Bijlage 1 - Bijlage I ontwerpprogramma - Ontwerptoelichting VKA

den vormen de grillige natuurlijke randen van het gebied. Daartussen ligt

van het gebied ten noorden van de Hertogswetering voor de weidevogel,

een poldergebied met een relatief rationele verkaveling met als belangrijke

vormt nog een nadere uitwerking. Weidevogels zijn gebaat bij een open

cultuurhistorische horizontale lijnen de Hoefgraaf en de Hertogswetering

landschap, de otter gedijt juist bij de aanwezigheid van een variatie aan

en met als waardevolle verticale structuren, van west naar oost, de Grint-

natuurelementen zoals ruigte, rietlanden, poelen en moerassen. Ingezet

weg, Kerkdijk en Kepkensdonk. De noord-zuid en oost-west verlopende

dient te worden op een aaneengesloten, groenblauwe dooradering van het

verkaveling is waardevol als voorbeeld van een door mensen ‘ingericht’

agrarisch gebied bestaande uit een netwerk van watergangen, natuuroe-

landschap. De oorspronkelijke structuur is door de ruilverkaveling niet

vers, akkerranden en wegbermen.

overal meer intact.

W O N E N E N ( R E C R E AT I E V E ) B E L E V I N G

Het polderlandschap wordt gekenmerkt door zijn weidsheid, grootscha-

Belanghebbenden geven aan dat ze weinig recreatieve kansen zien in het

lige verkaveling, grote agrarische huiskavels als solitaire percelen in de

middengebied van de polder. De randen van de polder zijn veel aantrekke-

ruimte en het ontbreken van beplantingselementen als lanen, singels. De

lijker voor de recreant. Wel wordt de wens geuit de onverharde wegen te

eendenkooien breken samen met de erven de leegte van het polderland. De

behouden en zo het extensieve recreatienetwerk zo veel mogelijk intact te

uitgesproken leegte en vergezichten worden door de belanghebbenden zeer

houden. Het idee van een fietspad langs de gehele Hertogswetering, dat in

gewaardeerd. Het ligt niet voor de hand in de polder nieuwe beplantings-

ONTWERPTOELICHTING CONCEPT VKA - DUURZAME POLDER

structuren toe te voegen. Wel kan aan de randen van de polder, waar al

dem en op het water beter vast te houden. De gezonde bodem is niet alleen

meer lanen en bomenrijen aanwezig zijn, hier en daar een gat in een laan

goed voor de ecologie en landbouw, maar is ook van groot belang voor de

of bomenrij gevuld worden. Ook meer erfbeplanting rondom de (vergrote)

sponswerking van de bodem.

agrarische huiskavels voorstelbaar. Tenslotte vergt het behoud en de inpassing van de eendenkooien aandacht.

Daarnaast moet de kwaliteit van het oppervlakte- en grondwater verbeteren. Gebruik van en uitspoeling en afspoeling van mest en gewasbescher-

Vanuit cultuurhistorie liggen er kansen om het contrast tussen de ver-

mingsmiddelen naar het water in de polder moet zoveel mogelijk worden

schillende landschappen te versterken. Zoals het accentueren van de

voorkomen. Verbeteren van waterkwaliteit (Kaderrichtlijn water) kan ook

kenmerkende lange lijnen en de gridvormige verkavelingsopzet. Ook kan

worden gerealiseerd door meer natuurvriendelijke oevers (minder schrapen

het plaatsen van windturbines voor de komende 25 jaar ook als borging

van sloten), en door afspoeling en uitspoeling te beperken door bloemrijke/

worden gezien voor het behoud van de openheid. Daarnaast zijn er kansen

kruidenrijke akkerranden. Het watersysteem biedt daarmee ook ruimte

om de beleving van het landschap te versterken, met name de hutten,

voor vergroten biodiversiteit, door onder andere natuurlijke oevers.

eendenkooien en relicten van de Zuiderwaterlinie. Zo zijn er plannen de fortificaties van de Zuidwaterlinie weer beleefbaar te maken. Ook kan het

Uitputting van landbouwgronden moet worden voorkomen. Waar nodig

verhaal van de Beerse Overlaat weer herkenbaar en beleefbaar worden ge-

moet de bodem worden hersteld. Een ander bodembeheer voor gras- en

maakt in het gebied. Letterlijk door bijvoorbeeld waterberging mogelijk te

gewasteelten is vaak noodzakelijk om meer organische stoffen in de bodem

maken langs de oude Beerse Overlaat. Of meer figuurlijk door bijvoorbeeld

te krijgen en zo het bodemleven te verbeteren. Hiermee gaat ook het wa-

een netwerk van kavel- en wandelpaden te creëren die het hele traject van

terbufferend vermogen van de grond omhoog, waarmee effecten van kli-

de voormalige Overlaat verbinden. Het weer betekenis geven van de oude

maatverandering zoals drogere zomers minder effect op de bedrijfsvoering

hutten (schuilplekken in de tot halverwege de 20e eeuw lege polder) kan

van de agrariër en het welbevinden van dieren en planten hebben.

