Bijlage VI Conditionerend onderzoek CE

NOTITIE

Onderwerp Project Aangeboden door Aangeboden aan Projectcode Status Datum Referentie Auteur(s)

Gecontroleerd door Goedgekeurd door

Conditionerend onderzoek: vooronderzoek Conventionele Explosieven Meanderende Maas, verkenning Ravenstein-Lith Ingenieursteam Meanderende Maas Projectteam Meanderende Maas 103185/1260643 Definitief 1 juni 2018 103185/18-008.518 R. Stoel, S.V. Noot S. Vaessen, B. van Wiggen B.A.J. Meeuwissen MSc

Paraaf

Bijlage(n)

I Bombs Away rapport 17P201; Vooronderzoek Conventionele Explosieven Meanderende Maas, Gemeenten West Maas en Waal, Wijchen en Oss

Aan

Projectteam Meanderende Maas -

Kopie

1

INLEIDING

1.1

Aanleiding

Dijktraject 36-3, de dijk langs de zuidzijde van de Maas op het traject tussen Ravenstein en Lith voldoet niet op alle delen aan de nieuwe veiligheidsnorm die op 1 januari 2017 is vastgelegd in de Waterwet. Het project Meanderende Maas verkent de mogelijke maatregelen aan de dijk samen met rivierverruimingsmaatregelen aan beide kanten van de Maas om alsnog te gaan voldoen aan de veiligheidsnorm. In het kader van de mogelijke maatregelen zal mogelijk grootschalig grondverzet plaatsvinden. Om te bepalen of bij dit grondverzet rekening gehouden moet worden met de mogelijke aanwezigheid van conventionele explosieven (CE) uit de Tweede Wereldoorlog, zijn verdachte locaties binnen het projectgebied in beeld gebracht.

1.2

Doel van deze notitie

Met in achtneming van de huidige fase van het project, verkenning van de oplossingsrichtingen (fase 1), is het doel van deze notitie het inzicht te geven in de mogelijke aanwezigheid van CE die van invloed kunnen zijn op de keuzes die gemaakt worden in het ontwerp en op de werkzaamheden voor de conditionerende onderzoeken in fase 2.

1.3

Aanpak

Om inzicht in de mogelijke aanwezigheid van conventionele explosieven te verkrijgen is een vooronderzoek uitgevoerd. Het vooronderzoek is uitgevoerd door Bombs Away B.V.

2

ONDERZOEKSRESULTAAT VOORONDERZOEK CONVENTIONELE EXPLOSIEVEN

Door Bombs Away B.V. is een rapportage opgesteld van het uitgevoerde vooronderzoek. Onderstaand is een samenvatting van de onderzoeksresultaten opgenomen. Voor de volledige rapportage wordt verwezen naar bijlage I. Samenvatting conclusie Op basis van de geraadpleegde bronnen, de beoordeling en evaluatie van de indicaties is vastgesteld dat het onderzoeksgebied getroffen is door oorlogshandelingen tijdens de Tweede Wereldoorlog, waardoor CE in/op de (water) bodem kunnen zijn achtergebleven. Het gaat om: - Amerikaans bombardement op de spoorbrug bij Ravenstein op 1 september 1944; - crash Britse Short Stirling bij Megen op 21 september 1944; - Duitse militaire aanwezigheid in de vorm van stellingen en munitieopslagplaatsen; - neerkomen van Duitse V.1’s in de laatste maanden van de oorlog. Aan de hand van deze indicaties zijn de hoofd- en subsoorten CE, de hoeveelheden CE, de verschijningsvormen CE en de horizontale en verticale afbakening van de verdachte gebieden vastgesteld. Deze zijn in de rapportage beschreven. Voor de V.1’s geldt dat rondom de waargenomen kraters een cirkelvormig gebied met een straal van 55 meter is aangemerkt. In dit gebied kunnen wrakdelen van de ontplofte V.1 worden aangetroffen. Bij de kraters is geen op CE verdacht gebied afgebakend. In de onderstaande tabel zijn de eigenschappen van de oorlogshandelingen samengevat.

Tabel 2.1 Samenvatting eigenschappen oorlogshandelingen Handeling

Aan te treffen CE

Verschijningsvorm

Afbakening

bombardement

afwerpmunitie

afgeworpen

horizontaal: 164 m verticaal: onbekend 1)

crash

kleinkalibermunitie en munitietoebehoren

onderdeel vliegtuigwrak

horizontaal: 55 m verticaal: 0 – 1,5 m-mv

geschutstellingen

geschutmunitie, ontstekingsinrichtingen en munitietoebehoren

gedumpt

horizontaal: 30 m verticaal: 0 – 2 m-mv

mitrailleur stellingen

kleinkalibermunitie, handgranaten, geweergranaten, munitie voor granaatwerpers en munitietoebehoren

gedumpt

horizontaal: 5 m verticaal: 0 – 2 m-mv

munitieopslagplaatsen

geschutmunitie, ontstekingsinrichtingen en munitietoebehoren

opgeslagen

horizontaal: 5 m verticaal: 0 – 2 m-mv

neerkomen V.1

geen

wrakdelen

horizontaal: 55 m verticaal: n.v.t.

1)

Door het ontbreken van bodemgegevens kon de maximale diepte niet worden vastgesteld.

2|3

Ingenieursteam Meanderende Maas | 103185/18-008.518 | Definitief

Na de tweede wereldoorlog hebben in het onderzoeksgebied weinig zichtbare veranderingen plaatsgevonden die mogelijk invloed hebben op de ligging/ruiming van CE. Samenvatting advies/handreiking Op basis van de resultaten van dit vooronderzoek en de conclusies is het onderzoeksgebied gedeeltelijk verdacht op CE. Het advies met betrekking tot de aanwezigheid van CE en de uit te voeren werkzaamheden is als volgt: Onverdachte gebieden Voor de onverdachte gebieden geldt dat er geen aanwijzingen zijn aangetroffen in de geraadpleegde bronnen dat er oorlogshandelingen hebben plaatsgevonden waardoor CE in de bodem zijn achtergebleven. In de onverdachte gebieden kunnen de voorgenomen werkzaamheden plaatsvinden zonder dat er vervolgstappen in de explosievenopsporing noodzakelijk zijn. De voorgenomen werkzaamheden in de onverdachte gebieden kunnen plaatsvinden zonder nader onderzoek of OCE-begeleiding. Hetzelfde geldt voor de gebieden die zijn aangemerkt rondom de V.1 kraters. Hier kunnen de werkzaamheden plaatsvinden zonder nader onderzoek of OCE-begeleiding. Wel kunnen wrakdelen van V.1’s worden aangetroffen. Tevens is er mogelijk sprake van milieuverontreiniging door de aanwezigheid van benzeen uit de brandstof van de V.1. Verdachte gebieden De werkzaamheden die plaatsvinden op/boven het maaiveld in de verdachte gebieden kunnen plaatsvinden zonder vervolgstappen in de CE-opsporing.

Voor de werkzaamheden die in de bodem plaatsvinden zijn wel vervolgstappen noodzakelijk. Hiervoor zijn een aantal mogelijkheden. Niet afwerpmunitie verdacht De verdachte gebieden die niet verdacht zijn op afwerpmunitie hebben een beperkte oppervlakte en de aan te treffen CE liggen op geringe diepte. Bovendien hebben er weinig tot geen zichtbare naoorlogse ontwikkelingen plaatsgevonden. Het advies is als volgt: 1 het uitvoeren van de voorgenomen (grondroerende) werkzaamheden buiten de op CE verdachte gebieden; 2 het uitvoeren van oppervlaktedetectie werkzaamheden in de verdachte gebieden, om eventueel aanwezige CE op te sporen. Afwerpmunitie verdacht Voor het op afwerpmunitie verdachte gebied wordt geadviseerd om middels sonderingen de weerstand van de bodem vast te stellen. Op basis van deze gegevens kan de verticale afbakening van het verdachte gebied worden vastgesteld middels het Deltares model. Op basis van deze gegevens kan, in combinatie met informatie over de uit te voeren werkzaamheden, een advies worden opgesteld voor verdere vervolgstappen in de CE-opsporing.

3|3

Ingenieursteam Meanderende Maas | 103185/18-008.518 | Definitief

I BIJLAGE: VOORONDERZOEK CONVENTIONELE EXPLOSIEVEN MEANDERENDE MAAS, GEMEENTEN WEST MAAS EN WAAL, WIJCHEN EN OSS

Meanderende Maas | 103185/18-008.518 | Bijlage I | Definitief

Vooronderzoek Conventionele Explosieven Meanderende Maas Gemeenten West Maas en Waal, Wijchen en Oss

Datum: Kenmerk:

1 juni 2018 17P201 definitief rapport

17P201 VO CE Meanderende Maas definitief rapport d.d. 1 juni 2018.

