Bijlage 1 Toekomstverhaal regio Achterhoek v1.0.pdf
Tekst van het document
»
Contouren voor het Ruimtelijk Perspectief Achterhoek (RPA) (8RHK ambassadeurs)
Kadernota vernieuwing omgevingsvisie (Provincie Gelderland)
»
Cultuur- en erfgoedakkoord Achterhoek (8RHK ambassadeurs)
Kwaliteitskader nationaal landschap de Graafschap (Gelders Genootschap)
»
Leefbaarheid als sturend principe in Gelders beleid (Ruimtevolk en Provincie Gelderland)
»
Omgevingsprogramma Landelijk Gebied 2024 - https://lokaleregelgeving.overheid.nl/ CVDR731995/
»
Omgevingsprogramma werklocaties Bronckhorst - https://omgevingswet.bronckhorst.nl/ werklocaties-bedrijven
»
Omgevingsvisie Berkelland (Gemeente Berkelland)
»
Omgevingsvisie Bronckhorst (Gemeente Bronckhorst)
»
Omgevingsvisie Doetinchem (Gemeente Doetinchem)
»
Omgevingsvisie Montferland (Gemeente Montferland)
»
Onder de streep 2025 – Bedrijfseconomische analyse van de transitie naar natuurinclusieve en biologische melkveehouderij en condities voor het verdienmodel - https://agroenergiek.nl/content/
De soorten atlas: kansen voor biodiversiteit in de gemeente Bronckhorst - https://www. bronckhorst.nl/samen-voor-biodiversiteit Energie gemeente Bronckhorst - https://www. bronckhorst.nl/energie Erfgoedregister rijks- en gemeentelijke monumenten in Bronckhorst - https://www. bronckhorst.nl/erfgoedregister-rijks-engemeentelijke-monumenten-in-bronckhorst Gebiedsproces landelijk gebied Stengenburg Gaanderen - https://www.doetinchem.nl/opgavelandelijk-gebied-slangenburg-en-gaanderen Gebiedsprogramma Baakse Beek - https://www. wrij.nl/landgoederenzone-baakse-beek Grond als solide investeringDuurzaamheidstransitie van de agrarische sector versnellen (a.s.r.) Handelingsperspectief voor het buitengebied van Regio Amersfoort (BVR)
36
onder-de-streep-2025-bedrijfseconomischeanalyse-van-de-transitie-naar-natuurinclusieveen
»
Uitrolplan Hynetwork - https://www.hynetwork. nl/over-hynetwork/het-uitrolplan
»
Uitvoeringsplan Achterhoek 2025 (8RHK ambassadeurs)
»
Op weg naar een nieuwe bouwcultuur (CRa, 2022)
»
PACT (programma cultuur en erfgoed Achterhoek) jaarprogramma 2025-2027
»
Uitvoeringsprogramma Aalten (Gemeente Aalten)
»
RES Achterhoek - https://www.resachterhoek.nl/ default.aspx
»
Verhaal van Winterswijk (Gemeente Winterswijk)
»
»
Ruimtelijk voorstel (Provincie Gelderland)
»
Samen voor biodiversiteit - chrome-extension:// efaidnbmnnnibpcajpcglclefindmkaj/https:// cuatro.sim-cdn.nl/bronckhorst82e5ef/uploads/ samen-voor-biodiversiteit.pdf
Verder met de verklaring van Davos (CRa, 2020) https://www.collegevanrijksadviseurs.nl/ adviezen-publicaties/publicatie/2020/03/05/ verder-met-de-verklaring-van-davos
»
Visie De buitengewone regio van Nederland (Stichting Achterhoek Toerisme)
Stapelkaarten Nederland (BVR, Tekstlandschap, Vereniging Delta Metropool, Fabrications, Generaion Energy, Defacto in opdracht van ministeries BZK, IenW, EZK, LNV, OCW december 2022)
»
Voorontwerp Nota Ruimte (Rijksoverheid, Ministerie VRO)
»
Vrijetijdsagenda Achterhoek - https://www. vrijetijdsagenda-achterhoek.nl/
»
Watertakenplan Olburgen 2023-2027 - https:// lokaleregelgeving.overheid.nl/CVDR692180/1
»
Wij Maken Oost NL (Saxion hogeschool)
»
Wonen gemeente Bronckhorst - https://www. bronckhorst.nl/wonen
»
Woondeal - Geactualiseerde afspraken over woningbouwaantallen (Provincie Gelderland)
»
»
Structuurvisie cultuurhistorie Bronckhorst (Gemeente Bronckhorst)
»
Toekomst verkenning Oost Gelre (Gemeente Oost Gelre)
»
Toekomstbeeld ’t Klooster - https:// www.bronckhorst.nl/t-klooster?origin=/ toekomstbeeld-t-klooster
