DoeMee2025_Sturen_op_realisatie-fin
Tekst van het document
DoeMee 2025: Sturen op realisatie EEN ONDERZOEK NAAR ACHTERGRONDEN VAN ONDERBESTEDING IN OSS › ‹ DoeMee 2025 sturen op realisatie | Rekenkamerbrief REKENKAMERBRIEF | Geachte raadsleden, | aan de raad, die de informatie de komende jaren kan gebruiken bij Zoals u weet heeft de rekenkamer Oss in 2025 deelgenomen aan een | een kritische beschouwing van de begroting en collegevoornemens, Inleiding | om zo beter te kunnen sturen. landelijk rekenkameronderzoek naar onderbesteding van Conclusies | gemeentelijke middelen (ofwel meevallers). Met deze brief willen wij | . In het onderzoek staat centraal wat de verklaringen zijn voor Aanbevelingen aan de raad | u informeren over de resultaten van dat onderzoek. | afwijkingen vanaf de primitieve (oorspronkelijke) begroting ten Onderbesteding: wat is het? | Voordat we de conclusies en aanbevelingen presenteren, is het goed | opzichte van de jaarrekening. Op die manier wordt zichtbaar om kort in te gaan op het onderwerp. Waarom heeft de rekenkamer | gemaakt welke effecten er zijn tussen het moment van BEVINDINGEN NADER BEKEKEN | onderzoek naar onderbesteding gedaan? Het antwoord op die vraag | begrotingsbehandeling en de jaarstukken. Zo wordt ook zichtbaar is dat het voor de gemeenteraad in een aantal opzichten vervelend | wat het effect van allerlei tussentijdse rijksbijdragen is op de baten Totaalbeeld | en lasten van de gemeenten.
Beelden uit de gemeenteraad | is als bij het vaststellen van de jaarrekening blijkt dat in het voorgaande jaar veel geld is overgebleven. Want dat geld was door | In Oss wordt u met begrotingswijzigingen in de loop van het jaar op Doorlooptijden | de gemeenteraad in de begroting aan een bepaald doel toegekend, | de hoogte gehouden van grote tussentijdse wijzigingen. Deze zijn in Capaciteit | en blijkbaar is het niet gelukt om het daaraan uit te geven. En | dit onderzoek niet meegenomen omdat de vergelijkbaarheid tussen omdat het jaar inmiddels allang voorbij is, kan het ook niet meer | de gemeenten erg moeilijk maakt. Beschikbaarheid van middelen | aan iets anders worden besteed. Voor de raad wordt dat probleem vergroot als dit jaarlijks gebeurt, en als het gaat om aanzienlijke | De opzet van deze brief is als volgt. Eerst gaan we in op de Kwaliteit begrotingsraming | belangrijkste conclusies en aanbevelingen. Daarna volgt een korte Belastingen, leges en huren | bedragen. | toelichting op het verschijnsel onderbesteding. Het derde deel van Rente | In een recent rapport van BDO staat dat alle gemeenten samen in | deze brief gaat wat dieper in op de belangrijkste bevindingen en 2024 bijna € 2 miljard hebben overgehouden.
Eerder in 2025 stelden | resultaten van interviews die de rekenkamer heeft gevoerd, BESTUURLIJKE REACTIE | onderzoekers van de Vrije Universiteit1 dat gemeenten onbenutte | waaronder met u als gemeenteraad. Hier vergelijken we waar middelen anders moeten inzetten. Anders gezegd: gemeenten | mogelijk gemeente Oss met andere deelnemende G40 gemeenten. Algemene reactie | moeten hun reserves opmaken. Tegelijkertijd signaleert BDO2 ook Aanbevelingen raad | dat op langere termijn de houdbaarheid van de gemeentelijke Aanbevelingen college | financiën minder rooskleurig is dan het nu lijkt. COLOFON | Het is zeker waar dat de gemeentelijke financiële positie de afgelopen jaren is verbeterd. Hoe komt dat nu echt? Om die reden hebben meer dan 110 gemeentelijke rekenkamers van 138 gemeenten samen laten onderzoeken of onderbesteding in hun gemeente voorkomt, wat de omvang ervan is, op welke terreinen het gebeurt en of daarvoor een verklaring is. Die kennis geven we mee 1 | Budding, T., Gradus, R., & Mol, A. (2025). Veel gemeenten kunnen met inzet onderuitputting en reserves ravijn oplossen. ESB. https://esb.nu/wp-content/uploads/2025/03/000- 000_Budding3.pdf 2 | BDO, Benchmark Nederlandse gemeenten 2026, p.
14 2 | ‹ | › DoeMee 2025 sturen op realisatie | Conclusies en aanbevelingen REKENKAMERBRIEF | In de gemeente Oss blijkt dat in alle onderzochte jaren sprake was | voorbeelden zien, zoals middelen voor sportakkoorden, COVID van een nagenoeg sluitende begroting wanneer de laatst gewijzigde | en de opvang van Oekraïners. Vaak stonden extra lasten Inleiding | begroting wordt vergeleken met de realisatie. Echter, wanneer de | tegenover die extra baten. In de gemeente Oss bleef per saldo Conclusies | oorspronkelijke begroting wordt vergeleken met de realisatie, dan is | geld over. in alle onderzochte jaren (2017 t/m 2024) sprake van positieve | 3. | Een verklaring voor onderbesteding is zogenaamd Aanbevelingen aan de raad | financiële resultaten bij de jaarrekening. planningsoptimisme waardoor het niet lukt om de geplande Onderbesteding: wat is het? | Totaal beeld: Saldo Begroting en realisatie | lasten daadwerkelijk te besteden. De lasten in de laatst BEVINDINGEN NADER BEKEKEN | vastgestelde begroting liggen voor inzet van de reserves in de Saldo van baten en lasten (x € 1.000) €25.000 | regel hoger dan in de jaarrekening. Totaalbeeld | €20.000 €15.000 | 4. | De onderbezetting in de capaciteit van de ambtelijke Beelden uit de gemeenteraad | €10.000 | organisatie leidt ook tot onderbesteding.