1

Distributielijst: - Tauw bv; - Bombs Away B.V.

Opdrachtgever: Dhr. A. Velthorst Tauw bv

Opgesteld: Mw. S.V. Noot MA Bombs Away B.V.

Geaccordeerd: Dhr. B. van Wiggen MA Gemachtigd door directie Bombs Away B.V.

Kenmerk en status: 17P201 definitief rapport

Handtekening:

Handtekening:

Handtekening:

Datum: 1 juni 2018

Bombs Away B.V. Postbus 1148 Museumlaan 2 3500 BC Utrecht 3581 HK Utrecht www.bombsaway.nl Info@bombsaway.nl KvK: 53705165 BTW: 850983666B01 IBAN: NL31ABNA0455602794

17P201 VO CE Meanderende Maas definitief rapport d.d. 1 juni 2018.

2

Inhoudsopgave 1

Inleiding ........................................................................................................................ 5 1.1 Aanleiding ...........................................................................................................5 1.2 Doel vooronderzoek ...........................................................................................5 1.2.1 Uitgangspunt...................................................................................................5 1.2.2 Werkwijze vooronderzoek ..............................................................................6 1.3 Scope onderzoeksgebied...................................................................................6 1.4 Projectteam .........................................................................................................7 1.5 Leeswijzer ...........................................................................................................7

2

Geraadpleegde bronnen .............................................................................................. 8 2.1 Verantwoording bronnenmateriaal....................................................................8 2.2 Reeds uitgevoerde onderzoeken .......................................................................8 2.3 Literatuur.............................................................................................................9 2.4 Archiefonderzoek in Nederland .........................................................................9 2.4.1 Regionaal Archief Nijmegen (RAN) te Nijmegen ........................................10 2.4.1 Brabants Historisch Informatie Centrum (BHIC) ........................................12 2.4.2 Gelders Archief (GA) ....................................................................................15 2.4.3 Nationaal Archief (NA) Den Haag.................................................................17 2.4.4 Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie Amsterdam (NIOD).......18 2.4.5 Nederlands Instituut voor Militaire Historie Den Haag (NIMH)...................19 2.4.6 Semi-statisch Archief (SSA).........................................................................20 2.4.7 Studiegroep Luchtoorlog 1939-1945 (SGLO) ..............................................20 2.5 Buitenlandse

archieven....................................................................................20 2.5.1 The National Archives (TNA) UK te Londen ................................................20 2.5.2 National Archives and Records Administration (NARA) te Washington...21 2.5.3 Bundesarchiv-Militärarchiv (BaMa) te Freiburg ..........................................21 2.6 Luchtfoto-onderzoek ........................................................................................21

3

Resultaten inventarisatie ........................................................................................... 23 3.1 Inleiding.............................................................................................................23 3.2 Mobilisatieperiode ............................................................................................23 3.3 Meidagen 1940 ..................................................................................................23 3.4 Duitse bezettingsjaren .....................................................................................26 3.5 Bevrijdingsjaar 1944-1945 ................................................................................31 3.6 Naoorlogse periode – heden............................................................................40 3.7 Luchtfoto-analyse .............................................................................................45 3.8 Inventarisatiekaart ............................................................................................52 3.9 Leemten in kennis ............................................................................................54

4

Analyse gegevens ...................................................................................................... 55 4.1 Indicaties ...........................................................................................................55 4.1.1 Soort en hoeveelheid CE..............................................................................55 4.1.2 Verschijningsvorm .......................................................................................56 4.2 Horizontale afbakening ....................................................................................57 4.3 Verticale afbakening .........................................................................................66 4.3.1 Diepteligging CE ...........................................................................................66 4.4 Naoorlogse ontwikkelingen .............................................................................68

5

Conclusie en Advies .................................................................................................. 72 5.1 Conclusie ..........................................................................................................72 5.1.1 Aan te treffen CE...........................................................................................72 5.1.2 Horizontale afbakening verdachte gebieden ..............................................73 5.1.3 Verticale afbakening verdachte gebieden ...................................................73 5.1.4 Naoorlogse ontwikkelingen .........................................................................74 5.1.5 Leemten in kennis ........................................................................................74

17P201 VO CE Meanderende Maas definitief rapport d.d. 1 juni 2018.

3

5.2 6

Advies................................................................................................................75

Bijlagen ....................................................................................................................... 76 Bijlage 1 Overzicht beoordelen/evalueren inventarisatie (WSCS-OCE) ...............77 Bijlage 2 Vaststellen verdacht gebied en afbakening in vooronderzoek ..............79 Bijlage 3 Luchtfotodekking ......................................................................................81 Bijlage 4 A1-Inventarisatiekaart (losbladig) ............................................................90 Bijlage 5 A1 CE-bodembelastingkaart (losbladig)..................................................91 Bijlage 6 Overzicht MORA’s.....................................................................................92

Afbeelding voorblad: uitsnede van een luchtfoto van 12 mei 1944. Bron: KAD (826A) sortieref. 7-1445, fotonr. 4039.

17P201 VO CE Meanderende Maas definitief rapport d.d. 1 juni 2018.

4

1 INLEIDING 1.1

Aanleiding De aanleiding van het vooronderzoek zijn de voorgenomen werkzaamheden in het projectgebied Meanderende Maas in de gemeenten West Maas en Waal, Wijchen en Oss. Het is niet bekend of er rekening gehouden dient te worden met het aantreffen van conventionele explosieven (CE) uit de Tweede Wereldoorlog in dit gebied. Indien er CE aanwezig zijn in de bodem van het te onderzoeken gebied, dan bestaat de mogelijkheid op een ongecontroleerde detonatie van een of meerdere CE. Op basis van de Arbowetgeving en de Openbare Orde en Veiligheid dienen alle risico’s vooraf de voorgenomen werkzaamheden in kaart te worden gebracht waarbij de risico’s zoveel mogelijk moeten worden ingeperkt. Aan de hand van een vooronderzoek CE wordt bepaald of er sprake is van een risico op het aantreffen van CE en daarnaast waar er een risico is op het aantreffen van CE in de bodem. In opdracht van Tauw bv heeft Bombs Away B.V. te Utrecht een vooronderzoek CE uitgevoerd voor het onderzoeksgebied Meanderende Maas in de gemeenten West Maas en Waal, Wijchen en Oss de aanwezigheid van CE uit de Tweede Wereldoorlog.

1.2

Doel vooronderzoek Het doel van dit vooronderzoek CE is het vaststellen of er in de geraadpleegde bronnen indicaties zijn waaruit blijkt dat (delen van) het onderzoeksgebied tijdens de Tweede Wereldoorlog betrokken is (zijn) geweest bij oorlogshandelingen waardoor er (mogelijk) CE op/in de (water)bodem zijn achtergebleven. Indien er indicaties zijn dat (delen van) het onderzoeksgebied betrokken (zijn) is geweest bij oorlogshandelingen dan wordt (worden) het (de) verdachte gebied(en) horizontaal afgebakend en worden de volgende zaken vastgesteld: • • • • 1.2.1

Soort(en) aan te treffen CE; Hoeveelheid aan te treffen CE; Verschijningsvorm aan te treffen CE; Maximale en minimale diepteligging CE. Uitgangspunt Het vooronderzoek is conform het WSCS-OCE uitgevoerd. In deze richtlijnen voor het uitvoeren van het vooronderzoek staan de verplichte bronnen die geraadpleegd dienen te worden alsmede de aanvullende bronnen. Bombs Away heeft naast de verplichte bronnen ook aanvullende bronnen geraadpleegd. Op basis van uitgevoerde vooronderzoeken in het verleden is gebleken dat vaak relevante informatie aanwezig was in de aanvullende bronnen. Deze informatie had in een aantal gevallen invloed op de omvang van het verdachte gebied. Bron Literatuur Gemeentelijk & Provinciaal archief Nederlands Instituut Militaire Historie (NIMH) Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD) Explosieven Opruimingsdienst Defensie (EODD) Luchtfotocollectie Wageningen Universiteit Luchtfotocollectie Kadaster Luchtfotocollectie The Aerial Reconnaissance Archives The National Archives UK Bundesarchiv-Militärarchiv The National Archives and Records Administration USA Getuigen

17P201 VO CE Meanderende Maas definitief rapport d.d. 1 juni 2018.

