Bijlage 9 Gebiedsvisie - Gezondheidsanalyse gebiedsontwikkeling zwembad Oss - GGD_geanonimiseerd

Afbeelding 8: kaart BrOS; stedelijk hitte-eiland effect zonder de gebiedsontwikkeling is rond de 0.8-1˚C.

Gezondheidsanalyse gebiedsontwikkeling zwembad Oss

24

Verder is een watertappunt een waardevolle toevoeging in de openbare ruimte. Het stimuleert mensen om op hete dagen voldoende te drinken en kan uitdroging voorkomen. Bij het inrichten van de parkeerplek kan ook rekening gehouden worden met hitte. Vermijd volledig zwart asfalt dat de warmte opslaat en de hitte versterkt. Kies indien mogelijk voor een mengsel dat wat grijzer van kleur is waardoor het minder warmte vasthoudt. Daarnaast kan de gemeente grastegels overwegen, die niet alleen het hitte-effect reduceren, maar ook helpen bij waterberging en meer biodiversiteit stimuleren. Resultaten GGD Gezondheidsmonitor (BrOS) Meer dan tweederde van de bevraagde inwoners (18 jaar en ouder) geeft aan dat ze voldoende plekken voor verkoeling kunnen vinden. De gebiedsontwikkeling geeft de kans dit percentage te laten stijgen, vooral voor de Schadewijk die met 55% (18-64 jaar) en 62% (65 jaar en ouder) lager scoort dan de rest van Oss en Berghem (figuur 2).

Vindt dat de buurt voldoende plekken voor verkoeling heeft 100% 80%

68%

69%

67%

76% 55%

60%

62%

67%

68%

40% 20% 0% Berghem

Oss 18-64 jaar

Schadewijk (Oss)

GGD-regio Hart voor Brabant

65+ jaar

Figuur 2: BrOS data voldoende plekken voor verkoeling.

3.2.2 UV-straling De incidentie van huidkanker stijgt snel. Overmatige blootstelling aan UV-straling is daarvan een belangrijke oorzaak. Blootstelling aan UV-straling kan ook staar veroorzaken. In de toekomst zal de blootstelling aan UV-straling hoger worden door klimaatverandering. Klimaatadaptatiemaatregelen kunnen helpen om ziekte te voorkomen. Het standaardadvies aan inwoners is om gezondheidsschade door blootstelling aan UV-straling te voorkomen is weren, kleren én smeren (in die volgorde). Gemeenten en andere beheerders van buitenruimten kunnen gezond gedrag faciliteren en stimuleren, door zowel fysieke interventies als voorlichting. Schaduwmaatregelen zijn heel effectief in het voorkomen van overmatige blootstelling aan UV-straling en preventie van huidkanker. Gedacht kan worden aan groen (bomen, struiken), maar ook aan schaduw via gebouwen en andere schaduwstructuren, zoals overkappingen en schaduwdoeken. Schaduw werkt ook gunstig om hittestress te voorkomen. Schaduwmaatregelen kunnen de omgeving aantrekkelijker maken en maken het mogelijk dat inwoners tijdens warme perioden blijven bewegen, ontmoeten en spelen. Het is belangrijk om te zorgen voor een integrale aanpak, waarbij

Gezondheidsanalyse gebiedsontwikkeling zwembad Oss

25

schaduwmaatregelen gecombineerd worden met andere preventiemaatregelen. Bijvoorbeeld met voorlichting, educatie, gebruik van persoonlijke beschermingsmaatregelen, plaatsen van dispensers met zonnebrandcrème en het verminderen van het reflectievermogen (albedo) van de buitenruimte. Voor dat laatste is vergroening (gras, groene gevels en daken) een goede oplossing. Lokale overheden en beheerders van buitenruimten kunnen beleid vaststellen voor toepassing van schaduwmaatregelen en aanvullende maatregelen. Bron: handreiking Klimaatadaptatie en gezondheid Analyse situatie gebiedsontwikkeling zwembad Oss Het open karakter van het gebied zorgt ervoor dat er veel blootstelling is aan UV-straling. Klimaatadaptieve maatregelen kunnen de blootstelling verminderen. Door meer groen aan te leggen en meer schaduwplekken (bijvoorbeeld het plaatsen van schaduwdoeken) te realiseren verminderd de blootstelling aan UV-straling. Overweeg daarnaast om zonnebrandpalen te plaatsen waar mensen (gratis) zonnebrand kunnen smeren, bijvoorbeeld naast een watertappunt.