een andere verhaallijn worden in het beleefbaar maken van de Beerse Overlaat en de ontginningsgeschiedenis. De locatie van deze hutten wordt op de

In het gebied langs de Hoefgraaf en de Hertogswetering worden de ecologi-

kaart van het deelgebied aangegeven met een oranje ster.

sche verbindingszones uitgebreid en robuuster ingericht. In dit deelgebied zijn enkele provinciale reserveringszones voor waterberging in de Omge-

W AT E R E N B O D E M

vingsverordening opgenomen. Voor het overige, zijn er voor het gebied

Het principe ‘bodem en water sturend’ geldt voor de hele polder. Dit be-

echter geen concrete waterbergingsopgaven. In het algemeen gelden wat

tekent dat de eigenschappen en grenzen van het water- en bodemsysteem

betreft waterkwaliteit en drinkwater de doelstellingen van de Kaderrichtlijn

worden gerespecteerd. Een duurzaam bodembeheer vormt de basis. De bo-

Water (KRW) en de bescherming en versterking van het waterwinningsge-

dem, het watersysteem en cultuurhistorie hebben ons landschap gevormd

bied van Brabant Water en gebieden die onderdeel uitmaken van het Na-

en betekenis gegeven door de tijd heen. We zetten in op een gezonde bo-

tuurnetwerk Brabant.

79

ONTWERPTOELICHTING CONCEPT VKA - DUURZAME POLDER

80

OVERGANG ZAND-KLEI DEELGEBIED 3 | BEIDE GEMEENTEN

BESCHRIJVING DEELGEBIED EN ONTWIKKELRICHTING De bebouwingslinten Heeseind en Kruisstraat en de dorpen Nuland en Ge-

gestimuleerd in combinatie met natuur- en wateropgaven. Hier liggen mo-

ffen liggen op een hogere zandrug ten opzichte van de kleigronden van de

gelijkheden voor nieuwe vormen van landbouw met teelt van lokale pro-

polder. De doorzichten vanuit het kleinschalige landschap vanaf de bebou-

ducten, gericht op stedelijke vraag. Natuur- en landschapsbeheer, waar-

wingslinten naar het grotere polderlandschap zijn een belangrijke kwaliteit

onder weidevogelbeheer, vormt een integraal onderdeel van de agrarische

hier. Het kleinschalige zandlandschap bestaat uit landschapselementen die

bedrijfsvoering.

de hogere (drogere) dekzandrug verbindt met lagergelegen gronden langs de Hertogswetering. Op de tekening is daarom ook een koers te zien die

Voor agrariërs die een verbreding van activiteiten willen realiseren, of voor

gericht is op de versterking van dit kleinschalige landschap, bijvoorbeeld

andersoortige begeleiding bij functiewijzigingen, stelt de gemeente een

door extra houtwallen, lanen en kleine bosjes aan te leggen. Daarnaast

adviesloket in.

zijn er kansen voor recreatie, bijvoorbeeld door oude (agrarische) paden te herstellen of agrotoerisme te stimuleren (horeca en dagrecreatie in het

Uit gesprekken met belanghebbenden kwam naar voren dat de landschap-

buitengebied) op vrijkomende agrarische bedrijfskavels.

pelijke inpassing van het agrarisch gebied nog wel verbeterd kan worden. Bijvoorbeeld door de agrarische bedrijfskavels landschappelijk in te passen.

LANDBOUW

Verder werd tijdens ontwerpateliers de mogelijkheid genoemd om ruimte

Langs de noordelijke grens van het gebied, in de overgangszone van de

te bieden aan kleine (agrarische) bedrijvigheid op vrijkomende erven. Dit

lintbebouwing naar het open landschap, zetten we in op behoud van de

zijn kansen voor toekomstige initiatieven binnen het gedachtegoed van dit

huidige agrarische uitstraling en het beschikbaar houden voor grondgebon-

deelgebied.

den landbouw passend binnen het bodem en watersysteem. Hierbij wordt omschakeling naar extensieve, natuur- en landschapsinclusieve landbouw

ONTWERPTOELICHTING CONCEPT VKA - DUURZAME POLDER

D E E LG E B I E D 3 | OV E R G A N G Z A N D-K L E I

81

ONTWERPTOELICHTING CONCEPT VKA - DUURZAME POLDER

82

N AT U U R Het gebied aan weerszijden van de Rompertweg/Heeseindseweg/Weteringsgraaf (tot aan Kepkensdonk) (grondgebied ’s-Hertogenbosch), dat in de huidige situatie lager is gelegen, biedt kansen om te vernatten. Dit draagt bij aan het beleefbaar maken van de ‘Naad van Brabant’. Hierbij kan gedacht worden aan het opzetten van het waterpeil in combinatie met natte hooilanden. Dit draagt bij aan de verbetering van de waterkwaliteit en de biodiversiteit.

