Bijlage 3 - Bijlage XV planMER - Ontwerptoelichting VKA Duurzame Polder
Tekst van het document
Realiseer een evenwichtige zwerm, met vergelijkbare onderlinge afstanden tussen Realiseer een evenwichtige zwerm, met vergelijkbare turbines, zodat het als één opstelling herkenbaar blijft met een rustig beeld.
onderlinge afstanden tussen turbines, zodat het als één opstelling herkenbaar blijft met een rustig beeld.
aan op de grote lijnen van west naar oost (Hertogswetering, Hoef-
Ø Hanteer landschappelijke grenzen, zoals wegen en waterlopen. Sluit graaf, hoogspanningslijn). aan op de grote lijnen van west naar oost (Hertogswetering, Hoefgraaf, Hoogspanningslijn).
Volg V o llandschappelijke g l a n d s c hlijnen a p pzoals e l i jwegen k e len i j waterlopen n e n z oen a lhanteer s w elogische gen en landschapsgrenzen. waterlope en hanteer logische landschapsgrenzen.
ONTWERPTOELICHTING CONCEPT VKA - DUURZAME POLDER
HOUD REKENING MET DE GELDENDE RANDVOORWAARDEN
V O O R K O M Z O V E E L M O G E L I J K W I N D A F VA N G
Bij de plaatsing van windturbines moet rekening worden gehouden met de
Om windafvang tussen achter elkaar staande turbines zoveel mogelijk te
technische en milieukundige randvoorwaarden. Deze zijn uitgewerkt in de
voorkomen, wordt bij het opstellen van windturbines altijd een onderlinge
MER en toegelicht in hoofdstuk 2. Daarbij gaat het om:
afstand gehanteerd. Deze is afhankelijk van de rotordiameter.
•
Harde beperkingen (woonkernen en bebouwing buitengebied, waterwingebied, hoogspanningsverbinding, hoofdtransportleiding gas, rijks-
Rekening houden met de onderlinge afstand is ook van belang voor het
monumenten).
realiseren van de gewenste energie-opwek in beide gemeenten. Met name
•
Maatgevende milieuaspecten (geluid, natuur).
voor Oss is het zoveel mogelijk verminderen van windafvang door de turbi-
•
Overige aspecten (landschap, cultuurhistorie en archeologie, bodem en
nes in ‘s Hertogenbosch van belang.
water, slagschaduw, externe veiligheid (waaronder defensie)). ONTWERPPRINCIPES VOOR HET CONCEPT VKA: ◼
Houd binnen het zoekgebied rekening met de geldende technische
ONTWERPPRINCIPES VOOR HET CONCEPT VKA: ◼
Houd voldoende afstand tussen turbines om windafvang van tur-
en milieukundige eisen en randvoorwaarden en voldoe aan de gel-
bines onderling te verminderen en ook gezien de opwek-doelstel-
dende eisen met betrekking tot mitigatie/compensatie.
lingen in ‘s Hertogenbosch en Oss. Binnen een zwermopstelling is hiervoor meer flexibiliteit en ruimte dan binnen een gridopstelling.
41
ONTWERPTOELICHTING CONCEPT VKA - DUURZAME POLDER
42
M E E O N T W E R P E N VA N H E T O N T VA N G E N D E L A N D S C H A P De ontwerpopdracht voor het project duurzame polder is dat het een integrale ontwikkeling is. En om op een goede manier windturbines in het landschap te plaatsen moet het ontvangende landschap ook mee worden ontworpen. Zo heeft bijvoorbeeld de aanwezigheid van een beplanting invloed op de zichtbaarheid en de waardering van windturbines in het landschap. En door op de juiste momenten openingen te laten in beplanting kan je het uitzicht ensceneren. Koppel de aanleg van windturbines daarom aan gebiedsontwikkelingen. ONTWERPPRINCIPES VOOR HET CONCEPT VKA:
S P I E G E L I N G A A N U I T K O M S T E N U I T D E PA R T I C I PAT I E Er zijn veel zorgen over het geproduceerde geluid. Ook is er onduidelijkheid over de te hanteren normen. De meningen zijn verdeeld over of er verschil zou moeten zijn tussen de norm voor kernen en de norm voor bebouwing in het buitengebied. Opgeroepen wordt om te kiezen voor geluidsarme turbines en het geluid zoveel mogelijk te beperken. Er wordt ook een suggestie gedaan om in de nacht molens uit te zetten i.v.m. geluid voor bewoners. Er wordt gevraagd goede afspraken te maken over de monitoring van de afgesproken normen na aanleg.
◼
Zet in op een integrale gebiedsontwikkeling.
◼
Zet gebiedsontwikkelingen gericht in en versterk daarbij het ruim-
De rustige, geordende opstellingen worden hoog gewaardeerd. Over
telijke onderscheid tussen de verschillende landschappen/ deel-
de stelling of turbines in en lijn geplaatst moeten worden zijn de
gebieden binnen de Duurzame Polder. Benut landschappelijke
meningen verdeeld. Vaak wordt de wens genoemd ze te clusteren.
maatregelen ook om het zicht op de windturbines te ensceneren en
Er wordt geopperd om turbines nabij de grote landbouwbedrijven te
verzachten.
plaatsen.
◼
Koppel gebiedsontwikkelingen waar mogelijk direct aan de aanleg van windturbines, bijvoorbeeld door de aanleg van de benodigde
Windafvang van de turbines onderling wordt als zorg benoemd.
beheerpaden aan nieuwe ecologische bermen te koppelen als groen/ blauwe dooradering of de Hertogswetering/ Hoefgraaf te versterken
Er wordt opgeroepen tot een goede visuele verbeelding van de turbi-
als ecologische verbinding voor o.a. amfibieën, otter.
nes, om het voorstel goed in te kunnen schatten. Er wordt in de ateliers waardering uitgesproken voor het idee om de randen van het gebied te verzachten met beplanting. In de ateliers worden ideeën aangedragen voor de versterking van de natuur en verhogen van de biodiversiteit in de polder. Bijv. door aanleg van meer natuurlijke akkerranden, kleinschalige beplantingselementen zoals hagen, de ecologische kwaliteit van watergangen te
Enscenering door opgaande beplanting in de stadsranden, op de oeverwal en in het overgangsge-
verhogen, bloemrijke wegbermen en het gebied “natter” te maken
bied van de zandgronden naar de komgronden te plaatsen, kan het beeld vanuit de omgeving op
voor vogels.
de turbines verzacht worden. Bovenstaande tekening illustreert dit principe. In het gebied zelf kan ingezet worden op bijvoorbeeld rietlanden.
ONTWERPTOELICHTING CONCEPT VKA - DUURZAME POLDER
3. ONTWERPPRINCIPES GERICHT OP EEN Z O R G V U L D I G E I N PA S S I N G E N V O R M G E V I N G V A N D E TURBINES B E E L D K WA L I T E I T S P L A N
De ruimtelijke kwaliteit van het windturbinepark wordt naast het ruimB E E L D K WA L I T E I T S P L A N W I N D E N E R G I E W I E R I N G E R M E E R
W I N D E N E R G I E
W I E R I N G E R M E E R
telijk concept en de herkenbaarheid en rust van de opstelling ook bepaald
Voorbeelduitwerking
door de vormgeving van de turbines en de inpassing van de turbines op
• Mogelijke uitwerking van de inpassing van een turbine als onderdeel van een lijnopstelling langs de tocht. • Hierbij is uitgegaan van een benodigde opstelplaats van minimaal 30x40m verhard oppervlakte. Bij voorkeur is het verhard oppervlakte kleiner of tijdelijk en wordt deze na aanleg weer in agrarisch gebruik genomen. • De ontsluitingweg loopt langs de tocht en is uitgevoerd in betonplaten. • De bermen van de ontsluitingsweg worden ingeplant als bloemrijke akkerrand. Deze loopt langs de opstelplaats door om het zicht op de opstelplaats te verkleinen. • Langs de tocht worden natuurlijke oevers ontwikkeld. • De landschappelijke expressie van de tochten wordt zo versterkt en er wordt een nieuwe ecologisch/recreatieve structuur aan de polder toegevoegd.
maaiveld.
e mastvoet
In het vervolg van dit project moet hiervoor een beeldkwaliteitplan op-
gesteld worden. ssend in het landschap geplaatstHieronder staat een aantal uitgangspunten benoemd, dit
moet verder aangevuld en uitgewerkt worden. o klein mogelijk gehouden: Het betreffende landgebruik k tot aan de turbine doorgezet en de benodigde opstelom grote verharde oppervlakten. bij voorkeur niet uit boven de opstelplaats orbeeld een trafo worden geïntegreerd in de mastvoet st bij de turbines Hekwerken jdelijke opstelplaatsen, die na de bouw weer vergroend k kunnen worden genomen.
er moaats is
43
85
Pas binnen het gehele zoekgebied windturbines toe met dezelfde vormgeving. Daaronder
Benut zoveel mogelijk het bestaande wegennet voor de beheerpaden. Leg nieuwe beheerpaden
wordt verstaan dezelfde ashoogte, rotordiameter, gondeltype en kleur.
aan binnen de landschappelijke structuur en koppel deze aan groen/blauwe dooradering en
H + N + S '14
recreatieve routes.
