Advies Informateur Berenschot 2026-04-09.pdf

Informatieronde gemeente Oude IJsselstreek

April 2026

Advies en verslag informatieronde gemeente Oude IJsselstreek 1. Inleiding Net als 4 jaar geleden heeft de gemeente Oude IJsselstreek mij gevraagd om, naar aanleiding van de gemeenteraadsverkiezingen op 18 maart 2026, de rol van informateur op mij te nemen en te kijken hoe een stabiele coalitie voor de komende vier jaar er uit zou kunnen zien. Net als vier jaar geleden was het een eer, maar vanwege de uitslag, een gecompliceerd proces. Mijn advies is gebaseerd op onderzoeken, gesprekken en mijn eigen observaties en inbreng. 2. Beschrijving van het proces De verkiezingsuitslag van 18 maart 2026 was en is het uitgangspunt voor de komende vier jaar. De zetelverdeling die daar uit voortkomt is de basis, maar de afgelopen vier jaar en de uitdagingen voor de komende vier jaar zijn mede bepalend voor het zoeken naar een stabiele coalitie en een college van B&W dat uitvoering kan geven aan de opdrachten die er liggen. De opdracht die ik heb meegekregen is niet veel anders dan vier jaar geleden en luidt: “De informateur heeft de opdracht om te onderzoeken welke partijen een stabiel bestuur kunnen en willen vormen voor de komende vier bestuursjaren.” Daarbij is nog aangetekend: “Het is belangrijk dat de inventarisatie en het onderzoek raadsbreed plaats vindt, waarbij ook partijen die uiteindelijk niet deelnemen aan de coalitie vanaf het begin gehoord worden.

Ook zij moeten hun inbreng kunnen leveren en betrokken zijn bij het vormgeven van een goed bestuur.” Voor mijn opdracht heb ik mij breed georiënteerd. Ik heb Partijprogramma’s doorgenomen en verschillende andere documenten ontvangen en doorgenomen. Documenten over de afgelopen periode, publicaties rond de verkiezingen en openbare documenten zoals visies en beleidsdocumenten die betrekking hebben op de toekomst en de komende raadsperiode in de gemeente Oude IJsselstreek. Ik heb deze opdracht ervaren als een reis, waarbij ik hele mooie, open gesprekken heb gevoerd met gedreven mensen, allemaal verschillend, met verschillende ervaringen, achtergronden en kijk op de samenleving en politiek. Wat deze mensen verbindt is dat ze allemaal begaan zijn met het welbevinden en het belang van alle inwoners van Oude IJsselstreek. Op 26 maart heb ik de eerste gesprekken gevoerd, met de griffier Marco Looman en met burgemeester Laura Werger. Zo snel als mogelijk zijn vervolgens gesprekken gevoerd met alle politieke partijen op 30 en 31 maart en 1 april. Net als vier jaar

Advies informateur W.R.C. Berenschot

1

Informatieronde gemeente Oude IJsselstreek

April 2026

geleden hebben alle partijen eenzelfde vragenlijst ontvangen met het verzoek om de vragen met antwoorden voorafgaand aan het gesprek aan te leveren. Iedere partij heeft aan dit verzoek gehoor gegeven. De vragen en antwoorden waren de basis voor het gesprek. De gesprekken waren open, iedere partij kon de antwoorden toelichten en het bood de mogelijkheid om verder door te vragen en om context aan te brengen. De vragen en antwoorden vormden tevens het verslag van het gesprek, tezamen met persoonlijke aantekeningen. De verslagen samen met de persoonlijke aantekeningen zijn vertrouwelijk en worden direct na het aanbieden van mijn advies aan de gemeenteraad vernietigd. De verkiezingsuitslag, evenals de gestelde vragen, gegeven antwoorden en gevoerde gesprekken, vormden aanleiding om een eerste stap in de verkenning te zetten. Doel hiervan was te onderzoeken of Lokaal Belang en DorpEnPlattelandBeweging elkaar op inhoudelijke thema’s konden vinden. Bij deze stap heb ik mijn opdracht bewust ruimer geïnterpreteerd, aangezien een inhoudelijke verkenning in principe ook in een later formatietraject had kunnen plaatsvinden. Desondanks achtte ik het noodzakelijk om deze stap nu al te zetten, om beter te kunnen beoordelen of een samenwerking realistisch is.

