Bijlage 1 - Bijlage I ontwerpprogramma - Ontwerptoelichting VKA
Tekst van het document
DUURZAME POLDER ONTWERPTOELICHTING CONCEPT VKA
H+N+S Landschapsarchitecten & Open Kaart Met medewerking van Witteveen+Bos
20 november 2024
2
ONTWERPTOELICHTING CONCEPT VKA - DUURZAME POLDER
INHOUD
H+N+S Landschapsarchitecten Open Kaart Met medewerking van Witteveen+Bos
1. INLEIDING
4
4 . A F W E G I N G A LT E R N AT I E V E N
32
1.1 Aanleiding en doel project Duurzame Polder
4
1.2 Werkwijze
4
5 . V O O R K E U R S A LT E R N AT I E F
34
1.3 Over dit rapport
5
5.1 Ontwerpprincipes
34
1.4 Procesbeschrijving
6
5.2 Het concept VKA voor windenergie
44
5.3 Koppeling aan gebiedsopgaven
60
5.4 Huidige kwaliteit en ontwikkelkansen per deelgebied
66
2 . K E N S C H E T S VA N H E T G E B I E D
12
3. UITGANGSPUNTEN WINDENERGIE
18
3 .1Meegegeven kaders
18
3.2 Type turbine
20
3.3 Energiedoelstelling
22
3.4 Technische en milieukundige randvoorwaarden
24
ONTWERPTOELICHTING CONCEPT VKA - DUURZAME POLDER
4
1. INLEIDING 1.1 AANLEIDING EN DOEL PROJECT DUURZAME POLDER
De duurzame energieopgave is een concreet gekwantificeerde en in de tijd leidende opgave voor het gebied en de directe aanleiding voor de planvorming. Daarnaast is er opdracht om integraal te kijken naar
De gemeenten Oss en ’s Hertogenbosch werken sinds 2017 samen met de
waarden en kansen voor de Duurzame Polder. Naast de opwekking van
provincie en het Rijk aan plannen voor de Duurzame Polder. In dit gebied,
duurzame energie gaat het o.a. om natuur, wonen, klimaatadaptatie,
gelegen tussen Oss, ’s-Hertogenbosch en de Maas, hebben de gemeenten
water, landbouw, recreatie, gezondheid en cultuurhistorie. Met de naam
het voornemen om een belangrijk deel van de duurzame energieopgave
Duurzame Polder wordt het integrale karakter van de ontwikkeling
van beide gemeenten te realiseren, als onderdeel van de Regionale
aangegeven.
Energie Strategie (RES) Noordoost Brabant. De keuze voor de Duurzame Polder is voor gemeente ‘s-Hertogenbosch ook verankerd in de Visie
1.2 WERKWIJZE
energielandschap. Na het Klimaatakkoord kwamen zowel in Oss als in ’s-Hertogenbosch
Het project Duurzame Polder heeft zoals gezegd een integrale doelstelling.
(particuliere) initiatieven van de grond om in de Duurzame Polder plannen
Middels ontwerpend onderzoek worden voor de eerder genoemde
voor duurzame opwek te realiseren. De gemeenten hebben gekozen om
gebiedsopgaven kansen verkend en samen met de duurzame energieopgave
eerst gezamenlijk een gebiedsverkenning uit te voeren. In 2020 leidde
uitgewerkt in integrale gebiedsbeelden. Gedurende het proces is echter
dat tot het Eindrapport “Verkenning Duurzame Polder”, door beide
gebleken dat de plaatsing van de windturbines niet altijd één op één te
gemeenteraden vastgesteld, waarin de Duurzame Polder als gebied voor
maken heeft met de andere gebiedsambities. De mogelijkheden voor de
grootschalige opwek van duurzame energie is aangewezen. Dit wordt
plaatsing van windturbines en de overige ambities in de polder zijn daarom
gedaan met windturbines.
- tijdelijk - als twee sporen uitgewerkt. In het voorkeursalternatief komen deze weer bij elkaar.