Groot verhard oppervlak
Pas alle de turbinevoet zorvuldig in. Integreer alle voorzieningen in de turbinevoet. Voorkom Integreer benodigde voorzieningen in de mastvoet, geen hekwerken. hekwerken en minimaliseer de benodigde verharding rondom de turbines. Niet geïntegreerde voorzieningen
Ontwerp bijkomende voorzieningen zoals trafo’s zorgvuldig en eenduidig binnen het gehele atelier Rijksbouwmeester windpark.
ONTWERPTOELICHTING CONCEPT VKA - DUURZAME POLDER
44
5.2 HET CONCEPT VKA VOOR WINDENERGIE Het ruimtelijk concept zoals toegelicht in paragraaf 4.1 vertaalt zich in het volgende concept VKA voor windenergie in de Duurzame polder. Dit gebied is opgebouwd uit drie lagen: 1.
De uiterste grenzen van het VKA. Daarvoor hanteren we zoveel mogelijk logische landschappelijke lijnen zoals wegen en waterlopen, omdat deze vanaf maaiveld duidelijk herkenbaar en te beleven zijn. Wel wordt dit op een aantal punten verkleind tot de geluidscontour van 1 km tot de kernen. Ook aangeduid op de kaart is de 2 km contour tot woonkernen in de gemeente Oss. Het uitgangspunt is zoveel mogelijk realisatie van de windturbines binnen het deze contour, om zo meer afstand te houden tot bewoning.
2.
De harde belemmeringen die daarbinnen liggen, waar in de huidige situatie
1.De uiterste grenzen van het concept VKA
geen windturbines geplaatst kunnen worden. Het gaat om:
3.
◼
Wegen
◼
Waterlopen
◼
Bebouwing
◼
Aangewezen natuurgebieden (o.a. NNB- en natura 2000-gebieden)
◼
Buisleiding
◼
Hoogspanningsleiding
De contouren van randvoorwaarden voor natuur en geluid. Hier moet zoveel mogelijk rekening mee gehouden worden, maar er zijn wel mogelijkheden om in deze contouren turbines te plaatsen in combinatie met mitigatie/compensatie. Natuur en geluid zijn maatgevend en staan daarom op kaart. Andere factoren zoals bv. slagschaduw vallen hierbinnen.
De voorbeeldopstellingen die hierna volgen zijn getekend om de uitvoerbaarheid van het VKA te toetsen. De voorbeelden geven geen verplichting voor de turbine-posities weer. Het is de opgaven voor de initiatiefnemers om in hun vergunningaanvraag aan te tonen hoe zij aan de eisen en uitgangspunten voldoen.
2. Harde belemmeringen binnen het concept VKA
ONTWERPTOELICHTING CONCEPT VKA - DUURZAME POLDER
45
LEGENDA VKA gebied tussen 1 en 2 km zone Oss VKA gebied, buiten 1 km zone ’s-Hertogenbosch en buiten 2 km zone Oss Bebouwing, wegen Waterlopen Buisleiding NNB-gebieden Geluidscontour woningen, 47dB Lden met 3dB mitigatie, turbine type T1 Geluidscontour woningen, 47dB Lden met 3dB mitigatie, turbine type T2 Geluidscontour natuurgebieden (T1;T2) Ganzen en smientengebied Het concept VKA gebied
ONTWERPTOELICHTING CONCEPT VKA - DUURZAME POLDER
46
VOORBEELDOPSTELLINGEN POLDER ZWERM In deze voorbeeldopstelling wordt een zwerm turbines gerealiseerd. Er worden korte rijopstellingen gerealiseerd langs wegen en waterlopen. Van een afstand oogt de opstelling als een compacte zwerm turbines, van dichtbij is de relatie met het patroon van wegen en waterlopen herkenbaar en wordt de opstelling logisch en navolgbaar. Door een opstelling in een zwerm te realiseren, onstaat meer flexibiliteit om met beperkingen binnen het zoekgebied om te gaan. Een aantal turbines staan, conform eerder gemaakte afwegingen, in
A A N TA L T U R B I N E S
het ganzen- en smientengebied en
Oss: 8x T2
daarnaast staat een beperkt aantal
‘s Hertogenbosch: 12x T2
ook in de 52dB geluidscontouren van het NNB-gebied. Hier moeten nog afspraken met de bevoegde gezagen over gemaakt worden. De turbines staan buiten de veiligheidscontour rond woningen. Het is aan de initiatiefnemers om tot een definitief plaatsingsplan te komen.
Korte lijnopstellingen parallel aan wegen en waterlopen
ONTWERPTOELICHTING CONCEPT VKA - DUURZAME POLDER
47
POLDER GRID In deze voorbeeldopstelling wordt een zo zuiver mogelijk grid gerealiseerd. Bij belemmeringen komt er een turbines te vervallen, of wordt het stramien verbreed. De Hertogswetering is de bepalende richting waar het grid op is uitgelijnd.Richting de hoogspanningslijn maakt het stramien een knik. Een aantal turbines staan, conform eerder gemaakte afwegingen, in het ganzen- en smientengebied en daarnaast staat een beperkt aantal ook in de 52dB geluidscontouren van het NNB-gebied. Hier moeten nog
A A N TA L T U R B I N E S
afspraken met de bevoegde geza-
Oss: 8x T2
gen over gemaakt worden.
‘s Hertogenbosch: 14x T2
De turbines staan buiten de veiligheidscontour rond woningen. Het is aan de initiatiefnemers om tot een definitief plaatsingsplan te komen.
Gridopstelling, zoveel mogelijk parallel aan wegen en waterlopen. De onderste rij knikt mee met de hoogspanningslijn.
ONTWERPTOELICHTING CONCEPT VKA - DUURZAME POLDER
48
3 D V I S UA L I S AT I E
Z I C H T VA N A F ‘ S H E R T O G E N B O S C H
ONTWERPTOELICHTING CONCEPT VKA - DUURZAME POLDER
Z I C H T VA N A F G E F F E N
49
ONTWERPTOELICHTING CONCEPT VKA - DUURZAME POLDER
50
3 D V I S UA L I S AT I E
Z I C H T VA N A F O S S
ONTWERPTOELICHTING CONCEPT VKA - DUURZAME POLDER
Z I C H T VA N A F L I T H
51
ONTWERPTOELICHTING CONCEPT VKA - DUURZAME POLDER
52
LEIDENDE PRINCIPES VOOR CONCEPT VKA-GEBIED VOOR WINDENERGIE Voor het VKA gelden de volgende principes, waarbij alle belangen zo goed
moet onderzocht worden of plaatsing van turbines hier mogelijk is en
mogelijk zijn behartigd:
waar compensatie gerealiseerd kan worden. Er is binnen het VKA echter wel ruimte om de turbines buiten het ganzen- en smientengebied
1.
Op basis van de opwek per turbine keer het aantal turbines dat ge-
te plaatsen, mocht dit nodig zijn. De plaatsing van turbines nabij de
plaatst kan worden binnen het VKA kan gesteld worden dat aan de be-
Hertogswetering is mogelijk nadelig voor bepaalde natuurwaarden ter
stuurlijk opgave van de energie-opwek wordt voldaan. In ‘s Hertogen-
plaatse. De turbines worden binnen de 52dB geluidscontour geplaatst.
bosch kunnen 16 turbines type T1 worden neergezet, maar dan wordt
Indien nodig wordt hier compensatie voor toegepast. En er wordt inge-
niet voldaan aan de bestuurlijke opgave ‘meer dan de RES-opgave’. Er
zet op omvorming naar andere natuurtypen. Er wordt tijdens de op-
kunnen voldoende turbines type T2 geplaatst worden, waarmee meer
stelling van deze ontwerpnota nog aanvullend natuuronderzoek uitge-
dan de RES-opgave te realiseren is, maar dan is er geen landschappe-
voerd.
lijk aanvaardbare opstelling mogelijk, zoals weergegeven op het figuur op p.55. Voor ‘s Hertogenbosch geldt de randvoorwaarde van maximaal
4.
Er wordt een landschappelijk aanvaardbaar plan gerealiseerd via een
16 turbines. In Oss wordt niet meer dan 0,541 PJ opgewekt. Wanneer
concentratie van turbines in een duidelijk afgebakend deel van de pol-
het VKA verder uitgewerkt wordt richting een concrete opstelling en
der. De turbines worden in een logische opstelling binnen de polder
keuze voor turbine type moet dit nogmaals berekend worden.
geplaatst, conform de eerder beschreven ontwerpprincipes. Door de concentratie en door positionering in het centraal-zuidelijk deel van de
2.