Daarbij woog mee dat niet alleen beide partijen zelf deze verkenning wenselijk achtten, maar dat ook andere partijen het logisch vonden dat juist deze twee grootste partijen dit initiatief zouden nemen. Tijdens deze verkenning met deze twee partijen zijn diverse inhoudelijke onderwerpen besproken. Op veel thema’s bleek dat partijen elkaar konden vinden, of dat er voldoende vertrouwen was om er in een vervolgfase gezamenlijk uit te komen. Op het onderwerp van de opvang en huisvesting vluchtelingen bleek echter sprake van fundamentele verschillen. Ondanks meerdere overlegmomenten kon hierover geen overeenstemming worden bereikt. Zowel Lokaal Belang als DorpEnPlattelandBeweging betreuren deze uitkomst, maar hebben deze conclusie getrokken met wederzijds respect voor elkaars standpunten. Nadat geconcludeerd is dat een coalitie tussen Lokaal Belang en DorpEnPlattelandBeweging niet mogelijk was, is de tweede optie onderzocht, namelijk de coalitie van de afgelopen vier jaar plus een aanvullende partij. Het beschreven proces heeft geleid tot het voorliggende advies. Marco Looman, de griffier is bij alle gesprekken, met de vertegenwoordigers van alle partijen, aanwezig geweest. Zijn ervaring in de gemeente, zijn kritische vragen, reflectie en deskundigheid was van groot belang gedurende de reis en het opstellen van het advies.

Dank aan de gehele griffie voor het op zo korte termijn aanleveren van stukken en het verzorgen van de logistiek. De kwaliteit van bestuur wordt bepaald door een goed bestuur, een sterke ambtelijke organisatie en een kritische Gemeenteraad. Een wezenlijk onderdeel daarbij is een goede griffie. Koester deze goede griffie.

Advies informateur W.R.C. Berenschot

2

Informatieronde gemeente Oude IJsselstreek

April 2026

3. Uitslag van de verkiezingen van 18 maart 2026 De uitslag van de verkiezingen ziet er als volgt uit:

De uitslag van de verkiezingen 2026 heeft een aantal verschuivingen laten zien. Als informateur luister je naar de interpretatie die iedere partij geeft aan de uitslag. Het is echter ook de opdracht om te objectiveren wat de uitslag laat zien, welk signaal de kiezers afgeven en wat dit betekent voor het bestuur de komende vier jaar. Daarbij aangetekend, de kiezer heeft altijd gelijk en “de kiezer” bestaat niet. Om de uitslag te objectiveren is het belangrijk om te benoemen welke ontwikkelingen van invloed zijn of kunnen zijn geweest, zonder het exact in absolute termen te duiden: - De afgelopen jaren zijn er meerdere landelijke (politieke) bewegingen geweest die ook van invloed zijn geweest op deze lokale verkiezingen; - Landelijke traditionele partijen worden steeds meer ingeruild voor lokale partijen - Het vertrouwen in autoriteit en instituten in algemene zin is afgenomen; - Sociale media zijn steeds belangrijker geworden en informatie die op deze manier wordt gedeeld is steeds moeilijker te checken op feiten of meningen; - Net als vier jaar geleden waren er meerdere wisselingen van raadsleden van partij en daarmee ging ook vaak een deel van het electoraat mee; - Twee onderwerpen, DRU en de opvang en huisvesting vluchtelingen, zijn verkiezingstopics geweest.

