Bijlage 19 Ontwerptoelichting.pdf
Tekst van het document
et h na ies adv de van
K R C
DEMEN-DIEDEN natuurontwikkeling en rivierverruiming door kleiwinning
ontwerptoelichting
1
INHOUD
Initiatief en opdrachtgevers: K3 en Natuurmonumenten in samenwerking met Rijkswaterstaat:
1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9.
gebiedsontwikkeling, proces, vergunningenmanagement en communicatie: Iwan Reerink, K3 Gebiedsontwikkeling Jildert Hijlkema, K3 Gebiedsontwikkeling Lianne Schröder, Natuurmonumenten namens bovenstaande opgesteld door: Adri Voorwinden, (zelfstandig) landschapsontwerper fotoverantwoording: Jildert Hijlkema, Iwan Reerink, Fons Mandigers, Lianne Schröder, Adri Voorwinden
10. BEHEER
11. CHECKLIST RUIMTELIJKE KWALITEIT
nadere informatie: Natuurmonumenten, Fons Mandigers, tel 06-54295181 f.mandigers@natuurmonumenten.nl 2
INLEIDING UITGANGSPUNTEN ONTWERP NATUURONTWIKKELINGSRUIMTE CULTUURHISTORIE BAKENBOMEN DREMPELS DWARSPROFIELEN RECREATIE
7 oktober 2019
4 5 8 16 18 22 23 24 32 35 36
Hoofddoelen van het project Demen-Dieden: •
waterstandsdaling
•
veilige dijk
•
robuuste riviernatuur in het Natuurnetwerk Brabant
•
toegankelijke natuurbeleving
3
1.
INLEIDING
2.
UITGANGSPUNTEN
bodem na ontkleiing
uitsnede MeerMaas maart 2016
de basis voor de natuurontwikkeling
begrazing met grote grazers een
Ook zoogdieren als de bever, de
te verlagen en geulen te graven, komt
wordt gevormd door het maaiveld
natuurlijke begrazingsdynamiek,
otter en de das vinden er hun weg.
geeft antwoord op de ruimtelijke vragen:
er meer rivierdynamiek, ontwikkelt
te verlagen door kleiwinning, de
met een gevarieërde bloemrijke
Tevens zijn voor het oog niet zichtbare
Natuurmonumenten en Rijkswaterstaat
de ontwerpprincipes, de cultuurhistorie
de natuur zich beter én ontstaat een
lage uiterwaard krijgt hiermee meer
grasvegetatie, beperkt ruigte,
macrofauna van groot belang voor
in samenwerking met K3 en Wetering
en de natuurontwikkelingsruimte, de
betere ecologische waterkwaliteit
rivierdynamiek. Uitgangspunt is nu
struwelen en zachthoutooibos. Het
schoon water;
zorgt voor natuurontwikkeling in
omgang met de markante bakenbomen
(Kaderrichtlijn Water); de biodiversiteit
een gestuwd rivierpeil. Binnen het
terrein blijft overwegend open,
de uiterwaarden, schoner water en
en een hoofdstuk ‘recreatie’, dat
neemt toe. Bovendien zorgt het voor
project Meanderende Maas wordt
om doorstroming bij hoogwater te
verrijkte bovengrond afgegraven.
waterstandsverlaging bij hoogwater.
weergeeft welke voorzieningen worden
waterstandsdaling van 4,9 cm bij
gesproken over het eventueel instellen
garanderen;
Ook in de terreindelen waar klei
gerealiseerd. De recreatie is gericht op
hoogwater en is om die reden van
van een flexibel peil (4,70 m+ tot
er worden verschillende geulen
blijft zitten, wordt deze voedselrijke
In het eerste kwartaal van 2019 zijn
natuurbeleving.
belang voor de hoogwaterveiligheid.
5,00 m +NAP). Dit zorgt voor meer
aangelegd, meestromend én
bovengrond verwijderd. Alleen in de
de vergunningsaanvragen ingediend.
De recreatievoorzieningen komen uit
De grond of klei die bij de verlaging
dynamiek (droogval en overstroming),
geïsoleerd, zodat er meer diversiteit
dijkbeschermingszone vindt geen
Ter onderbouwing ligt er een
een zogenoemde Meanderende Maas-
vrijkomt, wordt afgezet op de markt
hetgeen gunstig is voor de natuur.
aan riviernatuur ontstaat;
weerdverlaging plaats. Hier blijft de
milieueffectrapport (MER) ter inzage.
familie die parallel aan dit plan, in
voor dijkenklei of de keramische
Bovendien draagt de verlaging van het
door de verlaagde ligging wordt de
voedselrijke bovengrond aanwezig;
Deze ontwerptoelichting is een
samenwerking met Meanderende Maas,
industrie.
maaiveld bij aan de waterveiligheid;
rivier beter zichtbaar en de natuur
vervolg op het MER uit 2018 en het
wordt een beeldenboek ontwikkeld.
Na het uitkomen van het advies van de
afgraven tot op het zand,
vanaf de dijk en veerweg goed
in het terrein en het zo optimaal
CRK, is het plan aangepast. De reacties
rekening houdend met het reliëf
beleefbaar;
beleven. Voorzieningen zijn
het laaggelegen natuurontwikkelings-
terughoudend van aard en vorm, zie het hoofdstuk ‘recreatie’.
