water en dynamiek, vergroot de klimaatbestendigheid. De meanders, haarvaten en bijbehorende weiden zouden af en toe onder water moeten kunnen lopen. Het gecontroleerd opzetten van water (vloeien) ten tijde van veel en hoog water. Dit zorgt voor extra dynamiek en nieuwe natte natuur. Nader onderzoek moet uitwijzen welke delen van de haarvaten en weiden bij de rivier hiervoor geschikt zijn. Dit wordt extra waardevol als dit ook gecombineerd wordt met recreatieve routes en ommetjes. Kruidenrijke en/ of bloemrijke graslanden in de weiden of langs de randen van weiden en akkers vergroot de biodiversiteit. Door verbindende groenstructuren haaks op de rivier toe te voegen, zoals bomenrijen of heggen ontstaat meer beschutting en een kleinschaliger beeld. Uiteraard passend in het rivierenlandschap. Op deze wijze wordt het landschap rondom de rivier een echte beleving en een gezonde en prettige leefomgeving voor mens en dier.

Samenvattend, een opsomming van enkele bijzondere onderdelen van de visie in dit gebied: ¼ Transformatie van de dorpsranden van Terborg en Etten; ¼ Aanleg van nieuwe natuur in dit gebied, nat en droog, geïnspireerd op de natuurlijke loop van de rivieren (meander en haarvaten) en de overgangen tussen hoog en laag; ¼ Herstellen natuurlijke dynamiek in het waterrijke gebied; ¼ Klimaatbestendig maken van het landschap rondom de rivier; ¼ Landschapsbouw, aanleg van nieuwe landschapselementen; ¼ Betere verbindingen tussen de kernen Terborg en Etten; ¼ Versterken van de recreatieve mogelijkheden op en bij de Oude IJssel tussen Terborg en Etten; ¼ Het beter beleefbaar maken van de cultuurhistorische en aardkundige waarden; ¼ Toevoegen van bijzondere woonlandschappen bij Terborg en Etten.

41

L A N D S C H A P S P A R K V i s i e d o c u m e n t

v o o r

d e

O u d e

I J s s e l

O U D E

I J S S E L

Landschapspark Oude IJssel - deelgebied 2

42

3.3 DEELGEBIED TUSSEN TERBORG, SILVOLDE & DE SLINGERPARALLEL Het deelgebied bestaat grofweg uit twee delen. Het betreft de gronden van landgoed Wisch ten noorden van de Oude IJssel en daarnaast het gebied ten zuiden van de Oude IJssel tussen Etten en Ulft. Het landgoed bestaat, naast Huis Wisch, uit een lappendeken van bos, akkers en weiden, grote groen- en waterstructuren en restanten van kasteel Schuilenburg. Het landgoed is van een grote schoonheid en wordt deels begrensd door natuurlijke grenzen zoals de Oude IJssel in het zuiden en de rivierduinen van de Paasberg in het noorden. Aan de noordwestzijde grenst het aan de kern van Terborg. Door het landgoed stroomt een fijnmazig watersysteem van haarvaten van de Oude IJssel. Zo loopt Stoerstrang diagonaal door het landgoed en voedt de voormalige gracht van kasteel Schuilenburg en mondt uit in de Oude IJssel nabij een, in bos verscholen, rivierduin. Voor landgoederen wordt gezocht naar duurzame instandhouding van deze landschappelijke eenheden.

43

L A N D S C H A P S P A R K V i s i e d o c u m e n t

v o o r

d e

O u d e

I J s s e l

O U D E

I J S S E L

Door het waterschap en provincie is aangegeven dat rondom het fijnmazige watersysteem ecologische waarde in potentie aanwezig is, maar in de huidige situatie onvoldoende wordt benut. Hier ligt een kans om de waarde te vergroten. Denk bijvoorbeeld aan het ontwikkelen van brede rietoevers, natuurlijke oevers en het beleefbaar maken hiervan voor mens en dier. De grens van het landgoed ligt grofweg bij de weg Over de IJssel. Vanaf hier vernauwt het landschapspark zich en liggen de kernen Silvolde en Ulft dicht bij elkaar. Hier oogt het landschap stedelijker en rommeliger. Dit heeft te maken met de aanwezigheid van grote infrastructuur zoals de N317, de grote elektriciteitsmasten en het transformatorstation. Dit station zal in de toekomst mogelijk uitgebreid gaan worden met het oog op de energietransitie. De randen van Ulft en Silvolde laten zich zien als achterkanten, waarbij het uitzicht op Ulft deels ook nog bestaat uit oude bedrijfshallen. Hier komt nog bij dat het landschap relatief leeg is waardoor het grootschalige en stedelijke beeld versterkt wordt. Landschappelijke structuren zoals de Bergerslagbeek zijn in het verleden gekanaliseerd en ondergeschikt gemaakt aan bijvoorbeeld de provinciale weg N317. Ook opgaande landschapselementen zijn verdwenen. Hier liggen kansen om dit te herstellen.