In gemeente Oss was €5.000 Doorlooptijden | €0 | de gemiddelde onderbezetting in 2024 8,9% van de formatie (De -€5.000 | bezette formatie per 01-01-2025 is 847,9 (de toegestane formatie Capaciteit | 2017 | 2018 | 2019 | 2020 | 2021 | 2022 | 2023 | 2024 | is 931,2). Begroot | Laatste begroting | Rekening Beschikbaarheid van middelen | 5. | De inhuur van extern personeel overschrijdt elk jaar 2017 | 2018 | 2019 | 2020 | 2021 | 2022 | 2023 | 2024 Kwaliteit begrotingsraming | Realisatie | €4.649 | €6.948 | €4.649 | €3.244 | €20.136 €19.065 | €7.086 | €14.883 | ruimschoots de bij personeelskosten begrote bedragen, Belastingen, leges en huren | waardoor per saldo de personeelskosten jaarlijks worden Factsheet, pg. 4 (bedragen x € 1.000): | overschreden (zie factsheet, p. 9). Dat de inhuur budgetten Rente | Over de jaren 2021 tot en met 2024 is in totaal sprake van ruim 61 | worden overschreden sluit aan bij de systematiek die Oss BESTUURLIJKE REACTIE | miljoen aan onderbesteding, gemiddeld per jaar ruim 15 miljoen | hanteert. Een systematiek waarbij vacatures gedurende het jaar euro. De totaalomvang van het eigen vermogen3 van de gemeente | standaard leidt tot lagere vaste salariskosten en hogere Algemene reactie | Oss is in de loop van de jaren (tot ultimo 2024) gestegen tot ruim | inhuurkosten ten opzichte van de begroting.
Daarnaast wordt bij Aanbevelingen raad | 266,6 miljoen euro. | grotere projecten vanuit de projectbegroting ook ingehuurd, De rekenkamer Oss komt tot de volgende conclusies en | deze projectkosten zitten niet in de reguliere Aanbevelingen college | personeelsbegroting . aanbevelingen: COLOFON | 6. | We hebben ook goed gekeken naar de afschrijvingen. Het blijkt Conclusies | dat in de begroting sprake is van overschatting van de lasten 1. | Extra bijdragen uit het gemeentefonds verklaren veel van de | voor afschrijvingen. Overschatting van afschrijvingen is een meevallers in de baten. Vaak komt dit geld pas in de loop van | signaal dat er waarschijnlijk vertragingen zijn bij de uitvoering het jaar beschikbaar, te laat om nog te besteden. | van grote projecten. Het gaat hier onder andere om wegen, schoolgebouwen, sportcomplexen, wijk- of dorpscentra en 2. | Naast het gemeentefonds zijn ook andere rijksmiddelen een | rioleringen. belangrijke verklaring voor onderbesteding. Het onderzoek laat 3 | Bron jaarrekening 2024, som van Algemene reserve + Bestemmingsreserves + Nog te bestemmen rekeningresultaat 3 | ‹ | › DoeMee 2025 | 7. | Grondexploitaties zijn gevoelig voor procedures en | Uit de conclusies komen de volgende concrete aanbevelingen voor sturen op realisatie | doorlooptijden.
Om die reden hebben we daar ook naar | de raad: gekeken, waarbij we kijken naar de periode 2017-2024 en de | 1 | Vraag bij elke begrotingswijziging (die extra lasten voor het REKENKAMERBRIEF | periode 2020-2024 om toeval uit te filteren. In gemeente Oss is | lopende jaar betreft) of er voldoende ambtelijke capaciteit is het meest recente beeld over de periode 2020-2024 als volgt: | om het project voor te bereiden en uit te voeren. Vraag ook of Inleiding | minder uitgaven en meer inkomsten dan begroot, dit wijst op sneller verkopen en ook lagere directe kosten. Meer lasten wijst | externe partijen ook voldoende capaciteit hebben om het Conclusies | project daadwerkelijk uit te voeren. Soms is het nodig om o.a. op meer m2 verkocht en meer baten hoort daar bij. Voor- en | tussentijds een nieuw project te autoriseren, maar laat bij Aanbevelingen aan de raad | nadelen binnen grondexploitaties worden verrekend met de Onderbesteding: wat is het? | algemene bedrijfsreserve van het grondbedrijf. | twijfel de financiële en personele gevolgen in het volgende begrotingsjaar vallen. Vuistregel: na de zomer nog extra lasten BEVINDINGEN NADER BEKEKEN | 8. | Uit het onderzoek blijkt ook dat ontvangen en betaalde rente | honoreren levert een hoog risico op onderbesteding op, dat een rol spelen bij onderbesteding.
Rentelasten zijn regelmatig | geld kan vaak niet meer in het lopende jaar worden besteed. Totaalbeeld | lager dan verwacht en rentebaten nemen vanaf 2022 juist toe. 2 | Bespreek bij elk signaal van extra baten of het nog lukt om die Beelden uit de gemeenteraad | De nog onbestede rijksmiddelen spelen hierin een belangrijke | baten nog in te zetten in het lopende jaar. Weeg af of een rol, naast de ontwikkeling van de marktrente. In Oss worden er | bestemmingsreserve gericht op besteding volgend jaar niet de Doorlooptijden | over de onderzochte periode meevallers geboekt, zowel bij de rentelasten (m.u.v. 2022), alsook bij de rente baten. | betere oplossing is. Capaciteit 9. | Tot slot is de laatste jaren (2023-2024) sprake van | 3 | Maak bij de behandeling van de kadernota en de begroting een Beschikbaarheid van middelen | expliciet bespreekpunt van de trend van de eigen baten uit onderschatting van opbrengsten van belastingen anders dan | belastingen, leges en huren. Hier is soms sprake van Kwaliteit begrotingsraming | OZB. Daarnaast laten de algemene bevindingen zien dat Belastingen, leges en huren | huuropbrengsten en leges vaak pessimistisch worden ingeschat. | onderschatting van de opbrengsten.