Een geluidsbelasting van max. 42 dB Lden kan in de kernen al gehaald
polder, is ook rekening gehouden met het belang van het laagvliegge-
worden met 1 km afstand. In het buitengebied geldt een streefwaarde
bied van Defensie. Met deze keuze blijft een groot deel van het laag-
van 45 dB Lden met 3 dB mitigatie en een maximale waarde van 47
vlieggebied in tact.
dB Lden met 3 dB mitigatie. Omwille van de opwekdoelstelling van de gemeente Oss wordt ruimte geboden aan plaatsing van turbines in de
3.
5.
Voor een zorgvuldige inpassing en vormgeving van de turbines, is het
zone tussen 1 en 2 km, waarbij het principe van een geconcentreerd
van belang om turbines met dezelfde ashoogte, rotordiameter, gondel-
energielandschap wordt vastgehouden. In de afweging van belangen
type en kleur aan te houden binnen de polder. Deze en de andere ont-
kan een enkele molenaarswoning gerealiseerd worden. Een geluids-
werpprincipes zoals beschreven op p.43, gelden onverkort en vormen
belasting van 42 dB Lden voor de woningen in het buitengebied is niet
de leidende ontwerpuitgangspunten voor de realisatie van de windtur-
haalbaar.
bines.
Op basis van de huidig beschikbare gegevens kan gesteld worden dat in
6. Er dient een integraal ruimtelijk plan te worden ontwikkeld, waarbij de
het concept VKA de natuurwaarden zoveel mogelijk behouden worden,
randvoorwaarde is dat toekomstige ruimtelijke initiatieven voor wind-
door het noord/noordwestelijk deel van het gebied zoveel mogelijk vrij
turbines op elkaar afgestemd worden.
te houden. Het ganzen -en smientengebied wordt niet behouden. Er
ONTWERPTOELICHTING CONCEPT VKA - DUURZAME POLDER
SCHUIFRUIMTE BINNEN HET CONCEPT VKA Binnen het gebied van het VKA is nog ruimte om te schuiven met de daadwerkelijke opstelling van turbines. Zo kunnen belangen nog ten opzichte van elkaar worden gewogen, zie beelden en toelichting hierna. Ook worden de effecten getoond van het toepassen van kleinere turbines en het hanteren van strengere afstandsnormen tot woningen. Het zijn nadrukkelijk voorbeeldopstellingen, bedoeld om de mogelijkheden binnen het VKA-gebied te illustreren. Daarnaast wordt een optie gepresenteerd voor uitbreiding van het VKA gebied in de gemeente Oss voor het geval mocht blijken dat binnen het VKA het doel voor energieopwekking niet volledig gehaald kan worden en/of dat er uit nader onderzoek blijkt dat belemmeringen vanuit natuur groter zijn dan nu wordt verwacht.
53
ONTWERPTOELICHTING CONCEPT VKA - DUURZAME POLDER
54
BINNEN DE 2KM CONTOUR IN OSS
BEHOUD GANZEN- EN SMIENTENGEBIED EN ONTZIEN NNB
In deze voorbeeldopstelling wordt een zwerm turbines gerealiseerd, volle-
In deze voorbeeldopstelling worden er geen turbines geplaatst in het gan-
dig buiten de straal van 2 km tot de kernen van Oss.
zen en smientengebied. Ook worden er geen turbines geplaatst langs de Hertogswetering ter hoogte van het NNB gebied in Oss.
Er is ruimte voor 7 turbines type T2, waarmee de energiedoelstelling van
Er worden in deze variant in de gemeente Oss wel turbines geplaatst in de
0,514PJ naar verwachting gehaald kan kan worden. In ‘s Hertogenbosch
zone tussen de 1 en 2 km tot de kernen, die ruimte is nodig om de doel-
is met deze opstelling ruimte voor 12 turbines type T2, dit voldoet aan de
stelling te halen.
energie-doelstelling van “meer dan de RES-opgave”.
In ‘s Hertogenbosch is in dit model ruimte voor 11 turbines en in Oss 6. Er wordt een gridopstelling gerealiseerd, maar wel met een open ruimte in het midden, waardoor er geen zuivere gridopstelling ontstaat. Dit alternatief is in beginsel iets voordeliger voor het natuuraspect, omdat het ganzen -en smientengebied volledig wordt behouden. Het is echter de vraag of de ganzen en smienten in dit model niet alsnog verstoord worden door de nabijheid van turbines binnen 800m tot het gebied.
A A N TA L T U R B I N E S
A A N TA L T U R B I N E S
Oss: 7x T2
Oss: 6x T2
‘s Hertogenbosch: 12x T2
‘s Hertogenbosch: 11x T2
ONTWERPTOELICHTING CONCEPT VKA - DUURZAME POLDER
55
OPSTELLING MET TURBINE TYPE T1
16 TURBINE TYPE T2 IN ‘S HERTOGENBOSCH
Binnen het VKA is nog ruimte om te kiezen voor een minder groot turbi-
In deze variant zijn in de gemeente ‘s Hertogenbosch 16 turbines type T2
netype. Binnen het zoekgebied is in de gemeente ‘s Hertogenbosch ruimte
geplaatst. Hiermee wordt afbreuk gedaan aan de ruimtelijke ordening van
voor 20 turbines type T1. Daarmee kan voldaan worden aan de bestuurlij-
de turbines en een helder landschappelijk beeld.
ke opgave om 16 turbines te realiseren, maar dan wordt niet voldaan aan de bestuurlijke opgave ‘meer dan de RES-opgave’. Omdat het windpark
In de gemeente Oss zijn het maximale aantal turbines geplaatst, zonder een
als 1 cluster wordt ontwikkeld, betekent dit dat er in de gemeente Oss ook
landschappelijke opstelling in acht te nemen en buiten de 52dB geluids-
turbine type T1 geplaatst moet worden. In deze opstelling zijn dit er 15,
contoure van de NNB-gebieden te blijven.
waarmee aan de doelstelling van 0,541 PJ kan worden voldaan. De turbines staan buiten de 52dB contour van NNB gebieden maar binnen het ganzen en smientengebied.
A A N TA L T U R B I N E S
A A N TA L T U R B I N E S
Oss: 15x T1
Oss: 8x T2
‘s Hertogenbosch: 16x T1
‘s Hertogenbosch: 16x T2
ONTWERPTOELICHTING CONCEPT VKA - DUURZAME POLDER
56
O P S T E L L I N G M E T 4 5 D B + 3 D B M I T I G AT I E ( T Y P E T 2 )
O P S T E L L I N G M E T 4 5 D B + 3 D B M I T I G AT I E ( T Y P E T 1 )
Als er een geluidscontour gehanteerd wordt van 45dB Lden met 3 dB mi-
Als er een geluidscontour gehanteerd wordt van 45dB Lden met 3 dB miti-
tigatie is er binnen een zwermopstelling ruimte voor 7 turbines type T2 in
gatie is er binnen een gridopstelling ruimte voor 12 turbines type T1 in Oss
Oss en 9 in ‘s Hertogenbosch. Er is dan weinig ruimte meer om te schuiven
en 16 in ‘s Hertogenbosch. Daarmee kan voldaan worden aan de bestuur-
met turbine t.b.v. de ruimtelijke ordening van het windpark. Met onder-
lijke opgave van ‘s Hertogenbosch om 16 turbines te realiseren, maar dan
staande aantallen wordt er niet voldaan aan de energie-doelstelling in ‘s
wordt niet voldaan aan de bestuurlijke opgave ‘meer dan de RES-opgave’.
Hertogenbosch (“meer dan de RES-opgave”). In Oss wordt de doelstelling
In Oss wordt de doelstelling van 0,514 PJ waarschijnlijk gehaald. In ver-
wel gehaald.
band met windafvang moet voor de gemeente Oss de energie opwek precies worden berekend. In onderstaande voorbeeldopstelling staan de turbines buiten de 52 dB geluidscontour van de NNB gebieden.
A A N TA L T U R B I N E S
A A N TA L T U R B I N E S
Oss: 7x T2
Oss: 12x T1
‘s Hertogenbosch: 9x T2
‘s Hertogenbosch: 16x T1
ONTWERPTOELICHTING CONCEPT VKA - DUURZAME POLDER
57
A F S TA N D 2 X T I P H O O G T E T 2
A F S TA N D 2 X T I P H O O G T E T 1
Indien de verwachte nieuwe afstandsnorm tot woningen gehanteerd wordt
Indien de verwachte nieuwe afstandsnorm tot woningen gehanteerd wordt
van 2x tiphoogte is nog ruimte voor 6 turbines type T2 in Oss in 8 in ‘s
van 2x tiphoogte is nog ruimte voor 9 turbines type T1 in Oss en 16 in ‘s
Hertogenbosch. Daarmee kan de energie-doelstelling voor Oss waarschijn-
Hertogenbosch. Daarmee kan de energiedoelstelling voor Oss niet behaald
lijk net behaald worden (windafvang moet nog berekend worden), voor ‘s
worden, voor ‘s Hertogenbosch worden wel de aantallen behaald. Maar
Hertogenbosch wordt hiermee de energie-doelstelling niet gehaald.
wordt niet aan de opgave “meer dan de RES-opgave” voldaan.