ONTWERPTOELICHTING CONCEPT VKA - DUURZAME POLDER
5
Het ontwerpend onderzoek bestaat uit een divergerende fase, waarin
Polder’, dat in de loop van 2024 verder uitgewerkt wordt. Dit is een nieuw
verschillende mogelijkheden worden verkend en een convergerende fase
instrument uit de omgevingswet. Het voorkeursalternatief en de koppeling
waarin wordt getrechterd richting één voorkeursalternatief. In elke fase
met gebiedsopgaven zal hierin vastgelegd worden.
werken we samen met belanghebbenden in en rond de polder. De informatie in dit rapport is in de basis gebaseerd op de gegevens en Het ontwerpend onderzoek loopt parallel met de MER (milieu effect
inzichten van januari 2024 en beschrijft het concept VKA. Er is een aantal
rapportage). In de MER worden de verschillende inrichtingsmogelijkheden
wijzigingen doorgevoerd na deze datum. De wijzigingen zijn enerzijds
onderzocht, vergeleken en afgewogen. In de MER worden niet alleen de
van redactionele en feitelijke aard, en zijn anderzijds doorgevoerd naar
milieueffecten onderzocht van de windturbines, zoals geluid en beleving,
aanleiding van opmerkingen uit de online consultatie. Het rapport is niet
maar eveneens de milieueffecten van de integrale gebiedsontwikkeling met
aangepast aan wijzigingen op het VKA-gebied voor windenergie of op
de andere ambities beschouwd.
nadere onderzoeksrapporten van na januari 2024.
Het gevolgde proces wordt nader toegelicht in paragraaf 1.4.
1.3 OVER DIT RAPPORT In dit rapport wordt het concept voorkeursalternatief voor de Duurzame polder gepresenteerd. De resultaten uit de vorige fases, die leiden tot de keuzes die in het voorkeursalternatief gemaakt worden, zijn in dit rapport samengevat. In hoofdstuk 2 wordt ingegaan op de gebiedsanalyse en in
en andere onderzoeken
hoofdstuk 3 op de technische en milieukundige randvoorwaarden van de windenergie opgave (MER studie). Vervolgens wordt in hoofdstuk 4 het voorkeursalternatief en de keuzes die daarbij gemaakt zijn nader toegelicht. Resultaat is een te hanteren ruimtelijk concept voor de plaatsing van windturbines en een kaart met daarop aangeduid het concept VKA-gebied. Deze ontwerpnota vormt een bouwsteen voor het ‘Programma Duurzame Om tot een voorkeursalternatief te komen, is op verschillende manieren input verzameld en bij elkaar gebracht. Daarbij zijn zo zorgvuldig mogelijk belangen afgewogen en keuzes gemaakt.
ONTWERPTOELICHTING CONCEPT VKA - DUURZAME POLDER
6
1.4 PROCESBESCHRIJVING VAN ONTWERPEND ONDERZOEK NAAR V O O R K E U R S A LT E R N A T I E F
Betrokken belanghebbenden in de ontwerpfase zijn o.a. omwonenden
Om tot een afgewogen voorkeursalternatief (VKA) te komen is het
initiatiefnemers uit Oss en Den Bosch, natuurorganisaties, de agrarische
afgelopen anderhalf jaar een intensief participatieproces georganiseerd.
natuurvereniging, ZLTO, heemkundige kringen, lokale energiecoöperaties
Dit om zo breed mogelijk alle opties voor de inrichting van de polder
waterschap en Brabant Water.