Door belanghebbenden werd ook aangestipt dat er potentie is om de mogelijkheden voor dieren om wegen en spoorlijnen over te steken te verbeteren, door middel van onder- of overgangen bij wegen in het gebied (en bij de spoorlijn ten zuiden van dit plangebied). Dit dient meegenomen te worden bij uitwerking van initiatieven op die plekken. W O N E N E N ( R E C R E AT I E V E ) B E L E V I N G Voor een deel van de gronden ten zuiden van de Rompertweg en ten westen van de Grintweg, ook wel benoemd als locatie De Bunders, is in de toe-

Er liggen ook kansen hier in te zetten op het versterken van de verbinding

komst mogelijk ruimte voor een landschappelijk ingepaste woningbouw-

tussen het klimaatlandschap en de Hooge Heide, onder meer voor vleer-

ontwikkeling. Dit is een locatie grofweg gelegen tussen de Rompertweg,

muizen, die dan vanuit het bos in het zuiden door kunnen vliegen naar de

Grintweg, Kruisstraat en Slagkampweg (het westelijk deel hiervan valt

ecologische verbindingszones en de Maas in het noorden. Hierdoor ontstaat

buiten het plangebied van dit Programma). Hier zouden mogelijk compacte

een landschappelijke corridor die de nu nog enigszins solitaire gebieden op

woonclusters ontwikkeld kunnen worden in een landschappelijke en toe-

elkaar aan gaan sluiten, waaronder de zuid-noord strook ten westen van de

gankelijke omgeving, passend bij de ambities zoals beschreven onder de

Grintweg-Vliertwijksestraat, de verbinding Sprokkelbosch-Sparrenburgbos,

kopjes Natuur en Landschap en cultuurhistorie.

de verbinding Mariaburgbos-Nulandse Heide-omgeving Karregat-Heeseind en het gebied tussen Karrengat-Kruisstraat.

De woningbouwopgave voor het landelijke gebied heeft als uitgangspunt om ruimte te geven aan een organische groei. Voor het grondgebied van de

In het zuidelijk deel van dit deelgebied kan de overgang van de lintbebou-

gemeente ’s-Hertogenbosch geldt dat enkel voor bestaande (agrarische)

wing op de zandgronden naar het poldergebied aangezet worden door mid-

bedrijfskavels in dit deelgebied ruimte wordt geboden voor verbreding

del van karakteristieke bosjes en laanstructuren (zie ook kopje Landschap

van de huidige (agrarische) activiteiten en eventuele herontwikkeling met

en cultuurhistorie). Hierbij is het streven de samenhang tussen verschil-

kleinschalige en passende woningbouw, mits er geen belemmeringen zijn

lende karakteristieke groenelementen (bosschages, bomenrijen, hagen en

vanuit de ontwikkelruimte die wordt geboden binnen het VKA-gebied voor

extensief beheerde akker – en graslandpercelen) te versterken. Dit kan de

windenergie. Ruimte voor nieuwe erven wordt echter niet geboden om zo

natuurwaarden in het gebied versterken. Bij dit type natuurontwikkeling

de openheid van het landschap te borgen.

dient ook aandacht te zijn voor de kwelwaarden.

ONTWERPTOELICHTING CONCEPT VKA - DUURZAME POLDER

83

DEELGEBIED OVERGANG ZAND-KLEI MET SUGGESTIES & IDEEËN VOOR UITWERKING

Herstellen en versterken van kleinschalig landschap Het kleinschalige landschap is kenmerkend voor dit gebied. Met extra beplanting zoals houtwallen, lanen en kleine bosjes kan dit landschap versterkt worden. Ook kan de overgang naar de polder daarmee verzacht worden. Deze overgang wordt nu als (te) hard ervaren voor bewoners; dorp en polder zijn nu gescheiden werelden.

Karakter van dorpslint bewaren Bewoners geven aan dat het belangrijk is het kleinschalige karakter van het dorpslint te bewaren en zo de belevingswaarde en de cultuurhistorische waarde overeind te houden, ook in de toekomst (Foto: Google Earth)

i

i

i

Verbeteren van oversteekmogelijkheden dieren Bij spoorlijn en wegen die het gebied kruisen is het nodig om de oversteekbaarheid voor dieren te vergroten, met onder- of overgangen.