In Oss nemen de huuropbrengsten toe vanaf 2022 en over 2023- | 4 | Vraag het College om informatie over de belangrijkste Rente | kostensoorten op hoofdlijnen met een vergelijking tussen 2024 worden meevallers geboekt. Voor wat betreft de leges BESTUURLIJKE REACTIE | worden over de periode 2021-2024 in een oplopende trend | begroting en rekening (omdat dit niet standaard in de begroting meevallers geboekt, met een kleine tegenvaller voor 2023. | en rekening wordt vermeld). Kijk dan kritisch naar de Algemene reactie | ontwikkelingen bij lasten eigen personeel en inhuur, Aanbevelingen raad | Aanbevelingen aan de raad | afschrijvingen in plaats van kapitaallasten, belasting en leges U als raad heeft mogelijkheden om in meer of mindere mate bij te | exclusief de OZB, rentelasten en -baten. Aanbevelingen college sturen op de besteding van middelen in de begroting. De | 5 | Vraag het college om in programma 9 van de jaarrekening te COLOFON | rekenkamer doet aanbevelingen om meer grip te krijgen op het | blijven rapporteren over de personeelsformatie, de gemiddelde fenomeen onderbesteding. In het landelijke rapport staan ook | bezetting in het jaar, en het inhuurpercentage. Doel hiervan is aanbevelingen voor andere partijen om de informatievoorziening | om een beeld krijgen van onderbezetting en daaruit rondom begrotingen en rekeningen te verbeteren.
Uiteindelijk | voortvloeiende knelpunten voor de taakuitvoering. dragen die aanbevelingen ook bij aan het goed kunnen invullen van | 6 | Bespreek met het college hoe de tussentijdse uw rol om middelen toe te wijzen aan de maatschappelijke doelen | informatievoorziening aan de raad kan worden afgestemd op de die u in gemeente Oss wilt bereiken. Via uw netwerk en de | behoefte aan inzicht en overzicht die bij de raad bestaat. activiteiten van het college van B&W richting organisaties als VNG kunt u die aanbevelingen ook ondersteunen. 4 | ‹ | › DoeMee 2025 sturen op realisatie REKENKAMERBRIEF Inleiding Conclusies Aanbevelingen aan de raad Onderbesteding: wat is het? BEVINDINGEN NADER BEKEKEN Totaalbeeld Beelden uit de gemeenteraad Doorlooptijden Capaciteit Beschikbaarheid van middelen Kwaliteit begrotingsraming Belastingen, leges en huren Rente BESTUURLIJKE REACTIE Algemene reactie Aanbevelingen raad Aanbevelingen college COLOFON 5 ‹ › Onderbesteding: wat is het? De gemeenteraad besluit bij de begrotingsbehandeling over financiële middelen om doelen te gaan bereiken. Gedurende het jaar kan de gemeenteraad de begroting wijzigen, hetzij om nieuwe doelen te realiseren, hetzij omdat blijkt dat er te veel of te weinig middelen beschikbaar zijn gesteld voor een eerder vastgesteld doel. Een begroting is een plan voor de besteding van middelen.
Dat betekent dat er altijd afwijkingen aan het eind van het jaar zullen zijn. Er zijn voor dit onderzoek drie vormen van onderbesteding onderscheiden: Onderbesteding gaat daarmee niet alleen om minder middelen besteden dan gepland maar ook om meer opbrengsten dan verwacht. Gemeenten zijn voor hun opbrengsten in hoge mate afhankelijk van het Rijk. Dus als het Rijk aan de knoppen draait, dan heeft dat directe gevolgen voor gemeenten. Ook opbrengsten waarvoor de gemeente geld van anderen dan het Rijk krijgt kunnen afwijken van de verwachting. Uit eerdere onderzoeken naar onderbesteding zijn een aantal factoren af te leiden die onderbesteding kunnen verklaren. We noemen die hieronder kort. Hieronder gaan we nader in op de bevindingen, waarbij we soms teruggrijpen op deze vier verklaringen.Minder productie, dienstverlening, subsidieverstrekking of projecten realiseren dan gepland waardoor lagere lasten in een begrotingsjaar ontstaan; 1. Het niet volledig gebruiken van toegekende lasten voor productie, dienstverlening, subsidieverstrekking of projecten terwijl die taken wel zijn gerealiseerd. Met andere woorden: het werk kon goedkoper worden gedaan. 2. Het niet volledig (kunnen) benutten van begrote of gedurende het jaar beschikbaar gekomen baten om de beoogde productie, dienstverlening, subsidieverstrekking of projecten tot stand te brengen. 3.
Planningsoptimisme: denken dat het lukt om een bepaalde taak uit te voeren zonder voldoende rekening te houden met vertraging in doorlooptijden van besluitvorming, a. Capaciteit, zowel ambtelijk als bij feitelijke uitvoerders: er zijn te weinig mensen om alle geplande taken uit te voeren, b. Tijd, dat wil zeggen moment van beschikbaar komen van middelen: het gebeurt vaak dat in de laatste maanden van het jaar (december zelfs) extra middelen beschikbaar komen. Die kunnen meestal pas volgend begrotingsjaar worden uitgegeven. c. De raming in de begroting is niet goed. Dat zegt iets over interne processen binnen de gemeente d. DoeMee 2025 sturen op realisatie | Bevindingen nader bekeken REKENKAMERBRIEF | De bevindingen zijn gebaseerd op de landelijke benchmark | die prioriteit hebben. Dit is een aandachtspunt voor de raad. ‘Schipperen tussen crises en ambities’. De bevindingen zijn | Raadsleden hebben de volgende suggesties voor verbetering ten Inleiding | gebaseerd op het landelijk beschikbare materiaal. Voor gemeente Oss zijn alle gegevens van de begroting en de rekening beschikbaar. | aanzien van onderbesteding: Conclusies • Vaker rapporteren richting de raad, zodat tijdig bijsturen mogelijk Aanbevelingen aan de raad | Totaalbeeld | wordt.