De mate waarin deze ontwikkelingen van invloed zijn geweest op de uitslag wordt door iedere partij anders gewogen en beoordeeld. Het is maar hoe men de uitslag wil interpreteren en communiceren. De coalitie van de afgelopen vier jaar heeft stemmen verloren en het kritische tegengeluid heeft stemmen gewonnen. Of de stemmen tegen het gevoerde beleid betrekking hebben op het algehele beleid of de twee genoemde topics is wederom niet exact te duiden. Kijkend naar de samenstelling van de gemeenteraad kunnen drie blokken worden onderscheiden. Allereerst de landelijk opererende, traditionele partijen: PvdA/GroenLinks, VVD, CDA en D66. Gezamenlijk beschikken zij over 8 zetels.

Advies informateur W.R.C. Berenschot

3

Informatieronde gemeente Oude IJsselstreek

April 2026

Het tweede blok wordt gevormd door Lokaal Belang, oorspronkelijk de eerste en lange tijd enige lokale partij, met 7 zetels. Deze partij wordt door velen inmiddels eveneens beschouwd als onderdeel van de gevestigde orde. Het derde blok bestaat uit relatief jonge lokale partijen, die zich nadrukkelijk profileren met een kritisch tegengeluid. Dit blok is gegroeid van 6 naar 10 zetels, maar kent een zekere versnippering over vier partijen. Deze versnippering past binnen een bredere, landelijk waarneembare trend. Deze neutrale duiding van de verkiezingsuitslag vormt een belangrijk uitgangspunt bij de vorming van een stabiel en breed gedragen bestuur voor de komende vier jaar. Een belangrijk, nog niet genoemd aspect is de opkomst. De jarenlange dalende trend is doorbroken. Het opkomstpercentage laat zien in hoeverre inwoners betrokken zijn bij het openbaar bestuur en de actuele thema’s, en vormt daarmee een belangrijke bron van legitimiteit voor het bestuur. Landelijk steeg de opkomst van 50,9% naar 53,7%, een bemoedigende ontwikkeling. In Oude IJsselstreek is de stijging nog sterker: van 52,5% in 2022 naar 57,5% in 2026. Daarmee ligt de opkomst zelfs boven het niveau van 2018 (54,1%). Tegelijkertijd maakt één zwaluw nog geen zomer. Contact met inwoners, communicatie en participatie blijven daarom belangrijke aandachtspunten, die in het advies nader worden uitgewerkt. 4.

Uitgangspunt voor advies Het advies is opgesteld, op basis van de verkiezingsuitslag, de duiding hiervan en input van alle partijen. Iedere partij heeft, ten behoeve van de informateur, een vragenlijst ingevuld (zie bijlage). Deze vragen en antwoorden vormden de basis voor de gevoerde gesprekken. Tegelijkertijd geldt dat de informateur onvermijdelijk een eigen weging en perspectief meeneemt in dit advies. In de gesprekken met partijen kwam naar voren dat de afgelopen raadsperiode anders is ervaren dan de bestuursperiode 2018–2022. Waar die eerdere periode werd gekenmerkt door een moeizame start, gevolgd door een langdurige fase van constructieve samenwerking, werd de meest recente periode veelal omschreven als drie jaar constructieve samenwerking met aansluitend een jaar van verharding, verruwing en sterkere profilering, met name rond de thema’s DRU en opvang en huisvesting vluchtelingen. Vrijwel alle partijen geven aan voor de komende bestuursperiode behoefte te hebben aan stabiliteit, transparantie en draagvlak onder de bevolking. Deze gedeelde ambitie vormt een belangrijk uitgangspunt voor dit advies. De invulling van deze begrippen en de consequenties voor mogelijke coalitievorming verschillen echter per partij. Het is aan de informateur om hier richting aan te geven en te toetsen op haalbaarheid.