»
Toekomstvisie Oude IJsselstreek (Gemeente Oude IJsselstreek)
»
Uitbreiding bedrijventerrein Aalten (Gemeente Aalten)
37
BIJLAGE 1:
BEELDEND VERSLAG AVOND- EN DAG VAN DE ACHTERHOEK 21 EN 22 MEI 2025
38
Beeldend verslag Avond- en Dag van de Achterhoek 21 en 22 mei 2025 Ontwikkelscenario’s Achterhoek 5 juni 2025
39
TERUGKIJKEN...
1950
1999
2021 40
DE ACHTERHOEK IN 2100 – EEN BALANS IN DROMEN OVER DE TOEKOMST EN DE HUIDIGE REALITEIT In opdracht van de 8RHK ambassadeurs maakt BVR vier integrale toekomstscenario’s voor de lange termijn. De scenario’s zijn bedoeld om het gesprek over de toekomstige ruimtelijke ontwikkeling aan te jagen en worden gebruikt als input voor het Ruimtelijk Perspectief Achterhoek (RPA), de Achterhoekvisie 2050, de lokale omgevingsvisies en de provinciale omgevingsvisie. Ter voorbereiding van de werksessie met de 3-O-partijen: overheden, ondernemers en maatschappelijke organisaties, heeft BVR met de blik van buiten naar de Achterhoek gekeken en vier scenario’s geschetst. Deze zijn met alle partijen bediscussieerd en inhoudelijk verdiept. De opdracht was om met een toekomstbril te kijken naar de regio als één entiteit en niet te denken vanuit de belangen van de deelnemende gemeentes en organisaties.
kijkt van 2100 terug naar 2050. In de scenario’s gaat groei over meer dan economie, mobiliteit en wonen. Hier wordt ook brede welvaart, natuurwaarden, welzijn en sociaal-maatschappelijke groei onder verstaan. De resultaten van de scenariostudie zijn gepresenteert en bediscussieerd op de Avond- en Dag van de Achterhoek.
De vier oefenscenario’s zijn vormgegeven langs een assenkruis waarin het verdelingsvraagstuk tegenover de groeiambitie is gezet. Op de horizontale as staan concentreren en spreiden en op de verticale as groei maken en groei volgen. Daarbij gaat groei volgen niet over exact hetzelfde doen als nu, maar trends die nu aanwezig zijn door te trekken naar 2050. Groei maken gaat daar daarentegen om een trendbreuk of een systeemdoorbraak en
Groei maken
Concentreren
Spreiden
Groei volgen Afbeelding 1: Overzicht vertrekpunt scenario’s
41
42
43
Groei maken
ZELFREDZAAM
Concentreren
Spreiden
Groei volgen
Het verhaal De Rijksoverheid richt zich al enkele decennia voornamelijk op geopolitieke vraagstukken, er is weinig tijd en aandacht voor de regio. De Achterhoek grijpt die kans met beide handen aan en richt zich toekomstbestendig in op de onderscheidende Achterhoekse manier – voortvarend en eigenzinnig, op basis van gebiedskennis, lokale opgaven en gelijkwaardigheid. Zelf organiseren en inrichten staat centraal, zodat Achterhoekers minder afhankelijk zijn van anderen. Dit wordt verankerd door in te zetten op regionale voedselvoorziening met een diverse agrarische sector, van fruitgaarden tot vezelteelt. Elk dorp of kleine stad kiest een eigen energievoorziening: de één een dorpsturbine, de ander een nucleaire reactor. Voorzieningen zijn niet overal gelijkwaardig aanwezig. Dorpen werken daarom samen in een robuust voorzieningennetwerk, met ‘zorgdorpen’ en ‘leendorpen’ die goed met elkaar verbonden zijn met snelfietspaden en een combinatie van deel- en openbaar vervoer. Het is denkbaar dat voorzieningen in de toekomst door de regio reizen: zoals vroeger de melkboer aan huis kwam, reist de tandarts de dorpen af. Op dorpsniveau ontwikkelen naar eigen behoeften levert een divers landschap op, dat kleinschaliger en diverser wordt in uitstraling en functie. Dat geeft rondom de kernen mogelijkheden voor recreatie aan de achterdeur.