(vertegenwoordigd door bewonersgroepen, dorps- en wijkraden),
met windturbines te verkennen, lokale kennis te benutten en afwegingen vanuit verschillende perspectieven te maken. Dit proces bestaat uit
1 6 + 8 VA R I A N T E N U I T 4 D E N K R I C H T I N G E N
twee fases: de ontwerpfase en de beoordelingsfase. In de eerste fase is
In de beginfase van het ontwerpend onderzoek is zo breed mogelijk
het ontwerpend onderzoek gedaan waarin zoveel mogelijk opties zijn
opgehaald hoe men naar de polder en de opgave kijkt. Met deze veelzijdige
verkend. In de laatste fase, de beoordelingsfase, wordt met alle inbreng
kijk zijn eerst 4 hoofd-denkrichtingen geformuleerd waarmee vervolgens
van belanghebbenden en technisch adviseurs, door B&W en de Raden het
16 ontwerpvarianten zijn gemaakt. Na bespreking van de eerste 16
definitieve voorkeursalternatief vastgesteld.
varianten zijn er later nog 8 gemaakt op wens van belanghebbenden.
Hieronder nemen we u mee in wat er in deze fase aan processtappen zijn
Voor deze varianten is een quickscan-milieu gedaan, om een eerste
gezet, wat eraan voorafging en wat er nog gebeurt in de afronding van het
indruk te krijgen hoe de varianten scoren op milieuaspecten zoals geluid.
ontwerpend onderzoek.
Vervolgens zijn deze varianten in verschillende bijeenkomsten (20 april ’23 en 10 mei ’23) besproken en voorgelegd in een brede online consultatie van
T E R U G B L I K O P D E O N T W E R P FA S E
30 mei en 11 juni van 2023. Resultaat hiervan zijn vijf nieuwe varianten,
Voorafgaand aan de beoordelingsfase vond er een ontwerpend onderzoek
samengesteld uit de meest kansrijke eigenschappen van de vorige
plaats waarin samen met belanghebbenden eerst 4 denkrichtingen (met
varianten.
16+8 varianten) zijn gemaakt om deze varianten vervolgens terug te brengen naar 5 -MER varianten.
ONTWERPTOELICHTING CONCEPT VKA - DUURZAME POLDER
7
DENKRICHTING 1: ‘EEN
DENKRICHTING 3: ‘EEN
G R O OT S C H A L I G H A R T ’
VEELKLEURIG MOZAIËK’
Deze denkrichting combi-
Veel verschillende vormen
neert en concentreert de
van gebruik: met, naast en
meest zichtbare veran-
door elkaar. Hier draait het
deringen in het hart van
om bij deze denkrichting.
de polder. De grote maat
Er wordt niet te veel ge-
en schaal vormen hier het
stuurd op waar welke ont-
uitgangspunt en het accent
wikkeling plaats zou moe-
ligt op vernieuwing. De
ten vinden. Bij de plaatsing
landbouw krijgt alle ruimte
van de windturbines wor-
voor innovatie. De windtur-
den zo veel mogelijk hui-
bines worden als één ruim-
dige waarden behouden,
telijk cluster geplaatst in
waardoor ze wat verder uit
het grootschalige hart.
elkaar staan.
DENKRICHTING 2:
DENKRICHTING 4:
‘HET WIJDE WESTEN’
‘ L A N G E L I J N E N VA N OOST NAAR WEST’
De Duurzame Polder krijgt
De lange lijnen van oost
verschillende gezichten.
naar west, tussen Oss en
De landbouw ontwikkelt
’s-Hertogenbosch, staan
door in de hele polder. In
bij deze denkrichting cen-
het noordwesten, op de
traal. De Hertogswetering
laagste gronden, komt een
is zo’n lijn, die aanleiding
optimaal ingericht weide-
geeft voor o.a. een recrea-
vogelgebied. Ten oosten en
tieve route. De windturbines
ten zuiden van dit weide-
staan ook zo veel mogelijk
vogelgebied worden wind-
in lijnen van oost naar west.
turbines geplaatst in deze denkrichting.