3.2.3 Groene en blauwe infrastructuur Een natuurlijke omgeving heeft een positieve invloed hebben op de gezondheid omdat het mensen stimuleert om te bewegen en ontspanning en rust biedt. Dit helpt tegen overgewicht, hart- en vaatziekten en bij herstel van stress, concentratieproblemen en depressie. Het biedt verder ontmoetingsplekken en maakt klimaatbestendig(er): het kan helpen warmte te dempen (verminderde hittestress), schaduw te bieden en wateroverlast voorkomen. Verder zorgt een groene leefomgeving voor: verbeterde luchtkwaliteit, verbeterd functioneren van het immuunsysteem, verminderde chronische mentale stress, stimulatie lichamelijke activiteit, en faciliteren positieve sociale contacten. Bron: GGD Omgevingsadvies en Kennisbundeling Groen en Gezondheid RIVM Het is belangrijk om bij ontwerpen met groen en water ook aandacht te hebben voor mogelijke gezondheidsrisico’s, zoals infectieziekten. Infectieziekten Klimaatverandering kan ervoor zorgen dat nieuwe infectieziekten worden geïntroduceerd en dat infecties die al in Nederland voorkomen vaker optreden. Klimaatadaptatie bestaat onder meer uit het toevoegen van meer groen en water in de leefomgeving. Hierdoor kan er meer blootstelling plaatsvinden aan verwekkers van infectieziekten.

De infectieziekten hebben verschillende gezondheidseffecten, variërend van griepachtige symptomen tot ernstige neurologische klachten en zelfs overlijden. Om de verspreiding van infectieziekten uit de leefomgeving als gevolg van klimaatverandering en klimaatadaptatiemaatregelen te voorkomen, kunnen verschillende maatregelen worden genomen tijdens de uitvoer van klimaatadaptatiemaatregelen: •

Het onderhoud en de inrichting van groen en waterpartijen kan worden gericht op het tegengaan van de verspreiding van muggen, o.a. door het vermijden van stilstaande plasjes water.

•

Om tekenbeten te voorkomen kan bijvoorbeeld het gras bij recreatieplekken kort worden gehouden en kunnen maatregelen worden genomen om gastheren van teken (bijvoorbeeld honden) te weren.

Gezondheidsanalyse gebiedsontwikkeling zwembad Oss

26

•

Ook kan het verbeteren van de waterkwaliteit en voorkomen van zwerfafval bijdragen aan het voorkomen van de verspreiding van ziekteverwekkers via het water (gezonde zwemomgeving).

•

Daarnaast is voorlichting over gezondheidsrisico's en hoe deze zijn te voorkomen, belangrijk voor bewustwording en gedragsverandering.

Naast maatregelen om de kans op een uitbraak te verkleinen is het van belang om snel in te grijpen bij een uitbraak van een infectieziekte uit de leefomgeving. Dit kan door de bron weg te nemen of te waarschuwen, zodat blootstelling wordt geminimaliseerd. Idealiter vindt er monitoring plaats van bronnen om infecties te kunnen voorkomen. Los van bovengenoemde infectieziekterisico’s levert meer groen en water ook gezondheidsvoordelen en biodiversiteit op. Experts geven hierbij aan dat de voordelen waarschijnlijk ruim de mogelijk nadelige gezondheidseffecten compenseren. Denk aan de positieve invloed van groen op mentale gezondheid en van beweging door zwemmen in water op fysieke- en mentale gezondheid. Door de enorme toename aan welvaartsziekten is de noodzaak van gezondheidsbevordering met bijvoorbeeld meer groen en water groot. Het is daarom van belang om een gebalanceerde aanpak te hanteren en zowel gezondheidsrisico's als positieve aspecten van klimaatadaptatiemaatregelen in overweging te nemen. Bron: handreiking Klimaatadaptatie en gezondheid Natuurspeeltuin met water Een waterelement in een (natuur-)speeltuin is leuk en werkt verkoelend tijdens hete periodes. Voor de veiligheid van de spelende kinderen is een goede waterkwaliteit erg belangrijk.

Een slechte waterkwaliteit kan leiden tot huid- en darmklachten, en in zeldzame gevallen tot oor- en oogklachten en koortsende ziekten. Mogelijke maatregelen: •

Is er bij het initiatief sprake van een natuur-waterspeelplaatsen, pierenbadjes, fonteinen, bedriegertjes, wadi’s of een waterplein? Gebruik de waterkwaliteitscheck.

•

Stromend/bewegend water is beter dan stilstaand water. Kijk of de speelelementen daar gebruik van kunnen maken.

•

Overweeg de mogelijkheid om handen te kunnen wassen om het natuurwater af te kunnen spoelen.

•

Overweeg om te verbieden dat honden in het water mogen zwemmen.

•

Een watertappunt kan ervoor zorgen dat kinderen geen natuurwater gaan drinken. Overweeg om duidelijk te communiceren dat het water waarmee de kinderen spelen geen drinkwater is.

Bron: handreiking Klimaatadaptatie en gezondheid Biodiversiteit Naast dat de leefomgeving groen is, is het ook belangrijk om de omgeving biodivers in te richten. Biodiversiteit kan een positief effect hebben op gezondheid. Een biodiverse leefomgeving kan luchtverontreiniging, hitte en geluidsoverlast verminderen door bijvoorbeeld het creëren van schaduwplekken en het afvangen van geluid. Houd bij het inrichten van omgevingen rekening met een biodiverse plantenkeuze om overlast door plaagdieren, insecten, teken en allergenen te beperken. Maak hiervoor gebruik van het Bomenkompas | LUMC en/of de Bomentabel.nl.