Kleinschalige maakindustrie blijft maar richt zich meer op regionale behoeften dan op export. De klimaatstakers van nu hebben in 2050 een gezin en hebben geen zin om te wachten op het trage klimaatbeleid in Den Haag. De vergrijzing maakt plaats voor vergroening door een golf aan nieuwe Achterhoekers die aansluiting vinden op het zelfredzame karakter van de regio.
Algemene impressie Dit scenario roept een mix van enthousiasme en kritische vragen op. Enerzijds is er veel waardering voor de focus op eigen kracht, lokale identiteit en de concrete kansen die zelfredzaamheid biedt. Men ziet het als een logisch antwoord op landelijke ontwikkelingen en een versterking van het naoberschap. Anderzijds zijn er duidelijke zorgen over de extremen van zelfvoorzienendheid, de economische implicaties voor de export en de aantrekkelijkheid voor jongeren. Ook de vrees voor ‘verrommeling’ en een gebrek aan regionale samenhang speelt een rol.
44
Wat bevalt
>
De economische kant mist een helder verhaal: betekent het harder werken omdat je alles zelf moet doen of juist meer rust?
>
Het scenario voelt een beetje aan als ‘verkneutering’, in tegenstelling tot het maken van grote gebaren
>
Het lokale karakter en de focus op zelforganisatie en eigen identiteit.
>
Kansen voor zelfredzaamheid op energie- en watergebied.
>
Naoberschap blijft ook in de toekomst en doorbouwen op de eigen identiteit
>
>
Een realistisch scenario als antwoord op traag klimaatbeleid en vergrijzing.
De term ‘zelfvoorzienendheid’ wordt als te absoluut ervaren; we hoeven niet alles zelf te doen. Je hebt je buurregio’s nodig.
>
>
Het scenario kan de zorg ontlasten door dit deels uit te besteden aan de gemeenschap
De vraag of Achterhoekse jongeren dit wel willen, of dat het meer gericht is op een nieuwe instroom.
>
Aandacht voor balans tussen kernen en ontwikkelen van leefbaarheid daarin
>
Financiële haalbaarheid is een zorg. Rijksinvesteringen zijn nodig voor energieen mobiliteitssystemen. Kunnen publieke voorzieningen afgewenteld worden op individuen?
>
Gaat zelfredzaamheid de grote opgaven oplossen?
Wat schuurt >
Zorg over dat het te extreem is; export blijft belangrijk voor de economie. Balans zoeken tussen zelfvoorziening en export.
>
>
Angst voor ‘verrommeling’ door te veel individuele vrijheid en gebrek aan regionale samenhang en besluitvorming.
Tijdsgeest van nu: als trend meer individualisme, kiezen voor korte weg. Hoe dan in de toekomst een beroep doen op collectiviteit?