ONTWERPTOELICHTING CONCEPT VKA - DUURZAME POLDER
8
B I J E E N K O M S T E N VA N 2 0 A P R I L E N 1 0 M E I 2 0 2 3
D E B E O O R D E L I N G S FA S E : S TA N D V A N Z A K E N
Het doel van de bijeenkomst op 20 april was het vergelijken en leren van
In de beoordelingsfase wordt alle inbreng tegen elkaar afgewogen. Dit gaat
de 16+8 varianten uit de vorige fase, om met elkaar de wezenlijk onderscheidende aspecten te ontdekken. Ook gebruikten we de reacties van de gemeenteraden.
om inbreng vanuit de belanghebbenden tijdens het ontwerpend onderzoek en om technische inbreng vanuit de MER en andere studies zoals Quicksscan Milieu, IVN Bouwsteen en dit rapport.
Op basis van de inbreng uit de bijeenkomst op 20 april is er een opzet voor
Het doel is dat de colleges van B&W van beide gemeenten op basis van
vier varianten gemaakt ter voorbereiding op het MER. In de bijeenkomst
alle geleverde input een definitief voorkeursalternatief vaststellen. Het
op 10 mei werkten we een voorstel voor verschillende deelgebieden in de
definitieve voorkeursalternatief wordt ter goedkeuring voorgelegd aan de
polder uit.
gemeenteraden.
Met de inbreng uit de bijeenkomsten, werkten we conceptresultaten uit om
MILIEU EFFECTEN RAPPORT
breder te kunnen delen in de online consultatie.
Tijdens de zomer 2023 is een concept milieueffectenrapport (MER) gemaakt. Het maken van een MER is een wettelijk verplicht onderzoek, om
O N L I N E C O N S U LTAT I E 3 0 M E I T OT 1 1 J U N I 2 0 2 3
het aspect milieu volwaardig mee te kunnen nemen in ruimtelijke ont-
De conceptvarianten en conceptuitwerkingen van de deelgebieden zijn
wikkelingen. Ter voorbereiding op het MER moesten de varianten meer
voorgelegd aan een breder publiek. In deze fase hebben we gebruik ge-
abstract worden gemaakt om de betreffende berekeningen te kunnen doen.
maakt van zowel online als fysieke mogelijkheden om te reageren. Be-
Zo werkt de MER niet met exacte locaties van windturbines, maar met
woners en andere belanghebbenden konden online kennisnemen van en
plaatsingszones.
reageren op de stand van zaken. Daarnaast zijn in Oss, Den Bosch, Lith, Nuland en Geffen fysieke momenten georganiseerd waarbij mensen werden
De inzichten uit de MER zijn vertaald naar vier ‘redeneerlijnen’ om tot een
meegenomen in de tussenresultaten.
VKA te komen. Deze worden nader toegelicht in hoofdstuk 4.
Van de online-reactiemogelijkheid is goed gebruik gemaakt met maar
INBRENG BELANGHEBBENDEN
liefst 1156 respondenten. De reacties op de varianten en deelgebieden
Ook in de beoordelingsfase fase wordt er meegekeken en -gedacht door de
zijn gebundeld in een rapport en verwerkt in de doorontwikkeling van de
belanghebbenden. In november 2023 is er een atelier georganiseerd waarin
varianten voor windenergie en de ontwikkelkansen van de deelgebieden.
ONTWERPTOELICHTING CONCEPT VKA - DUURZAME POLDER
9
ONTWERPEND ONDERZOEK
ONTWERPFASE
BREDE VERKENNING VAN MOGELIJKHEDEN
sept-okt ‘22 Verzamelen van kansen, waarden, ideeën, zorgen en aandachtspunten van belanghebbenden • in atelier • d.m.v. brede consultatie
UITWERKING TOT 4 A 5 ONTWERPEN
dec-feb ‘23 Kansen, waarden, ideeën, zorgen en aandachtspunten van belanghebbenden op een rij als basis voor het verkennen van ontwerpmogelijkheden.
Verkennen van mogelijkheden voor de toekomst van de Duurzame Polder • in atelier • d.m.v. brede consultatie Aangevuld met eerste indruk van milieu-effecten (Quickscan Milieu)
BEOORDELINGSFASE
UITWERKING TOT 1 VOORKEURSALTERNATIEF
apr-mei ‘23 Een breed scala aan mogelijkheden in beeld Tussenrapport met 16+8 varianten, uitgewerkt op basis van feedback uit de bijeenkomsten. Tussenrapport wordt meningsvormend voorgelegd aan gemeenteraden.