In de gesprekken is daarom nadrukkelijk stilgestaan bij inhoudelijke prioriteiten, opgaven voor de komende vier jaar en mogelijke samenwerkingsverbanden. Advies informateur W.R.C. Berenschot

4

Informatieronde gemeente Oude IJsselstreek

April 2026

Naast deze gedeelde uitgangspunten hebben partijen ieder hun eigen accenten in beleid en prioritering. Tegelijkertijd kan worden vastgesteld dat de inhoudelijke verschillen op de belangrijkste beleidsthema’s beperkt zijn. Daarbij moet worden opgemerkt dat een aanzienlijk deel van het beleid wordt beïnvloed of bepaald door het Rijk, de provincie en regionale samenwerkingsverbanden. Als het gaat om samenwerking tussen (coalitie)partijen is het belangrijk om een zekere gelaagdheid aan te brengen. Deze gelaagdheid was ook vier jaar geleden het uitgangspunt voor het advies. Het piramide-schema hiernaast geeft weer de elementen waarop de (mogelijke) samenwerking van partijen kan worden bekeken. De identiteit en grondbeginselen van een politieke partij blijken in de praktijk steeds minder een rol te spelen als het gaat om te beoordelen of een samenwerking tussen partijen wel of niet mogelijk is. De meeste politieke partijen kennen daarin wel een realistisch pragmatisme. Zeker lokale partijen hebben hier meer ruimte en flexibiliteit in. Het partijprogramma en de visie op de toekomst kan verschillen, maar in de gemeente Oude IJsselstreek is een aantal documenten opgesteld, waaronder toekomstvisie, die raadsbreed worden gedragen en verschillende beleidsdocumenten.

In de duiding van de verkiezingsuitslag worden drie blokken onderscheiden: (1) de traditionele landelijke partijen, (2) Lokaal Belang en (3) de partijen met een kritisch tegengeluid. De ontwikkeling over de afgelopen jaren laat zien dat het eerste blok structureel stemmen verliest, dat Lokaal Belang bij deze verkiezing terrein heeft ingeleverd en dat het derde blok juist aanzienlijk is gegroeid. In de informatieronde is getracht deze ontwikkeling te vertalen naar het voorliggende advies, met als leidende uitgangspunten stabiliteit, transparantie en draagvlak. 5. Advies Ik heb mijn advies gebaseerd op de afwegingen zoals hierboven uitvoerig uiteen gezet. Mijn eerste insteek was een coalitie met daarin Lokaal Belang en DorpEnPlattelandBeweging. Het bleek echter niet mogelijk om op het onderwerp opvang en huisvesting vluchtelingen tot overeenstemming te komen. Vervolgens is doorgeschakeld naar een tweede optie, namelijk de bestaande coalitie van LB, PvdA en CDA uitbreiden met VVD en die adviseer ik dan ook. Mijn tweede deel van het advies bestaat uit een aantal aandachtspunten voor de komende vier jaar. Ook zal ik nader ingaan op mijn advies en wat dit betekent voor het draagvlak in de samenleving en het contact met de inwoner.

Advies informateur W.R.C. Berenschot

5

Informatieronde gemeente Oude IJsselstreek

April 2026

Advies coalitie Gelet op de zetelverdeling en de uitgesproken bereidheid van alle partijen om verantwoordelijkheid te nemen, zijn meerdere coalitievarianten mogelijk. Ik adviseer te komen tot een coalitie van Lokaal Belang, PvdA/GL, CDA en VVD. Daarmee wordt de huidige samenwerking voortgezet en uitgebreid met de VVD. Deze coalitie beschikt over een stabiele meerderheid in de gemeenteraad. Anders dan in de afgelopen periode betreft het geen ruime meerderheid, wat samenhangt met de toegenomen versnippering en electorale verschuivingen. De voorgestelde coalitie combineert inhoudelijke overeenkomsten met ideologische diversiteit. Partijen hebben in de gesprekken bovendien blijk gegeven van pragmatisme. De landelijke partijen beschikken over een sterke lokale verankering, aangevuld met waardevolle netwerken richting andere gemeenten, de provincie en het Rijk. Ik adviseer het aantal wethouders in de komende bestuursperiode te handhaven op vijf, met een verdeling van twee voor Lokaal Belang en ieder één voor PvdA/GL, CDA en VVD. Hoewel vijf wethouders als ruim kan worden beschouwd, is dit verdedigbaar gezien de opgaven voor de komende vier jaar en de benodigde inzet op het gebied van draagvlak, communicatie en participatie. Daar komt de groeiende betekenis van regionale samenwerking en landelijke profilering bij.