In de komende jaren gaat het
Ruimtelijke Kwaliteit (CRK) van de
hoogwaterveiligheid. Door de uiterwaard
herinrichtingsproject Demen-
gemeente Oss. Deze ontwerptoelichting
Dieden van start. Het project van
eerder opgestelde initiatiefdocument
4
•
•
•
•
•
‘Natuurontwikkeling door Kleiwinning’
In de Maasuiterwaarden werken
en aanpassingen zijn met name op de
is een goede uitgangssituatie voor
uit januari 2016. Dit ter ondersteuning
Natuurmonumenten en Rijkswaterstaat
groene pagina’s weergegeven.
natuurontwikkeling;
gebied en het ondiepe water trekt
van het ontwerp voor de Commissie
samen aan natuurontwikkeling en
het terrein krijgt door integrale
allerlei vogels en insecten aan.
•
•
•
in het gehele plangebied wordt de
bezoekers kunnen vrij struinen
5
DE GEULEN
DE GEULEN
water dieper dan 1 meter water ondieper dan 1 meter
afbeelding - 1m waterdiepte
geulbreedte ondiepe geul 45-65 m
waterdiepte na ontkleiien de geulen
spectrum van riviernatuur verwacht, voor
zelf is immers een overal even brede,
Het creëren van open water is de
de diversiteit is dit wenselijk. Zo wordt
diepe bak, zonder ondieptes en zonder
meest efficiënte mogelijkheid om
Demen-Dieden de kraamkamer van vele
flauwe oevers. De ervaring leert ook
rivierkundige doorstroming en daardoor
soorten die typisch zijn voor de Maas.
dat de vorm van ondiepe geulen door
waterstandsdaling te realiseren. Voor de
6
6
sedimentatie van de rivier snel veranderen.
veiligheid binnendijks is dit noodzakelijk
De grote meestromende geul wordt
Door de bestaande en in de toekomst
en een harde eis. Ter compensatie
gerealiseerd door kleiwinning tot op het
toenemende fluctuatie vallen ook delen
voor buitenwaartse dijkversterking
zand, het reliëfvolgend ontkleien. Het
van de geul droog, waar weer moeras en
vanuit Meanderende Maas moet de
zandreliëf dat op deze wijze ontstaat, is
watervegetatie ontwikkeld.
waterstandsdaling gegarandeerd zijn.
de beste basis voor natuurontwikkeling. Bovendien is het wateroppervlak dat zo
Vanuit het oogpunt van natuurontwik-
De rivier de Maas is een systeem
ontstaat landschappelijk verklaarbaar.
keling en leesbaarheid verdient reliëf-
waar de verschillende soorten
Deze geul bij Demen is weliswaar breed,
volgend ontkleien in het gehele plangebied
geulen van nature voorkomen. In de
maar de waterdiepte bij stuwpeil is
de voorkeur, ware het niet dat de kleidiktes
natuurontwikkelingsopgave van Demen
zeer beperkt. Bovendien is doordat
zodanig zijn, dat er dan bij Dieden alléén
Dieden is het realiseren van enerzijds
de geuloevers zich met vegetatie
water ontstaat. Om die reden is er gekozen
meestromende en anderzijds juist meer
ontwikkelen, het verschil in aard en
bij Dieden naast zoveel mogelijk uit te
geïsoleerde geulen, een uitgelezen kans.
verschijningsvorm duidelijk met de
gaan van reliëfvolgend ontkleien ook de
Op deze manier wordt het natuurlijke
hoofdstroom van de Maas. De Maas
oever vorm te geven (zie cultuurhistorie).
referentiebeeld ondiep water met oevervegetatie 7
3.
8
ONTWERP
3.
ONTWERP
9
ONTWERP
3.
3.
Vegetatiekaart
ONTWERP
zomerbed
water
ed bi ge an pl
vegetatielegger mengklasse 90/10
vegetatielegger gras en akker
vegetatielegger ooibos
vegetatielegger mengklasse 90/10
vegetatielegger gras en akker dwarsprofiel dijkzone Kleiwinnen tot op de zandondergrond
veel beter leesbaar en wordt de samenhang
pipinglengte. In dit stadium van de
steilranden:
het begrazingspatroon geleidelijk en ziet
biedt een goede uitgangssituatie voor
tussen rivier en uiterwaarden duidelijker.
planvorming wordt uitgegaan van de in
•
door de rivier eroderen de
men opgaande bosschages ontwikkelen.
natuurontwikkeling. Bij Demen wordt
Tevens versterkt het de samenhang tussen
het dwarsprofiel geschetste principe-
buitenbochten, waardoor hier voor de
De locatie en de omvang van deze
ontgraven tot op het zand. Wanneer bij
abiotische, biotische en antropogene
oplossing.
Maas typerende steilranden ontstaan;
bosschages is niet echt te voorspellen.
Dieden ook tot op het zand zou worden
factoren. Op bepaalde plaatsen wordt
op twee locaties, namelijk in de
Het totaaloppervlak van de ruigte en
ontkleid, ontstaat een grote watervlakte.
in de vormgeving verwezen naar
situering entrees:
buitenbocht van de kleine geul van
struwelen wordt in de gaten gehouden
Het kleidek is daar zo dik, dat na het graven
cultuurhistorische elementen.