Gezondheidsanalyse gebiedsontwikkeling zwembad Oss

27

Overige aandachtspunten groene en blauwe infrastructuur (algemeen): •

Geef bij het ontwerp de volgende richtlijnen mee: o

Percentage schaduw op belangrijke looproutes en in buurten: Er is op het heetst van de dag voldoende schaduw (voorstel minimaal 40%) op belangrijke looproutes, zodat essentiële functies in de stad voor iedereen bereikbaar blijven. Ook is er op het heetst van de dag op loopgebieden in buurten voldoende schaduw (voorstel minimaal 30%), zodat de buurten aantrekkelijk blijven.

o

Percentage groen per buurt: Er moet zoveel groen zijn dat er verdamping kan optreden en de gemiddelde luchttemperatuur wordt beperkt (voorstel afhankelijk per wijktype).

•

Een vuistregel voor de hoeveelheid groen in een wijk is de 5.1.2e

regel: 3 bomen te zien vanaf

een gevoelige bestemming, wijkniveau is er een bladerdek van 30%, niemand mag meer dan 300 meter van een park of groene ruimte wonen. Bekijk de handreiking natuurinclusief bouwen voor 10 groene maatregelen die een positief effect hebben op gezondheid. •

Zet in op goede communicatie met omwonenden en participatie. Om echt van meerwaarde te zijn voor gezond leven is het daarom essentieel dat in het ontwerp en bij de inrichting goed wordt aangesloten bij de wensen van bewoners en gebruikers van het gebied.

Bron: GGD Omgevingsadvies Analyse situatie gebiedsontwikkeling zwembad Oss Onderdeel van het gebiedsontwerp is de landschappelijke inrichting en een levendig voorplein van het zwembad. Groene en blauwe infrastructuur draagt bij aan biodiversiteit en heeft een positieve invloed op gezondheid. Door bovenstaande adviezen mee te nemen in de gebiedsontwikkeling worden gezondheidsrisico’s beperkt. Overweeg daarnaast om gebruik te maken van groene daken en gevels bij het ontwerp van de gebouwen in het gebied. Ook adviseert de GGD geen hondenuitlaatplaats toe te voegen in het gebied. Omdat het te ontwikkelen gebied laaggelegen is, is het verstandig om waterberging extra aandacht te geven bij de plannen. Neem hierbij ook de gezondheidsrisico’s mee in de afweging. Stilstaand water kan voor muggenoverlast zorgen. De GGD adviseert om een ecoloog te betrekken bij de inrichting van groene en blauwe infrastructuur om de gezondheidsrisico’s gering te houden en zo veel mogelijk biodiversiteit te realiseren. Resultaten GGD Gezondheidsmonitor (BrOS) Uit het belevingsonderzoek van de GGD blijkt dat het merendeel van de inwoners (96%) groen in de buurt belangrijk vindt (figuur 3). Echter, niet iedereen vindt dat hij of zij voldoende groen in de omgeving heeft (90% in Berghem t.o.v. 71% in Schadewijk). Ook wordt de Schadewijk ervaren als minder aantrekkelijk om te bewegen t.o.v. Berghem.

Een laagdrempelige verbinding van het te ontwikkelen gebied met de Schadewijk zou daarom zeer gewenst zijn.

Gezondheidsanalyse gebiedsontwikkeling zwembad Oss

28

Groen 100% 95% 90% 85% 80% 75% 70% 65% 60% 55% 50%

96% 96% 95% 90%

91%

90%

87%

85%

87% 75%

71%

67%

Vindt dat de buurt Vindt groen in de Vindt dat de buurt voldoende groen heeft buurt belangrijk (18+ aantrekkelijk is om in (18+ jaar) jaar) te bewegen (18+ jaar) Berghem

Oss

Vindt dat de buurt voldoende rustige plekken heeft (18+ jaar)

Schadewijk (Oss)

Figuur 3: BrOS data: beleving groen door inwoners 18 jaar en ouder. Daarnaast geeft ongeveer 45% van de bevraagden in Oss aan bezorgd te zijn over de invloed van teken op de gezondheid en ongeveer 35% is bezorgd over de invloed van exotische muggen op de gezondheid. Door maatregelen te nemen en de risico’s te beperken hoeft de bezorgdheid niet toe te nemen.

Gezondheidsanalyse gebiedsontwikkeling zwembad Oss

29

4. Gezonde voorzieningen Gezondheidsbevordering is belangrijk voor gezonde inwoners. Dat betekent dat de omgeving uitnodigt tot gezond gedrag. Denk daarbij zowel aan fysieke aspecten, zoals bewegen en gezonde mobiliteit. En ook mentale aspecten, zoals ontspannen in het groen en ontmoeten. Belangrijke kernwaarden voor een gezondheid bevorderende omgeving: •

Kinderen groeien op in een rookvrije omgeving,

•

De leefomgeving draagt bij aan gezond gewicht,

•

Er zijn voor iedereen aantrekkelijke plekken.