A A N TA L T U R B I N E S
A A N TA L T U R B I N E S
Oss: 6x T2
Oss: 9x T1
‘s Hertogenbosch: 8x T2
‘s Hertogenbosch: 16x T1
ONTWERPTOELICHTING CONCEPT VKA - DUURZAME POLDER
58
OPTIE UITBREIDING VKA GEBIED IN OSS Het uitgangspunt voor het VKA is plaatsing van turbines binnen het getekende VKA gebied. Daarbij wordt in eerste instantie gekeken naar het gebied binnen de 2 km contour tot de kernen. Indien de doelstelling voor energieopwekking in de gemeente Oss niet behaald kan worden binnen het gebied van het VKA, kan het gebied ten noordoosten hiervan beschouwd worden, zie kaartbeeld hiernaast. De reden hiervoor zou bijvoorbeeld kunnen zijn dat door nieuwe inzichten vanuit het nog lopende ecologisch onderzoek de omvang van belemmeringen vanuit natuur dusdanig groot worden, waardoor het niet mogelijk wordt het beoogd aantal turbines binnen het gebied van het VKA te plaatsen. Of doordat meer nauwkeurige berekeningen aantonen dat er sprake is van meer windafvang dan nu berekend door de turbines in ’s Hertogenbosch.
Indien er gekozen wordt om dit extra gebied te benutten wordt ingezet op het realiseren van een compact cluster van ca. 4 turbines,
Dit gebied was onderdeel van redeneerlijn D, maar is afgevallen van-
buiten de 2 km contour. Plaatsing in een gridopstelling ligt voor
wege onderstaande redenen:
de hand, in lijn met de verkavelingsrichting. Houd zoveel mogelijk afstand tot het grote cluster om visuele interferentie te voorkomen.
◼
De ruimtelijk-landschappelijke wens om de turbines te clusteren tot 1 windpark, waardoor de visuele impact geminimaliseerd wordt. Anders ontstaat er een ‘hek van turbines’ tussen het stedelijk gebied van Oss en het buitengebied.
◼
De turbines hierdoor op grotere afstand van de kernen op de oeverwal en het stedelijk gebied van Oss komen te staan.
◼
De weidevogels in het noordoostelijk deel van de polder en de trekvogelroutes zo min mogelijk worden verstoord.
◼
Er ruimte ontstaat om de EVZ langs de Hertogswetering door te trekken, als compensatie voor verlies aan natuurwaarden door plaatsing turbines.
Voorkom dat de hele horizon wordt gevuld met turbines
Realiseer voldoende ruimte tussen de twee clusters
ONTWERPTOELICHTING CONCEPT VKA - DUURZAME POLDER
59
ONTWERPTOELICHTING CONCEPT VKA - DUURZAME POLDER
60
5.3 KOPPELING AAN GEBIEDSOPGAVEN De ambitie voor het project Duurzame Polder is dat het een integrale ont-
Water en bodem
wikkeling is. Naast energieopwekking gaat het om ontwikkelingen op het gebied van: •
Waterhuishouding, waarbij het water meer, langer en beter wordt vastgehouden door hogere peilen oppervlakteen meer natuurlijke inrichting watersysteem
•
Verbeteren waterkwaliteit (KRW);
•
Extensivering en innovatieve duurzame en hoogproductieve landbouw;
•
Verhogen biodiversiteit;
•
Hoogwaardig netwerk van groen- en natuurgebieden met (cultuur) historische, landschappelijke, gebruiks- en belevingswaarde.;
Landbouw
Natuur
Kansen voor deze gebiedsontwikkeling zijn per deelgebied uitgewerkt en opgenomen in hoofdstuk 5.4. In dit hoofdstuk koppelen we deze kansen aan het concept voorkeursalternatief voor windenergie. Dit wordt verder uitgewerkt en verankerd in het
Landschap en cultuurhistorie
Programma voor de Duurzame polder. Daarin wordt ook verder ingegaan op uitvoerbaarheid en financiering. We gaan in op de thema’s natuur, landbouw, recreatie en landschap & cultuurhistorie. Uitgangspunten daarbij zijn: •
Sluit aan op de verschillende deelgebieden die de polder rijk is en versterk de identiteit van het landschap;
•
Koppel waar mogelijk ontwikkelingen aan de daadwerkelijke aanleg van de windturbines (bijvoorbeeld ecologische bermen aan de aanleg van de benodigde beheerpaden);
•
Benut ontwikkelingen ook voor het verzachten en ensceneren van het zicht op de turbines (mee ontwerpen van het ontvangende landschap).
Wonen en beleving
ONTWERPTOELICHTING CONCEPT VKA - DUURZAME POLDER
61
LANDSCHAPPELIJK CASCO INTEGRALE LANDSCHAPPELIJKE GEBIEDSAMBITIE
Oss
ergie w en u e i n p scha land
U ITGAN GS P U NT EN Versterken Hertogswetering en Hoefgraaf (EVZ) Optimaliseren van plas-dras gebieden (weidevogels en wintergasten) Versterken fijnmazige (groenblauwe) dooradering Eendenkooien als groene eilanden Versterken beplanting oeverwal en vergroenen dorpsranden Versterken kleinschalige beplantingselementen overgangszone zandlandschap Verbinding tussen stad en land verder te ontwikkelen
‘s -Her togen b os ch
Nieuw energielandschap
ONTWERPTOELICHTING CONCEPT VKA - DUURZAME POLDER
62
RUIMTELIJKE PRINCIPES LANDSCHAP EN C U LT U U R H I S T O R I E GEKOPPELD AAN WINDENERGIE Het polderlandschap wordt gekenmerkt door zijn openheid, grootschalige kenmerkende lange lijnen en de gridvormige verkavelingsopzet, grote agrarische huiskavels als solitaire percelen in de ruimte en het ontbreken van beplantingselementen als lanen, singels. De eendenkooien
oud e cultuurlan d schap ve rste rke n : (hoogstam) boomgaard e n , me id oorn hage n , houtsin ge ls e n k n otwilge n
pa d en ver bind en h is to r is c h e ker nen z ic h t ba a r m a ken f o r t Lu t t ereind
breken samen met de erven de leegte van het polderlandschap. De uitgesproken leegte en vergezichten worden door de belanghebbenden zeer gewaardeerd. Het zoveel z ic h t ba a r m a ken h is to r is c h e h u t
mogelijk behouden van dit karakter is belangrijk. Door de windturbines aan de rand van de komgronden te concentreren kan deze openheid zoveel mogelijk behouden blijven.
leegt e en vergez ic h t en
Aan de randen van de polder liggen verschillende oude
k leins c h a lig la nd s c h a p ver s t er ken
cultuurlandschappen (zandgronden met lintbebouwing, oeverwal landschap met dorpen) die typerend zijn voor het gebied. Hier is het behouden van de kleinschalig verkaveling en slotenstructuur belangrijk. De landschappelij-
d oorzicht n aar la nd s c h a p
ke kwaliteit kan verder verbeteren door het versterken van
gro ens t r u c t u ren ver s t er ken
bestaande groenelementen. Dit ontneemt tevens het zicht op turbines en verhoogt ook de biodiversiteit en recreatieve beleving. Door middel van paden kunnen dorpen
k le in schalig lan d schap ve rs t er ken
ver s t er ken k leins c h a lige la nd s c h a p en la nd s c h a ppelij k inpa s s en er ven
verbonden worden. Wel is het van belang af en toe een doorzicht naar de polder te behouden.
ro u t e Beer s e over la a t
Het verder beleefbaar maken van het cultuurhistorische landschap kan mogelijk gemaakt worden door bijvoorbeeld een referentie te maken naar de Beerse overlaat d.m.v een recreatieve route, het zichtbaar maken van de historische hutten of fort Luttereind (onderdeel Zuidwaterlinie).