Onderbesteding: wat is het? | Over de jaren 2021 tot en met 2024 is in de gemeente Oss in totaal | • Het college zou eerder moeten melden dat er gelden dreigen BEVINDINGEN NADER BEKEKEN | sprake van ruim 61 miljoen aan onderbesteding, dat is gemiddeld | over te blijven, idealiter nog binnen hetzelfde begrotingsjaar. per jaar ruim 15 miljoen euro. | • Een halfjaarlijkse heroriëntatie op programma's op hoofdlijnen Totaalbeeld | zou een optie zijn; de schuifruimte die het college binnen 2021 | 2022 | 2023 | 2024 Beelden uit de gemeenteraad | Onderbesteding | €20.136 | €19.065 | €7.086 | €14.883 | programma's heeft, zou onderwerp van gesprek moeten worden Doorlooptijden | tussen raad en college. De totaalomvang van het eigen vermogen van de gemeente Oss is in | • Meer grip op grote projecten Capaciteit | de loop van de jaren (tot ultimo 2024) gestegen tot ruim 266,6 miljoen euro. | • De raad wil een betere procedure waarbij grote Beschikbaarheid van middelen | onderbestedingen tijdig worden gesignaleerd. Met het oog op toekomstige begrotingen is het goed om kennis te Kwaliteit begrotingsraming | nemen van de trend van de onderbestedingen en de financiële | Uit een aanvullend interview met de concerncontroller en de Belastingen, leges en huren | reserves van de gemeente Oss.
U als raad heeft mogelijkheden om | business controller blijkt dat ook binnen de Afdeling Financiën en in meer of mindere mate bij te sturen op de planvorming en de | Control de opvatting heerst dat iets meer risico nemen bij de Rente | besteding van middelen in de begroting. begroting wel legitiem is. BESTUURLIJKE REACTIE | Beelden uit de gemeenteraad | Hierna gaan we nader in op de belangrijkste verklaringen voor Algemene reactie | De recente bezuinigingen hebben niet veel onrust veroorzaakt. | onderbesteding zoals uit de gegevens is gebleken. Aanbevelingen raad | Raadsleden constateren dat er miljoenen konden worden geschrapt | Doorlooptijden Aanbevelingen college | "zonder dat het ergens echt pijn deed", een indicatie dat de begroting niet scherp genoeg was. | Doorlooptijden zijn vaak langer dan het gemeentebestuur vooraf COLOFON | denkt of hoopt. Het duidelijkst komt dat tot uitdrukking in Ook constateren raadsleden dat voor sommige onderwerpen al | planvorming rond wegen en woningbouw. Maar ook voor een meerdere jaren budget in de begroting staat zonder dat er iets mee | subsidieregeling of inkoop van diensten is na besluitvorming wordt gedaan, dit ervaren zij als een structureel terugkerend | meestal nog doorlooptijd aan de orde. Denk aan het inrichten van probleem.
Daarnaast is het niet tijdig kunnen aantrekken van de | een subsidieproces, het behandelproces van de aanvraag of een juiste mensen een concrete belemmering voor uitvoering. | noodzakelijke inkoopprocedure. Wanneer daar bij de besluitvorming Politieke wensen lopen vaak vooruit op wanneer de middelen echt | onvoldoende rekening mee wordt gehouden, kunnen middelen niet nodig zijn. Wanneer je zaken vast zet voor projecten die nog niet tot | worden besteed op het geplande moment. De duidelijkste uitvoering komen, dan blijven er minder middelen over voor zaken | aanwijzing voor vertraging door doorlooptijden zijn achterblijvende afschrijvingen ten opzichte van de begroting. De figuur hieronder 6 | ‹ | › DoeMee 2025 sturen op realisatie REKENKAMERBRIEF Inleiding Conclusies Aanbevelingen aan de raad Onderbesteding: wat is het? BEVINDINGEN NADER BEKEKEN Totaalbeeld Beelden uit de gemeenteraad Doorlooptijden Capaciteit Beschikbaarheid van middelen Kwaliteit begrotingsraming Belastingen, leges en huren Rente BESTUURLIJKE REACTIE Algemene reactie Aanbevelingen raad Aanbevelingen college COLOFON 7 ‹ › laat zien dat dit in gemeente Oss aan de orde is: de afwijking op afschrijvingen is gemiddeld 7,5% en ligt boven het gemiddelde van de vergelijkingsgroep. Het gaat hier onder andere om wegen, schoolgebouwen, sportcomplexen, wijk- of dorpscentra en rioleringen.
Andere signalen zijn grote extra stortingen in voorzieningen voor groot onderhoud. Informatie daarover is terug te vinden in de paragraaf kapitaalgoederen van met name de jaarrekening. Kwetsbare onderwerpen op dit punt zijn sportcomplexen, schoolgebouwen en riolen. Als derde element kunnen lagere baten en lasten dan begroot bij grondexploitatie een indicatie voor vertragingen van projecten zijn. De boekhoudkundige regel is dat bij grondexploitatie pas lasten in de begroting of jaarrekening komen op basis van de verwachte of feitelijke verkopen. Lagere lasten ontstaan dan omdat ofwel grond met een lagere boekwaarde dan verwacht is verkocht ofwel omdat er minder vierkante meters zijn verkocht dan verwacht. Lagere baten krijg je door ofwel feitelijk minder vierkante meters zijn verkocht of tegen een lagere prijs dan vooraf bedacht. Dit hangt deels ook van marktomstandigheden af, die per jaar heel wisselend kunnen zijn. Om die reden is gekeken naar de totalen van baten en lasten over langere perioden, waarbij we kijken naar de periode 2017-2024 en de periode 2020-2024 om toeval uit te filteren. In gemeente Oss is het meest recente beeld over de periode 2020-2024 als volgt: minder uitgaven en meer inkomsten dan begroot, dit wijst op minder directe lasten en sneller verkopen. Grondexploitatie
DoeMee 2025 sturen op realisatie REKENKAMERBRIEF Inleiding Conclusies Aanbevelingen aan de raad Onderbesteding: wat is het? BEVINDINGEN NADER BEKEKEN Totaalbeeld Beelden uit de gemeenteraad Doorlooptijden Capaciteit Beschikbaarheid van middelen Kwaliteit begrotingsraming Belastingen, leges en huren Rente BESTUURLIJKE REACTIE Algemene reactie Aanbevelingen raad Aanbevelingen college COLOFON 8 ‹ › Capaciteit Oss werkt structureel onder de begrote formatie, dit wordt gecompenseerd met externe inhuur. Dit komt onder andere door de systematiek van begroten waarbij formatieruimte wordt gebaseerd op de maximaal toegestane formatie. Voor grotere projecten (zoals nieuwbouw Lievekamp, Golfbad) wordt meer extern ingehuurd. De voorzichtige begrotingssystematiek rondom externe inhuur verdient aandacht als structureel aandachtspunt voor de raad. Uit de jaarrekening 2024 blijkt voor gemeente Oss dat per 1-1-2025 de bezetting van de formatie op 91,1% ligt. Daarnaast zorgt ziekteverzuim (in 2024 was dit 6,51%) voor verlies aan capaciteit. De rekenkamer adviseert om ook het inhuurpercentage op te nemen in de jaarrekening (programma 9, paragraaf 2.3 “Organisatie en personeel”). Doel hiervan is om een totaal beeld krijgen van onderbezetting en daaruit voortvloeiende knelpunten voor de taakuitvoering.