Raadplegen WSCS-OCE Verplicht Aanvullend ✔ ✔ ✔ ✔ ✔ ✔ ✔

Door Bombs Away geraadpleegd ✔ ✔ ✔ ✔

✔

✔ ✔ ✔ ✔

✔ ✔ ✔

✔ ✔ ✔

✔

Niet beschikbaar

5

Tevens zijn de volgende bronnen door Bombs Away geraadpleegd die niet vermeld zijn in het WSCS-OCE, maar die wel relevante informatie kunnen bevatten over het onderzoeksgebied: • • 1.2.2

Semi-statisch Archief (SSA) Defensie te Rijswijk; Nationaal Archief (NA) te Den Haag.

Werkwijze vooronderzoek Het vooronderzoek is conform de huidige richtlijnen (WSCS-OCE) uitgevoerd en bestaat uit twee delen, namelijk de inventarisatie en de beoordeling & evaluatie. In het eerste deel van het vooronderzoek, de inventarisatie, is alle relevante informatie verzameld uit de geraadpleegde bronnen. Op basis van de verzamelde informatie is vastgesteld of er oorlogshandelingen hebben plaatsgevonden waarbij (mogelijk) CE zijn achtergebleven binnen de grenzen van het onderzoeksgebied. Indien in de geraadpleegde bronnen indicaties zijn gevonden waaruit blijkt dat (delen van) het onderzoeksgebied getroffen is (zijn) door oorlogshandelingen, wordt in het tweede deel van het vooronderzoek, de beoordeling & evaluatie 1 , de verzamelde informatie beoordeeld en geëvalueerd. Op basis van de beoordeling en de evaluatie kunnen de volgende zaken worden vastgesteld: • • • • •

De horizontale begrenzing van verdacht(e) gebied(en); De minimale en maximale diepteligging van de aan te treffen CE; De soort(en) van de aan te treffen CE; De hoeveelheid van de aan te treffen CE; De verschijningsvorm van de aan te treffen CE.

De resultaten van de inventarisatie en de beoordelingen en evaluatie zijn in dit rapport opgenomen met bijbehorende CE-bodembelastingkaart. 1.3

Scope onderzoeksgebied Dit vooronderzoek richt zich op het onderzoeksgebied Meanderende Maas in de gemeenten West Maas en Waal, Wijchen en Oss in de provincies Noord-Brabant en Gelderland, vanaf hier ‘onderzoeksgebied’. In afbeelding 1 is het onderzoeksgebied (het gebied binnen de blauwe lijnen) weergegeven.

1

In bijlage 1 zijn de richtlijnen van de WSCS-OCE voor de beoordeling en evaluatie weergegeven.

17P201 VO CE Meanderende Maas definitief rapport d.d. 1 juni 2018.

6

Afbeelding 1: onderzoeksgebied.

1.4

Projectteam In het kader van dit vooronderzoek heeft Bombs Away B.V. het projectteam samengesteld dat de werkzaamheden heeft uitgevoerd. Het projectteam bestond uit de volgende medewerkers: • • • • • • •

1.5

Dhr. B. van Wiggen MA Dhr. M. Nouws BBE Mw. E. Buijs BSc Dhr. P. Kors Mw. R. van Splunder MA Mw. S.V. Noot MA Mw. L. Vrielink MA

Projectleider/historicus Luchtfoto-analist GIS-specialiste GIS-specialist Historisch onderzoeker Historicus/archiefspecialist Historica/archiefspecialiste

Leeswijzer In hoofdstuk 2 wordt nader ingegaan op de bronnen die door Bombs Away B.V. zijn geraadpleegd. In het derde hoofdstuk komen de resultaten van het bronnenonderzoek aan bod. Vervolgens worden de resultaten beoordeeld en geëvalueerd in hoofdstuk 4. In hoofdstuk 5 zijn de conclusie en advies beschreven. In de bijlagen van dit rapport zijn diverse stukken opgenomen, waaronder de geraadpleegde luchtfoto’s.

17P201 VO CE Meanderende Maas definitief rapport d.d. 1 juni 2018.

7

2 GERAADPLEEGDE BRONNEN 2.1

Verantwoording bronnenmateriaal Om een zo goed en een zo compleet mogelijk vooronderzoek uit te voeren zijn er diverse bronnen geraadpleegd. Als in een bron een indicatie staat waaruit blijkt dat het onderzoeksgebied getroffen is door een oorlogshandeling, dan dient deze indicatie in een mogelijke tweede en/of meerdere bronnen te worden bevestigd. Wanneer dit niet het geval is, dan moet op basis van deze enkele bron een afweging worden gemaakt welke consequentie(s) dit heeft voor het onderzoeksgebied. In dit hoofdstuk komen de geraadpleegde bronnen in het kader van het vooronderzoek aan bod. Per bron is aangegeven welke literatuur en/of archiefstukken/documenten zijn geraadpleegd, zodat voor de lezer de herleidbaarheid van indicaties (en contra-indicaties) van oorlogshandelingen duidelijk is.

2.2

Reeds uitgevoerde onderzoeken Bij de opdrachtgever is nagegaan of er historische vooronderzoeken CE bekend zijn die betrekking hebben op het onderzoeksgebied of de directe omgeving ervan. Er zijn vooronderzoeken bekend die betrekking hebben op het onderzoeksgebied of de directe omgeving ervan. • • • • • • • • • • • • • • •

Vooronderzoek Gemeente Oss & voormalige gemeente Maasdonk opgesteld door AVG Explosieven Opsporing Nederland met kenmerk 1562043-VO-01, d.d. 3 mei 2016; Vooronderzoek Oever Maas (1e tranche) opgesteld door T&A Survey met kenmerk GPR1434, d.d. 10 juni 2012; Vooronderzoek Provincies Limburg en Noord-Brabant opgesteld door T&A Survey met kenmerk GPR2025, d.d. 10 juni 2012; Vooronderzoek Project KRW3 Maas opgesteld door T&A Survey met kenmerk GPR3043, d.d. 1 januari 2013; Opsporing met onbekende titel, opgesteld door ECG met kenmerk 248-014, d.d. onbekend; Vooronderzoek met onbekende titel, opgesteld door ECG met kenmerk 2280-009, d.d. 1 december 2009; Vooronderzoek met onbekende titel, opgesteld door Saricon met kenmerk 12S147, d.d. onbekend ; Vooronderzoek De Winkel binnen de gemeente Oss opgesteld door T&A Survey met kenmerk GPR3233, d.d. 1 januari 2013; Vooronderzoek Spoorvernieuwing brug Ravenstein gemeente Ravenstein opgesteld door T&A Survey met kenmerk GPR1729, d.d. 10 juni 2012; Vooronderzoek met onbekende titel, opgesteld door T&A Survey met kenmerk TAsurvey-ROZ-136-rapport, d.d. 28 augustus 2012; Vooronderzoek Prorail beheers- en eigendomsgebieden opgesteld door T&A Survey met kenmerk GPR2058.136, d.d. 30 juni 2012; Vooronderzoek Prorail beheers- en eigendomsgebieden opgesteld door T&A Survey met kenmerk GPR2058.122, d.d.

30 juni 2012; Vooronderzoek Diverse Locaties GOVA 4c opgesteld door T&A Survey met kenmerk: GPR3689, d.d. 18 oktober 2013; Vooronderzoek opgesteld door Saricon met kenmerk: 12S147, d.d. onbekend; Opsporing gedaan door ECG nabij Oijense Benedendijk met kenmerk: 248-014, d.d. onbekend.

In deze onderzoeken is gekeken naar de geraadpleegde bronnen en de horizontale afbakening van de verdachte gebieden. Relevant stukken zijn overgenomen. Voor de zuidelijke oever is in 2016 de CE-bodembelastingkaart van de gemeente Oss opgeleverd door AVG. Door Bombs Away zijn meer bronnen geraadpleegd: er is uitgebreider luchtfoto onderzoek uitgevoerd en er zijn Amerikaanse gegevens uit het NARA gebruikt (zie paragraaf 2.5.2) voor het bombardement op de spoorbrug bij Ravenstein op 1 september 1944 met AZON bommen.

17P201 VO CE Meanderende Maas definitief rapport d.d. 1 juni 2018.