Verbeelding van type ontwikkelingen die gecombineerd kunnen worden met windenergie binnen de Duurzame Polder, locaties op de kaart zijn indicatief
ONTWERPTOELICHTING CONCEPT VKA - DUURZAME POLDER
63
RUIMTELIJKE PRINCIPES LANDBOUW GEKOPPELD AAN WINDENERGIE Het ontwikkelen van windturbines vindt primair plaats op agrarische percelen en wordt dus gecombineerd met agrarisch gebruik. De landbouw in de Duurzame Polder bestaat voor het
h is to r is c h k leins c h a lig pro d u c t iela nd s c h a p
grootste deel uit grote melkrundvee- en varkenshouderijen. De gronden zijn veelal in gebruik als grasland, op een aantal plekken gecombineerd met weidevogelbeheer, en de teelt van landbouwgewassen. Het grootschalige kleipolderlandschap blijft primair agrarisch gebied met ruimte voor duurzame en hoogproductieve landbouw in combinatie met extensivering.
schon e re slote n d u u r z a m e h o o gpro d u c t ieve la nd bo u w, ic m ex t ens iver ing
ver bind ing s t a d
Daarnaast wordt ruimte gezocht naar koppelkansen met energieopwekking, waterberging, natuurontwikkeling en -beheer en klimaatadaptatie. Voorbeelden
ruige a k ker ra nd en
hiervan zijn het toepassen van ruige akkerranden (bodemverbetering, vochtvasthoudend vermogen ver-
vochtvastho u d end ver m o gen bo d em vergro t en
beteren en toename biodiversiteit) en schonere sloten (uitspoeling verminderen en dus hogere waterkwaliteit). Dit kan onderdeel uitmaken van het versterken van de fijnmazige (groenblauwe) dooradering.
ve rbre d in g/omschake lin g
d u u r z a m e h o o gpro d u c t ieve la nd bo u w, ic m ex t ens iver ing
ve rbin d in g stad
Aan de randen van de polder wordt het kleinschalige landschap verder ontwikkeld. Voor het buitengebied
moz aïe k aan f un ctie s
rondom Oss en ‘s Hertogenbosch ligt hier de kans om
ver s t er ken k leins c h a lige la nd s c h a p en la nd s c h a ppelij k inpa s s en er ven
de verbinding tussen stad en land verder te ontwikkelen. Met bijvoorbeeld vormen van collectieve landbouw, stadslandbouw of verbreding van activiteiten op de erven.
ve rbre d in g/omsc h a keling
Verbeelding van type ontwikkelingen die gecombineerd kunnen worden met windenergie binnen de Duurzame Polder, locaties op de kaart zijn indicatief
ONTWERPTOELICHTING CONCEPT VKA - DUURZAME POLDER
64
R U I M T E L I J K E P R I N C I P E S N AT U U R GEKOPPELD AAN WINDENERGIE In het gebied van de Duurzame Polder liggen verschillende typen natuurgebieden. Centraal en in het noorden van de polder liggen de grootste arealen van
(la ge) gro ens t r u c t u ren d o o r zet t en
het Natuurnetwerk Brabant (NNB) en natuur gekoppeld aan agrarisch landgebruik (weidevogelgebied en ganzen- en smientengebied). Dit is tevens het
overga ngs la nd s c h a p
laagste en natste gebied van de polder en vormt de verbinding naar de Maas. Er wordt ingezet op behoud van de ecologische verbindingen tussen de gebieden van windenergie. Voor het gehele gebied geldt dat een fijnmazige
OP
we id evoge ls
EN
OPEN
ru ige ra nd en
met natuurwaarden. Dit gebied wordt gevrijwaard
E V Z d o o r zet t en
OPEN
na t u u r vr iend elij ke o ever s
dooradering van het agrarische gebied kansen biedt aan de algehele biodiversiteit. Voor het energieland-
ve rgrote n groe n blauwe d oorad e rin g
OP
pla s -d ra s gebied
EN
schap wordt ingezet op groenblauwe dooradering gericht op versterking van het landschap en de ont-
otter en a m f ibieën
wikkeling van de Hertogswetering en de Hoefgraaf na t u u r bu f fer
voor soorten die niet verstoringsgevoelig zijn, zoals ration e le po ld er
de otter en kamsalamander. In de stadsranden en het overgangsgebied worden
k limaatlan d schap
opgaande beplantingselementen toegevoegd, die de
h er s t el k leins c h a lig la nd s c h a p
natuur- en belevingswaarde van dit gebied vergroot en tevens het zicht vanuit de omgeving op de turbi-
ve rn atte n
nes verzacht. Soorten als de steenuil en marterachtigen voelen zich hier thuis. In het zuidwestelijke deel van de polder zijn er kansen om de natuurlijke verbinding met de Hooge Heide te versterken. Het (door middel van corridors) realiseren van een groter, aaneengesloten gebied komt de biodiversiteit in brede zin ten goede.
e cologisch e ver bind ingen H o o ge H eid e
Verbeelding van type ontwikkelingen die gecombineerd kunnen worden met windenergie binnen de Duurzame Polder, locaties op de kaart zijn indicatief
ONTWERPTOELICHTING CONCEPT VKA - DUURZAME POLDER
65
RUIMTELIJKE PRINCIPES WONEN EN R E C R E AT I E V E B E L E V I N G GEKOPPELD AAN WINDENERGIE In het gebied wordt een aantal nieuwe wijken aan
veilige f iet s ver bind ing
de stadsranden ontwikkeld (Amsteleind en Groote Wielen). In de kernen wordt ruimte geboden aan kleinschalige groei. Ruimte voor het transformeren van vrijkomende (agrarische) percelen naar vormen van collectieve landbouw, stadslandbouw of verbreding van activiteiten op de erven naar functies zoals
k le in schalige groe i ke rnen
o m m et j es en s t r u inpa d en
(zorg) wonen en recreëren wordt geboden langs de randen van de polder. Het is aantrekkelijk om de recreatieve verbindingen
o nver h a rd e w egen ( ext ens ieve rec rea t ie)
te concentreren aan de rand van de polder. Extensieve recreatie kan in de komgronden behouden blijven, bij voorbeeld met eventuele uitbreiding van (on)
n oord z uid ve rbin d in g lan gz aam ve rke e r
verharde paden langs/door de karakteristieke land schappen in de polder. Ook zijn er mogelijkheden om de cultuurhistorie van de polder, waaronder de Beerse Overlaat en elementen zoals eendenkooien beleefbaar te maken. Dit kan ook gecombineerd worden met het nieuwe energielandschap. Het biedt een kans om de kernen met elkaar en de steden te ver-
uitloopge bie d
binden. Van bewoners komt de wens voor een veilige (fiets)verbinding tussen de kernen en het stedelijk gebied. Dit in combinatie met ommetjes, struin- en
t ra ns f o r m eren vr ij k o m end e ( a gra r is c h e) perc elen struin e n v lon d e rpad e n
vlonderpaden door het gebied rondom steden en
veilige f iet s ver bind ing
dorpskernen. Dit zijn kleinschalige landschappen met verschillende typen groen, waardoor natuur, landschap en recreatieve beleving samen komen. Het groen minimaliseert of filtert het zicht op de polder en turbines.
re cre atieve ve rbin d in g ‘ Hooge H eid e’
Verbeelding van type ontwikkelingen die gecombineerd kunnen worden met windenergie binnen de Duurzame Polder, locaties op de kaart zijn indicatief
ONTWERPTOELICHTING CONCEPT VKA - DUURZAME POLDER
66
5.4 BESCHRIJVING HUIDIGE KWALITEIT EN ONTWIKKELKANSEN PER DEELGEBIED In de Duurzame Polder wordt in de toekomst windenergie opgewekt, maar
BELEIDSPRINCIPES GEMEENTE ’S-HERTOGENBOSCH
er wordt ook naar andere waarden, ontwikkelingen en kansen gekeken.
Algemene principes voor het grondgebied van de gemeente ’s-Hertogen-
Denk bijvoorbeeld aan het verbeteren van de waterkwaliteit, kansen voor
bosch voor de ontwikkeling van de polder luiden:
landbouw, het versterken van de biodiversiteit of het verbeteren van de
◼
recreatieve mogelijkheden.
Werken aan integrale gebiedsontwikkeling en streven naar ruimtelijke kwaliteit;
◼
Water, bodem en cultuurhistorie sturend;
Tijdens de verschillende bijeenkomsten zijn allerlei ideeën hiervoor aange-
◼
Verbinden van stad en land;
dragen door belanghebbenden in en rond de polder. Veel van deze ideeën
◼
Verbinden heden – verleden – toekomst: vitaal en toekomstbesten-
staan eigenlijk los van de plek waar de windturbines precies komen. De
dig kunnen functioneren van huidige en toekomstige gebruikers in
ideeën kunnen gecombineerd worden met verschillende opstellingen. In dit
het gebied.
hoofdstuk gaan we daarom apart in op deze ideeën. We delen een toekomstige, duurzame koers voor vijf verschillende deelgebieden in de polder, die
Deze principes zijn per thema in een aantal algemene beleidsuitgangspun-
elk hun eigen accent hebben.
ten vertaald, die worden beschreven per deelgebied.
1.
Stadsrand Den Bosch (gemeente ’s-Hertogenbosch)
BELEIDSPRINCIPES GEMEENTE OSS
2.
De weide (beide gemeenten)
Voor het buitengebied, en dus ook voor de Duurzame Polder hanteert de
3.
Overgang zand-klei (beide gemeenten)
gemeente Oss de volgende integrale doelen:
4.
Stadsrand Oss (gemeente Oss)
◼
Een klimaatrobuust en biodivers buitengebied;
5.