>
Er worden geen keuzes gemaakt en lijkt te veel op vroeger en nu
45
Groei maken
DE ACHTERHOEKMETROPOOL
Concentreren
Spreiden
Groei volgen
Het verhaal
Dit scenario schetst een toekomstbeeld op de lange termijn, rond 2050/2100, waarin het klimaat drastisch is veranderd. De zeespiegel is ruim een meter gestegen en blijft stijgen, met nattere winters, extreme buien en lange periodes van droogte en hitte als gevolg. Inwoners van de Maas-Rijn-Schelde delta zoeken het hogerop, want woningen in de lage, natte gebieden van West-Nederland zijn niet meer verzekerbaar en investeringen lonen beter in het oosten. De EU wordt geconfronteerd met miljoenen klimaatvluchtelingen, wat leidt tot een grootschalig groeikernenbeleid op Europese schaal. Landsgrenzen vervagen, en regelgeving wordt gelijkgeschakeld. De Achterhoek heeft goede papieren: het hooggelegen gebied is geschikt voor wonen en werken, dat leidt tot de komst van wel 300.000 nieuwe inwoners. Op de hogere gronden (plateau) is een ‘Achterhoekmetropool’ ontstaan, in feite een voorstad van de Münster Metropolitan Area.
Winterswijk is als hoog en drooggelegen plek gekozen tot kern van deze metropool, met een klimaat-actieve, natuur-inclusieve en circulair gebouwde leefomgeving. Infrastructuur is passend, met hypersnelwegen, drone-lanes, autonome voertuigen en een goed werkend metro-achtig OV-systeem. Zoetwater is schaars, dus het landschap is ingericht als een grote spons, met waterbergingen in de laagste delen. Doetinchem en andere kernen hebben dijken en keringen gekregen. Landgebruik verandert, met extensieve landbouw en grootschalige vezelteelt. Landbouw in het middengebied blijft uitstekend, met een breed palet aan teelten, ondersteund door AI en indoor kweken in enorme hallen. De economie steunt op intensieve landbouwproductie, circulaire biobased maakindustrie en een chemisch cluster. EU Defensie is een grote banenmotor. Er is intensieve samenwerking in de regio Münster-EnschedeAchterhoek.
Algemene impressie
Dit scenario wekt zowel fascinatie als bezorgdheid. Er wordt erkend dat de extreme stedelijke groei realistisch kan zijn, gezien de maatschappelijke ontwikkelingen en de kansen die het biedt voor werkgelegenheid en investeringen. Met name de verbinding met Duitsland en de reactie op de wateropgaven spreken aan. Echter, de schaal van een ‘metropool’ botst met de Achterhoekse identiteit en de vrees is dat de unieke kwaliteiten van de regio – zoals kleinschaligheid en gelijkwaardigheid - verloren gaan. Ook de impact op natuur en landschap, en de praktische haalbaarheid van de voedselen (drink)waterhuishouding bij zo’n bevolkingsgroei, leiden tot kritische vragen.
46
Wat bevalt
Wat schuurt
>
Ondanks de grootschaligheid, wordt het scenario als realistisch en kansrijk gezien.
>
>
Biedt kansen voor werkgelegenheid, voorzieningen en investeringen.
Een ‘metropool’ past niet bij de Achterhoekse identiteit; een netwerkstad wordt wel als passend gezien.
>
>
Relevantie door trek naar het oosten en blik van het Rijk.
Zorg dat de Achterhoekse kwaliteiten en eigenheid verloren gaan.
>
>
Grote kansen in de driehoek Münster-EnschedeAchterhoek.
Het culturele verschil met Duitsland is nog te groot.
>
>
Sterke agendering van wateropgaven en daarmee de schaarste van ruimte
De kwetsbare natuur en landschapswaarden bij Winterswijk zouden geen belemmering meer zijn, wat als zorg wordt ervaren, maar ook kansen biedt.
>
Het scenario maakt de Achterhoek relevanter in Europa, dit vraagt ook om denken op een veel groter schaalniveau.
>
Vraag of groei wel wenselijk is; of de Achterhoek juist luw moet blijven en mensen naar bijvoorbeeld Scandinavië gaan.