8

Op 11 april 2018 heeft een gesprek plaatsgevonden tussen de gemeente Oss en Bombs Away B.V. betreffende de gemeentelijke CE-bodembelastingkaart. De verdachte gebieden zoals vastgesteld door AVG in de gemeentelijke bodembelastingkaart en de door Bombs Away B. V. De gemeente Oss is akkoord met het vaststellen van een afbakening van verdachte gebieden door Bombs Away B.V. die af kan wijken van de afbakening door AVG. De conclusies van Bombs Away B.V. wijken af van de conclusies van AVG. 2.3

Literatuur In het kader van dit vooronderzoek is een literatuurstudie uitgevoerd. Naast de standaard boekwerken over de gevechtshandelingen in de Tweede Wereldoorlog op het land en in de lucht, zijn ook de regionale en streekgebonden publicaties bestudeerd. In onderstaande overzicht zijn de geraadpleegde publicaties weergegeven. • • • • • • • • • • • • • • • • • • • •

Amersfoort, H. & P. Kamphuis (reds.), Mei 1940. Strijd op Nederlands grondgebied (Amsterdam 2012); Bergvoet, M., Bibliografie Tweestromenland: Het Land van Maas en Waal en Rijk van Nijmegen West tot en met 1984 (Wijchen 1997); Blankenstein, E. van, Bruggen in Nederland. Vernieling en herstel 1940-1950 (Zutphen 2009); Boeijen, W.F.J., Vliegen en vechten bij de Maas 1940-1945. Oorlogsgeschiedenis op de grens van Noord-Brabant en Gelderland (Zwolle 2003/2007); Bollen, H.A. & Vroemen, P., Canadezen in actie. Nederland najaar ’44 – voorjaar ’46 (Warnsveld 1993); Didden, J. en Swarts, M., Brabant bevrijd (z.p. z.j.); Didden, J. en M. Swarts, Einddoel Maas: de strijd in Zuidelijk Nederland tussen september en december 1944 (Weesp 1984); Geen auteur, Wereldoorlog II aan de Maaskant (Heemkundekring Maasdorpen in de gemeente Lith) (lith 1995); Heck, A.G. van, Klein Canada: een vergeten stukje Wijchen (2007); Klep, Ch. & B. Schoenmaker (reds.), Bevrijding van Nederland 1944-1945. Oorlog op de flank (Den Haag 1995); Korthals Altes, A., Luchtgevaar. Luchtaanvallen op Nederland 1940-1945 (Amsterdam 1984); Molenaar, F. J., De Luchtverdediging in de Meidagen 1940 (’s-Gravenhage 1970); Mooren, P., Oorlog onderweg. Brabant in de Tweede Wereldoorlog (z.p. z.j.); Nierstrasz, V.E., De Strijd op Nederlands grondgebied tijdens de Wereldoorlog II. Hoofdeel III/Deel 1.

Inleiding en algemeen overzicht van de gevechtsdagen van 10-19 mei 1940 (Den Haag 1957); Peters, C., Gelderland bevrijd (z.p., z.j.); Pol, R. van de, en A. Sengers, Donkere jaren over Maas en Waal 1939-1945 (Beneden Leeuwen 1994) Pouwels, P.L.A., De spoorbrug bij Ravenstein tijdens twee wereldoorlogen (z.p. z.j.); Sengers, A.J.M., West Maas en Waal: een geschiedenis in woord en beeld (Beneden Leeuwen, 1989); Spanjaard, P. R., Oorlog en bevrijding: beelden van de jaren 1939-1945, Berghem, Megen, Oss (Oss 1995) Zwanenburg, G.J., En nooit was het stil…Kroniek van een luchtoorlog (2dln; Den Haag 1991-1993).

Relevante informatie uit de bestudeerde literatuur is verwerkt in dit rapport (zie hoofdstuk 3). 2.4

Archiefonderzoek in Nederland Naast literatuurstudie is er archiefonderzoek in Nederland uitgevoerd. De gemeentearchieven van de voormalige gemeenten Appeltern, Batenburg, en Wijchen zijn geraadpleegd in het Regionaal Archief Nijmegen (RAN) in Nijmegen. De gemeentearchieven van de gemeenten Ravenstein, Lith en Megen/Haren/Macharen en het provinciaal archief van Brabant zijn

17P201 VO CE Meanderende Maas definitief rapport d.d. 1 juni 2018.

9

geraadpleegd in het BHIC. Ten tijde van de Tweede Wereldoorlog lag het onderzoeksgebied in de bovengenoemde gemeenten. Stukken uit het provinciaal archief van de provincie Gelderland zijn bestudeerd in het Gelders Archief (GA) in Arnhem. Aanvullend zijn stukken uit het Nationaal Archief (NA) in Den Haag en het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD) in Amsterdam en het Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH) ingezien. Ook is het archief van de Explosieven Opsporingsdienst van Defensie (EODD) en het Semi-statisch Archief (SSA) van Defensie onderzocht. In de volgende sub-paragrafen worden deze archieven nader beschreven. Relevante informatie uit de geraadpleegde stukken en dossiers is verwerkt in dit rapport (zie hoofdstuk 3). 2.4.1 Regionaal Archief Nijmegen (RAN) te Nijmegen De gemeentearchieven van de gemeenten Appeltern, Batenburg en Wijchen zijn geraadpleegd in het Regionaal Archief Nijmegen (RAN). Er is gezocht naar stukken betreffende de luchtbeschermingsdienst (LBD), rapporten van schade die ontstaan is door oorlogshandelingen en de ruiming van explosieven. De LBD hield het luchtverkeer boven de gemeente in de gaten en rapporteerde bijzondere voorvallen, zoals het neerstorten van vliegtuigen of bominslag. Schademeldingen kunnen een indicatie vormen van oorlogshandelingen in een gebied.

Ditzelfde geldt voor het ruimen van explosieven tijdens en na de Tweede Wereldoorlog. In de onderstaande tabel is een overzicht gegeven van de geraadpleegde stukken uit het gemeentearchief van Appeltern, Batenburg en Wijchen. Appeltern Toeg. nr. Titel Inv. nr. 867 Gemeente 2033 Appeltern 1818 – 1983 2241

Jaar 1937 – 1942

3291

1941

3293

1951 – 1956

3376 3377

1943 1943 – 1944

3474

1940 – 1944

3476 3483

1940 – 1968 1945 – 1981

3510

1945 – 1959

3940

1940

3945

1940 – 1944

3946

1940 – 1945

3949 3998

1942 – 1946 1940 – 1943

Toeg. nr. Titel Inv. nr. 794 Gemeente 1642 Batenburg 1810 – 1983

Jaar 1946 – 1950

Omschrijving Stukken betreffende de organisatie van de luchtbescherming Staten van toegekende vergoedingen voor geleden schade aan gebouwen Stukken betreffende de opgelopen schade aan huizen door het springen van kazematten Stukken betreffende de rijksbijdragen ten behoeve van de herbouw of het herstel van door oorlogsgeweld vernielde of beschadigde panden Stukken betreffende buitengewone politiecontroles Registers van uitgegeven boekjes en ontvangen bedragen in verband met politionele waarschuwingen Correspondentie van de plaatselijke luchtbeschermingsdienst Brandrapporten Stukken betreffende het opruimen van munitie en ongesprongen projectielen, alsmede betreffende de opslag als het vervoer van gevaarlijke stoffen Stukken betreffende het herstellen van de opgelopen schade aan gemeentewegen gedurende de periode 1940 – 1945, in algemene zin Stukken betreffende het verbod om percelen in het ‘stellingsgebied’ te bebouwen of daarop producten te verbouwen Bekendmakingen betreffende strooibiljetten en schietoefeningen Stukken betreffende de aanleg van een noodvliegveld in Alphen Stukken betreffende neergestorte vliegtuigen Stukken betreffende de organisatie van de luchtbescherming

Batenburg

17P201 VO CE Meanderende Maas definitief rapport d.d. 1 juni 2018.

Omschrijving Documentatie betreffende de lokale geschiedenis

10

Wijchen Toeg. nr. Titel Inv. nr. 779 Gemeente 1338 Wijchen 1810 – 1983 5748

Jaar 1944

1945

5887

1940 – 1961

5888

1945 - 1955

6217

1940 – 1943

6321

1947 – 1957

6462

1940 – 1942

6490

1941 – 1943

6768

6772

1934 – mei 1940 mei 1940 – september 1944 oktober 1944 – 1951 1937 – 1944

6778

1944

6779

1944

6801

1980 – 1981

7055

1946 – 1967

7165

1941 – 1942

7364

1947 - 1955

7550

1939 – 1940

7775

1942, 1944

7777

1945 – 1958

7912

1961

6769 6770

17P201 VO CE Meanderende Maas definitief rapport d.d. 1 juni 2018.