4.1 Bevordering 4.1.1 Rookvrij Roken is verreweg de belangrijkste oorzaak van sterfte en ziekte. Meeroken door kinderen heeft een nadelige invloed op de ontwikkeling van de longen en geeft een verhoogde kans op luchtweginfecties, op hoesten en het ontwikkelen van astma. Meerokende kinderen hebben een grotere kans later zelf te gaan roken. Daarnaast zijn sigarettenpeuken die als zwerfafval eindigen slecht voor het milieu. De fysieke en sociale omgeving spelen een rol in tabakspreventie door te beschermen tegen meeroken en tegelijkertijd uit te dragen dat de norm ‘niet roken’ is. Door openbare ruimtes rookvrij te maken, wordt ook de blootstelling van volwassen meerokers vermindert en wordt bovendien roken ontmoedigt. Maak openbare ruimtes rookvrij zodat kinderen opgroeien in een rookvrije omgeving. Zowel roken als meeroken is schadelijk voor de gezondheid. Een rookvrije openbare ruimte beschermt personen tegen onvrijwillige blootstelling en de schadelijke gevolgen van rook. Het roken van een elektronische sigaret en waterpijp is ook schadelijk voor de gezondheid; de genoemde maatregelen gelden daarom ook voor deze producten. Bron: kernwaarden Gezonde leefomgeving Analyse situatie gebiedsontwikkeling zwembad Oss Ook bovenstaande is van toepassing op het te ontwikkelen gebied in Oss. Iedereen wil kunnen spelen en sporten in een gezonde en dus rookvrije omgeving.

Faciliteer hierom geen rookruimte op de gehele gebiedsontwikkeling. Bij de ingang van het gebied en het zwembad kan worden verwezen dat het terrein geheel rookvrij is. Op Rookvrije Generatie staat een stappenplan voor gemeenten en een juridische notitie voor rookvrije openbare ruimtes.

4.1.2 Gezonde voedselomgeving Met een voedselomgeving bedoelen we alle plekken waar eet-en drinkaanbod aanwezig is, ook de plaatsen waar je wordt blootgesteld aan (online) beeldmateriaal en reclame van eten. Voor een goede gezondheid is het belangrijk dat mensen een gezonde leefstijl hanteren. Een leefomgeving die uitnodigt tot gezond gedrag draagt hieraan bij. Een beweegvriendelijke omgeving stimuleert bewegen en draagt bij aan zowel het verminderen van overgewicht als een betere lichamelijke en geestelijke gezondheid. Bron: BrOS en GGD Omgevingsadvies

Gezondheidsanalyse gebiedsontwikkeling zwembad Oss

30

Zorg dat de leefomgeving bijdraagt aan een gezond gewicht De huidige voedselomgeving stelt mensen continu bloot aan ongezonde verleidingen. Het is moeilijk om deze te weerstaan omdat voedselkeuzes veelal bepaald worden door onbewuste reacties op omgevingsprikkels. Vooral in aandachtswijken wordt steeds minder gezond voedsel aangeboden. Gedragsverandering is moeilijker te realiseren in een ongezonde omgeving. Om overgewicht en obesitas aan te pakken, is ingrijpen in de voedselomgeving noodzakelijk. Ongezonde voeding veroorzaakt ná roken, de meeste sterfgevallen en chronische ziekten in Nederland. Een gezonde voeding/voedselomgeving hangt samen met positieve gezondheidseffecten: gezond gewicht, minder kans op kanker en hart- en vaatziekten en botontkalking. Voedselkeuzes en -gewoontes worden door veel verschillende factoren bepaald. Individuele voorkeur, de prijs, sociale en culturele aspecten spelen een rol, maar ook het aanbod in en de inrichting van de voedselomgeving beïnvloeden het eetgedrag. Door de leefomgeving zo in te richten dat een actieve leefstijl (zoals fietsen en buitenspelen) wordt gestimuleerd en dat gezonde voeding de makkelijke, logische keuze is, worden problemen rond overgewicht tegengegaan. Het gaat daarbij ook om zaken als een gezond voedingsaanbod op en rond scholen, sportterreinen en andere gemeentelijke voorzieningen.

Bron: CityDeal, Voedsel op de stedelijke agenda Horeca De sportkantine is de plek waar eten en bewegen bij elkaar komen. Juist rondom sportactiviteiten zou een gezond voedingsaanbod de norm moeten zijn. Door te werken volgens De Richtlijn Eetomgevingen maak je de eetomgeving gezonder en duurzamer en schuif je op richting de Schijf van Vijf. In een gezonde eetomgeving worden de betere keuzes gestimuleerd, door ze opvallend aan te bieden en te plaatsen. De manier waarop je eten en drinken aanbiedt, heeft invloed op de verkoop ervan. In een gezondere eetomgeving stimuleer je de betere keuzes door ze opvallend aan te bieden en te plaatsen. Bron: Voedingscentrum, gezonde eetomgeving Analyse situatie gebiedsontwikkeling zwembad Oss Stel een visie op voor de leefomgeving met een gezonde (en duurzame) voedselomgeving als thema. Overweeg om geen reclameborden voor ongezond aanbod in de omgeving te plaatsen. Toewerken naar een omgeving die zodanig is ingericht dat alle inwoners makkelijker een gezonde en duurzame voedselkeuze kunnen maken die toegankelijk en betaalbaar is: gelijke kansen voor iedereen om gezond en duurzaam te kunnen eten. Dit is ook relevant voor het terugdringen van gezondheidsverschillen als doel van het GALA. Stimuleer het drinken van water, door een drinkwaterpunt te faciliteren. Zorg dat deze op een strategische plek staat, zoals bv.