>
Gebieden vernatten is sterk, zo kan het water beter vastgehouden worden en geeft ruimtelijke kwaliteiten. Krijgt Doetinchem een haven en stadion aan het water?
>
De landbouw wordt gedwongen superefficiënt te werken, zonder bosbouw.
>
Er is veel drinkwater nodig voor een metropool, en de waterdreiging komt ook vanuit Duitsland.
>
Er ontbreekt een economisch narratief: geef een sterkere economische basis voor landbouw, diensten, infra, maken.
47
Groei maken
CENTRAL PARK
Concentreren
Spreiden
Groei volgen
Het verhaal De Achterhoek wordt economisch sterker door slim aan te haken bij vier omliggende stedelijke regio’s (Deventer/Apeldoorn/Zutphen, Enschede, Doetinchem/Ulft, Münster), elk met een eigen economisch profiel (Cleantech, kennis en technologie, innovatieve maakindustrie, grensoverschrijdend). De Achterhoek positioneert zich als de verbindende netwerkregio, met een gedeeld landschap – het ‘Central Park’. Dit landschap biedt ruimte voor nieuwe landbouwmodellen, recreatie en duurzame verdienmodellen, en wordt een vestigingsvoorwaarde voor bedrijven die rust en innovatie zoeken. Per ‘windstreek’ ontstaan thematische uitwerkingen in mobiliteit, energie en stedelijke ontwikkeling. De kracht ligt in het combineren van ruimtelijke identiteit met economische logica.hart van de Achterhoek. Hier is veel ruimte voor het ultieme cultuurlandschap met agrarisch toerisme, wijngaarden, recreatie en duurzame landbouw.
48
Algemene impressie
Wat schuurt
Dit scenario benadrukt verbinding en diversiteit en wordt positief ontvangen vanwege de focus op collectiviteit binnen een gedifferentieerde aanpak. Vooral de erkenning van de Achterhoekse innovatiekracht en de informele samenwerkingscultuur spreekt aan. Echter, er zijn ook duidelijke bezwaren; men vreest dat de onderverdeling de Achterhoek uit elkaar speelt en de regio als ‘kleiner’ neerzet dan nodig. De naam ‘Central Park’ en het ontbreken van een helder, overkoepelend kernconcept roepen verwarring en vragen op over het behoud van het unieke cultuurlandschap.
>
Zorg dat de onderverdeling in vier windstreken de Achterhoek ‘uit elkaar speelt’.
>
Het scenario wordt soms als te geografisch en te weinig economisch gezien. Dat wil zeggen: de vier windstreken lijken op de kaart logische clusters maar de praktijk is niet perse geografisch georienteerd.
>
Er mist een helder kernconcept, zoals Brainport Eindhoven dat heeft. Een gezamenlijke koers helpt voor herkenbaarheid.
>
Het scenario werd vergeleken met Calimero, waarbij de Achterhoek zich kleiner maakt dan het is door te ‘lenen’ van omliggende economische concepten.
>
De term ‘Central Park’ roept gemengde gevoelens op; sommigen vinden het verwarrend of onwenselijk, omdat het cultuurlandschap verloren lijkt te gaan.
>
Er is behoefte aan meer duidelijkheid over termen als stedelijk-economische concepten als ‘cleantech regio’ en over de concrete invulling van de Duitse kant van het verhaal. Wat ontwikkel je dan concreet?
Wat bevalt >
De focus op “één Achterhoek” en het benadrukken van collectiviteit binnen differentiatie.
>
Erkenning van de innovatiekracht van Achterhoekse bedrijven.
>
De informele cultuur van samenwerken spreekt aan.
>
Aansluiting van de onderverdeling op bestaande energielussen.
>
Het idee van een verbindende groene zone als kansrijk.