Omschrijving 'Vragenlijst', staat houdende gegevens over de toestand van de gemeente na de bevrijding Brief van Gedeputeerde Staten met de vraag of er financiële bescheiden verloren zijn gegaan door oorlogshandelingen, met minuut van de antwoordbrief Stukken betreffende het herstel van oorlogsschade en de wederopbouw: Niftrik Stukken betreffende het herstel van oorlogsschade en de wederopbouw Stukken betreffende de verplaatsing in het kader van de werkverschaffing van loodsen van Heumen naar Niftrik, om daar te dienen als noodwoningen voor inwoners wier woning bij de Duitse inval is verwoest Stukken betreffende de herbouw en uitbreiding van het door militair gebruik onherstelbaar beschadigde verzorgingstehuis St-Jozef aan de Herenstraat, alsmede betreffende de bouw van een complex bijbehorende woningwetwoningen; met tekeningen Stukken betreffende het ruimen van puin van door oorlogsgeweld verwoeste woningen en boerderijen, een school en een kerk te Niftrik, in het kader van werkverschaffing Stukken betreffende de inname van vuurwapens en munitie Stukken betreffende de luchtbescherming Stukken betreffende de luchtbescherming Stukken betreffende de luchtbescherming Stukken betreffende de rapportage door de brandweer van bestreden branden (brandrapporten) Stukken betreffende het doen van opgaven aan het Rijk inzake door oorlogsgeweld gedode of invalide geraakte burgers

Proces-verbaal van de Algemene Politie Provincie Gelderland over de brand op een perceel naast Molenweg A227a, waarbij twee houtschuren zijn verwoest waarin Engelse militairen waren gelegerd Stukken betreffende het laten opsporen en ruimen van explosieven uit de Tweede Wereldoorlog in het gebied waar het oostelijk deel van de Veenhof is gepland Stukken betreffende het herstel van oorlogsschade aan wegen; met tekeningen Stukken betreffende oorlogsschade aan bruggen, alsmede betreffende de kosten van de bouw van een hulpbrug over de Nieuwe Wetering in de Beuningsesteeg Stukken betreffende de herbebossing met rijkssteun van in de oorlog verloren gegane houtopstanden; met kaarten Stukken betreffende de inzet van werklozen in het kader van de werkverschaffing bij het aanbrengen en opruimen van prikkeldraadversperringen en andere verdedigingswerken in Noord-Brabant Polissen van opstalverzekering en verzekering tegen oorlogsschade van de gebouwen en inventarissen van de openbare en bijzondere scholen Stukken betreffende de verkrijging van rijkssubsidies voor het herstel van oorlogs- en bezettingsschade aan schoolgebouwen Herstel van oorlogsschade, uitbreiding van de speelplaats van het schoolgebouw aan de Schoolstraat en onttrekking van dat gebouw aan de bestemming wegens de ingebruikname van een nieuw gebouw aan de Oosterweg

11

2.4.1 Brabants Historisch Informatie Centrum (BHIC) De gemeentearchieven van de gemeenten Lith, Megen/Haren/Macharen en Ravenstein zijn geraadpleegd in het Brabants Historisch Informatie Centrum (BHIC) te ’sHertogenbosch. Er is gezocht naar stukken betreffende de luchtbeschermingsdienst (LBD), rapporten van schade die ontstaan is door oorlogshandelingen en de ruiming van explosieven. De LBD hield het luchtverkeer boven de gemeente in de gaten en rapporteerde bijzondere voorvallen, zoals het neerstorten van vliegtuigen of bominslag. Schademeldingen kunnen een indicatie vormen van oorlogshandelingen in een gebied. Ditzelfde geldt voor het ruimen van explosieven tijdens en na de Tweede Wereldoorlog. In de onderstaande tabel is een overzicht gegeven van de geraadpleegde stukken uit het gemeentearchief van Lith, Megen/Haren/Macharen en Ravenstein. Lith Toeg. nr. Titel Inv. nr. 7317 Gemeente 985 bestuur Lith 1939 1970 1296

Jaar 1940-1948

Omschrijving Dossier inzake de inname en teruggave van wapens en munitie uit de periode 1940-1945, 1940-1948

1941 - 1945

1297

1940 - 1943

1302

1945 - 1956

663

1940

667-668

-

669

1945-1951

670

1945-1948

671

1948-1952

831

1944-1945

998

1945-1946

995

1944-1956

Het verbouwen van en het herstellen van de oorlogsschade aan de ambtswoning van de gemeentegeneesheer, 1941 - 1945 Correspondentie inzake het indienen van plannen voor de wederopbouw van gebouwen, 1940 - 1943 Stukken betreffende de afhandeling van de oorlogsschade namelijk brand door geallieerde schietoefeningen toegebracht aan 5 boerderijen te Oijen op 31 maart 1945, 1946 - 1956 Luchtbeschermingsplan Lith, vastgesteld door het hoofd van de luchtbeschermingsdienst Lith, 1939, augustus 26, met wijziging, 1940 Dossiers inzake de materiële schade aan woningen door de oorlog Dossier inzake de rijksbijdrage in de herstel kosten van oorlogsschade aan woningen, 1945-1951 Dossier inzake de rijksbijdrage in de herstel kosten van oorlogsschade in 1944-1945, aangebracht aan de diverse bijzondere lagere scholen, 1945-1948 Dossier inzake de rijksbijdrage in herstel kosten van oorlogsschade aan wegen, 1948-1952 Stukken betreffende de verstrekking van inlichtingen omtrent de toestand in Lith, tijdens de oorlogsmaanden 1944-1945 Dossier inzake de verwoesting van de Nederlands Hervormde Kerk te Lith op 1945, januari 14 door een V-l, 1945-1946 Dossier inzake de opgave van de juiste datum der bevrijding, 1944-1956

Megen/Haren/Macharen Toeg. nr. Titel Inv. nr. 7357 Gemeente 1117c bestuur Megen, Haren en Macharen, 1817-1948 882 883 7527 Gemeente bestuur Megen, Haren en Macharen 1949-1993 731

Jaar 1945-1953

Omschrijving Personele dossiers inzake bijdragen in oorlogsschade van particulieren, 1945-1953

-

Megen, huisnummers 1-108 Megen, huisnummers 108-216 Bescherming. Bescheiden inzake werkelijke gevallen van vergoedingen wegens oorlogschade publiekrechtelijke lichamen (personele dossiers)

-

Onderhoud van wegen. Herstel van oorlogsschade aan wegen, en verkrijgen van Rijksbijdragen

17P201 VO CE Meanderende Maas definitief rapport d.d. 1 juni 2018.

12

1610

-

1613

-

Getroffenen door oorlog Financiëring herbouw door oorlogsschade Materiële oorlogsschade van particulieren

Ravenstein Toeg. nr. Titel Inv. nr. 7389 Gemeente 459 bestuur Ravenstei n (18141942) 471 7530

Gemeente bestuur Ravenstei n (19421989)

Jaar 1940-1941

1939-1944

351

1944-1945

529 995 1005

1945-1952 1945-1955 1945-1954

1723

1962-1983

1729

1945-1946

1991

1944-1954

1994

1944-1955

2001

1944-1952

2012

1944-1949

2025

1944-1954

2033

1944-1949

2034

1944-1949

2037

1945-1960

2267 2702

1945-1946 1940-1945

3156

1944-1956

Omschrijving Bekendmakingen in oorlogstijd

Luchtbeschermingsdienst: Verkenning, melding, alarmering Schade door oorlogsgeweld

Oorlogsschade aan wegen Oorlogsschade Oorlogsschade aan de brug over de Huisselingse Wetering en de Hertogswetering Gevaarlijke stoffen. Ontploffing en ontbrandingopruiming gevonden munitie en niet-ontplofte projectielen uit de oorlog Schade aan wegen door oorlogsschade- voorschriften en richtlijnen-opgave geleden oorlogsschade Meisjesschool Ravenstein-correspondentie inzake oorlogs- en bezettingsschade Jongensschool Ravenstein-correspondentie inzake oorlogs- en bezettingsschade Jongensschool te Herpen-correspondentie inzake oorlogs- en bezettingsschade 2012 Meisjesschool Herpen-correspondentie inzake oorlogs- en bezettingsschade School te Overlangel-correspondentie inzake oorlogsen bezettingsschade School Demen-correspondentie inzake oorlogs- en bezettings- schade School Dennenburg-correspondentie inzake oorlogsen bezettings- schade Bijdragen in oorlogsschade geleden door particulieren te Ravenstein in 1945- herbouw verwoeste panden Gemeentehuis pand A26, herstel van oorlogsschade Wederopbouw-oorlogsschade (spoorbrug Ravenstein, neerstorten van een vliegende bom te Herpen en veerpontschade) Register houdende de financiële afhandeling van bijdragen voor geleden oorlogs-en bezettingsschade aan objecten en wegen van gemeente of ten behoeve van het algemeen nut zoals veerpont en scholen. Met bijlagen

Provinciaal Archief Brabant In dit archief liggen onder andere stukken van het Militair Gezag (MG) van Brabant. In de onderstaande tabel is een overzicht gegeven van de geraadpleegde stukken uit het provinciaal archief van Noord-Brabant. Toeg. nr. Titel 127 Militair Gezag Noord-Brabant (1944-1946)

Inv. nr. 34

Jaar 1945

Omschrijving Kaarten oorlogsschade aan woningen, boerderijen, kerken en andere gebouwen

38

1932-1944

40

1944

43 44

1932-1944 ca. 19321945

Provinciekaarten met ingetekende wegen en merkpunten Kaarten spoorwegen, grensstations, rangeeren werkplaatsen Kaarten vernielde verkeerswegen en bruggen Kaarten water-, spoor-, en verkeerswegen, bruggen en sluizen

17P201 VO CE Meanderende Maas definitief rapport d.d. 1 juni 2018.