bij de speel- en sportvoorzieningen. Binnen het zwembad waar o.a. gezondheid, sport en vitaliteit centraal staan, hoort een gezond horecaaanbod. Producten die op een aantrekkelijke manier gepresenteerd worden, in het zicht worden gezet en makkelijk te pakken en te eten zijn, worden eerder door gasten gekozen. Laat dat dus de meest gezonde en duurzame opties zijn. Met de checklist kan het voedingsaanbod in kaart gebracht worden. Daarnaast geeft het inzicht in wat gezondere en duurzamere keuzes zijn en welke presentatie- en verkooptechnieken ingezet kunnen worden. Denk hierbij ook nog aan het aanbieden van lokale (gezonde) producten uit de regio. Stel ook kraanwater gratis beschikbaar in de horeca. JOGG-Teamfit coaches kunnen kosteloos advies geven.

Gezondheidsanalyse gebiedsontwikkeling zwembad Oss

31

Gezond voedsel is een kans om inwoners dichter bij elkaar te brengen en met elkaar te verbinden: jong en oud, verschillende culturen of inwoners met een beperking. Bijvoorbeeld via buurtmoestuinen of een voedselbos. Overweeg of dit een onderdeel kan zijn in het Bos van Oss. Overweeg ook om lokale (boeren)ondernemers, bijvoorbeeld stadse boeren Oss, bij de gebiedsontwikkeling te betrekken en gezond voedsel zichtbaarder te maken. Dit kan bijvoorbeeld doormiddel van het aanbieden van vers fruit via boerderijautomaten. Daarnaast kunnen er bijvoorbeeld fruit- en walnootbomen geplaatst worden in het gebied.

4.1.3 Gezonde school Een gezonde leefstijl heeft niet alleen gunstig effect op de gezondheid van leerlingen. Het draagt ook bij aan het goed doorlopen van de schoolcarrière, een goede start van het werkende leven en het bereiken van gezondheidswinst op de langere termijn. Het onderwijs vervult hierbij een belangrijke rol. Voor een gezonde toekomst is het van belang dat jongeren ook op school gezonde en duurzame keuzes kunnen maken. Gezonde School heeft als doel om een gezonde leefstijl voor leerlingen en studenten vanzelfsprekend te maken. Dit lukt door met een stappenplan te werken aan een gezondheidsthema dat de school zelf kiest. Voorbeelden van thema's zijn: Voeding, Bewegen en sport, Mediawijsheid of Relaties en seksualiteit. Met de Gezonde School-aanpak kunnen scholen structureel, integraal en planmatig werken aan een gezonde leefstijl doormiddel van vier pijlers: educatie – schoolomgeving – signaleren- beleid. Op deze manier bereik je een maximaal effect. Bron: Gezonde School De Gezonde Schoolkantine zorgt ervoor dat de kantine op school een gezonde- oftewel een gewone kantine wordt. Door de kantine zo in te richten dat gezond en duurzaam kiezen vanzelfsprekend is, maak je het voor jongeren makkelijker om (onbewust) gezonde en duurzame keuzes te maken en dat draagt bij aan een gezonde eetomgeving op school.

Bron: Voedingscentrum, De Gezonde Schoolkantine Daarnaast kan ook een schoolplein gezond ingericht worden; denk aan groen, uitdaging, afwisseling en schaduw. Raadpleeg IVN Natuureducatie voor inspiratie: Home - Gezonde schoolpleinen. Vanaf 2020 is het hebben van een rookvrij schoolterrein verplicht. Hiervoor moet een tabaksvrije zone rondom scholen worden gecreëerd. De school kan met een bord of een stoeptegel aangeven dat het schoolpleinrookvrij is. Analyse situatie gebiedsontwikkeling zwembad Oss Indien gemeente Oss de keuze maakt om een educatieve functie te realiseren, dan adviseert de GGD om deze educatieve functie te stimuleren om te werken met het programma Gezonde School en de Gezonde Schoolkantine.

Gezondheidsanalyse gebiedsontwikkeling zwembad Oss

32

5. Gezond contact Levendige plekken stimuleren het ontmoeten van buurtbewoners en zijn daarmee een middel tegen eenzaamheid en om de sociale cohesie te bevorderen. Bij sociale cohesie gaat het erom dat bewoners elkaar (her)kennen en naar elkaar omkijken. Sociale cohesie draagt bij aan een langer en gezonder leven. Sociale contacten en steun hebben een positieve invloed op gedrag en (mentale) gezondheid.