ONTWERPTOELICHTING CONCEPT VKA - DUURZAME POLDER

84

In het stedelijk gebied (Oss en ’s-Hertogenbosch) wordt ingezet op ver-

bij het versterken van de samenhang tussen de verschillende karakteris-

dichting. Deze groei heeft een effect op het buitengebied. In de toekomst

tieke groenelementen. In dit deel van het gebied kan de overgang van de

krijgt het deelgebied te maken met toenemende (dag)recreatie en de uit-

lintbebouwing op de zandgronden naar het poldergebied aangezet worden

loop van de omliggende dorpen en stadsranden. Natuurgebied de Hooge

door middel van karakteristieke bosjes en laanstructuren. Dit is in lijn met

Heide, lokaal (agro)toerisme (bijvoorbeeld een minicamping of lokale ma-

de wens uit de ontwerpateliers om groenstructuren toe te voegen langs

neges) en de landelijke uitstraling van de lintbebouwing maken het gebied

lintbebouwing, om de dorpsnatuur te versterken en kleinschalig landschap

een aantrekkelijke locatie.

te herstellen. Tegelijkertijd moet ook ruimte worden geboden aan extensief beheerde akker -en graslandpercelen (natte hooilanden).

In gesprek met belanghebbenden kwam naar voren dat comfortabele en veilige fietspaden in het deelgebied gewenst zijn, zowel voor lokale gebrui-

Dit draagt niet alleen bij aan natuur maar ook aan het enigszins verzachten

kers (bijvoorbeeld schoolkinderen) als voor recreatieve gebruikers. Hier

van het zicht op de windturbines. Daarnaast werd in ontwerpateliers met

wordt ruimte voor geboden in het vervolg. Mogelijkheden om het bestaan-

belanghebbenden benoemd dat de dorpen en de polder momenteel als ge-

de snelfietspad nabij Geffen hierbij aan te laten sluiten kunnen onderzocht

scheiden werelden worden ervaren, zowel landschappelijk als functioneel.

worden.

Er is dus potentie om de verbinding tussen de hogere en drogere dekzandrug met lager gelegen gronden langs de Hertogswetering in de polder te

L A N D S C H A P E N C U LT U U R H I S T O R I E

versterken. Een van die elementen is om de doorzichten op het open pol-

Het gebied aan weerszijden van de Rompertweg/Heeseindseweg/Wete-

derlandschap vanuit de linten vast te blijven houden als uitgangspunt.

ringsgraaf (grondgebied ’s-Hertogenbosch), dat in de huidige situatie lager is gelegen, biedt kansen om te vernatten. Dit is de plek waar we kansen

W AT E R E N B O D E M

zien om de overgang van zand naar klei en beleving van de Beerse Overlaat

Het principe ‘bodem en water sturend’ geldt voor de hele polder en de

zichtbaar en beleefbaar te maken.

randen. Dit betekent dat de eigenschappen en grenzen van het water- en bodemsysteem worden gerespecteerd. Een duurzaam bodembeheer vormt

Richting het lint van Kruisstraat en Heeseind loopt het maaiveld op en

de basis.

wordt ingezet op het markeren van de kleinschalige verkaveling en het behoud van de doorzichten naar de polder. De kansen voor het verbeteren

De bodem, het watersysteem en cultuurhistorie hebben ons landschap ge-

van de kwaliteit van het landschap in dit deel van het gebied liggen vooral

vormd en betekenis gegeven door de tijd heen. We versterken de kwaliteit

ONTWERPTOELICHTING CONCEPT VKA - DUURZAME POLDER

door te zorgen voor meer zoetwatervoorraden, waardoor de drinkwatervoorraden aangevuld worden en er voldoende water is voor de steeds langere en heftige droge periodes. Ook zetten we in op een gezonde bodem het water beter vast te houden. De gezonde bodem is niet alleen goed voor de ecologie en landbouw, maar is ook van groot belang voor de sponswerking van de bodem. Daarnaast moet de kwaliteit van het oppervlakte- en grondwater verbeteren. Uitspoeling en afspoeling van mest en gewasbeschermingsmiddelen naar het water in de polder moet zoveel mogelijk worden voorkomen. Uitputting van landbouwgronden moet worden voorkomen. Waar nodig moet de bodem worden hersteld. Een ander bodembeheer voor gras- en gewasteelten is vaak noodzakelijk om meer organische stoffen in de bodem te krijgen en zo het bodemleven te verbeteren. Hiermee gaat ook het waterbufferend vermogen van de grond omhoog, waarmee effecten van klimaatverandering zoals drogere zomers minder effect op de bedrijfsvoering van de agrariër en het welbevinden van dieren en planten hebben. Het gebied aan weerszijden van de Rompertweg/Heeseindseweg/Weteringsgraaf (grondgebied ’s-Hertogenbosch), dat in de huidige situatie lager is gelegen, biedt kansen om te vernatten. Hierbij kan gedacht worden aan het opzetten van het waterpeil in combinatie met natte hooilanden.