De oeverwal (gemeente Oss)
◼
Een functioneel buitengebied (productiegebied voor voedsel en energie en goede mogelijkheden biedt om te werken en ontspannen);
In totaal zijn er 5 deelgebieden gedefinieerd, waarvan deelgebied de Stads-
◼
Een beleefbaar buitengebied (landschap en cultuurhistorie);
rand Den Bosch alleen het grondgebied van de gemeente ’s-Hertogenbosch
◼
Een circulair buitengebied;
beslaat, en deelgebieden De Oeverwal en Stadsrand Oss alleen het grondge-
◼
Een gezond buitengebied (gezonde leefomgeving);
bied van de gemeente Oss. Deelgebieden De Weide en Overgang zand-klei beslaan grondgebieden van beide gemeenten. De beschrijvingen in deze
Deze integrale doelen zijn ook leidend bij de ontwikkelperspectieven voor
deelgebieden zijn echter voor het merendeel overeenkomstig en worden
de deelgebieden.
daarom gezamenlijk beschreven. Waar een uitgangspunt specifiek geldt voor het grondgebied van één gemeente, wordt dit vermeld.
O N T W E R P T O E LDIECEHLTGI ENBGI ECDOSNUCI E TP WTE RV KK IAN G - EDNU U R Z A M E P O L D E R
DE OEVERWAL
DE WEIDE
S TA D S R A N D O S S
S TA D S R A N D ‘S-HERTOGENBOSCH
OVERZICHT DEELGEBIEDEN
OVERGANG ZAND-KLEI
67
68
ONTWERPTOELICHTING CONCEPT VKA - DUURZAME POLDER
D E E L G E B I E D 1 | S TA D S R A N D ‘ S H E RT O G E N B O S C H
ONTWERPTOELICHTING CONCEPT VKA - DUURZAME POLDER
S TA D S R A N D ‘S-H E RTO G E N B O S C H DEELGEBIED 1 | GEMEENTE ‘S-HERTOGENBOSCH
BESCHRIJVING DEELGEBIED EN ONTWIKKELRICHTING Het gebied gelegen tussen de woonwijk De Groote Wielen, Hertogswete-
LANDBOUW
ring, Grintweg en de Rompertweg is aangeduid als het deelgebied Stads-
De verbinding tussen stad en land kan verder versterkt worden in dit ge-
rand ’s-Hertogenbosch. Ten westen hiervan wordt woonwijk De Groote
bied door ruimte te bieden voor het transformeren van vrijkomende (agra-
Wielen ontwikkeld. Vanaf 2024 wordt verder gebouwd aan de wijk. De
rische) percelen naar vormen van collectieve landbouw of stadslandbouw.
nieuwe buurt is geïnspireerd op de landelijke omgeving. Buitenleven in
Met de toenemende vraag naar lokaal voedsel is er potentie voor nieuwe
een groene omgeving is een belangrijke kwaliteit. Het fietspad dat aan de
vormen van landbouw, zoals bijvoorbeeld vormen van collectieve landbouw
oostzijde van de Groote Wielenplas is gelegen, vormt nu een harde over-
(CSA, Herenboeren, etc.), landschapsbeheer en landbouw of andere activi-
gang van de Groote Wielen naar de polder. In de gesprekken met bewoners
teiten die meer gericht zijn op stedelijke functies. Dit kan gaan om bijvoor-
en andere belanghebbenden komt naar voren dat het wenselijk is hier een
beeld de verkoop van lokale producten, moestuinen, recreatie, educatie,
meer geleidelijke overgang te ontwikkelen met ruimte voor landbouw, bos,
zorgwonen, kleinschalige horeca, etc.. Zulke (verbrede) landbouwvormen
natte natuurontwikkeling, aanvullende nevenfuncties en een uitloopgebied
passen binnen de ontwikkelkoers van het ‘klimaatlandschap’.
met recreatieve functies. In gesprek met belanghebbenden is aangegeven dat boeren een actieve rol In de tekening voor dit deelgebied is een zogenaamd toegankelijk ‘kli-
kunnen spelen in de aanleg van dit klimaatlandschap, met vormen van ex-
maatlandschap’ geschetst waarin voedsel- en mogelijk houtproductie en
tensieve landbouw, zoals strokenteelt of een voedselbos of teelt van lokale
natuur- en belevingswaarde samengaan. Hierbij hoort de aanplant van
producten, gericht op stedelijke vraag. Daarvoor wordt in dit nieuwe land-
percelen met bos en ruimte voor water met bermen en oevers die tevens als
schap ruimte geboden, alsmede voor de ontwikkeling van een of meerdere
waterberging en zuivering dienen. Het nieuwe landschap met meer diver-
kleine (productie-) bossen. Hierbij past ook een op de stad-landgerichte
siteit biedt daarnaast mogelijkheden om het zicht op de windturbines in
transformatie of verbreding van de activiteiten op de boerderij-erven. Na-
de polder te verminderen. Het ‘klimaatlandschap’ wordt als separaat pro-
tuur- en landschapsbeheer vormt een integraal onderdeel van de agrarische
ject voortgezet, wat overigens niet betekent dat vanuit de initiatieven voor
bedrijfsvoering. Voor agrariërs die een verbreding van activiteiten willen
windenergie hier geen bijdrage aan geleverd kan worden.
realiseren, of voor andersoortige begeleiding bij functiewijzigingen, stelt de gemeente een adviesloket in.
69
ONTWERPTOELICHTING CONCEPT VKA - DUURZAME POLDER
70
N AT U U R
W O N E N E N ( R E C R E AT I E V E ) B E L E V I N G
Binnen het klimaatlandschap gaan de agrarische functies hand in hand met
Bij de ontwikkeling van het klimaatlandschap in de stadsrand, is verbe-
het verbeteren van de waterkwaliteit, de versterking van biodiversiteit en
tering en versterking van de recreatieve kwaliteit een belangrijke doel-
landschappelijke kwaliteit. Ingezet wordt op het maken van verbindingen
stelling. Het wordt een uitloopgebied voor bewoners van Rosmalen en de
met het groenblauwe netwerk door aanplant van struweel en bosplant-
Groote Wielen. Het is ook van belang om het aspect van bewegen en spelen
soen op wallen en door de samenhang te versterken tussen verschillende
bij de ontwikkeling van het gebied mee te nemen als uitgangspunt. De
karakteristieke groenelementen (bosschages, bomenrijen, hagen en kleine
toegankelijkheid en doorwaadbaarheid van het gebied wordt vergroot door
extensief beheerde akker- en graslandpercelen). Hierbij wordt ingezet op
ommetjes in de vorm van struin-vlonderpaden in een kleinschalig en toe-
een verbetering van de ecologische waarden. Een mozaïek van verschillend
gankelijk (klimaat)landschap. Ook kan gedacht worden aan het bieden van
grondgebruik kan hieraan bijdragen. Aandachtspunt hierbij is het behoud
kleinschalige recreatieve mogelijkheden op en bij het water, zoals varen,
van de landschappelijke lijnen en slotenstructuur. Populierenlanen wisse-
zwemmen en speelnatuur.
len elkaar af met natte plas-dras percelen in het noordelijke deel van het gebied. Langs de Hoefgraaf zorgt een natuurbufferstrook voor een natuurlijke verbinding met stapstenen voor verschillende doelsoorten (vogels maar ook zoogdieren, insecten, amfibieën en planten). Indien mogelijk, wordt er aansluiting gezocht op het watersysteem van de Groote Wielen.
In dit klimaatlandschap is uitdrukkelijk geen ruimte voor woningbouw toegestaan. Mogelijk dient in de stadsrand nog wel ruimte te worden geboden aan de nieuwe rondweg langs de Groote Wielen (de noodzaak en haalbaarheid is nog in onderzoek). Belangrijk bij het realiseren van de rondweg om de Groote Wielen is het gelijktijdig realiseren van over- en onderdoor-
Het zuidelijk deel, het gebied ten noorden van de Rompertweg, dat in de huidige situatie lager is gelegen, biedt kansen om te vernatten. Het opzetten van het waterpeil in combinatie met natte hooilanden, draagt bij aan de verbetering van de waterkwaliteit en de biodiversiteit. Ook is hier de ambitie om de ecologische verbinding met het gebied van de Hooge Heide te versterken (o.a. voor vleermuizen).
gangen, zodat mens en dier veilig de rondweg kunnen passeren.