Een nadere uitwerking in fte’s acht ik aan de coalitie; deze hangt samen met de uiteindelijke portefeuilleverdeling. Inhoud van beleid In de informatieronde is met Lokaal Belang en DorpEnPlattelandBeweging inhoudelijk gesproken over beleidsonderwerpen, met als doel te verkennen of overeenstemming mogelijk was. Deze overeenstemming is niet bereikt. Met de partijen die in dit advies worden voorgedragen voor coalitievorming, heeft geen diepgaande inhoudelijke bespreking plaatsgevonden. Wel is verkend of zij op hoofdlijnen knelpunten voorzien. Dat is niet het geval. In de formatiefase zal de inhoudelijke uitwerking en toetsing nader moeten plaatsvinden. Draagvlak, communicatie en participatie Stabiliteit heeft zwaar gewogen in dit advies ten aanzien van de coalitievorming. Draagvlak vormt een tweede, wezenlijk criterium. Voor de komende bestuursperiode vraagt dit nadrukkelijk om extra aandacht. De verkiezingsuitslag laat zien dat partijen met een kritisch tegengeluid aan steun hebben gewonnen. Dit onderstreept het belang voor een nieuwe coalitie om actief te investeren in maatschappelijk draagvlak. Dat vraagt om structurele aandacht voor communicatie en participatie bij beleidsvorming.

Het versterken van draagvlak gaat daarbij verder dan het toelichten en uitleggen van keuzes; het vraagt ook om het actief ophalen van signalen, het stellen van vragen en luisteren naar de beleving van inwoner. Brede oriëntatie Het besturen van een gemeente stopt niet bij de gemeentegrenzen. Besluiten hebben effecten op buurgemeenten en vice versa. Juist voor Oude IJsselstreek, gezien de Advies informateur W.R.C. Berenschot

6

Informatieronde gemeente Oude IJsselstreek

April 2026

geografische ligging ten opzichte van omliggende gemeenten en het buitenland, is het van belang om regionaal te denken en te handelen en actief het contact te onderhouden met andere bestuurders. Dit vraagt om een voortdurende, brede oriëntatie—zowel letterlijk als figuurlijk— over de eigen grenzen heen. Daarbij is eveneens het goed onderhouden van het contact met de eigen inwoners cruciaal. Constructieve houding Net als vier jaar geleden wil ik mijn waardering uitspreken voor de partijen en hun vertegenwoordigers. Ik zie een duidelijke groei in kwaliteit en betrokkenheid, met mensen die zich aantoonbaar inzetten voor de gemeente en haar inwoners. De gedeelde ambitie is om vanuit een constructieve houding politiek te bedrijven. Tegelijkertijd heeft het laatste jaar van de afgelopen bestuursperiode laten zien dat deze houding onder druk kan komen te staan. In een samenleving waarin sociale media en profilering een steeds grotere rol spelen, wordt het des te belangrijker om vast te houden aan een constructieve, op samenwerking gerichte werkwijze. Ik adviseer de coalitie, net als vier jaar geleden, om de oppositie vroegtijdig en serieus te betrekken bij de totstandkoming van een coalitieakkoord. Daarnaast is het van belang om ook gedurende de bestuursperiode beleid tijdig af te stemmen met andere partijen, mede met het oog op het versterken van draagvlak.