Vergelijken van varianten, lessen trekken, uitwerking tot enkele kansrijke ontwerpen met inbreng van belanghebbenden en experts • in 2 ateliers • d.m.v. brede consultatie
sept ‘23 4 a 5 kansrijke ontwerpen
Milieu-effectenrapportage (MER)
Tussenrapport met 4 a 5 kansrijke én onderscheidende varianten
De milieu-effecten van de 4 a 5 varianten worden nauwkeurig in beeld gebracht. Ook kijken experts naar andere relevante effecten.
Deze varianten komen in juli informerend in de gemeenteraden.
nov ‘23 - feb '24
Beoordelen en wegen van de varianten
Een concept voorkeursalternatief
Feedback op het voorkeursalternatief
Een definitief voorkeursalternatief
met inbreng uit MER en van belanghebbenden, om een voorkeursrichting te bepalen
De inbreng wordt uitgewerkt in één ontwerp, het voorkeursalternatief. Eerst als concept.
om tot een definitief ontwerp te komen
Het definitieve voorkeursalternatief wordt eind 2024 aan de gemeenteraden voorgelegd.
• in atelier • d.m.v. brede consultatie
• in atelier • in spreekuren • d.m.v. brede consultatie
© Open Kaart
ONTWERPTOELICHTING CONCEPT VKA - DUURZAME POLDER
10
de resultaten van de MER zijn besproken. De vier redeneerlijnen zijn
AFRONDING ONTWERPTOELICHTING
gepresenteerd. Hierin hebben we samen lessen getrokken om te kijken hoe
De resultaten van het atelier en de online consultatie, het raadplegen van
we tot een voorkeursalternatief konden komen.
de mede-overheden en de ambtelijke review in beide gemeenten hebben geleid tot correcties en enkele aanvullingen op de ontwerptoelichting. Deze
In november en december vonden er vervolgens spreekuren plaats tussen
opmerkingen zijn verwerkt in de voorliggende versie.
belangenorganisaties en het projectteam. In deze spreekuren konden de belangenorganisaties individueel vragen stellen en feedback leveren op
BESLUITVORMINGSROUTE
basis van de resultaten van het MER.
Na het totstandkomen van het concept VKA is door de gemeenten een discussienota opgesteld voor de colleges van B&W en zijn opiniërende
T R E C H T E R E N T OT É É N V K A
commissies gehouden in de gemeenteraden van beide gemeentes. De uit-
Vervolgens zijn met al deze inbreng stap voor stap afwegingen gemaakt
komsten van deze besprekingen worden door het projectteam verwerkt in
waarmee getrechterd kon worden tot één voorkeursalternatief. De af-
een ontwerpprogramma Duurzame Polder.
wegingen om tot deze variant te komen vindt u verderop in dit rapport. Uiteindelijk gaan de raadsleden van gemeente Oss en Den Bosch hier het
Dit ontwerpprogramma wordt na vaststelling in de colleges van B&W ter
laatste besluit over nemen. Voordat het VKA bij de raden komt hebben de
inzage gelegd, inclusief het PlanMER. Na de zienswijzenperiode van 6
belangenorganisaties de mogelijkheid gekregen om er commentaar op te
weken wordt een zienswijzenota geschreven en wordt een raadsvoorstel
geven en kon ook het brede publiek via een online consultatie zijn stem
opgesteld om het VKA door beide raden te laten vaststellen. De colleges van
laten horen.
B&W stellen het programma Duurzame Polder vast.