13

371

1085

1148

Provinciale Waterstaat 18761949

Commissaris van de Koningin CdK in Noord-Brabant

Provinciaal Bestuur Noord-

47

1932-1944

211

1945

215

1944-1945

216 218 219 267 270

1944-1945 1944-1945 1944-1945 1944-1945 1944-1945

271

1944-1945

272 280 307 510

1944-1945 1944-1945 1944-1945 1944-1945

511 521 522 529

1944-1945 1944-1945 1944-1945 1944-1945

63

1945-1950

542

1945-1949

1267

1944-1945

1316

1943-1945

1391

1941-1944

1448

1841-1949

1452

1841-1949

1455

1841-1949

1477

1940

366

1944-1945

367

1944-1945

368

1944-1945

444

1944-1947

668

1929-1939

799

1940 juliseptember

226

1937-1944

17P201 VO CE Meanderende Maas definitief rapport d.d. 1 juni 2018.

Kaarten waterwegen en vernielde sluizen en bruggen in westelijk Brabant Rapporten over in januari - maart in NoordBrabant neergekomen vliegende bommen V1 en V2 Instructies, verordeningen, verslagen en rapporten brandweer en luchtbescherming Opruiming mijnen Vijandelijke luchtlandingen Sectie brandweer en luchtbescherming Weekrapporten sectie openbare werken Wederopbouw drinkwater-, elektriciteits- en gasvoorziening Wederopbouw infrastructurele werken, voornamelijk bruggen Wederopbouw Schade enquête commissie Mijnen en andere explosieven Mijnopruiming, sectie brandweer en luchtbescherming Brandweer en luchtbescherming Opgave beschadigde (water)wegen Wederopbouw en vordering woonruimte Evacuatie van Beers / Berghem / Boxmeer / Cuijk / Grave / Haps / Heesch / Lith / Megen / Mill / Oeffelt / Oss / Ravenstein / Schaijk / Sint Anthonis / Vierlingsbeek / Wanroij / Zeeland Opgaven geleden oorlogsschade en correspondentie over herstel provinciale wegen, kunstwerken, beplantingen en roerende goederen, september 1945 – 1950 Opgaven van en bescheiden over (opruiming) bruggen die door oorlogshandelingen zijn verwoest Oorlogsschade aan en herstellen bemalingsinrichtingen Herstel oorlogsschade aan dijken en overleg tussen provincie, luchtbescherming en Duitse bezettingsautoriteiten ter voorkoming schade Overleg tussen gemeenten en bezettingsautoriteiten over schade aan wegen door bom- en

granaatinslag Overzichten en andere bescheiden over bruggen gemeenten C – Do Overzichten en andere bescheiden over bruggen gemeenten F – G Overzichten en andere bescheiden over bruggen gemeenten K- M Overzichten, verstrekt aan Feldkommandant Duitse Weermacht over herstel oorlogsschade aan bruggen en dergelijke in provincie Verslagen van bezoeken aan pas bevrijde gemeenten Rapporten burgemeesters aan CdK over algemene toestand binnen hun gemeente kort na bevrijding Verslagen vergaderingen CdK, burgemeesters en vertegenwoordigers Militair Gezag over problemen in bevrijde gemeenten Bevrijding Noord-Brabant door geallieerden en specifieke problematiek die hiermede gepaard ging Organisatie luchtbeschermingsdienst Leende t/m Nuland Opgaven aan regeringscommissariaat van in aanmerking komende projecten voor wederopbouw oorlogsschade in NoordBrabant, Luchtbeschermingsplan griffiegebouw

14

Brabant (19201949) 441 442

1939-1940 1939 - 1943

443

1944

1286

1946-1947

Luchtbescherming waterleidingbedrijven Bescherming tegen luchtaanvallen op waterstaatswerken dienende tot waterkering en waterlozing Lijsten oorlogsschade aan eigendommen provincie, gemeenten en waterschappen Herstel schade door oorlog en bezetting aan eigendommen publiekrechtelijke en daarmede gelijkgestelde lichamen

2.4.2 Gelders Archief (GA) Naast stukken uit het Regionaal Archief Nijmegen (RAN) en het Brabants Historisch informatie Centrum (BHIC) zijn ook stukken ingezien uit het Gelders Archief (GA) in Arnhem. In dit archief liggen onder andere stukken van het Militair Gezag (MG) van Gelderland. In de onderstaande tabel is een overzicht gegeven van de geraadpleegde stukken uit het provinciaal archief van Gelderland. Toeg. nr. Titel 0039 Gedeputeerde Staten (1723) 1814-1950 (1971)

Inv. nr. 8519

8526

Jaar 18301849, 1930-1949 18301849, 1930-1949 z.j.

8529 10336

1945-1947 1942-1945

-

1813-1950

Kaart met overzicht van luchtbeschermingsposten in de omgeving van Herwen en Aerdt Opruiming van mijnen en munitie Verbetering van bruggen en herstel van oorlogsschade -

-

1825-1949

-

132

1944-1945

Stukken betreffende luchtbescherming en brandweerwezen

143

1944-1945

144

1945

-

(1936) 1944-1945

Stukken betreffende de wederopbouw van door oorlogshandelingen verwoest gebied Stukken betreffende de goedkeuring van een uitbreidingsplan van de gemeente Nijmegen -

17

1940

18

1940

19

1940

30

1940-1941

31

1941

8520

0040

0041

0044

0045

0047

Gouverneur van de Provincie/Commissaris van de Koning(in), 1813-1950 Kabinet van de Gouverneur van de Provincie/Commissaris des Konings (der Koningin), 1825-1949 Tijdelijk Provinciaal Bestuur te Nijmegen. Provinciebestuur in het bevrijde gedeelte van Gelderland, 1944-1945 (1984)

Tijdelijk Provinciaal Bestuur te Lochem. Provinciebestuur in het bezette gedeelte van Gelderland (1936) 1944-1945 Stichting Gelderland 1940

17P201 VO CE Meanderende Maas definitief rapport d.d. 1 juni 2018.

Omschrijving Brandweer; geordend per gemeente; AaltenHurwenen Brandweer; geordend Kesteren-Zelhem

per

gemeente

Lijst met opgave van geleden oorlogsschade per gemeente, met brieven gericht aan de Commissaris van de Koningin Staten met opgave van geleden oorlogsschade, Barneveld met bijlagen Staten met opgave van geleden oorlogsschade, Wageningen Stukken betreffende geleden schade aan weiland, bouwland en boomgaarden door defensiemaatregelen Stukken betreffende geleden schade aan boerenbedrijven door defensiemaatregelen,

15

0075 0078 0081 0244

1557

Algemene Commissie voor Wederopbouw en Herstel in Gelderland Commissie voor Wederopbouw en Herstel Maas en Waal Stichting Herstel Gelderland 1945 Provinciale Waterstaat 1864-1955

Documentatiecollectie Tweede Wereldoorlog

32

1941

-

1945-1946

Land van Maas en Waal en Rijk van Nijmegen Stukken betreffende geleden schade aan boerenbedrijven door defensiemaatregelen, Overig Gelderland -

-

1945-1946

-

-

1945-1949

-

4

1933-1948

87

1946

4

1945

Jaarverslagen van de hoofdingenieur over de jaren 1933-1948 Overzichten van opslagplaatsen van munitie in of nabij dijken Luchtbeschermingsdienst

7 8 9 32

1087 1096 1157 1252

1944-1945 1940-1945 1944-1946 1944, 1967 1944-1945 1944, 1982 1945, 1951 1944-1945 (19761979) 1993 1940-1945 (1994) 1994 1995 1995 1944

1384 69

1945 1944

104 191

1944-1945 1945

221

1945

222 259

1945 1945

260 261

1945 1945

265 271

1945 1945

272

1945

274 275

1945 1945

276

1945

245 296 377 400 781 1047

1037

Militair Gezag Provincie Gelderland (1941-1948)

17P201 VO CE Meanderende Maas definitief rapport d.d. 1 juni 2018.