•
cultuurhistorische plekken van belang;
Dieden alsmede voorbij de Huize
om de rivierkundige doorstroming te
het maaiveld onder het stuwpeil uit komt.
Dit alles heeft een positief blijvend en
•
gekoppeld aan bestaande dijkopgang;
Dieden gebruikt voor accentueren van
garanderen, dit is een harde eis. Voor het
Om die reden blijft bij Dieden klei achter.
onomkeerbaar effect op het landschap.
•
gecombineerd met toegang voor
de lijn van de verlaagde Lelyzone;
zicht geldt dat in elk geval belangrijke
onderhoud van de steilrand geschiedt
zichtlijnen open blijven, aangegeven
door de rivier;
op de kaart culthuurhistorie, enerzijds
onder meer broedplaats voor ijsvogel
omdat het maaiveld meters lager is dan
en oeverzwaluw.
in huidige situatie. En anderzijds omdat
•
beheer. In de kleiwinningsfase verandert het
Naast de principes van natuurontwikkeling
landschap ingrijpend. Het landschap gaat,
en de cultuurhistorie, waarop in de
paden:
hoewel steeds plaatselijk van west naar
volgende hoofdstukken uitgebreid wordt
•
oost, letterlijk op de schop. Deze fase van
ingegaan, komen hier overige aspecten
gemaaid, behalve het rolstoelpad. Het
de aanleg heeft tijdelijk een negatief
aan de orde, puntsgewijs beschreven:
rolstoelpad wordt verhard.
•
Natuurmonumenten aanvullend beheer uitvoert. Indien nodig wordt ingegrepen
De ontwerptekening geeft een eindbeeld
Grote grazers houden de uiterwaard in
om de vegetatie-ontwikkeling terug te
aan. Een dergelijk beeld ontstaat, nadat
principe open. Door de vestiging van
zetten (bijv. door maaien, snoeien of
de onderzochte breedte buiten de
de natuur zich heeft ontwikkeld en het
ruigte en doornstruweel, verandert
kappen).
dijkteen, die afhankelijk is van de
water zich een weg baant.
Na de kleiwinningsfase, wanneer de
de dijkzone
natuurontwikkeling op gang komt, is het
•
landschap daarentegen juist beleefbaar,
in principe in de eerste twee jaren
•
zicht in relatie tot het beheer
effect op de beleving van het landschap.
10
vegetatiekaart, richtlijn voor het beheer
11
VEGETATIE
ooibos
beeld vegetatie mengklasse 90/10
gekleurd in ontwerptekening
5 meter of hoger. Eventueel gecombineerd
die integraal beheerd worden. De
Het op de ontwerptekening aangegeven
met struweel: in beide gevallen is de
mengklasse is variabel in de ruimtelijke
groen is struweel als wilgen, hazelaar,
verschijningsvorm van een hoge, dichte
verdeling van open en dichte vegetaties
meidoorn of hard- en zachthoutooibos
groene massa.
(verspreid of geclusterd). Voor de
gevormd uit wilgen met populier, of
Het ooibos bij Demen staat weergegeven
beoordeling van het aandeel struweel, bos
es, iep, eik. Het kan ook gesloten
op de vegetatielegger. Dat betekent dat
of riet/ruigte wordt door Rijskwaterstaat
(doorn)struweel zijn, van meidoorn
het bos zich hier mag ontwikkelen tot een
een jaarlijkse controle uitgevoerd.
en wilde rozen, maar ook transparant
aaneengesloten bos, op dit oppervlak mag
struweel of solitaire bomen. Het groen
100% bos worden. Ook in de mengklasse
water
is spontaan tot wasdom gekomen, op
90/10 komt bos voor, echter niet meer
Het betreft natuurlijk ondiep water
niet te voorspellen plaatsen, met niet
dan 10% van het totaal oppervlak.
buiten de hoofdgeul: in plas, nevengeul
te voorspellen hoogten. De natuur geeft
Als zichtlijnen worden afgesproken, dan
of strang. De vegetatiehoogte is niet
het opgaande groen vorm, de mens
kan daar geen bos ontwikkelen.
van toepassing. Beperkt variabel in
transparante begroeiing
verschijningsvorm, variabel in breedte en
controleert het oppervlak. mengklasse 90/10
12 12
water
VEGETATIE
ooibos
Het betreft natuurlijk beweid grasland met
Natuurlijk bos bevat spontaan ontwik-
maximaal 10% struweel, bos en/of riet/
kelde bomen. De bomen zijn gevarieerd
ruigte (streefwaarde/gewenste situatie).
in leeftijd en in hoogte, maar tenminste
Het gaat om grotere landschapseenheden
omvang.
13
3.
ONTWERP
3.