De onderstaande figuur laat mee- en tegenvallers op de personeelskosten zien ten opzichte van de oorspronkelijke begroting. Personeel Zeker wanneer sprake is van lagere lasten dan begroot is dat een indicatie voor onderbezetting. Het is gebruikelijk dat een gemeente bij de primitieve begroting nog niet de hele loonontwikkeling kent omdat loononderhandelingen ook een rol spelen. Daarmee is een lichte overschrijding van de personeelslasten normaal. Kijken we naar de externe inhuur in gemeente Oss, dan zien we dat een deel van de weggevallen capaciteit wordt opgevangen via inhuur. In financiële zin worden de budgetten voor inhuur in alle onderzochte jaren overschreden. In gemeente Oss gaat het om een overschrijding van gemiddeld om 163,5% per jaar. Dat de inhuur budgetten worden overschreden sluit aan bij de systematiek die Oss hanteert. Oss begroot de vaste salariskosten op basis van de toegestane formatie. DoeMee 2025 sturen op realisatie REKENKAMERBRIEF Inleiding Conclusies Aanbevelingen aan de raad Onderbesteding: wat is het? BEVINDINGEN NADER BEKEKEN Totaalbeeld Beelden uit de gemeenteraad Doorlooptijden Capaciteit Beschikbaarheid van middelen Kwaliteit begrotingsraming Belastingen, leges en huren Rente BESTUURLIJKE REACTIE Algemene reactie Aanbevelingen raad Aanbevelingen college COLOFON 9 ‹ › Vacatures leiden in dit geval tot een overschot binnen de vaste salariskosten.
Wordt voor deze vacature vervolgens ingehuurd dan leidt dit automatisch tot overschrijding van het inhuurbudget. In Oss vindt bewaking plaats op het totale personeelsbudget. Daarnaast wordt er bij grotere projecten vanuit de projectbegroting ook ingehuurd, deze projectkosten zitten niet in de reguliere personeelsbegroting maar zijn op bovenstaande dia bij het resultaat wel bij de inhuurkosten meegenomen. Het totaal van de personeelslasten inclusief inhuur voor gemeente Oss ligt bij de jaarrekening gemiddeld 7,5% hoger dan begroot, echter gezien het voorgaande kunnen hieraan geen conclusies worden verbonden, aangezien de kosten gedeeltelijk op grotere projecten drukken. Moment van beschikbaarheid van middelen Het onderzoek laat zien dat het de praktijk is dat elk jaar in alle gemeenten nog wijzigingen op het gemeentefonds plaatsvinden tijdens het begrotingsjaar. Vooral 2022 was een jaar met zeer grote afwijkingen. Zoals gezegd is het te laat beschikbaar komen van middelen een belangrijke oorzaak voor onderbesteding. Middelen die de gemeente na de zomer krijgt, kunnen meestal niet meer worden ingezet. Het duidelijkste voorbeeld hiervan was het geld voor de energietoeslag dat in 2022 was toegevoegd aan de middelen van het gemeentefonds. Die middelen mochten pas na vaststellen van landelijke wetgeving vanaf oktober 2023 worden ingezet.
In 2022 ontstond daardoor dus in alle gemeenten onderbesteding, ook hier in de gemeente Oss. Kwaliteit van de begrotingsraming Een andere regelmatig terugkerende oorzaak van onderbesteding zit in voorzichtig begroten door het gemeentebestuur op baten en lasten waar eigen keuzes een belangrijke rol spelen. Bij lasten gaat het dan om liever wat hogere lasten inschatten dan tegenvallers rapporteren. Bij de baten gaat het dan om liever wat lagere baten inschatten dan aan het eind van het jaar een tegenvaller melden. Sociaal domein collectief Vrijwel alle gemeenten hebben vanaf 2022 Oekraïners opgevangen. Ze kregen daarvoor extra geld van het Rijk dat meestal bij het budget voor participatie (het collectieve deel van het sociaal domein) is verantwoord. Dat is in gemeente Oss ook het geval. Hoeveel mensen daar een beroep op doen is vooraf vrijwel onvoorspelbaar ook voor het gemeentebestuur. Inmiddels lijkt het voor de hand te liggen dat er in de begroting 2026 wel middelen zijn geraamd, maar of gemeenten uitgaan van structurele lasten of tijdelijke lasten blijft een onderwerp van gesprek.