Dit draagt bij aan de verbetering van de waterkwaliteit en de biodiversiteit.

85

ONTWERPTOELICHTING CONCEPT VKA - DUURZAME POLDER

86

S TA D S R A N D O S S DEELGEBIED 4 | GEMEENTE OSS

BESCHRIJVING DEELGEBIED EN ONTWIKKELRICHTING De stadsrand van Oss zal de komende jaren veranderen. De gemeente streeft ernaar om de komende 15 jaar 8.500 woningen bij te bouwen, waaronder in de nieuwe woonwijk Amsteleind. In deze nieuwe wijk worden bijna 3.000 woningen gebouwd. Amsteleind grenst aan de Duurzame Polder. De verbinding met het open polderlandschap, de groene buffers (o.a. rondom Ussen en Heihoek) en het agrarische karakter zijn door bewoners benoemd als belangrijke kwaliteiten om te behouden. Op de tekening zie je daarom een geleidelijke overgang van stad naar land. Met nieuwe groenstructuren en nabij de stad ook landbouw die inspeelt op de nabijheid van de omwonenden. Het realiseren van een groen netwerk draagt bij aan de verbinding tussen stad en land. We trekken de bestaande groene zones de stad in en maken zo de verbinding met het buitengebied. Op deze manier ontstaan nieuwe en betere mogelijkheden om ommetjes te maken in het poldergebied. Bestaande erven dicht bij de stad kunnen meer ‘aangekleed’ worden met groen om aan te sluiten bij de nieuwe groenstructuren, zo is geopperd in bijeenkomsten met belanghebbenden. Ook een ‘waterharmonica’, een natuurlijke waterzuivering, zou onderdeel van de stadsrand kunnen zijn. Verder is een veilig netwerk voor fietsers en wandelaars belangrijk hier.

LANDBOUW Om de huidige agrarische identiteit binnen het gebied te behouden en toekomstbestendig te maken, onderscheiden we verschillende kansen voor de landbouw binnen het deelgebied. Op de hoger gelegen, droge zandgronden in het zuiden van de stadsrand vindt de ontwikkeling van Amsteleind plaats. De kleinschaligheid en toegankelijkheid van dit landschap kan verder worden versterkt door de ontwikkelingen in het landbouwgebied. Door bijvoorbeeld rechtstreekse verkoop van lokale producten, bijzondere activiteiten op het erf of participatie van omwonende binnen het agrarische bedrijf. Uiteraard voor zover dit past bij de bedrijfsvoering en dit haalbaar is voor de onderneming. Daarnaast kunnen nieuwe teelten wellicht een kansrijk perspectief bieden voor de lokale landbouw, zoals bijvoorbeeld het telen van biobased bouwmaterialen die vervolgens ingezet kunnen worden bij de woningbouwopgave in de omgeving.

ONTWERPTOELICHTING CONCEPT VKA - DUURZAME POLDER

D E E L G E B I E D 4 | S TA D S R A N D O S S

87

ONTWERPTOELICHTING CONCEPT VKA - DUURZAME POLDER

88

N AT U U R

L A N D S C H A P E N C U LT U U R H I S T O R I E

Binnen de huidige en nieuwe stadsrand kan de natuuropgave met land-

De stadsrand van Oss wordt een overgangslandschap. Het zuidelijke deel

bouw, wonen, recreatie en bedrijvigheid verweven worden. Door bewoners

op de hoger gelegen zandgronden wordt een meer besloten en kleinschalig

benoemde voorbeelden hiervan zijn het doortrekken van bestaande groen-

landschap. Een fijnmazige verkaveling en herkenbare groenstructuren

structuren naar Amsteleind en omgeving of een groene versterking langs

vanuit de (lint)bebouwing dragen bij aan de landschappelijke kwaliteit.

Geffen. Het versterken van de samenhang tussen verschillende karakteris-

In het noorden wordt het landschap gekenmerkt door grootschalige verka-

tieke groenelementen (bossages, houtwallen, bomenrijen, hagen en heggen en kleine extensief beheerde akker- en graslandpercelen) is daarbij een kansrijke ontwikkelkoers. Richting de Hertogswetering en de westelijke grens van het gebied kan de natuurkwaliteit in het open landschap versterkt worden door o.a. natuurvriendelijke oevers, akkerranden en wegbermen.

veling op de lagergelegen kleigronden. Agrarische erven bevinden zich in het grote open landschap met typerende slotenstructuur. Dit deel van het gebied is ook onderdeel van de Beerse Overlaat. Kansen voor ontwikkeling liggen hier bij het versterken van het aanwezige contrast tussen de verschillende cultuurhistorische landschappen. Bijvoorbeeld door bestaande groenstructuren te versterken aan de stad- en dorpsranden en de openheid van grootschalige rationele polder te behouden. Daarnaast kan de beleving van de Beerse Overlaat versterkt worden door het bijvoorbeeld te benutten

W O N E N E N ( R E C R E AT I E V E ) B E L E V I N G

voor waterberging.