ONTWERP
water
bloemrijke graslanden
ontwerp bij laag water
Dan vult de gehele uiterwaard zich
•
De Maas is bij Demen-Dieden een
met water en vaart het veerpontje
gestuwde rivier, met een stuwpeil van
naar Batenburg niet meer. Bij een
4,90 m +NAP komt het water in de
10-jarig hoogwater wordt uitgegaan van
geulen en in de uiterwaard in principe
respectievelijk 8,28 m +NAP tot 7,77 m
niet veel lager;
+NAP. Bij hoogwater wordt het verval
in de geïsoleerde geul kan het peil in
namelijk groter. Dit levert eenzelfde
drogere perioden, onafhankelijk van de
beeld.
rivier, uitzakken. Dit is gunstig voor de
In de beelden hiernaast is alleen het af te
ontwikkeling van watervegetaties. De
graven gebied in beschouwing genomen.
meander in de Diedensche Uiterdijk ter
Bij een 5-jarig hoogwater loopt de
hoogte van de tv-horen bij Haren geldt
dijkzone net/net niet onder water, bij een
hierbij als voorbeeld.
10-jarig hoogwater wel.
•
ontwerp bij hoog water Bij een 5-jarig hoog water wordt een overschrijdingswaarde van 7,62 m +NAP bij Demen (rivierkilometer 184) en 7,13 m +NAP (rivierkilometer 188) aangehouden. 14
geïsoleerde geul bij tv-toren 15
4.
grasvegetatie op zandondergrond
NATUURONTWIKKELINGSRUIMTE
ruigte op voedselrijkere grond
geul in verbinding met de Maas
geulen Hemelrijk
Na de kleiwinning gaat de natuur haar
in de ondergrond aanwezig blijft. Hierop
ruwe vegetatie en meer aaneengesloten
De geulen
de geul stroomt (bijvoorbeeld bij het
gang. Dankzij de verschillen in de bodem,
ontwikkelen zich naast grassen en ruigte,
op het eiland bij Demen, is ontwikkeling
In het plangebied komen verschillende
passeren van een schip) bepaalt het beeld
waterstroming en -diepte, wordt de
kleine bosschages: struwelen als braam en
van zachthoutooibos toegestaan.
soorten geulen voor (voor de ligging zie
van de geul: zo ontwikkelt er makkelijker
natuurontwikkeling in het gebied zeer
meidoorn. De ontwikkeling van opgaande
Hierbij wordt rekening gehouden
figuur bij hoofdstuk 6 Drempels): de
oevervegetatie op de flauwe binnenbocht
gevarieërd.
vegetatie is echter beperkt toegestaan.
met zichtlijnen op Batenburg en voor
brede zandige meestromende geul
van een aangetakte of meestromende
Opgaande vegetatie-ontwikkeling, het
scheepvaart op de Maas. In natuurlijke
en het eenzijdig aangetakte kleine
geul, dan op de steilere buitenbocht. In
De bodem
zogenaamde rivierkundig verruwen, mag
uiterwaarden horen zachthoutooibossen
geultje bij Demen, de meestromende
principe beheert de rivier de geulen.
Bij Demen is sprake van reliëfvolgend
derhalve een vastgesteld percentage van
thuis.
geul en de grote geïsoleerde geul bij
ontkleien, de zandondergrond vormt
het totale oppervlak innemen.
Het is slechts decennia geleden dat
Dieden.
De geïsoleerde geul groeit, afhankelijk
ooibos hier bij de Maas is verdwenen.
In alle geulen is sprake van ondiep water,
van de hoogwaters en droge zomerse
daar het nieuwe maaiveld. Hier ontwikkelt zich een bloemrijke vegetatie. Op een
Voor het beheer worden grazers ingezet.
De namen Neerlangel, Loonse Waard
met onderwaterreliëf. In ondieper water
perioden, grotendeels dicht met
schrale ondergrond verwacht men een
Er wordt ingegrepen wanneer meer dan
en Neerloon verwijzen naar dit vroeger
(ondieper dan 1,5 m) komt water- en
moerasvegetatie. Ook hier wordt de
stroomdalflora met soorten als kruisdistel,
het afgesproken percentage van het
aanwezige bos. Ook op de historische
oevervegetatie tot ontwikkeling, met
situatie in het kader van de verruwing in
rode ogentroost en wilde marjolein. Deze
terrein verruwd. Dit ingrijpen is afhankelijk
kaarten is ooibos zichtbaar.
daarbij horende insecten en andere
de gaten gehouden. In het algemeen is
ondergrond heeft juist ook zandige plekken,
van de aard van de opgaande vegetatie,
waterdiertjes. De mate waarin contact
de geïsoleerde geul derhalve beduidend
gunstig voor bijen en wespen.
maar kan bijvoorbeeld in de vorm van
met de hoofdstroom van de rivier
groener dan de aangetakte geulen.
Op de gehele dijkzone en aan de
extra grazers, maaien of klepelen.
verschilt en is bepalend voor de uiterlijke verschijningsvorm van de geuloevers.
Diedense zijde is sprake van een meer voedselrijke situatie, omdat hier nog klei 16
zachthoutooibos op voedselrijkere grond
4.
Lokaal binnen de afgesproken hoeveelheid
Ook de wijze waarop het rivierwater door
NATUURONTWIKKELINGSRUIMTE
geïsoleerde geul
geulen Diedensche Uiterdijk
17
5.
CULTUURHISTORIE
5.