DoeMee 2025 | Belastingen, leges en huren sturen op realisatie Gemeenten zijn zelf verantwoordelijk voor de inschatting van baten uit OZB, overige belastingen, leges en huuropbrengsten. Het REKENKAMERBRIEF | onderzoek laat zien dat gemeenten hier voorzichtig begroten, dus Inleiding | de baten vaak lager inschatten dan hoe het bij de jaarrekening uitpakt. De begroting van de OZB-baten kent in gemeente Oss Conclusies | gemiddeld een kleine afwijking van +1,3% ten opzichte van 1,5% voor Aanbevelingen aan de raad | de vergelijkingsgroep. De verschillen bij de overige belastingen zijn met een gemiddelde afwijking van +22,4% iets lager dan bij de Onderbesteding: wat is het? | gemeenten in de vergelijkingsgroep (+24,7%). Voor de jaren BEVINDINGEN NADER BEKEKEN | 2020/2021 geldt een bijzondere verklaring: lagere opbrengsten of kleinere verschillen in die periode zijn te verklaren vanuit de Totaalbeeld | lockdowns tijdens de COVID19-pandemie. Opvallend is dat in de laatste jaren (2023 en 2024) er duidelijke meevallers worden geboekt | In Oss nemen de huuropbrengsten toe vanaf 2022 en over 2023-2024 Beelden uit de gemeenteraad | worden meevallers geboekt. Voor wat betreft de leges worden over bij parkeerbelasting (+7,3% en +14%) en toeristenbelasting (+11,1% en | de periode 2021-2024 in een oplopende trend meevallers geboekt, Doorlooptijden | +11,0%).
met een kleine tegenvaller voor 2023. Capaciteit Beschikbaarheid van middelen | Rente Kwaliteit begrotingsraming Belastingen, leges en huren Rente BESTUURLIJKE REACTIE Algemene reactie Aanbevelingen raad Aanbevelingen college COLOFON | We hebben in gemeente Oss ook gekeken naar de huuropbrengsten. Die opbrengsten komen bijvoorbeeld van verhuur van gemeentelijke gebouwen aan wijkcentra, bibliotheken en sportverenigingen. | Uit het onderzoek blijkt dat ontvangen en betaalde rente een rol spelen bij onderbesteding. Rentelasten zijn regelmatig lager dan verwacht en rentebaten nemen vanaf 2022 juist toe. De nog onbestede rijksmiddelen spelen hierin een belangrijke rol, naast de ontwikkeling van de marktrente. De rekenkamer roept in herinnering dat de rente tot 2022 sterk daalde en soms negatief was, daarna is de rente weer gestegen maar nog steeds ruim onder 10 | ‹ | › DoeMee 2025 sturen op realisatie REKENKAMERBRIEF Inleiding Conclusies Aanbevelingen aan de raad Onderbesteding: wat is het? BEVINDINGEN NADER BEKEKEN Totaalbeeld Beelden uit de gemeenteraad Doorlooptijden Capaciteit Beschikbaarheid van middelen Kwaliteit begrotingsraming Belastingen, leges en huren Rente BESTUURLIJKE REACTIE Algemene reactie Aanbevelingen raad Aanbevelingen college COLOFON 11 ‹ › 4%.
4 Een tweede verklaring is dat rentebaten stijgen omdat het rentepercentage stijgt en tegelijkertijd de door onderbesteding nog niet gebruikte (rijks)middelen ook rente opleveren. In Oss worden er over de onderzochte periode flinke meevallers geboekt, vooral bij de rentebaten maar ook bij de rentelasten (m.u.v. 2022). De rekenkamer heeft deze rekenkamerbrief voor een bestuurlijke reactie voorgelegd aan het college van B&W. Op 8 september heeft de rekenkamer kennis genomen van de bestuurlijke reactie, waarvoor wij onze dank uitspreken aan het college. Wij verwijzen naar bijgaande bestuurlijke reactie, een nawoord vanuit de rekenkamer blijft achterwege. Op basis van de rekenkamerbrief en de bestuurlijke reactie kan de raad (of de rekeningcommissie) waar gewenst afspraken maken met het college. De rekenkamer hoopt dat u als gemeenteraad de aanbevelingen uit deze rekenkamerbrief gebruikt bij uw beschouwing van toekomstige begrotingen, begrotingswijzigingen en jaarrekeningen. Doe er uw voordeel mee. Rekenkamer Oss, 9 september 2026.
Rente op 10 jaars staatslening Nederland; 4% is een heel lange termijn gemiddelde.4 DoeMee 2025 sturen op realisatie REKENKAMERBRIEF Inleiding Conclusies Aanbevelingen aan de raad Onderbesteding: wat is het? BEVINDINGEN NADER BEKEKEN Totaalbeeld Beelden uit de gemeenteraad Doorlooptijden Capaciteit Beschikbaarheid van middelen Kwaliteit begrotingsraming Belastingen, leges en huren Rente BESTUURLIJKE REACTIE Algemene reactie Aanbevelingen raad Aanbevelingen college COLOFON 12 ‹ › Bestuurlijke reactie 30 juni 2026 Geachte voorzitter van de rekenkamer Oss, Op 18 mei jl. ontvingen we de rekenkamerbrief over het landelijk rekenkameronderzoek naar onderbesteding van gemeentelijke middelen. Wegens de bestuurswissel heeft een reactie op dit onderzoek wat langer geduurd dan u van ons gewend bent. Wij danken u voor het onderzoek en spreken onze waardering uit over de gedegenheid van het onderzoek en het doorlopen proces. U constateert terecht dat afgelopen jaren inderdaad sprake is van onderbesteding en voordelige financiële resultaten bij de jaarrekening. Gemeenten hebben een bestedingshuishouden en daarmee zou het doel moeten zijn om zo veel mogelijk begroot geld daadwerkelijk uit te geven. Vanwege diverse oorzaken, die u ook constateert, blijft er doorgaans geld over bij de jaarrekening.
Dit heeft onze aandacht en blijft dat hebben om ervoor te zorgen dat we ons geld zo goed mogelijk besteden. In deze bestuurlijke reactie zullen we eerst een algemene reflectie geven op het onderzoek, vervolgens (beperkt) ingaan op de aanbevelingen die u aan de gemeenteraad doet en daarna in gaan op de aanbevelingen die u richting het college doet. Algemene reactie op het onderzoek We waarderen het onderzoek dat u heeft gedaan. Onderbesteding is inderdaad een probleem waar veel gemeenten, inclusief onze gemeente, tegenaan lopen. De conclusies die u trekt over de oorzaken zijn juist en verklaren waarom we jaarlijks geld over houden. Van deze conclusies en oorzaken liggen een aantal in onze directe invloedsfeer, voor anderen geldt dat minder. Alle oorzaken hebben onze aandacht. Twee van deze oorzaken lichten we hierna uit. We gaan hier graag over in gesprek met, bijvoorbeeld, de rekeningcommissie. Als eerste hebben we via de strategische heroriëntatie al nadrukkelijk aandacht gehad voor de onderbesteding die we zagen in jaarrekeningen tot en met het jaar 2024. In deze strategische heroriëntatie hebben we al veel ‘lucht’ uit de begroting gehaald om te zorgen voor minder onderbesteding. In de jaarrekening 2025 zagen we hierdoor al dat het verschil tussen het jaarrekeningsaldo en de begroting na wijziging een stuk beperkter was dan afgelopen jaren.