V E RVO LG S TA P P E N T E R A F R O N D I N G VA N H E T V K A
Het vaststellen van het VKA is een belangrijke mijlpaal voor de duurzame
Voordat het concept VKA naar de gemeenteraden van ‘s-Hertogenbosch en
polder. Daarna belandt het project in de vergunningen- en project-MER
Oss is gegaan, kregen belanghebbenden de kans om hun mening daarover
fase. Dit is de fase waarin de plannen zodanig uitgewerkt worden dat de
te geven. Er zijn een atelier en een online consultatie georganiseerd in
omgevingsvergunning kan worden aangevraagd.
januari 2024. Deze inbreng is voor de gemeenteraden weergegeven in de discussienota aan B&W en verstrekt aan de gemeenteraden.
ONTWERPTOELICHTING CONCEPT VKA - DUURZAME POLDER
DE OEVERWAL
DE WEIDE
S TA D S R A N D O S S
S TA D S R A N D ‘S-HERTOGENBOSCH
OVERGANG ZAND-KLEI
Het plangebied met aanduiding van de deelgebieden daarbinnen. De roze lijn geeft de locatie van het zoekgebied voor windenergie weer.
11
ONTWERPTOELICHTING CONCEPT VKA - DUURZAME POLDER
12
2. KENSCHETS VAN HET GEBIED Het plangebied Duurzame Polder wordt globaal begrensd door de kernen
L A N D S C H A P E N C U LT U U R H I S T O R I E
Rosmalen/Groote Wielen (zuidwestzijde), Kruisstraat, Heeseind en Gef-
Binnen het gebied is een grote landschappelijke diversiteit aanwezig.
fen (zuidzijde), Oss (zuidoostzijde), de N625 (oostzijde) en de Maas met
De hoger gelegen zandgronden hebben een kleinschaliger karakter met
aangrenzend diverse Maasdorpen (noord- en noordoostzijde). Dit is het
dorpskernen, lintbebouwing, lanen, akkerlanden. De komgronden zijn
plangebied van het project; het zoekgebied voor windturbines hierin is
veel grootschaliger, open en hebben een rationeel karakter. De polder is
beperkter en komt voort uit een afstand die wordt aangehouden tot de
primair een agrarisch productielandschap. Op de oeverwallen verdicht het
woonkernen (in hoofdstuk 3 wordt de opbouw van het zoekgebied verder
landschap zich weer. Hier liggen veel dorpskernen en zijn kleinschalige
toegelicht).
beplantingselementen aanwezig. Binnen deze landschappen is een aantal structuurdragers zoals de Hertogswetering. De landschappelijke diversiteit
In eerdere rapporten is de analyse van de huidige kwaliteiten toegelicht
is de laatste decennia genivelleerd, maar nog altijd goed herkenbaar. Er is
per thema (Duurzame Polder tussenrapport - Denkrichtingen en varianten
een aantal cultuurhistorisch waardevolle elementen aanwezig in het gebied,
14/03/2023 en Duurzame Polder - Ontwikkeling varianten PlanMER en uitwer-
zoals de eendenkooien. Op basis van de landschappelijke verschillen is het
king deelgebieden 30/08/2023). In deze paragraaf vatten we dit kort samen.
gebied in een aantal deelgebieden verdeeld. Deze zijn nader toegelicht in hoofdstuk 5.4.
B O D E M E N W AT E R In het gebied is een landschappelijke gradiënt aanwezig van de hoger ge-
Het verhaal van de Beerse Overlaat en de agrarische ontwikkeling van het
legen, drogere zandgronden, naar de open komgronden, de hogere oe-
gebied is zeer bepalend geweest voor de ontwikkeling van dit gebied en de
verwal en de uiterwaarden van de Maas. Het overgangsgebied tussen de
aanliggende dorpskernen. Juist hier zijn kleigronden aanwezig, die geschikt
zandgronden en de open komgronden wordt getypeerd als de zogenaamde
zijn voor de veehouderij. Lang werden deze gronden gebruikt door agrari-
‘Naad van Brabant’. Het noordwestelijk deel van de polder is het laagst
ërs die juist op het zand of op de oeverwal gevestigd waren.
gelegen. Het bodem en watersysteem is sturend voor de ontwikkeling van de Duurzame polder. Er wordt ingezet op een gezonde bodem, meer water vasthouden, niet meer bouwen op plaatsen die we nu of later nodig hebben voor het bergen en afvoeren van water en het contrast versterken tussen de hoge, droge zandgronden, de lager gelegen kleigronden en de natte rivier.