1811-1832 De cultuurhistorische waarden in het project
aan de loop van de rivier, oude meanders
Van belang zijn de Veerweg met
Heerlijkheid Dieden:
worden zo veel mogelijk behouden of meer
komen op dit traject aan deze oever niet
de veerpont naar Batenburg, deze
•
zichtbaar gemaakt.
voor. Er wordt slechts naar de meander
blijft op dezelfde plaats gesitueerd,
kasteellocatie, ook wel Heerlijkheid
van Batenburg verwezen door middel
nu met vlonderbrug. Voorts zijn
Dieden genoemd, vindt plaats door
Het contrast tussen binnen- en buitendijks
van het kleine, voor de doorstroming
er cultuurhistorische patronen (in
een ruimtelijke verwijzing tussen beide
terrein is een belangrijk cultuurhistorisch
gecreërde geultje nabij Demen.
donkergroene pijlen weergegeven): de
elementen. De aard van de verwijzing
aspect dat in dit project wordt hersteld. Juist
Maasdijk zelf en het kronkelige dijktracé,
op de dijk wordt doorgespeeld naar
door natuur in de uiterwaard en landbouw
de oude kade bij Dieden, de oude geul bij
het project Meanderende Maas;
binnendijks wordt dit zichtbaar, Ook de
de kasteellocatie.
visuele verbinding tussen dijk en rivier wordt
De bakenbomen zijn ook cultuurhistorisch
pad in westelijke richting is in dit
vergroot, doordat het buitendijkse terrein
van belang, zie hoofdstuk bakenbomen.
natuurontwikkelingsplan door de
2018
het verbeelden van de relatie van de
wat betreft het tracé van het
gemeente Oss nadrukkelijk gekozen
zichbaar lager ligt. Beide aspecten waren,
In de jaren ‘30 van de vorige eeuw is de
door de bedijking en opslibbing van de
Maas genormaliseerd en gestuwd. De
Tenslotte zijn de belangrijke
voor het accentueren van de Lelyzone,
uiterwaard, in de loop der tijd vervaagd.
daarbij gerealiseerde lijn van de verlaagde
cultuurhistorische bouwwerken op de
in plaats van het huidige pad. Het
Lelyzone wordt op verschillende plekken
kaart weergegeven: de kerken (inclusief
huidige pad is op de kaart van 1832
De cultuurhistorie van de rivier: de oude
in het ontwerp gehandhaafd en nabij
café), de molen en de kasteellocatie.
nog niet zichtbaar.
meanders en daarmee het verschil tussen
Dieden geaccentueerd. (Zie donkerblauwe
In het ontwerp wordt hiermee rekening
rivier en ‘kanaal’ bij Demen, is eveneens
dikke lijnen)
gehouden, door hier bij bouwwerken de
uitgangspunt. In dit project verandert niets 18
•
CULTUURHISTORIE
belangrijkste entrees te situeren.
ontwerp met entree 19
CULTUURHISTORIE
CULTUURHISTORIE
kade
1874
de huidige situatie op de minuutkaart Huis Dieden/kasteellocatie
less is more
Bij Dieden, tot en met de kasteellocatie,
Steile talud Lelylijn
Binnen Meanderende Maas wordt
Een duidelijke structuur met een heldere
is de landschappelijke structuur inderdaad
In het dwarsprofiel wordt de dijkzone
gekeken of Huis Dieden in ere kan
hiërarchie is vanuit landschappelijk
minder duidelijk. Om die reden wordt
onder een helling van 1:4 afgewerkt.
In het meest westelijke deel van
worden hersteld. In de huidige situatie
oogpunt wenselijk. Aan de zijde van
voorgesteld:
Dit is uit het oogpunt van beheer.
het plangebied, wordt het volgende
is de gracht van de kasteellocatie
Demen is het helder:
•
zo veel mogelijk reliëfvolgend te
Natuurmonumenten vindt een steilere
voorgesteld:
herkenbaar als historisch element
•
reliëfvolgend ontkleien;
ontkleien, aan de Maasoever;
afwerking niet wenselijk. Enerzijds is
•
en de ligging van de uitweg mogelijk
•
de veerweg blijft op de huidige locatie
de geul te herstellen. De geul lag naast
het zo dat grazers problemen hebben
het volgend van de Lelylijn met steil talud (Ruimtelijke Kwaliteitskader);
ook. De wenselijke verbinding tussen
als belangrijke cultuurhistorische
de kade die op de kaart van 1874
met steile hellingen, anderzijds moeten
kasteellocatie en uiterwaard betreft
verbinding.
zichtbaar is;
steile hellingen door mensenhanden in
locatie parkeerplaats, locatie
aan de dijkzijde wordt de dijkzone als
stand worden gehouden. In een robuust
vogelkijkhut. Zie beeldenboek en
grens genomen;
natuurgebied past dit niet, ook niet vanuit
nader te overleggen in groter verband
daar waar de Lelylijn en de grens
het kostenaspect.
Meanderende Maas.
landschappelijke keuze.
samenvallen, wordt de rechtstand
De steile taluds worden alleen gerealiseerd
het kleine ondiepe geultje bij
van de Lelylijn als grens van de
wanneer dit in het ontwerp is aangegeven.