5.1 Sociale betrokkenheid Bewonersparticipatie Er zijn vele vormen van bewonersparticipatie. Deze kunnen ingedeeld worden naar de mate van invloed die bewoners hebben. In het algemeen wordt hiervoor gebruik gemaakt van de participatieladder van Edelenbos en Monnikhof (2001). De participatieladder bestaat uit vijf treden. Hoe hoger de trede is, hoe meer invloed bewoners hebben. 1. Informeren 2. Raadplegen 3. Adviseren 4. Coproduceren 5. Meebeslissen Bekijk hier de gehele handreiking bewonersparticipatie bij de inrichting van een gezonde leefomgeving. Wanneer inwoners voldoende worden betrokken bij de leefomgeving, zijn zij eerder bereid om zelf iets aan hun eigen gezondheid en de leefbaarheid van hun wijk te doen. Ze voelen zich eerder medeverantwoordelijk voor het resultaat van de inspanningen. Direct contact tussen overheid en inwoners draagt bij aan wederzijds vertrouwen. Bron: RIVM Loket Gezond Leven en RIVM bewonersparticipatie Gezondheidseffecten van sociale samenhang Mensen met veel sociale contacten en sociale steun, hebben een grotere kans om langer te leven. Bovendien beschermen sociale contacten en sociale steun tegen hart- en vaatziekten en heeft het een positieve invloed op de mentale gezondheid. Eenzaamheid is een grote risicofactor voor ziektes, zelfs in dezelfde mate als roken en obesitas.

De inrichting van de fysieke omgeving biedt kansen voor het versterken van de sociale samenhang. De mate waarin inwoners zich verbonden voelen met hun buurt en de hoeveelheid sociale contacten die buurtbewoners hebben, is voor een deel afhankelijk van het gebruik van voorzieningen. Ook openbare ontmoetingsplekken zijn van belang voor het ontstaan van sociale samenhang. Mede-eigenaarschap van inwoners door gezamenlijk beheer en onderhoud van hun buurt bevordert de sociale samenhang. Daarnaast vergroot dit de leefbaarheid en veiligheid van de buurt. Het zorgt aantoonbaar voor een beter gebruik van de openbare ruimte. Koppel verschillende functies in de gebiedsontwikkeling. Zoals bewegen en ontmoeten, bijvoorbeeld door picknicktafels, bankjes en watertappunten bij speelvoorzieningen te plaatsen. Dit maakt sociale interacties makkelijker. Bron: BrOS

Gezondheidsanalyse gebiedsontwikkeling zwembad Oss

33

Analyse situatie gebiedsontwikkeling zwembad Oss De gemeente Oss heeft een participatieplan ontwikkeld, daarom gaat de GGD ervan uit dat de burgerparticipatie voor het traject hiermee gewaarborgd wordt. Het blijft echter belangrijk om te stimuleren dat inwoners betrokken blijven. Een optie hiervoor is digitale informatie-uitwisseling tussen buurtbewoners, bijvoorbeeld via buurtapps. Dit kan helpen bij het realiseren en in stand houden van informele netwerken, meer sociale cohesie, een sterkere identificering met de buurt en efficiënter gebruik van de speel- en sportvoorzieningen. Het gebruik van en draagvlak voor voorzieningen en diensten worden vergroot en ze sluiten beter aan bij de behoeftes van buurtbewoners. Heb oog voor buurten waarin sociale samenhang zich niet vanzelfsprekend -heeft ontwikkeld. Besteedt daar extra aandacht aan inwonerbetrokkenheid. Indien het nog niet is overwogen, betrek naast de dorpsraad Berghem, ook het bewonersoverleg team Schadewijk en eventuele andere wijken van de gemeente Oss. Neem het gedachtegoed van Positieve Gezondheid mee om zo goed mogelijk aan te sluiten bij de belangen en behoeften van alle inwoners. De eigen regie en kwaliteit van leven van inwoners wordt hiermee bevorderd, omdat zij kunnen meedenken over de inrichting van hun eigen woon- en leefomgeving.

Resultaten GGD Gezondheidsmonitor (BrOS) Volgens het GGD belevingsonderzoek ervaart 67% van de inwoners (18-64 jaar) uit Schadewijk onvoldoende sociale samenhang in de buurt (figuur 4). Hierom is het van belang om ook inwoners uit Schadewijk te betrekken bij de gebiedsontwikkeling.

Ervaart onvoldoende sociale samenhang in de buurt 80%

67%

70% 60% 50% 40%

49%

49%

40%

37%

37%

30% 20% 10% 0% 18 tot 64 jaar Berghem

65 jaar of ouder Oss

Schadewijk (Oss)

Figuur 4: BrOS data: Ervaring sociale samenhang in de gemeente Oss.