Amsteleind wil straks een toekomstbestendige leefomgeving bieden aan een diverse en brede groep bewoners. De huidige structuurvisie van het

W AT E R E N B O D E M

gebied schetst een beeld van verschillende ‘woonmilieus’ met variatie in

Voor de ontwikkeling van Amsteleind moet het bestaande agrarische wa-

bebouwingsdichtheden, voorzieningen en type woningen. Daarbij zal in het

tersysteem veranderd worden in een stedelijk watersysteem. De groen- en

gebied een padennetwerk voor fietsers en wandelaars aangelegd worden.

waterstructuur van het plangebied kan worden ingezet voor waterberging,

Ook worden nieuwe groen- en waterstructuren gemaakt.

zowel tijdens extreme regen als periodes van droogte. Het watersysteem op de hogere zandgronden (zuidelijke deel) zal er anders uit zien dan de

Om de recreatieve toegankelijkheid voor fietsers en wandelaars te verbe-

lagergelegen komgronden (noordelijk deel), aansluitend bij de kenmerken

teren langs de rand van de polder, kan de omgeving van Amsteleind ont-

van beide bodemtypen. Hier ligt ook de mogelijke kans om met kwelwater

wikkeld worden tot stedelijk uitloopgebied. Zo wordt de nieuwe wijk in

bijzondere natuurkwaliteiten te ontwikkelen.

Oss-West een stedelijke overgang van stad naar het achterliggende open poldergebied.

ONTWERPTOELICHTING CONCEPT VKA - DUURZAME POLDER

89

D E E LG E B I E D S TA D S R A N D O S S M E T S U G G E S T I E S & IDEEËN VOOR UITWERKING Landschappelijk inpassen van erven nabij de stadsrand Bewoners hebben het idee ingebracht om grote (agrarische) bedrijven landschappelijk in te passen met erfbeplanting. Zo passen de erven beter in de groene overgang van stad naar land.

i

i

Groene versterking noordkant spoor Geffen Vanuit Geffen is de wens uitgesproken om de noordelijke spoorzijde te versterken met groen, bijvoorbeeld in de vorm van bos of heesters.

i

Agrarische identiteit behouden Het agrarische karakter is kenmerkend voor dit gebied, bewoners willen dit karakter graag behouden. In de stadsrand zijn nieuwe typen van landbouw kansrijk, die aansluiten bij de nabije aanwezigheid van stadsbewoners. Bijvoorbeeld productie van voedsel dat in Oss verkocht wordt.

ONTWERPTOELICHTING CONCEPT VKA - DUURZAME POLDER

90

DE OEVERWAL DEELGEBIED 5 | GEMEENTE OSS

BESCHRIJVING DEELGEBIED EN ONTWIKKELRICHTING Op de oeverwal van de Maas zijn de Maasdorpen ontstaan en in de loop der tijd gegroeid. De duurzame koers die voor dit gebied is ontwikkeld, is gericht op het behoud en versterking van de oeverwal als waardevolle woonomgeving én toekomstgebied voor de landbouw. We versterken de kwaliteiten als leefgebied met de nadruk op recreatie en toerisme en natuur in combinatie met het wonen in de kernen en bebouwingsconcentraties. Het landschap laat in dit gebied goed zien wat de onderliggende structuren van water en bodem zijn. Dat is nu al zo en daar bouwen we op voort. Dat krijgt gestalte doordat we landschap en erfgoed telkens als koppelkans bij ontwikkelingen meenemen. Dat leidt tot een hooggewaardeerd kleinschalig landschap waarin veel historische structuren waarneembaar zijn.

LANDBOUW De oeverwal heeft net als het open middengebied van de Duurzame Polder een hoge vruchtbaarheid van de bodem. Ook is er voldoende water beschikbaar. De net wat ‘lichtere’ bodem in combinatie met de gunstige grondwaterstand biedt veel vrijheid voor de teeltkeuze. Ook in de toekomst zullen hier primair op agrarische productie gerichte bedrijven zijn. De natuurlijke omstandigheden, het kleinschaliger landschap én de nabijheid van de dorpen biedt echter ook de mogelijkheid om hier op bedrijfsniveau andere accenten te leggen. Bijvoorbeeld op het gebied van bijzondere teelten, combinaties van landbouw en recreatie of initiatieven die bijdragen aan opgaven op het gebied van water en biodiversiteit.