Voor het het herstel van de verbinding
Demen is noodzakelijk voor
geul aangehouden, dit conform de
Daar waar niet wordt gegraven, wordt ook
tussen de uiterwaarden en de
de waterstandsdaling, Voor de
in Meanderende Maas vastgestelde
de Lelylijn niet geaccentueerd.
kasteellocatie wordt gedacht aan een
vormgeving is gekozen naar verwijzing
Ruimtelijke Kwaliteitskader;
Net als bij het ontkleiien, vormt dit de
verbeeldend ruimtelijk element, als een
naar de geul bij Batenburg.
de locatie van parkeerplaatsen worden
basis voor de natuurontwikkeling. De
nader bepaald.
natuur: het rivierwater, de grazers en de
de aansluiting van de uitweg naar de
Daar zijn twee elementen aan
buitendijkse entree. Voorgesteld wordt
toegevoegd:
de entree en parkeerplaatsen met het
•
project van de Meanderende Maas op te pakken.
palenrij. 20 20
•
wind geven de taluds verder vorm.
•
•
LANDSCHAPPELIJK ONTWERP DEMEN DIEDEN
de dijkzone als randvoorwaarde, geen
•
•
•
later te bepalen gemaaide paden,
13 september 2019
21
6.
landschap en cultuurhistorie
een ovaal, ‘meestromend’ terrein,
•
bakenbomen qua structuur behouden
dat bij ontkleien op hoogte blijft.
is wens van de gemeente Oss;
De bestaande steenbestorting
het geheel aan bakenbomen
beschermd de boom aan de
markeert de ligging van de Maas;
rivierzijde;
• •
de beleving van het landschap en speciaal van de rivier de Maas wordt daarmee versterkt.
natuur •
de bakenbomen vormen broedgelegenheid voor vogelsoorten zoals de buizerd en steenuil. In het plan worden geen bakenbomen verwijderd.
ontwerp •
gekozen wordt voor het handhaven
•
tussen de bakenbomen wordt het terrein ontkleid.
BAKENBOMEN
7.
DREMPELS
drempels De drempels die de geulen scheiden van de rivier worden net onder stuwpeil aangelegd. Het is het voor grazers wenselijk om de eilanden te betreden, om deze open te houden. Ook voor beheerders met tractoren is toegang tot de eilanden van belang. Een juiste verharding van de drempels is voor tractoren essentieel. Door stapstenen toe te passen bij het kleine geultje van Demen, wordt een extra, avontuurlijke struinroute voor recreanten gemaakt. Het rivierwater stroomt daar ongestoord in, maar de invloed van de golfslag veroorzaakt door schepen, wordt wel verminderd. Dit is gunstig voor de ontwikkeling van flora en fauna.
van de bestaande bakenbomen op 22
23
8.
DWARSPROFIELEN
DP1: dwarsprofiel bij Demen
dwarsprofielen Door de klei af te graven, ontstaat er een waardverlaging. Delen van de uiterwaard blijven echter onvergraven en in andere delen wordt na verwijdering van de klei, het maaiveld gedeeltelijk opgevuld. Er ontstaan veel hoogteverschillen in de uiterwaard, zelfs tot enkele meters. De dwarsprofielen op de volgende pagina’s geven een indruk van deze hoogteverschillen en de taluds welke worden aangelegd. Daarbij wordt onderscheiden: •
niet vergraven hoogtes;
•
natuurlijke hoogtes (na verwijdering van de zandondergrond);
•
gewenste hoogtes (ontwerphoogtes).
De plaats van de dwarsprofielen staan weergegeven op de kaart op de voorgaande pagina, hoofdstuk 7 Drempels.
24
25
8.
DWARSPROFIELEN
DP1a: dwarsprofiel bij vlonderbrug Demen
DP2: dwarsprofiel tussen Demen en Dieden
26
27
8.
DWARSPROFIELEN
DP3: dwarsprofiel bij Dieden
DP4: dwarsprofiel bij Diedensche Uiterdijk
28
29
BAKENBOMEN
BAKENBOMEN
Anders dan in het ontwerp van januari 2019, is het verwijderen van bakenbomen niet meer aan de orde. Alle bestaande bakenbomen blijven op een royale verhoging in het landschap aanwezig. Eerder is het wel aangeduid als ‘ovaal terreintje’, zoals hiernaast zichtbaar is dat echter niet de juiste benaming. Aan de rivierzijde blijft de boom door de stortsteen beschermd. Rondom de boom blijft het maaiveld onvergraven. Bij de bakenbomen die door het ontgraven van geulen op een kwetsbare positie komen te staan, wordt zorgvulding naar de groeiplaatsomstandigheden gekeken. Deze moeten voor de bakenbomen optimaal blijven. Zonodig worden extra steenbestortingen aangebracht, of wordt de ontgravingslijn aangepast. Op kritieke punten kan het dan zijn dat aan
principe dwarsprofiel bakenbomen
vullend aan de bestaande steenbestorting, ook aan de zijde van een nieuwe geul steenbestorting tegen de bakenboom wordt aangebracht.
In de uitwerking van het ontwerp is ruimte om aan te haken bij de uitkomst van het ‘100 km bakenbomen’- beleid van Provincie en Gemeenten.
technisch detail locatie bakenbomen 30 30
referentiebeeld Bakenbomen Kesselsewaard getijdegeul 31
9.