Gezondheidsanalyse gebiedsontwikkeling zwembad Oss

34

5.2 Activiteiten aanbod Activiteiten en verenigingen Een plek wordt alleen goed gebruikt als deze aansluit op de wensen en behoeften van gebruikers. Dat kan door middel van een goed proces met burgerparticipatie. Sport- en culturele verenigingen kunnen bijdragen aan een divers aanbod aan activiteiten dat aansluit bij hun doelgroepen. Analyse situatie gebiedsontwikkeling zwembad Oss Momenteel zijn er diverse verenigingen actief betrokken bij het Golfbad: de zwemvereniging, doelgroep zwemmen, reddingsbrigade, triathlonvereniging en waterpolo. Als deze verenigingen meeverhuizen naar de nieuwe locatie zorgen zij meteen ook voor een divers aanbod aan activiteiten. Stimuleer activiteiten in de gebiedsontwikkeling waar inwoners zelfstandig aan kunnen deelnemen. Indien de gemeente een beweegtuin realiseert: draag zorg voor een beweegprogramma, zodat inwoners gestimuleerd worden om (gezamenlijk) te bewegen. Betrek hierbij, bijvoorbeeld buurtsportcoaches. Zorg voor een duidelijke uitleg van de toestellen uit de beweegtuin (dit zorgt voor laagdrempelig en goed gebruik van de toestellen). Overweeg, naast padelbanen en een extra voetbalveld, een divers aanbod van activiteiten aan te bieden door verschillende functies in het gebied toe te voegen. Dit nodigt uit om door verschillende doelgroepen gebruikt te worden. Hieronder volgen een aantal suggesties: -

Beweegtuin (bijvoorbeeld bootcamp en/of calisthenics)

-

Jeu de boules baan

-

Hardloopbaan rondom het zwembad met de verbinding naar het Bos van Oss

-

Skateplek

-

Yoga in de buitenlucht

-

Vitality Clubs

Vanuit de transitie (van zorg naar gezondheid) adviseert de GGD uiteraard op het zoveel mogelijk inzetten op preventie. Gezien de suggesties van het aantal sportvoorzieningen in het gebied, kan overwogen worden om een fysiotherapiepraktijk te realiseren. Hierbij kan de juiste zorg zo dichtbij mogelijk geboden worden. Om naast sportvoorzieningen ook de culturele sector te betrekken, kan de gemeente Oss overwegen om een (overdekt) openlucht theater te creëren en zo muziekverenigingen en theatergezelschap te verbinden met de gebiedsontwikkeling. Om basisschoolleerlingen te betrekken, kan gedacht worden om KODOSS uit te breiden naar het te ontwikkelen gebied.

Gezondheidsanalyse gebiedsontwikkeling zwembad Oss

35

6. Conclusie De gemeente Oss en haar inwoners kunnen samen, doormiddel van burgerparticipatie, een gezonde leefomgeving creëren. De gebiedsontwikkeling van het zwembad in Oss biedt een mooie kans om gezondheidsbevordering en -bescherming mee te nemen. Het toevoegen van extra sportvoorzieningen zoals een nieuw voetbalveld en/of indoor padelbanen (naast het zwembad) vergroten het sportaanbod van de stad. Sport en bewegen hebben een positieve invloed op de gezondheid. Ter bevordering van de gezondheid kan de gemeente Oss bij de inrichting van het gebied ook rekening houden met het stimuleren van actieve mobiliteit. Korte loop- en fietsroutes maken het nieuwe recreatiegebied toegankelijk voor een brede groep inwoners en verbind het gebied met de omgeving. Het verbeteren van de huidige toegangsweg in verband met de veiligheid wordt zeer aangeraden. Door bij de inrichting van het levendig voorplein mogelijk ook een speel- en beweegtuin en eventuele andere sport- en/of culturele voorzieningen te overwegen zou het nieuwe gebied voor iedereen een plek kunnen worden die stimuleert om te ontmoeten en bewegen. Een rookvrije en aantrekkelijke plek met een divers (gratis) aanbod aan activiteiten kan voor meer sociale samenhang zorgen en het mentale en fysieke welbevinden vergroten.

Daarnaast draagt landschappelijke inrichting met veel groene en blauwe infrastructuur niet alleen bij aan klimaatadaptatie, maar ook aan de gezondheid van de gebruikers. Eventuele gezondheidsrisico’s kunnen geminimaliseerd worden, door rekening te houden met de aanbevolen maatregelen. Mocht de gemeente ervoor kiezen om een educatieve functie in het gebied te realiseren, dan zouden extra maatregelen, zoals in eerdere hoofdstukken benoemd, genomen moeten worden om de gezondheid van kinderen te beschermen. De GGD raadt het echter af om een onderwijsinstelling in het beoogde gebied te plaatsen. Kinderen zijn een kwetsbare groep en zijn extra gevoelig voor een slechtere milieukwaliteit, in dit geval vooral slechte luchtkwaliteit en veel geluid. Indien er wel voor de educatieve functie wordt gekozen dan kunnen de concepten Gezonde School en Gezonde Schoolkantine, naast de noodzakelijke beschermende maatregelen, toegepast worden. Verder worden bij het zwembad horeca gerealiseerd. De gemeente Oss heeft de kans om daar een gezonde voedselomgeving te stimuleren. Een andere functies die de gemeente Oss kan overwegen voor de gebiedsontwikkeling is bijvoorbeeld een praktijk voor een fysiotherapeut. Kleine toevoegingen kunnen een watertappunt, een zonnebranddispenser en schaduwdoeken zijn.

Ook voldoende fietsenstalling en verlichting zijn functies die de plek aantrekkelijk en veilig kunnen maken. Concluderend, het aan de voorkant meenemen van (positieve) gezondheid in de gebiedsontwikkeling beschermt en bevordert de gezondheid van de toekomstige gebruikers. De afbeelding in bijlage 3 geeft een schematische tekening weer hoe het gebied ingedeeld kan worden. Het is een voorbeeld en dient ter inspiratie voor de gemeente Oss.