Financiën De komende vier jaar staat de gemeente voor aanzienlijke financiële uitdagingen. Enerzijds vergen de opgaven op het gebied van bijvoorbeeld wonen en bedrijvigheid substantiële investeringen, die noodzakelijk zijn voor de lange termijn. Anderzijds stijgen de uitgaven, met name in het sociale domein, terwijl de financiële druk op inwoners beperkt moet blijven. Tegelijkertijd dient rekening te worden gehouden met het effect van het komende ‘ravijnjaar’, dat met enige vertraging impact zal hebben op de gemeentelijke begroting. Dit vraagt om een gedisciplineerde, strategische benadering van financiële planning, waarbij keuzes zorgvuldig worden afgewogen tussen investeringen, lopende uitgaven en het beperken van de lasten voor inwoners. Alleen door vooruitziend en evenwichtig financieel beleid kan de gemeente zowel haar ambities realiseren als de continuïteit van diensten en voorzieningen waarborgen. Vervolg Ten aanzien van het vervolg adviseer ik om 1 formateur aan te stellen, aan te dragen door Lokaal Belang, eventueel aangevuld met (externe) ondersteuning. De formateur zou ik het volgende willen meegeven: - Zorg dat de coalitiepartijen voorafgaand aan een coalitieakkoord alle partijen consulteren t.a.v. aandachtspunten van beleid en ideeën voor de komende vier jaar;

Advies informateur W.R.C. Berenschot

7

Informatieronde gemeente Oude IJsselstreek -

April 2026

Verbind de vier coalitiepartijen met elkaar op de belangrijke beleidsmatige onderdelen van een coalitieakkoord en besteed aandacht aan goede samenwerking; Maak geen uitgebreid, dichtgetimmerd akkoord, vertrouw op de toekomstvisie die raadsbreed wordt gedragen en de kritisch constructieve houding van de gemeenteraad. Het zou goed zijn om half mei een nieuw college te benoemen. 6. Tenslotte

Voor de tweede keer gevraagd te worden als informateur is een grote eer en voelt als een blijk van waardering en vertrouwen. Ook dit keer heb ik mijn opdracht opgevat als het adviseren van een coalitie die stabiel en transparant is en kan rekenen op breed draagvlak onder de inwoners van Oude IJsselstreek. Dank aan iedereen voor de prettige coöperatieve gesprekken. Speciale dank aan de Griffie voor de ondersteuning. In de gesprekken heb ik veel verschillende mensen ontmoet, en allemaal met hart en ziel voor de gemeente. Hoewel ik niet kan adviseren om iedere partij in een coalitie te laten deelnemen, ben ik ervan overtuigd dat ieder, vanuit zijn of haar constructieve overtuiging en ongeacht positie in de gemeenteraad, wil en kan bijdragen aan een nog sterker en mooier Oude IJsselstreek. Ik dank u voor het in mij gestelde vertrouwen. Richard Berenschot, Winterswijk, 9 april 2026

Advies informateur W.R.C. Berenschot

8

Informatieronde gemeente Oude IJsselstreek

April 2026

BIJLAGE VRAGENLIJST Naam partij: Namen aanwezige personen: Beantwoording vragen eerste gespreksronde 1. Hoe interpreteert uw partij de eigen verkiezingsuitslag? 2. Hoe interpreteert uw partij de verkiezingsresultaten van de overige partijen? 3. Hoe kijkt u terug op de afgelopen raadsperiode? 4. Wat zijn de belangrijkste beleidsmatige zaken die u wellicht anders had gewild, in de afgelopen periode? 5. Ziet u voor de komende periode voor uw partij in eerste aanleg, een rol in de coalitie of de oppositie en waarom? 6. Hoe ziet voor u een gewenste coalitie er uit? 7. Met welke partijen zou u niet willen samenwerken in een coalitie en waarom niet? 8. Welke partijen moeten naar uw mening in eerste instantie coalitieonderhandelingen voeren en waarom? 9. Stel dat u deelneemt aan de coalitieonderhandelingen, wat zijn dan de belangrijkste inhoudelijke onderwerpen voor uw partij? 10. Stel dat u niet deelneemt aan de coalitieonderhandelingen, wat zou u de onderhandelende partijen willen meegeven? 11. Zijn er onderwerpen die voor u niet onderhandelbaar zijn? Zo ja, welke zijn dit? 12. Heeft u een mening over het aantal wethouders dat Oude IJsselstreek in de komende periode zou moeten hebben? Zo ja, wat is uw mening daarover? 13. Wat wilt u eventueel nog verder kwijt?

Advies informateur W.R.C. Berenschot

9