9.
RECREATIE
RECREATIE
entree De Demense en Diedense uiterwaarden zijn
•
wandelaars: voor de rust en de ruimte;
planning voorzieningen
entrees
vlonderbrug bij Demen
stapstenen
straks op de eerste plaats natuurgebieden,
•
fietsers die genieten van het uitzicht
De recreatievoorzieningen worden in de
Over de gehele lengte van Demen-Dieden
Het karakter van de vlonderbrug
Het schiereiland dat ontstaat bij het kleine
vanaf de dijk.
loop van het project verder uitgewerkt,
is er sprake van twee grotere en vier kleine
moet passen binnen de uitstraling van
eenzijdig aangetakte geultje wordt voor
in samenhang met de voorzieningen van
ingangen. De kleine ingangen zijn sober
Meanderende Maas, ingetogen en sober.
recreanten ontsloten door stroomopwaarts
waar bezoekers te gast zijn in de natuur. In de (Maas)uiterwaarden van Natuurmonumenten mag men in de
Het grootste deel van de bezoekers
Meanderende Maas, in het beeldenboek, waar
en heel kleinschalig: een klaphekje en
De vlonderbrug komt dicht op het water,
een drempel aan te brengen.
uiterwaarden overal struinen.
loopt een rondje. Daarom komen er in
een huisstijl wordt ontwikkeld.
terreinbord van Natuurmonumenten. Deze
voor de beleving, maar hoog genoeg voor
Stroomafwaarts worden stapstenen
dit gebied verschillende voorzieningen,
Waar nodig wordt voor de voorzieningen
zijn vooral bedoeld voor de lokale bevolking.
kano’s onder de brug door. De vlonderbrug
aangebracht. Dit is een avontuurlijk deel.
Natuurmonumenten maakt ‘maaipaden’, die
zoals enkele bruggetjes, stapstenen en
een vergunning aangevraagd. Wanneer de
Zo nodig krijgen de twee belangrijkste
krijgt een aanlanding op een middeneiland,
Wat betreft de aard van het materiaal,
ook worden benut voor het beheer. Verder
een rolstoelpad die zorgen voor kleinere
uitvoering start in 2020, wordt begonnen in
entrees een parkeerplaats. De locatie
met een plek om mensen in rolstoel te
wordt gezocht naar gebiedseigen, als
zorgt de natuur voor haar eigen zonering:
en grotere ‘rondes’ in het gebied. Dit in
het westelijk deel van het projectgebied. De
van de parkeerplaatsen wordt nader
laten vissen. De vlonderbrug is 2 á 2,5 m
gebakken klinkers.
natte plekken, distels en meidoorn en
aansluiting op lokale wensen.
uitvoering duurt 7 tot 10 jaar. Elke vergunning
bepaald in afstemming met de gemeente
breed, heeft een overspanning van 160-
voor een vergunningplichtig object wordt
Oss en Meanderende Maas. Als parkeren
180 m, geen hoge leuning en lijkt op de
rolstoelpad
De voorzieningen worden in lijn gebracht
een jaar voorafgaand aan de beoogde aanleg
op gras plaatsvindt, is dat versterkt door
vlonder van Hemelrijk. Het grote verschil
Het rolstoelpad buiten de kroonprojectie
De uiterwaarden in Demen-Dieden zijn
met de andere uiterwaarden in het gebied
aangevraagd. Voor bijvoorbeeld het rolstoelpad
grasbetonstenen of kunstof matten. Vanaf
met Hemelrijk is echter de opstaande
van de bakenbomen, is mogelijk van
geschikt voor extensieve recreatie:
dat het project Meanderende Maas omhelst,
wordt dan 3-5 jaar na de start van het project
de entree lopen bezoekers, ook via een
randen, of lage leuning, ten behoeve van
gietbeton. Het rolstoelpad wordt overlegd
•
ommetjes van lokale bevolking;
zoals in de Hemelrijkse Waard (foto). Met
de vergunning aangevraagd (mogelijk in 2022).
klaphekje, het natuurgebied in.
de fietsers. De eisen en vormgeving van de
met de belanghebbenden. De twee
•
natuurliefhebbers die op de dieren
de inrichting wordt rekening gehouden met
Een zelfde redenering volgend, geldt dan de
Bij parkeerplaatsen is ruimte voor meer
vlonderbrug worden in een later stadium
bestaande dijkopgangen worden zonodig
(veelal vogels) en stroomdalflora
de inpassing in het landschap, veiligheid,
concrete aanvraag voor de vlonderbrug vanaf
informatie, over het natuurgebied,
bepaald, in overleg met de gemeente Oss
geoptimaliseerd met een talud/helling
afkomen;
hoogwaterbestendigheid en duurzaamheid.
2024, 5-7 jaar na aanvang van het project.
activiteiten en bezienswaardigheden.
en Meanderende Maas.
1:20.
anderzijds avontuurlijke koeienpaadjes.