Landbouw is in dit gebied ook zeker aanwezig en past bij de kwaliteiten als leefgebied.

N AT U U R Het gebied heeft een hoge natuurwaarde door het kleinschalig en geva-

Aan de polderzijde van dit gebied gaat de verduurzaming van het land-

rieerd groen karakter. In de ontwerpsessies met betrokkenen werd het

bouwgebied samen met de ontwikkeling van een netwerk van groen- en

handhaven van deze natuurwaarde en landschappelijke kwaliteit als aan-

waterstructuren zoals natuurvriendelijke oevers, bomen en hagen. Dit kan

dachtspunt genoemd. Ook werden ideeën benoemd om deze kwaliteiten te

gecombineerd worden met klompenpaden die (nieuwe) ommetjes vanuit

versterken. Het versterken van deze kwaliteit sluit aan bij bestaande initia-

en tussen de dorpen mogelijk maken. De paden voeren langs interessante

tieven als ‘het padenplan van Lith’ of ‘bomen voor de eeuwigheid’.

plekken, zoals een historische fortificatie of een boerderijerf met bezoekfunctie. Duurzame en deels ook grootschalige landbouw zal hier samen-

Om een aantrekkelijk leefgebied voor akker- en struweelvogels te krijgen,

gaan met een kleinschalig, halfopen tot besloten landschap dat contrasteert

is het goed voor (lage) groenelementen in het overgangslandschap tussen

met het landschap van de open en grootschalige polder.

de oeverwal en de polder aan te planten. Bijvoorbeeld in de vorm van de

ONTWERPTOELICHTING CONCEPT VKA - DUURZAME POLDER

D E E LG E B I E D 5 | D E O E V E R WA L

91

ONTWERPTOELICHTING CONCEPT VKA - DUURZAME POLDER

92

versterking van kleine akkerlandjes, graslanden met ruige groenranden of de aanleg van hagen. Tijdens een van de bijeenkomsten met belanghebbenden werd daarnaast voorgesteld om bijvoorbeeld de heg vanuit Maren-Kessel door te trekken langs de Meester van Coothstraat. Belangrijk voor omwonenden is dat deze nieuwe groenstructuren ook aanleiding geven voor nieuwe ommetjes vanuit de dorpskernen. Enkele delen van het gebied zijn onlangs ook versterkt in het kader van het project ‘Oeverwal in vogelvlucht’ waarbij op particuliere terreinen landschapselementen zijn

L A N D S C H A P E N C U LT U U R H I S T O R I E Met de versterking van het kleinschalige, halfopen tot besloten landschap wordt voortgebouwd op de historische kenmerken van de oeverwal. Specifiek kan hierbij gedacht worden aan elementen van het oude cultuurlandschap zoals (hoogstam)boomgaarden, perceelscheidingen met (mei) doornhagen, houtsingels en knotwilgen. Ook erfbeplanting past hier goed bij. Bij de verfijning tot concrete plannen kan aangesloten worden bij wat nog aanwezig is aan historische structuren, zoals onregelmatige of blok-

gerealiseerd.

vormige verkaveling en lanen. Nieuwe (klompen)paden kunnen de dorpen

W O N E N E N ( R E C R E AT I E V E ) B E L E V I N G

elkaar versterken. Bijzondere kans is het zichtbaar en beleefbaar maken

De dorpen op de oeverwal (Maren-Kessel, Lith en Lithoijen) hebben evenals andere landelijke kernen in de Duurzame Polder een opgave om ruimte

met hun kerken en andere historische bebouwing verbinden zodat deze van fort Luttereind als recreatieve stepping-stone van de Zuider Waterlinie, als verbinding tussen het binnen- en buitendijkse landschap.

te geven aan nieuwe woningen. In de structuurvisie van het buitengebied van Oss (2015) worden verschillende zoekgebieden gemarkeerd voor deze

W AT E R E N B O D E M

lokale verstedelijking rondom de kernen. De huidige woonkwaliteit van de

Vanuit water en bodem biedt de oeverwal ten opzichte van de polder goede

oeverwaldorpen en relatie met het landschap behouden is hierbij een aan-

condities voor wonen en een gevarieerd pallet aan (landbouwkundig) land-

dachtspunt. Met de omgevingsvisie wordt hier naar verwachting op voort-

gebruik. Onder invloed van de steeds verder verduurzamende landbouw én

gebouwd.

specifieke maatregelen zoals natuurvriendelijke oevers zal de waterkwaliteit steeds verder verbeteren. Landbouw en natuur profiteren hiervan en de

Uit gesprekken met belanghebbenden kwam naar voren dat meer moge-

belevingswaarde van water neemt toe. Onder invloed van klimaatverande-

lijkheden voor lokale recreatie gewenst zijn. Bewoners spraken de wens uit

ring en dorpsontwikkeling kan een grotere waterbergingsopgave ontstaan.

om in de toekomst meer ommetjes of struinpaden te hebben door (nieuwe)

Het ligt voor de hand dat de oeverwal ‘zijn eigen broek ophoudt’ door

beplanting in de dorpsomgeving. Daarnaast is er ook aangegeven dat het

water vast te houden en te bergen in en aan de randen van de dorpen. Ook

wenselijk is om een doorgaande fietsverbinding over de dijk van ‘t Wild tot

de natuurvriendelijke oevers in het landbouwgebied leveren hun bijdrage.