ONTWERPTOELICHTING CONCEPT VKA - DUURZAME POLDER
D E E LG E B I E D S TA D S R A N D ‘S H E RTO G E N B O S C H M E T S U G G E S T I E S & I D E E Ë N VO O R U IT W E R K I N G
Nieuwe vormen van landbouw De toenemende vraag naar lokaal voedsel biedt kansen voor andere vormen van landbouw, zo dicht bij de stad. Bijvoorbeeld vormen van collectieve landbouw. Klimaatlandschap met vlonder- en struinpaden Een ‘klimaatlandschap’ vormt een geleidelijke overgang van woonwijk naar polder. Met bos, bomenrijen en extensieve landbouw. Bewoners van Rosmalen en de Groote Wielen kunnen wandelen in het klimaatlandschap over nieuwe vlonder- en struinpaden.
i i i
Huidige en toekomstige waterbergingsopgave en natuur aan de rand van de polder In aansluiting bij het waterrijke landschap in de Groote Wielen en om de historische Beerse Overlaat weer zichtbaar te maken. Aansluiten bij bestaande opgave om de Hoefgraaf te verleggen (ivm de bouw van de Groote Wielen).
71
ONTWERPTOELICHTING CONCEPT VKA - DUURZAME POLDER
72
L A N D S C H A P E N C U LT U U R H I S T O R I E
W AT E R E N B O D E M
Voor de stadsrand wordt gestreefd naar schaalverkleining en wordt een
In dit gebied tussen de Groote Wielen en de Grintweg ligt de bestaande
klimaatlandschap ontwikkeld. Hierin moet ruimte worden geboden aan
ecologische verbindingszone van de watergang de Hoefgraaf. De Hoefgraaf
natuur, recreatieve mogelijkheden, extensieve landbouw, water, productie-
loopt nu nog door naar het westen, maar moet worden omgelegd vanwege
bos en eventueel nevenfuncties (bijv. educatief/ kleinschalige horeca).
de ontwikkeling van de Groote Wielen. Aan de westgrens van dit deelgebied, bij de toekomstige nieuwe stadsgrens, wordt de Hoefgraaf verlegd
De ontwikkeling van een klimaatlandschap biedt de kans om de overgang
in noordelijke richting (onderdeel van bestemmingsplan Natuurzone De
van het woongebied De Groote Wielen naar de polder te verzachten. De
Groote Wielen Noordoosthoek). In de huidige situatie is in dit deelgebied
afschermende werking van bos- en beplanting ten opzichte van de wind-
verder in de provinciale Omgevingsverordening ten noorden van de Hoef-
turbines is hiervoor een belangrijk argument. Het is daarbij belangrijk om
graaf een zone aangeduid als waterbergingsgebied. Dit is een uitgangspunt
bestaande, kenmerkende landschappelijke waarden te waarborgen, zoals
waar initiatieven in dit deelgebied en deelgebied De Weide rekening mee
de fijnmazige verkaveling en slotenstructuur. Tegelijkertijd is het ook van
dienen te houden. In deze reserveringszone voor waterberging is in begin-
belang een bepaalde mate van openheid en doorzichten te behouden, zoals
sel wel ruimte voor de plaatsing van windturbines, maar dit dient in dat
werd aangegeven in gesprekken met omwonenden en andere belangheb-
geval onderbouwd c.q. gecompenseerd te worden conform de Omgevings-
benden. In de bijeenkomsten met belanghebbenden werd ook genoemd dat
verordening. Deze zone biedt aanleiding voor combinatie van meerdere
het belangrijk en nuttig is om de uitwerking van dit gebied met een afvaar-
doelen op gebied van water, natuur en landbouw. Voor het overige, zijn
diging van bewoners van de Groote Wielen verder uit te werken. Boven-
er voor het gebied geen concrete waterbergingsopgaven. In het algemeen
staande uitgangspunten vormen het startpunt voor de verdere uitwerking.
gelden voor wat betreft waterkwaliteit en drinkwater de doelstellingen van de Kaderrichtlijn Water (KRW).
Het gebied aan weerszijden van de Rompertweg, dat in de huidige situatie lager is gelegen, biedt kansen om te vernatten. Dit is plek waar de kans
Richting de toekomst is het van belang om de laagstgelegen gebieden te
is om de overgang van zand naar klei en beleving van de Beerse Overlaat
(blijven) reserveren voor waterberging en ecologie, ook al is die opgave
zichtbaar maken. Richting het lint van Kruisstraat loopt het maaiveld op
nog niet concreet benoemd. In 2100 kan die opgave er wel komen (Project
en wordt ingezet op het markeren van de kleinschalige verkaveling en het
“Hoogwateraanpak Brabant-Oost” spreekt over een waterbergingsopgave
behoud van de doorzichten naar de polder.
van 36 miljoen m3 en mogelijk nog meer in de toekomst), waardoor het nu verstandig is deze gebieden vrij te houden van kapitaalintensieve functies.
ONTWERPTOELICHTING CONCEPT VKA - DUURZAME POLDER
In de stadsrand wordt, mede vanwege bovengenoemde reden, een water-
Toelichting gebiedsvisie ‘s-Hertogenbosch buitengebied en dorpen:
rijk gebied voorzien, als onderdeel van het nieuwe klimaatlandschap. In dit
De bodem, het watersysteem en cultuurhistorie (zoals de Linie 1629) heb-
landschap is het de bedoeling een eigen, zelfstandig watersysteem te cre-
ben ons landschap gevormd en betekenis gegeven door de tijd heen. Sa-
ëren dat op termijn gekoppeld kan worden aan het systeem van de Groote
men vertegenwoordigen bodem, water en cultuurhistorie de ‘eeuwige
Wielen en daarmee dus losgekoppeld wordt van het watersysteem in de
waarden’ van ’s-Hertogenbosch. Die willen we ook in de toekomst behou-
polder. In de huidige ontwikkeling van de Groote Wielen is er veel ruimte
den. We versterken de kwaliteit door:
voor water en wonen aan het water. De centrale rol die water en zijn ber-
◼
Te zorgen voor meer zoetwatervoorraden, waardoor de drinkwater-
gende en zuiverende functie in het gebied speelt kan dan ook doorgezet
voorraden aangevuld worden en er voldoende water is voor de steeds
worden naar het landschappelijke gebied ten oosten van de stadsrand.
langere en heftige droge periodes; ◼
voor het bergen en afvoeren van water;
Het gebied ten noorden van de Rompertweg, dat in de huidige situatie lager is gelegen, biedt kansen om te vernatten. Het opzetten van het waterpeil
Niet meer te bouwen op plaatsen die we nu of later nodig hebben
◼
Met een gezonde bodem het water beter vast te houden. De gezonde
in combinatie met natte hooilanden draagt bij aan de verbetering van de
bodem is niet alleen goed voor de ecologie, maar is ook van groot
waterkwaliteit en de biodiversiteit. Ook zijn er kansen voor de ontwikkeling
belang voor de sponswerking van de bodem;
van natuurwaarden op basis van de potenties voor kwel. Aanvullend onderzoek is vereist hoe deze beter benut kunnen worden.
73
ONTWERPTOELICHTING CONCEPT VKA - DUURZAME POLDER
74
DE WEIDE DEELGEBIED 2 | BEIDE GEMEENTEN
BESCHRIJVING DEELGEBIED EN ONTWIKKELRICHTING De Weide beslaat het hele, voornamelijk agrarische open middengebied,
In Oss wordt onder de noemer Westelijke Polder door en met agrariërs
waarin grote landbouwbedrijven zijn gelegen. Midden door de polder loopt
gewerkt aan verduurzaming en een economisch volhoudbare toekomst voor
de Hertogswetering. Een duurzame koers voor dit gebied kan niet zonder
de landbouw. Dit is een structureel proces dat ook in de landbouwvisie naar
een toekomstperspectief voor de agrarische sector. Het gebied is en blijft
voren komt. Uitgangspunt hierbij blijft ‘primair agrarisch’. Daarnaast zijn
agrarisch gebied, met een sterk accent op (duurzame) voedselproductie
er ook kansen voor natuurontwikkeling en waterberging. Waterberging ook
en met ruimte voor innovatieve hoogproductieve (kringloop)landbouw en
als schakel in het agrarisch productieproces en als koppelkans en natuur-
extensivering passend binnen het bodem en watersysteem. In de polder
ontwikkeling als onderdeel van de bedrijfsvoering of als aanvullende maat-
is ruimte voor de doorontwikkeling naar een innovatief landbouwgebied
schappelijke bijdrage.
met de focus op voedselproductie in combinatie met het verbeteren van de kwaliteit van water, bodem, lucht en biodiversiteit. Intensieve samenwer-
Voor ‘s-Hertogenbosch loopt er geen dergelijk proces. In het kader van
king tussen boeren, terreinbeherende organisaties zoals Waterschap Aa en
de gebiedsvisie buitengebied en dorpen worden mogelijkheden benoemd.
Maas, Brabants Landschap, Staatsbosbeheer, natuurverenigingen, Natuur-
Hierbij geldt voor het grootschalig kleigebied, waar het Bossche deel van
monumenten en andere belangengroepen kunnen helpen om toe te werken
De Weide onderdeel vanuit maakt, dat het primair grootschalig agrarisch
naar een meer circulair landbouwgebied en extensivering. Zo kan er geza-
gebied blijft met ruimte voor extensivering en innovatieve duurzame en
menlijk gewerkt worden aan perspectief voor de landbouw in combinatie
hoogproductieve landbouw (volgens landelijk en provinciaal beleid), in
met bijvoorbeeld het vergroten van de biodiversiteit of in combinatie met
combinatie met extensivering en de koppeling van opgaven vanuit water,
verbetering van de waterkwaliteit.
natuur en energieopwek (wind) en een zorgvuldige landschappelijke inpassing.