We hebben blijvend aandacht voor mogelijke ruimte in de begroting in relatie tot onderbesteding. Daarnaast herkennen we de conclusie dat er sprake is van zogenaamd planningsoptimisme, vooral bij grote en ruimtelijke projecten. Hierbij zien we dat het proces van uitwerking van plannen, dat soms pas volgt na het beschikbaar komen van geld, vertraging op kan lopen door ruimtelijke procedures en druk op capaciteit bij onszelf en bij uitvoerende partners. We proberen hier zo veel mogelijk rekening te houden. Dit leidt overigens niet altijd tot onderbesteding. Bij de inzet van reserves om deze projecten te financieren zal dit niet leiden tot onderbesteding bij de jaarrekening. In uw onderzoeksopzet vergelijkt u de primitieve begroting met de jaarrekening. We snappen deze onderzoeksopzet, zeker omdat bij het opstellen van de primitieve begroting de belangrijke keuzes en afwegingen worden gemaakt. Echter willen we wel opmerken dat we juist een systematiek hanteren waarin we de begroting regelmatig bijstellen om te zorgen dat we meevallers (en andere begrotingswijzigingen) tussentijds rapporteren. Het jaarrekeningresultaat vergelijken we daarom altijd met de begroting na wijziging, omdat we dan uit gaan van de meest recente begroting.
Tussen het vaststellen van de primitieve begroting en de jaarstukken verwerken we altijd nog 3 circulaires (de decembercirculaire, de meicirculaire en de septembercirculaire). Deze circulaires zorgen doorgaans voor forse afwijkingen ten opzichte van de primitieve begroting. U geeft in uw conclusies ook aan dat het gemeentefonds en andere DoeMee 2025 sturen op realisatie REKENKAMERBRIEF Inleiding Conclusies Aanbevelingen aan de raad Onderbesteding: wat is het? BEVINDINGEN NADER BEKEKEN Totaalbeeld Beelden uit de gemeenteraad Doorlooptijden Capaciteit Beschikbaarheid van middelen Kwaliteit begrotingsraming Belastingen, leges en huren Rente BESTUURLIJKE REACTIE Algemene reactie Aanbevelingen raad Aanbevelingen college COLOFON 13 ‹ › rijksmiddelen een belangrijke verklaring zijn van afwijkingen. Het is niet mogelijk en ook niet toegestaan om rekening te houden met mogelijke voordelen uit toekomstige circulaires. Door bijstellingen in de eerste financiële tussenrapportage en herijking van het lopend jaar in de programmabegroting brengen we mogelijke voor- en nadelen in beeld en brengen we de gemeenteraad in positie om bij te sturen. Aanbevelingen richting de gemeenteraad In uw brief geeft u een aantal aanbevelingen richting de gemeenteraad. Het gaat om de volgende punten: De gemeenteraad bepaalt zelf in hoeverre ze deze aanbevelingen over neemt of niet.
Als college van B&W willen we aangeven dat we al voortdurend aandacht hebben voor deze onderdelen. Capaciteitsplanningen in relatie tot uitvoeringskracht en gesprekken met onze partners over uitvoerbaarheid hebben we continu, zeker bij nieuwe wensen en opdrachten. We merken bij grote projecten wel dat de uitvoeringskracht van de organisatie onder druk staat, maar daar sturen we zo goed mogelijk in bij. Overigens naast deze uitvoeringskracht spelen ruimtelijke procedures ook regelmatig een rol bij onderbesteding (vertraging uitgaven). Daarnaast kijken we bij baten of het nog realistisch is om deze gedurende het jaar uit te geven of niet. Wat we al regelmatig doen is extra baten te storten in een bestemmingsreserve. Zo hebben we bestemmingsreserves voor bijvoorbeeld beschermd wonen, dak- en thuisloosheid en opvang vluchtelingen. Ook kennen we een aantal producten waarmee we werken met een egalisatiereserve, waarmee voor- en nadelen binnen lasten en baten geëgaliseerd worden. Deze leiden dan dus niet tot onderuitputting. Voorbeelden hiervan zijn afval, riolering, integraal uitvoeringsplan openbare ruimte, parkeren en het grondbedrijf. Waar nodig stellen we via een begrotingswijziging al voor om het geld over te hevelen naar een later jaar. Waar dit niet kan is bij de decembercirculaire.
Die verschijnt altijd pas in december, waarna het niet mogelijk is om nog een begrotingswijziging door te voeren in het lopende jaar. Geld wat we via die circulaire ontvangen in het lopende jaar, dat niet meer weggezet kan worden zal leiden tot onderbesteding en voor een aanvraag voor budgetoverhevelingen/resultaatbestemming bij de jaarrekening. In de programmabegroting nemen we jaarlijks een paragraaf lokale heffingen op waarin we de baten op onze belastingen inzichtelijk maken. We herkennen hierin de laatste jaren geen grote afwijkingen. In de strategische heroriëntatie hebben we wel nadrukkelijk gekeken naar leges en huren en deze ramingen bijgesteld op basis van werkelijk inkomsten vanuit de afgelopen jaren. Aanbevelingen omtrent vragen richting het college U geeft in uw brief een aantal aanbevelingen waarin vragen richting het college zijn geformuleerd. Het gaat om de volgende aanbevelingen: Vraag bij elke begrotingswijziging (die extra lasten voor het lopende jaar betreft) of er voldoende ambtelijke capaciteit is om het project voor te bereiden en uit te voeren. Vraag ook of externe partijen ook voldoende capaciteit hebben om het project daadwerkelijk uit te voeren. Soms is het nodig om tussentijds een nieuw project te autoriseren, maar laat bij twijfel de financiële en personele gevolgen in het volgende begrotingsjaar vallen.