Lithoijen te realiseren. Met eventueel mogelijkheden om deze fietsverbin-

Afwenteling op de lagergelegen polder wordt tegengegaan.

ding te koppelen aan het geplande fietspad parallel aan de Kennedybaan naar Oss. Dit zou naast een recreatieve verbinding ook een veilig fietspad realiseren voor schoolkinderen die naar Oss of Den Bosch moeten fietsen.

ONTWERPTOELICHTING CONCEPT VKA - DUURZAME POLDER

93

DEELGEBIED DE OEVERWAL MET SUGGESTIES & IDEEËN VOOR UITWERKING

i i

Versterken van oude cultuurlandschap De oeverwal kan landschappelijk versterkt worden met nieuwe inrichtingselementen die passen bij het oude cultuurlandschap. Denk aan (hoogstam) boomgaarden, perceelscheidingen met meidoorn- of gemengde doornhagen, houtsingels, knotwilgen en bosjes.

i

Nieuwe ommetjes langs groen Bewoners zien graag meer ommetjes en struinpaden aan de randen van de dorpen en tussen dorpen. Deze ommetjes kunnen aansluiten bij nieuwe groenelementen in het landschap.

Zichtbaar maken van fort Luttereind Fort Luttereind was onderdeel van de Zuiderwaterlinie. Het fort is nu niet meer zichtbaar. Het zichtbaar maken van het fort kan een nieuwe recreatieve schakel in de Zuiderwaterlinie zijn en ook een verbinding tussen het gebied binnen en buiten de dijken vormen.

ONTWERPTOELICHTING CONCEPT VKA - DUURZAME POLDER

94

COLOFON Datum

20 november 2024

Auteurs

H+N+S landschapsarchitecten: Pieter Schengenga, Gepke Heun, Hestia Zinsmeister, Tim de Weerd Open Kaart: Hanneke Stenfert, Jurrian Arnold Met medewerking van Witteveen+Bos: Michelle Vanderschuren, Rolf de Jong

ONTWERPTOELICHTING CONCEPT VKA - DUURZAME POLDER

Intellectuele eigendomsrechten met betrekking tot uitgaven Alle intellectuele eigendomsrechten met betrekking tot de inhoud, waaronder tekst, geluid en/of beeld, van deze uitgave berusten bij H+N+S B.V. en/of haar licentiegevers. Zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van H+N+S B.V. en/of haar licentiegevers, is het niet toegestaan om enige inhoud openbaar te maken en/of te verveelvoudigen. [Voor zover openbaarmaking en/of verveelvoudiging is toegestaan, moet steeds de bron worden vermeld indien dit wettelijk of contractueel verplicht is. Commercieel of onrechtmatig gebruik van enige inhoud van deze uitgave is niet toegestaan.]

Inspanningsverplichting achterhalen rechthebbenden H+N+S B.V. heeft haar uiterste best gedaan om rechthebbenden van de inhoud, waaronder tekst, geluid en/of beeld, van deze uitgave te achterhalen. Indien u (mede)rechthebbende bent op enige inhoud en voor het gebruik daarvan niet als (mede)rechthebbende bent genoemd of daarvoor geen toestemming hebt verleend waar die wel vereist was, verzoeken wij u onmiddellijk contact op te nemen via mail@hnsland.nl.

Disclaimer ten aanzien van uitgaven H+N+S B.V. heeft uiterste zorg besteed aan de inhoud van deze uitgave. H+N+S B.V. wijst echter iedere vorm van aansprakelijkheid af voor onvolkomenheden of onjuistheden ten aanzien van de inhoud van de uitgave. H+N+S B.V. behoudt zich het recht voor de inhoud van de uitgave te wijzigen zonder dit vooraf aan te kondigen.

Levering van concepten Zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van H+N+S B.V. is het niet toegestaan om enige door H+N+S B.V. geleverde concepten, waaronder concept uitgaven, openbaar te maken en/of te verveelvoudigen.

95

H+N+S Landschapsarchitecten Bezoekadres Soesterweg 300 3812 BH Amersfoort Postadres Postbus 1603 3800 BP Amersfoort