Brandweer Brandweer Brandweer Operation Record Books Bombardementen Bombardementen Stafkaarten Slag om Arnhem - Geschiedschrijving Mijnenvelden Bombardementen Bevrijding Krantenknipsels over explosieven Bevrijding Krantenartikelen over het geallieerde bombardement van 22 februari 1944 Verwoesting in de Betuwe na de bevrijding Stukken betreffende schade aan en wederopbouw van woningen en andere gebouwen Stukken betreffende het opruimen van mijnen en munitie, 1945 Stukken betreffende het herstel van wegen, vaarwegen, bruggen en andere waterstaatsobjecten Stukken betreffende de wederopbouw Correspondentie van het hoofd van de Dienst Burgermijnopruiming van het MG Gelderland en de leider van het District Arnhem van de Dienst Burgermijnopruiming, 1945. Rapporten Dag- en weekrapporten betreffende het opruimen van mijnen en munitie Situatieschetsen van mijnenvelden Rapporten (betreffende het opruimen van mijnen en munitie) Rapporten (betreffende het opruimen van mijnen en munitie) Rapporten (overige rapporten), 1945 Stukken betreffende de aangifte van verblijfplaatsen van mijnen, munitie en ontplofbare stoffen; District Nijmegen Stukken betreffende de aangifte van verblijfplaatsen van mijnen, munitie en ontplofbare stoffen; District Elst

16

2.4.3

279

1945

280

1945

452

1944-1945

Uitgaande brieven, 1945 15 mei-14 september 1945 (nrs. 1-227) (correspondentie 1945) . Uitgaande brieven 14 september-13 december 1945 (nrs. 228-348) (correspondentie 1945) Stukken betreffende de brandweer, luchtbescherming en mijnopruiming

Nationaal Archief (NA) Den Haag In het Nationaal Archief (NA) zijn stukken uit het Bunkerarchief ingezien. Hier zijn documenten opgeslagen die betrekking hebben op verdedigingswerken in heel Nederland. Verder zijn de stukken van de Inspectie Bescherming Bevolking tegen Luchtaanvallen en het Militair Gezag bekeken. Het gaat om de volgende stukken: Toeg. nr. 2.04.53.15

Titel Inspectie Bescherming Bevolking tegen Luchtaanvallen (1937-1946)

2.13.167

Bunkerarchief (1946-1987)

2.13.25

Militair Gezag

Inv. nr. 9

Jaar 1940

Omschrijving Ingekomen en minuten van uitgegane brieven

11 13 14

1940 1940 1940

15-18

1940

32 37

1940-1941 1940-1941

38

1940-1941

73

1940-1941

78

1940-1941

272-284

1951

Ingekomen en minuten van uitgegane brieven Ingekomen en minuten van uitgegane brieven Agenda van ingekomen en uitgegane brieven van en aan de Duitse bezettingsautoriteiten Ingekomen en minuten van uitgegane brieven van en aan de Duitse bezettingsautoriteiten Commissie van Proefneming, nrs. Commissaris der Koningin in de provincie Noord-Brabant Ingekomen en minuten van uitgegane brieven van en aan diverse overheidsinstellingen: Commissaris der Koningin in de provincie Gelderland Meldingen en processen -verbaal ontvangen van gemeenten over geallieerde luchtactiviteiten: Gelderland Meldingen en processen-verbaal ontvangen van gemeenten over geallieerde luchtactiviteiten: Noord-Brabant Blokkaarten van werken

285-296 1563

1947-1962 1944-1945

1567

1944-1945

1568

1944-1945

2808

1944-1945

2809

1945

2810

1945

2813 2814

1944-1945 19441945

2820

19441946

17P201 VO CE Meanderende Maas definitief rapport d.d. 1 juni 2018.

Overzichtskaarten Rapporten betreffende bom- en granaatinslagen en de organisatie van luchtbeschermingsdiensten in gemeenten in Zeeland, Noord-Brabant en Limburg Stukken betreffende de opsporing en ruiming van mijnen en andere explosieven [4.75.00] Rapporten van de Censuurdienst van de Sectie PTT inzake brieven waarin melding gemaakt wordt van bombardementen, afschriften [4.06.00] Rapporten over militaire werken, vernielingen en inundaties in het nog niet bevrijde deel van Nederland Stukken betreffende de organisatie van de mijnopruimingsdienst en het opsporen en ruimen van mijnen die de uitvoering van bepaalde openbare werken verhinderen Verslag van het voormalig hoofd van Sectie V van de Binnenlandse Strijdkrachten over de toestand in het bezette gebied van 9 april tot 7 mei 1945,1945 1 omslag Stukken betreffende herstel van havens [IIg] Stukken betreffende het herstel van veerverbindingen over verschillende rivieren [Ii, IIf] Stukken betreffende de inventarisatie van de schade aan en het herstel van bruggen, alsmede de aanleg van noodbruggen [IIc],

17

2.13.92

2.4.4

Korps Politietroepen

2821

1945

2822

1945

2823

1945

2824

1945

2828

1944-1945

2829

1944-1945

2852 2855

1943-1945 1945

2858

1944-1945

2871

1944-1946

20

1940

Stukken betreffende de recrutering van manschappen voor het te vormen Nederlandse Geniebataljon en de inzet van dit bataljon tezamen met de eerste en tweede pioniergroep bij herstelwerkzaamheden Kaarten en tekeningen van havens, vaarwegen en vernielde bruggen [XXV] Stukken betreffende herstel en onderhoud van wegen en het aanvragen van het hiervoor benodigde materieel Stukken betreffende herstel van spoorbruggen, spoor- en tramwegen en beschikbaarstelling van de hiervoor benodigde materialen [IId] Stukken betreffende de opgave van oorlogsschade door besturen van polders en waterschappen, het droogmalen van geïnundeerde gebieden, het herstel van dijken en bestelling van de hiervoor benodigde materialen Kaarten van en rapporten over geïnundeerde of mogelijk door de Duitsers te inunderen gebieden [XXV] Stukken betreffende de wederopbouw [Ij] Kaarten met gegevens over het aantal vernielde en beschadigde woningen in Zeeland, Noord-Brabant en Limburg [XXV] Stukken betreffende aanleg, onderhoud en beheer van vliegvelden door de onder Sectie IX ressorterende Technische Dienst Vliegtuigen Verslagen en rapporten betreffende diverse vliegvelden Verslagen van de 4e, 5e en 6e compagnie politietroepen over de gebeurtenissen van 10 t/m 15 mei 1940

Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie Amsterdam (NIOD) In het NIOD is het archief van het Generalkommisariat für das Sicherheitswesen ingezien. Hierin zijn de processen-verbaal bewaard gebleven betreffende de melding van bominslagen, luchtaanvallen en ontploffingen. Tevens zijn stukken ingezien van de Wehrmachtbefehlshaber van Nederland en van de Reichskommissar. In de onderstaande tabel zijn de bestudeerde stukken weergegeven: Toeg. nr. 077

190a

216k

Titel General-kommissariat für das Sicherheitswesen (Höhere SS- und Polizeiführer NordWest) (1938)(19401945) Groep Albrecht

Inv. nr. 1328

Jaar 19401941

Omschrijving Dagberichten van de Befehlshaber der Ordnungspolizei Den Haag betreffende vijandelijke luchtaanvallen, 1940-1941.

17-34

1944

Departement van Justitie (1935) 19401945 (1950)

150

1940

181185

19401945

Enige verslagen, alsmede medewerkers van de groep Albrecht afkomstig uit de volgende sectoren: het Noorden, Overijssel, de Achterhoek, en Twente, D. A. A. (=Deventer, Arnhem, Apeldoorn), de Veluwe en Gelderland, Alblasserwaard en de Betuwe, Utrecht, Amersfoort, Amsterdam, Woerden, Zuid-Holland, Zeeland, ZuidNederland Circulaires inzake de beschadiging van Duitse verkeersborden, het dansverbod en de melding van bominslagen en andere oorlogshandelingen, 25 september - 24 december 1940. Circulaires van de procureur-generaal bij het gerechtshof te Amsterdam inzake de handhaving van de openbare orde, verboden boeken, periodieken, processies, bedevaarten en marsen, maatregelen tegen

17P201 VO CE Meanderende Maas definitief rapport d.d. 1 juni 2018.

18

186

z.j.