Vuistregel: na de zomer nog extra lasten honoreren levert een hoog risico op onderbesteding op, dat geld kan vaak niet meer in het lopende jaar worden besteed. 1. Bespreek bij elk signaal van extra baten of het nog lukt om die baten nog in te zetten in het lopende jaar. Weeg af of een bestemmingsreserve gericht op besteding volgend jaar niet de betere oplossing is. 2. Maak bij de behandeling van de kadernota en de begroting een expliciet bespreekpunt van de trend van de eigen baten uit belastingen, leges en huren. Hier is soms sprake van onderschatting van de opbrengsten. 3. Vraag het College om informatie over de belangrijkste kostensoorten op hoofdlijnen met een vergelijking tussen begroting en rekening (omdat dit niet standaard in de begroting en rekening wordt vermeld). Kijk dan kritisch naar de ontwikkelingen bij lasten eigen personeel en inhuur, afschrijvingen in plaats van kapitaallasten, belasting en leges exclusief de OZB, rentelasten en -baten. 4. Vraag het college om in programma 9 van de jaarrekening te blijven rapporteren over de personeelsformatie, de gemiddelde bezetting in 5.
DoeMee 2025 sturen op realisatie REKENKAMERBRIEF Inleiding Conclusies Aanbevelingen aan de raad Onderbesteding: wat is het? BEVINDINGEN NADER BEKEKEN Totaalbeeld Beelden uit de gemeenteraad Doorlooptijden Capaciteit Beschikbaarheid van middelen Kwaliteit begrotingsraming Belastingen, leges en huren Rente BESTUURLIJKE REACTIE Algemene reactie Aanbevelingen raad Aanbevelingen college COLOFON 14 ‹ › We geven hierbij een reactie op deze aanbevelingen: Uw advies is om informatie weer te geven over belangrijke kostensoorten in de begroting en jaarrekening. In de programmabegroting en jaarstukken geven we lasten en baten per programma/product en per taakveld weer. Dit is in lijn met de kaders van de BBV. Een overzicht van kostensoorten is mogelijk om weer te geven. Echter we vragen ons af of dit daadwerkelijk leidt tot meer sturingsinformatie voor de gemeenteraad omdat dit erg gedetailleerde informatie is. Vinden er afwijkingen plaats op personeel en inhuur, belastingen, rentelasten en baten dan lichten we deze al toe bij de producten in de jaarrekening. Zo hebben we bijvoorbeeld een apart product Overhead waarin we de personeelskosten en inhuur toelichten en lichten we de rente toe op het product Treasury. Dus we vragen ons af of nog meer detailinformatie leidt tot meer inzicht.
We stellen voor om in de rekeningcommissie het gesprek aan te gaan over de wenselijkheid en toegevoegde waarde hiervan. In het onderdeel programma-informatie geven we deze informatie al jaren weer. Dit zullen we blijven doen. Tegelijkertijd willen we opmerken dat deze cijfers waardevolle informatie geven, maar niet volledig inzicht geven in de uitvoeringskracht. Zoals hiervoor aangegeven is uitvoeringkracht continue onderdeel van gesprek, ook met onze partners. We werken met een planning & controlcyclus waarin we twee keer per jaar in de gehele begroting wijzigingen doorvoeren. Eenmaal via de Eerste financiële tussenrapportage en via de programmabegroting. Op deze manier zetten we in op het informeren richting de gemeenteraad over wijzigingen en leggen we keuzes voor. Mocht de gemeenteraad aanvullende of andere behoeften hebben dan gaan we hier graag over in gesprek met de gemeenteraad, bij voorkeur in de rekeningcommissie. In dat gesprek kunnen we peilen welke behoefte er is, vragen we deze zo concreet als mogelijk te maken en te inventariseren of deze behoefte breed leeft, om zo te bepalen op welke manier hier in voorzien kan worden. Wij gaan ervan uit met deze reactie voldoende te hebben gereageerd op uw rapport. Hoogachtend, Burgemeester en wethouders van Oss, De secretaris H. Reints De burgemeester F. de Jonge het jaar, en het inhuurpercentage.
Doel hiervan is om een beeld krijgen van onderbezetting en daaruit voortvloeiende knelpunten voor de taakuitvoering. Bespreek met het college hoe de tussentijdse informatievoorziening aan de raad kan worden afgestemd op de behoefte aan inzicht en overzicht die bij de raad bestaat. 6. Vraag het College om informatie over de belangrijkste kostensoorten op hoofdlijnen met een vergelijking tussen begroting en rekening (omdat dit niet standaard in de begroting en rekening wordt vermeld). Kijk dan kritisch naar de ontwikkelingen bij lasten eigen personeel en inhuur, afschrijvingen in plaats van kapitaallasten, belasting en leges exclusief de OZB, rentelasten en -baten. 4. Vraag het college om in programma 9 van de jaarrekening te blijven rapporteren over de personeelsformatie, de gemiddelde bezetting in het jaar, en het inhuurpercentage. Doel hiervan is om een beeld krijgen van onderbezetting en daaruit voortvloeiende knelpunten voor de taakuitvoering. 5. Bespreek met het college hoe de tussentijdse informatievoorziening aan de raad kan worden afgestemd op de behoefte aan inzicht en overzicht die bij de raad bestaat. 6. Colofon DoeMee 2025: Sturen op realisatie – een onderzoek naar achtergronden van onderbesteding in Oss is een uitgave van de rekenkamer Oss, september 2026 De rekenkamer Oss is een onafhankelijke commissie binnen de gemeente. Zij bestaat uit drie externe leden.
Doel van de rekenkamer Oss is om de rol van de gemeenteraad te versterken en een bijdrage te leveren aan de kwaliteit van het lokaal bestuur. Dit doet de rekenkamer door onderzoek te doen naar de doeltreffendheid, doelmatigheid en rechtmatigheid van het gemeentelijk beleid. Leden Astrid van de Klift (voorzitter) Kees Martens Margriet van Tulder Contact Postbus 5 5340 BA Oss rekenkamer@oss.nl www.oss.nl/rekenkamer 15 ‹ › ⇧ terug naar de voorpagina