Ook vertelt de polder het verhaal van de Beerse Overlaat, van de strijd tegen het rivierwater. Nieuwe ontwikkelingen moeten bij dit verhaal aansluiten en waar het kan versterken, door bijvoorbeeld het benutten van waterbergingsmogelijkheden en het toevoegen van het energielandschap als dienst voor bedrijven en burgers in de steden en het buitengebied.
ONTWERPTOELICHTING CONCEPT VKA - DUURZAME POLDER
D E E LG E B I E D 2 | D E W E I D E
75
ONTWERPTOELICHTING CONCEPT VKA - DUURZAME POLDER
76
LANDBOUW
(volgens landelijk en provinciaal beleid) in combinatie met extensivering
De landbouw in de Duurzame Polder bestaat voor het grootste deel uit
en de koppeling van opgaven vanuit water, natuur en energieopwek (wind)
melkveehouderij waarvan de blijvende veehouders de komende jaren verder
en een zorgvuldige landschappelijke inpassing.
innoveren. Ze richten zich hierbij op schaalvergroting en efficiëntie of verbreding en omschakeling, in combinatie met extensivering. Natuur- en landschapsbeheer, waaronder weidevogelbeheer en fijnmazige dooradering, vormen een integraal onderdeel van de agrarische bedrijfsvoering. Voor het grondgebied van Oss geldt het volgende. De omvang van het poldergebied, de productieve bodem en vooral de aanwezigheid van vele schakels in de agro-keten vormen een sterke uitgangspositie voor de agrarische sector. We kiezen daarom primair voor de doorontwikkeling als grootschalig landbouw- en agrarisch productiegebied. Daarbij verbeteren we de kwaliteit van water, bodem, lucht en biodiversiteit. We bereiken dit vooral in samenhang met de transitie van landbouw richting (hoogproductieve) kringlooplandbouw, in combinatie met energieopwek via wind. Daarnaast zijn er ook kansen voor natuurontwikkeling en waterberging. Waterberging (ook) als schakel in het agrarisch productieproces en als koppelkans en natuurontwikkeling als onderdeel van de bedrijfsvoering of als aanvullende maatschappelijke dienst. Dit zal ook nader uitgewerkt worden in de uitvoeringsagenda Westelijke polder. Landschappelijke inpassing van de vergrote boerderij-erven is voorwaarde. De komende jaren zullen ook in het poldergebied naar verwachting veel boeren stoppen.
Hun gronden behouden de agrarische functie en worden bij voorkeur ingezet door agrarische bedrijven die de onderneming voortzetten en zo het aantal stuks vee per hectare kunnen verlagen (extensivering). Voor het grondgebied van ’s-Hertogenbosch geldt, dat de gronden in dit deelgebied primair grootschalig agrarisch gebied blijven met ruimte voor extensivering en innovatieve duurzame en hoogproductieve landbouw
N AT U U R Mede dankzij het agrarisch gebied zijn in dit deelgebied ook natuurwaarden te vinden. Rust, ruimte, openheid en natte terreinomstandigheden vormen de basis hiervoor. Het gebied is bijvoorbeeld waardevol voor weidevogels en wintergasten. Behoud van de bestaande natuurwaarden is van belang en blijvende inzet op plas-dras, kruiden-bloemrijk grasland. Daarnaast moeten mogelijkheden voor het versterken van de belevingswaarde van vogelgebieden worden geboden. In ieder geval hoort hierbij dat zoveel mogelijk van de verspreid gelegen gebieden met natuurwaarden als grote, ononderbroken en onverstoord eenheid kunnen functioneren. Belangrijk uitgangspunt voor het concept VKA, is dan ook dat het noordelijk deel van dit deelgebied, dus ten noorden van het VKA-gebied voor windenergie, als agrarisch gebied blijft behouden en verder wordt ontwikkeld met een belangrijke functie voor weidevogels en grasetende watervogels. Naast één groot, aaneengesloten gebied met voldoende voedselaanbod en broedgelegenheid voor weidevogels en overwinteraars is het voor sommige weidevogelsoorten juist belangrijk verspreid door de polder plasdras-percelen te vinden. Een idee dat is geopperd tijdens één van de bijeenkomsten met belanghebbenden is om voor elke windturbine die geplaatst wordt extra oppervlak voor weidevogels te realiseren, zodat de kansen voor weidevogels versterkt worden.
De weteringen, waterlopen en sloten vormen samen een fijnmazige netwerk waar een extensief beheer kan leiden tot het ontstaan van ruigere randen. Hier hebben bijvoorbeeld insecten baat bij. Deze verschillende
O N T W E R P T O E LDIECEHLTGI ENBGI ECDOSNUCI E TP WTE RV KK IAN G - EDNU U R Z A M E P O L D E R
DEELGEBIED DE WEIDE MET SUGGESTIES & IDEEËN VOOR UITWERKING
Innovatieve kringlooplandbouw De boeren in het gebied werken aan verduurzaming van de landbouw, zodat ook in de toekomst geboerd kan blijven worden. Samen met andere beheerders in de polder, zoals Brabant Water en natuurorganisaties combineren ze innovatieve landbouw met versterking van o.a. bodem- en waterkwaliteit en biodiversiteit.
Weidevogels Het is van belang zo veel mogelijk van de verspreid gelegen gebieden met natuurwaarden voor weidevogels als grote, ononderbroken en onverstoorde eenheden te kunnen laten functioneren. Bijvoorbeeld in het noordwesten van de polder en het natuurterrein van Staatsbosbeheer ten noorden van de Hertogswetering.
Natuur langs de Hertogswetering De Hertogswetering is een geschikte plek om natuurwaarden te versterken. Bijvoorbeeld voor de otter. De otter houdt van bosschages, poelen en moerassen. Aandachtspunt is dat weidevogels juist een open landschap nodig hebben. Openheid en meer groen moeten dus zorgvuldig afgestemd worden.
i i i i i
Fijnmazig netwerk van water en groen De kleinere weteringen en sloten vormen samen een fijnmazig ‘groenblauw’ netwerk. Door extensief beheer van de sloten en oevers, ontstaan er ruiger begroeide randen. Verhaal van Beerse Overlaat beleefbaar maken De Beerse Overlaat werd vroeger bij hoogwater als extra stroomgebied van de Maas gebruikt. Deze historie kan weer beleefbaar worden, bijvoorbeeld letterlijk door waterberging en plasdras te maken langs de oude Beerse Overlaat, of figuurlijk met wandelpaden die het oude stroomgebied volgen.
77
ONTWERPTOELICHTING CONCEPT VKA - DUURZAME POLDER
78
soorten insecten vormen weer een broodnodige aanvulling op het dieet van
het begin van het ontwerpproces eens geopperd is, wordt vanuit verstoring
de weidevogels.
van natuur niet door iedereen omarmd. Ook het waterschap heeft aangegeven hier geen voorkeur aan te geven. In overleg met belanghebbenden kan
De Hertogswetering en de Hoefgraaf vormen de doorgaande verbindingen
de situering van een onverhard pad en rustpunt wel denkbaar zijn. Vanuit
door de polder voor diersoorten die gebonden zijn aan natte natuur. Deze
de belanghebbenden is het verder gewenst om de fiets- en wandelver-
weteringen vormen de belangrijkste onderdelen van het groenblauwe net-
bindingen aan de randen van de polder te versterken en zo verbinding te
werk. Ambitie is de robuustheid van deze ’ ecologische verbindingszones
leggen met de kernen aan de randen van het gebied.
(EVZ) te vergroten door verdere ontwikkeling van het leefgebied voor de bij EVZ aangewezen soorten en door variatie in natuurelementen te maken,
De bestaande (veelal) bedrijfswoningen in dit middengebied blijven func-
zoals poelen en laagblijvende moerasvegetaties. Op de overgang naar de
tioneren als bedrijfswoning bij het agrarisch bedrijf. In sommige gevallen
weidegebieden wordt ingezet op natuurvriendelijke oevers. De Hoefgraaf
kunnen die woningen in aanmerking komen om als molenaarswoning te
kan werken als tweede ecologische verbinding.
gaan functioneren, mits aan de vereisten daarvoor wordt voldaan.
Het vinden van een evenwicht tussen enerzijds het faciliteren van soorten
L A N D S C H A P E N C U LT U U R H I S T O R I E
als de otter en meeliftende soortgroepen zoals insecten en amfibieën (o.a.
De oeverwallen in het noorden en de dekzandflanken en ruggen in het zui-
kamsalamander) en aan de andere kant het zo optimaal mogelijk inrichten