190

19421943 19411945

573

2.4.5

joden, meldingen van politieke gebeurtenissen en maandrapporten Meldingen van verschillende gemeenten betreffende ongevallen, beschietingen, bombardementen en het afwerpen van (lege) benzinetanks door vliegtuigen. Jaarverslag van de Rijksrecherchecentrale over 1942, 22 april 1943. Stukken betreffende het opstellen van berichten inzake door vliegtuigen in deze gemeente afgeworpen voorwerpen, 19 maart 1941 - 5 februari 1945.

Nederlands Instituut voor Militaire Historie Den Haag (NIMH) Het NIMH beheert de archieven van de Nederlandse krijgsmacht en bezit een uitgebreide collectie die betrekking heeft op de Tweede Wereldoorlog. Bij het NIMH is onder andere de 575-collectie geraadpleegd. Deze collectie bevat hoofdzakelijk rapporten, verslagen en Duitse en Britse kaarten afkomstig van het Bureau Inlichtingen in Londen en het Bureau Afwikkeling Genie en Duitse eenheden. Het NIMH bezit ook de 409-collectie Gevechtsverslagen en rapporten mei 1940. Deze collectie is voor dit onderzoek geraadpleegd omdat er in de literatuur en gemeentearchieven aanwijzingen zijn aangetroffen dat er tijdens de meidagen 1940 militaire activiteiten hebben plaatsgevonden in het onderzoeksgebied. Toeg. nr. 409

420

Titel Gevechtsverslag en en – rapporten mei ‘40

Burgemeestersv erklaringen ’4045

Inv. nr. 514036

Jaar 1940

Omschrijving Gevechtsberichten van de commandant kapitein P.C. Vrolijk

514037

1940

514038

1940

514046

1940

514047

1940

515008

1940

521028

1940

521029

1940

521030

1940

13

19401945

Verslag van de 29e compagnie mortieren van 8 door 1e luitenant P. Hietbrink Verslag van de commandant van het Ie bataljon van het 29e regiment infanterie majoor A. Hillen Dagboek van de commandant van het IIIe bataljon van het 29e regiment infanterie majoor H. Schotman Gevechtsberichten van de commandant van het IIIe bataljon van het 29e regiment infanterie majoor H. Schotman Verslagen van de commandant van het Ie bataljon van het 26e regiment infanterie majoor E.P. Weber Dagboek van de commandant van het IIe bataljon van het 29e regiment infanterie majoor J.W.L. Versteegh Gevechtsberichten van de commandant van het IIe bataljon van het 29e regiment infanterie majoor J.W.L. Versteegh Verslag van de commandant van de gevechtstrein van het IIe bataljon van het 29e regiment infanterie Maarheese t/m Mijnsheerenland

17

19401945 19401945 19401945 19401945 19401945

36 37 41 575

Bureau Inlichtingen/ Duitse verdedigingswer ken (575-serie)

86

17P201 VO CE Meanderende Maas definitief rapport d.d. 1 juni 2018.

Raalte t/m Rijswijk Landsmeer t/m Luyksgestel Maarheeze t/m Muiden Raalte t/m Ruwiel Kaarten met Gesamt Flakeinsatz(luchtafweergeschut) in de omgeving van Zoutelande, Arnemuiden, Wemeldingen, Hansweert, Woensdrecht, Roosendaal, Breda, Gelre, Tilburg, Eindhoven (met vliegveld), Volkel (met vliegveld), Venlo (met vliegveld), Nijmegen, 's-Hertogenbosch, Hedel, Zaltbommel, Culemborg, Vianen, Vreeswijk, Ravenstein en Grave, Gorinchem, Keizersveer, Geertruidenberg, Moerdijk, Dordrecht en Rotterdam, afkomstig van Flakgruppe Rotterdam Flakregiment 8(v) en gericht aan

19

2.4.6

102

19401941

228

19411945

480

19411945

Festungspionierstab 15, ten behoeve van de Führeratlas Afwikkeling genie Noord-Brabant Ravenstein Bureau inlichtingen Inlichtingen Binnenlandse Strijdkrachten: Kaarten van Duitse verdedigingswerken (magriet, molen, vlag en kroon series) Kaarten van Duitse verdedigingswerken en objecten afkomstig uit de magriet, molen, vlag en kroon series Bureau inlichtingen Inlichtingen Binnenlandse Strijdkrachten: Duitse eenheden en stellingen (JA, E., NE, GB series) GB serienummers

Semi-statisch Archief (SSA) Het Semi-statisch Archief (SSA) te Rijswijk beheert het archief van Defensie. In dit archief zijn onder ander de ruimrapporten van de Explosieven Opruimingsdienst Defensie (EODD) opgeslagen. Deze ruimrapporten, ook wel Melding-, Opdracht- en Ruimrapport (MORA) genaamd, zijn gerangschikt per gemeente en worden sinds 1971 systematisch bijgehouden. Er zijn MORA’s gevonden die relevant zijn voor het onderzoeksgebied. De relevante MORA’s zijn uitgewerkt en genoteerd in een aparte tabel in bijlage 6. Tevens bevinden zich in het SSA ook enkele dossiers van de Mijn- en Munitie Opruimingsdienst (MMOD). De MMOD was een voorloper van de huidige EODD en werd vlak na de Tweede Wereldoorlog opgericht. In het SSA bevinden zich talloze overzichten van geruimde munitie alsmede ruimrapporten van mijnenvelden in de Nederlandse gemeenten. In onderstaande tabel zijn de relevante stukken weergegeven.

2.4.7

2.5

Toeg. nr.

Omschrijving

Inv. nr.

Jaar

Omschrijving

Geen

Archief MMOD

43 44 48 49 51 52

1945-1947 1945-1947 1945-1947 1945-1947 1945-1947 1945-1947

A t/m B B t/m E K t/m L M t/m N P t/m S S t/m U

Studiegroep Luchtoorlog 1939-1945 (SGLO) De SGLO heeft in de loop der jaren een lijst samengesteld van alle vliegtuigcrashes in Nederland tijdens de Tweede Wereldoorlog (1939-1945). Op basis van de raadpleging van de digitale verlieslijst op www.sglo.nl is vastgesteld dat er enkele vliegtuigcrashes hebben plaatsgevonden in (de buurt van) het onderzoeksgebied.

Buitenlandse archieven In een aantal buitenlandse archieven is informatie aanwezig die relevant kan zijn voor dit vooronderzoek. Bombs Away beschikt over een uitgebreide database met gegevens die in het verleden zijn gekopieerd/gefotografeerd in The National Archives UK (TNA UK) te Londen, Bundesarchiv-Militärarchiv (BaMa) te Freiburg en The National Archives and Records Administration (NARA) te Washington. In de volgende sub-paragrafen zal nader worden ingegaan op deze archieven. 2.5.1 The National Archives (TNA) UK te Londen In TNA UK zijn onder ander interpretation reports en de daily logs (dagboeken) van verschillende eenheden van de Britse strijdkrachten gearchiveerd. Er is mogelijk relevante informatie aangetroffen in de gegevens uit TNA UK in het kader van dit vooronderzoek. Toeg. nr. AIR 37 AIR 37 AIR 37 AIR 37

Inv. nr. 715 716 717 718

Jaar 1944 1944 1945 1945

17P201 VO CE Meanderende Maas definitief rapport d.d. 1 juni 2018.

Omschrijving 2nd Tactical Air Force. Daily Log: Sep – Oct 2nd Tactical Air Force. Daily Log: Nov – Dec 2nd Tactical Air Force. Daily Log: Jan – Feb 2nd Tactical Air Force. Daily Log: Mar – May

20

2.5.2 National Archives and Records Administration (NARA) te Washington Net als in TNA UK zijn in NARA te Washington onder ander interpretation reports en de daily logs (dagboeken) van verschillende eenheden van Amerikaanse strijdkrachten gearchiveerd. Er zijn documenten aangetroffen in de NARA die relevant zijn voor het onderzoeksgebied. Toeg. nr. RG18

Inv. nr. 2734 2750

Jaar 1944 1944

4820

1944

Omschrijving 458th Bomb Group Azone 14, 1 September 1944 458th Bomb Group Statistical Summary of Operations September 1944 2nd Air Division Tactical Mission Reports September 1 1944 [Target Ravestein Bridge (Azon)]

2.5.3 Bundesarchiv-Militärarchiv (BaMa) te Freiburg In het BaMa zijn o.a. archiefstukken van de Führungsstab van de Luftwaffe opgeslagen. In deze archiefstukken zijn alle melding van neergekomen vliegtuigbommen en toestellen in het bezette Europa beschreven van mei 1940 tot en met medio 1941. In het BaMa zijn geen relevante gegevens aangetroffen. 2.6