49
Groei maken
STEDENBAND
Concentreren
Spreiden
Groei volgen
Het verhaal
Algemene impressie
In dit scenario is de N18 getransformeerd tot de A18, een volwaardige snelweg, aangevuld met een snelle treinverbinding tussen Arnhem en Enschede. Deze robuuste infrastructuur verbindt de Achterhoek beter met Nederland, Duitsland en België, wat nieuwe bedrijven en inwoners aantrekt. Dorpen langs deze ‘band’ groeien en krijgen meer voorzieningen; Lievelde ontwikkelt zich tot een cruciaal OV-knooppunt. Dorpen buiten de directe band blijven verbonden via snelfietsroutes en mobiliteitshubs. Het buitengebied blijft relatief ongerept, met rust, ruimte en natuur-inclusieve landbouw, verbonden door groene corridors die water vasthouden en een aaneengesloten stad voorkomen.
Dit scenario, dat mobiliteit als cruciale ontwikkelingsmotor ziet, wordt positief ontvangen vanwege het behoud van de Achterhoekse identiteit en de kansen voor economische en demografische groei. Het wordt als realistisch en een logische stap gezien voor de regio, met name voor het aantrekken van jongeren. Echter, de focus op één hoofdas wordt als te beperkt ervaren, met zorgen over de verdeling van de groei en de potentiële segregatie van dorpen buiten de ‘band’. Er is ook kritiek op de economische onderbouwing en de milieu-impact van verhoogde mobiliteit en transport.
50
Wat bevalt
>
De logica van groei koppelen aan mobiliteitsinfrastructuur wordt bevraagd, gezien de toename van thuiswerken/digitale verbondenheid en daarmee afname van mobiliteit.
>
Behoud van Achterhoekse identiteit, rust en open landschap wordt gewaardeerd.
>
Duidelijke keus - in plaats van losse onwikkelingen (zonder samenhang) - wordt als prettig ervaren.
>
Er is angst dat mensen de Achterhoek alleen als doorvoerroute gebruiken, of er wel wonen maar niet werken.
>
Verbetering van mobiliteit als middel voor leefbaardere dorpen en aantrekkelijkheid voor jongeren.
>
>
Een realistisch scenario waar de regio al naartoe beweegt.
Het scenario kan leiden tot ‘dode dorpen’ als deze niet mogen groeien en voorzieningen verdwijnen. Dit benadeelt specifieke gebieden zoals Bronckhorst en Berkelland.
>
>
Potentieel voor economische impuls, werkgelegenheid en hoger onderwijs, waardoor jongeren blijven of zich vestigen.
Een economisch plan ontbreekt, welke sectoren versterken en aantrekken?
>
Het model past niet bij de Achterhoek omdat het onevenwichtig is; men wil kleinschaligheid.
>
Investeren in OV (vooral Winterswijk-Zutphen) en op den duur mogelijkheid op voorzieningen te verplaatsen naar de groeikernen en deze beter bereikbaar te maken
>
De weg kan ook een barrière vormen.
>
Goederentransport door de Achterhoek is onwenselijk, vanwege gevaarlijke stoffen en beperkingen.
>
Zorgen over overstromingen bij het meer natuurlijk inrichten van het watersysteem: het huidige systeem gericht op afvoer is niet voor niets ontstaan
Wat schuurt >
De focus op alleen de N18/A18 als hoofdinfrastructuur ‘klopt niet’; de A12-A3 en de A1 zijn ook belangrijke assen, en de verbinding met Duitsland mist.
51
...VER VOORUIT KIJKEN
2050
De achterhoek is in 2050 ... Belangrijke regio in NL waar het unieke landschap en de sociale cohesie bewaard is gebleven
Plek waar je wilt wonen, werken, recreëren
Klaar voor de nieuwe eeuw
Balans tussen wonen, werken recreëren op orde is
Food destination van de wereld
Eigenzinnig en duurzaam
2100 De achterhoek is in 2100 ... Veerkrachtige leefregio met regeneratief landschap en bloeiende gemeenschappen
De donkerste plek op aarde
Groene hart van de Rijndeltametropool
Balans tussen ruimte voor wonen, werken, recreatie
Een belangrijke regio in NL in relatie met het aangrenzende Duitsland en stedelijke regio’s als Twente en ArnhemNijmegen 52
53