Gezondheidsanalyse gebiedsontwikkeling zwembad Oss

36

Colofon Titel

Gezondheidsanalyse gebiedsontwikkeling zwembad Oss

Auteurs

5.1.2e

Betrokkenen

5.1.2e

Organisatie

GGD Hart voor Brabant

Contactgegevens

milieu@ggdgmv.nl

Kenmerk

WBGMV-573577165-42627

Datum publicatie

3 december 2024

Status

Definitief

Opdrachtgever

Gemeente Oss

en 5.1.2e , 5.1.2e

, 5.1.2e

Gezondheidsanalyse gebiedsontwikkeling zwembad Oss

, 5.1.2e

37

Bijlage 1: Bronnenlijst •

GGD Omgevingsadvies: https://www.ggdomgevingsadvies.nl/over-dit-portaal/

•

Brabantse Omgevingsscan (BrOS): https://brabantscan.nl/

•

Kernwaarden Gezonde Leefomgeving: https://ggdghor.nl/onderwerp/gezondeleefomgevingkernwaarden/

•

Richtlijnen Medische milieukunde (MMK): https://www.rivm.nl/medische-milieukunde/ggdrichtlijnen-voor-medische-milieukunde

•

Handreiking Klimaatadaptatie en gezondheid: https://awgl.nl/projecten/klimaatadaptatie-engezondheid

•

Kennisbundeling Groen en Gezondheid RIVM: https://www.rivm.nl/sites/default/files/202205/Kennisbundeling%20Groen%20en%20Gezondheid_V6.pdf

•

Kaarten Atlas Leefomgeving: https://www.atlasleefomgeving.nl/kaarten

•

Onderzoek luchtkwaliteit en gezondheid Brabant: https://www.ggdhvb.nl/app/uploads/2022/06/Onderzoek-luchtkwaliteit-en-gezondheid-inBrabant-2022-Rapport.pdf

•

Luchtkwaliteit en hoog gevoelige groepen: https://www.rivm.nl/ggd-richtlijn-medischemilieukunde-luchtkwaliteit-en-gezondheid/gezondheidseffectenluchtverontreiniging/luchtkwaliteit-hooggevoelige-groepen

•

Positieve Gezondheid in woon- en leefomgeving - Institute for Positive Health: https://www.iph.nl/positieve-gezondheid-in-woon-en-leefomgeving/

•

CityDeal Voedsel op de stedelijke agenda: https://agendastad.nl/content/uploads/2021/01/gem_instr_voedselomgeving-def21_01_2021.pdf

•

Voedingscentrum Gezonde en duurzame eetomgevingen: https://www.voedingscentrum.nl/professionals/gezonde-eetomgeving.aspx

•

Gezonde School: https://ggdghor.nl/onderwerp/jeugd/gezonde-school/

•

Gezonde School: https://www.gezondeschool.nl/over-gezonde-school/waarom-gezonde-school

•

De Gezonde Schoolkantine: https://www.voedingscentrum.nl/professionals/gezonde-eetomgeving/de-gezondeschoolkantine.aspx

•

RIVM bewonersparticipatie: https://www.rivm.nl/sites/default/files/2018-11/009416_97103_Bewonersparticipatie_V3_TG.pdf

•

RIVM Loket gezond leven: https://www.loketgezondleven.nl/aanpak-gezonde-gemeente/werk-samen/betrek-inwoners

Gezondheidsanalyse gebiedsontwikkeling zwembad Oss

38

Bijlage 2: Dataroos leefomgeving Op verzoek van de gemeente Oss is gekozen voor de thema indeling zoals in de dataroos van de GO!methode; voor meer uitleg zie: GO! methode voor dorpen in landelijk gebied | RIVM.

Bron: RIVM dashbord leefomgeving https://proofofconcept.rivm.nl/. NB: De dataroos geeft alleen een voorbeeld weer, niet de situatie in Oss. Onderwerpen die niet van toepassing zijn in de gebiedsontwikkeling in Oss en daarom niet meegenomen in dit rapport: •

Cultuurhistorie

•

Passend woningaanbod

•

Toegankelijke zorg/ondersteuning – huisarts en apotheek

•

Supermarkten

•

Zingevingsplaatsen

•

Binnen ontmoeten (NB: komt wel terug onder andere thema’s in het rapport)

•

Burenhulp

•

Vrijwilligerswerk

Gezondheidsanalyse gebiedsontwikkeling zwembad Oss

39

Bijlage 3: Gebiedsschets gezondheidsanalyse T.b.v. de presentatie voor de gemeente Oss (21-11-2024): Getekende schets als voorbeeld hoe het gebied ingericht kan worden vanuit het perspectief van gezondheid.

Gezondheidsanalyse gebiedsontwikkeling zwembad Oss

40

Legenda toegepaste uitzonderingsgrondslagen In dit document zijn gegevens geanonimiseerd op grond van: Wet

Artikel

Omschrijving

Pagina's

Wet open overheid

Art. 5.1 lid 2 sub e

De eerbiediging van de persoonlijke levenssfeer

1, 29, 38