ONTWERPTOELICHTING CONCEPT VKA - DUURZAME POLDER
*
Ligging van de Duurzame Polder binnen de landschapstypen van de gemeente Brabant (bron H+N+S landschapsarchitecten, project ‘Watertransitiekaart Brabant’)
13
ONTWERPTOELICHTING CONCEPT VKA - DUURZAME POLDER
14
LANDBOUW
WONEN EN RECREËREN
Het meerendeel van de polder is in landbouwkundig gebruik. Het gebied
Het gebied ligt tussen het stedelijk gebied van Oss en ‘s Hertogenbosch.
heeft een grootschalig en open karakter met een rationeel verkavelings-
Aan de zuidzijde, op de rand van de zandgronden liggen de bebouwings-
patroon. Het merendeel van de agrarische percelen zijn in gebruik als
linten Kruisstraat en Heeseind en de dorpen Nuland en Geffen. Ook op de
grasland, op een aantal plekken gecombineerd met weidevogelbeheer. Het
oeverwal ligt er een reeks kleinere kernen, zoals Maren-Kessel, Lith en
gebied blijft ook in de toekomst primair een agrarisch gebied. Gelet op
Lithoijen. Het middengebied is spaarzaam bebouwd. Er worden nieuwe
transities in de landbouw wordt ruimte geboden aan innovatieve duurzame
wijken ontwikkeld aan de stadsranden (Amsteleind en Groote Wielen). Het
en hoogproductieve landbouw in combinatie met extensivering. Agrarisch
recreatief gebruik concentreert zich nu langs de randen van het gebied.
gebruik is te combineren met de plaatsing van windturbines.
HET GEBIED IN BEELD De natuurwaarden in de polder passen goed bij het agrarische gebruik.
De foto’s op de volgende pagina’s geven een impressie van het gebied van
Echter, door de intensivering van de landbouw zijn veel van de agrarische
de Duurzame Polder, vanaf de randen en midden in het gebied.
soorten sterk achteruit gegaan. Bijzonder is de huidige populatie weidevogels en wintergasten in het gebied. De Duurzame Polder is een van de beste
Wat opvalt is dat de Duurzame Polder een relatief open kleipoldergebied is,
weidevogelgebieden van Brabant. Dit is mede tot stand gekomen door de
met markante overgangen aan de randen. Voor Brabantse begrippen zien
medewerking van veel agrariërs in het gebied.
we hier landschap met grote maten, lange lijnen en vergezichten. Het poldergebied is voornamelijk in gebruik als landbouwgebied (met name gras
N AT U U R
-en maisland t.b.v. melkveehouderij) en geeft ruimte aan met name wei-
Binnen het gebied van de Duurzame Polder liggen verschillende typen
devogels. Centraal in het gebied loopt de Hertogswetering, een belangrijke
natuurgebieden. Centraal in de polder liggen de grootste arealen van het
landschappelijke structuur in de polder
Natuur Netwerk Brabant (NNB) en natuur gekoppeld aan agrarisch landgebruik (weidevogelgebied en ganzen- en smientengebied). Dit is tevens
Aan de zuidzijde vinden we de overgang van zand naar klei met zijn karak-
het laagste en natste gebied van de polder en de verbinding naar de Maas.
teristieke lintbebouwing en met laanbomen beplante polderwegen.
De Hertogswetering en de Hoefgraaf zijn belangrijke blauwgroene ecologische verbindingszones (EVZ), en onderdeel van het NNB. Deze zones zijn
Aan de noordzijde is het juist de oeverwal van de Maas waarop dorpen tot
van belang voor onder andere otters, kamsalamander en overwinterende
ontwikkeling gekomen zijn en waar we van oudsher een wat meer verdicht
vogels. Er wordt ingezet op het vergroten van de groenblauwe dooradering
en kleinschaliger landschap vinden met boomgaarden en kavelrandbeplan-
van het gebied.
tingen.