32
33
9.
vlonderbrug parkeerplaats Oijen
RECREATIE
10. BEHEER
stapstenen, gebiedseigen materiaal beheer Grote grazers gaan de natuurlijke vegetatie beheren. Hoe meer grazers, deste hoger de begrazingsdruk, deste meer open is de vegetatie. Dat neemt niet weg dat het ooibos en 10% van het oppervlak in de mengklasse, dicht gesloten opgaande begroeiing mag zijn. In het deel waar volgends de vegetatielegger geen opgaande begroeiing mag ontwikkelen, wordt dat voorkomen. Om die reden wordt aanvullend op het grazen, onder regie van
Het beheer wordt vastgelegd in het beheerplan als onderdeel van de watervergunning. Ook de vegetatielegger wordt vastgelegd. Ten behoeve van het beheer worden beheeringangen gemaakt en vangkralen voor het vee. De vormgeving en materialisering van deze voorzieningen worden vastgelegd in het beeldenboek voor de Meanderende Maas.
Natuurmonumenten, door zagen, maaien en/of klepelen ingegrepen in het natuurlijke proces. Dit is conform de vegetatielegger alsmede op plaatsen waar dat belangrijk is, de zichtlijnen. Dit is afgesproken en karrespoor 34
vastgelegd in het ontwerp. gemaaid pad 35
10. CHECKLIST RUIMTELIJK KWALITEITSKADER Aandachtspunten in het ontwerp vanuit
Creëren van gezicht van en naar de Maas:
de leidende principes uit het Ruimtelijk
•
Kwaliteitskader:
tevens een positieve bijdrage leveren aan de lokale ondernemers.
in het ontwerp is er ruimte voor zichtlijnen, zoals het zicht op Batenburg vanaf Demen door de instroomopening van de geul
De Maas als natuurverbinding met
Het vergroten van het contrast
en nieuwe en bestaande laagten (hfst 3
waardevolle uiterwaard-natuur, met
tussen meanders en de Lelyzone:
ontwerpen kaart cultuurhistorie);
meerwaarde voor economische en
in de smalle uiterwaard is er weinig ruimte
maatschappelijke opgaven
Demen (hfst 3 ontwerp);
voor bos, het smalste deel wordt zelfs
•
de zichtbaarheid van de Lelyzone
gemaaid om doorstroming te garanderen
een lange ketting van uiterwaarden
hfst 4 natuurontwikkelingsruimte).
langs de Maas, allen onderdeel van
• •
het behoud van het kanaalkarakter bij
versterken bij Dieden (hfst 5
•
•
cultuurhistorie); •
•
het Natuurnetwerk Brabant. Het sluit
behoud bakenbomen op kleine ruggen
Versterken recreatieve verbindingen
aan op de Middelwaard en (oeverzone)
die in de stroomrichting liggen, er
en ruimtelijke en cultuurhistorische
Diedensche Uiterdijk, maar ook het
is ruimte op het nieuwe maaiveld
structuren (hfst 9 recreatie)
gebied Batenburg aan Gelderse zijde;
om eventueel nieuwe bomen aan te
•
•
door de samenwerking met
wandelen. Hiermee sluit het wandelen aan
verschillende partners, publiek en
de overgang van de onvergraven
op de oostelijker Middelwaard, waar nu
privaat, worden meerdere doelen
zone langs de dijk naar het vergraven
reeds volop gewandeld wordt;
gerealiseerd, belangrijk voor economie
de aangetakte geulen zijn toegankelijk voor
en maatschappij;
•
talud van 1:4, er wordt een nieuwe
de kano, waarmee er een aantrekkelijk
“Lelyzone’ gecreëerd.(hfst 3 ontwerp)
alternatief voor de Maas wordt geboden;
straks bij de uitvoering, wordt de
het voet-en fietspontje blijft behouden,
omgeving nauw betrokken. Zij zijn
zodat de mooie verbinding met de Gelderse
op de hoogte wat er in hun ‘voortuin’
zijde blijft;
gebeurt.
• Reactiveren oude Maasmeanders binnen dit plangebied is geen meander aanwezig (hfst 3 ontwerp); •
het gehele gebied wordt opengesteld voor
planten (hfst 6 bakenbomen);
deel wordt vormgegeven met een
•
Demen-Dieden is een schakel aan
•
•
bij de plantontwikkeling, maar ook
in het ontwerp wordt de leesbaarheid van
de ligging van de nieuwe geulen bij
het landschap versterkt, bijv een oude kade,
Dieden is gebaseerd op oude kaarten
ligging geul, zichtbaar maken Lelyzone,
(hfst 5 cultuurhistorie).
aandacht voor locatie voormalig kasteel (hfst 5 cultuurhistorie).
Versterken van de eenheid binnen de dijken: •
•
plangebied ligt buiten de dijken, de
potentieel:
buitendijkse eenheid wordt versterkt
•
er is een directe economische opbrengst
(hfst 5 cultuurhistorie);
door het afgraven van klei voor de
er wordt gekozen voor eenheid
keramische industrie, een vorm van
van het ontwerp van het voorland
circulaire economie;
(onvergraven zone langs de dijk). De
36
Versterken economische kracht en
•
daarnaast zal door de kwaliteitsimpuls in
overgang wordt gegeven met een 1:4
het landschap het gebied aantrekkelijker
talud. (hfst 3 ontwerp)
worden om te recreëren en wonen. Dit zal 37