ONTWERPTOELICHTING CONCEPT VKA - DUURZAME POLDER
Zicht over het water naar het noorden vanaf de Groote Wielenlaan
Zicht vanaf de Pastoor Roesweg op het weidse polderlandschap
15
16
ONTWERPTOELICHTING CONCEPT VKA - DUURZAME POLDER
Zicht vanaf de Kepkensdonk (iets ten noorden van de Nulandsestraat) de open polder in
Zicht vanaf de Zandenweg op het iets kleinschaliger landschap t.h.v. ‘t Wild
ONTWERPTOELICHTING CONCEPT VKA - DUURZAME POLDER
Zicht vanaf de Lithoijensedijk op het fijnmazigere oeverwallandschap
Zicht over de Hertogswetering vanaf de Lithoijensebrug
17
ONTWERPTOELICHTING CONCEPT VKA - DUURZAME POLDER
18
3. UITGANGSPUNTEN WINDENERGIE 3.1 MEEGEGEVEN KADERS Vanuit beide gemeenten zijn er verschillende kaders meegegeven aan het
INTEGRALE GEBIEDSONTWIKKELING
projectteam t.b.v. de ontwikkeling van een voorkeursalternatief (VKA).
Daarnaast is er opdracht om integraal te kijken naar waarden en kansen voor de Duurzame Polder. In het ontwerpend onderzoek werd aandacht
ZOEKZONE
gevraagd voor o.a. natuur, wonen, klimaatadaptatie, water, landbouw,
Vanuit de gemeente Oss is het zoekgebied voor de plaatsing van windtur-
recreatie, gezondheid en cultuurhistorie. Met de naam Duurzame Polder
bines gedefinieerd met een afstand contour van 2 km vanaf de bebouwde
wordt het integrale karakter van de ontwikkeling aangegeven. Hoofdstuk
kom van de omliggende kernen. Daarnaast heeft de gemeente als boven-
5.3 gaat verder in op de koppeling van deze gebiedsopgaven voor de hele
wettelijke eis uitgesproken om dezelfde geluidsnorm te hanteren als bij
Duurzame Polder.
windpark Elzenburg-De Geer, waartoe eerder besloten is. Voor de gemeente ‘s Hertogenbosch is het zoekgebied gedefinieerd met een afstand contour van 1 km vanaf de bebouwde kom van de omliggende kernen. De afbeelding op pagina 19 geeft de resulterende zoekzone weer. E N E R G I E O P G AV E Beide gemeenten hebben een andere energie doelstelling. Voor de gemeente Oss is dit een jaarlijkse opwek van 0,514 PJ. De gemeente ‘s Hertogenbosch heeft als doelstelling om 16 windturbines en meer dan de RES-opgave te realiseren in de Duurzame Polder, binnen de bestaande randvoorwaarden.
ONTWERPTOELICHTING CONCEPT VKA - DUURZAME POLDER
ZOEKGEBIED
ZO
1 K
M
G K E
EB
I
ED
2 KM
19
ONTWERPTOELICHTING CONCEPT VKA - DUURZAME POLDER
20
3.2 TYPE TURBINE Het PlanMER gaat uit van twee typen windturbines, die dienen als refe-
P L A AT S I N G S A F S TA N D
rentieturbines om de bandbreedte aan effecten in beeld te brengen. Om te
Hoe groter de turbine, hoe groter het ruimtebeslag van een afzonderlijke
komen tot een substantiële energieproductie en een rendabel project voor
turbine. Dit heeft onder andere te maken met de onderlinge plaatsingsaf-
de initiatiefnemers en participanten wordt er uitgegaan van moderne grote
stand. Elk turbine type kent zijn eigen minimale onderlinge plaatsingsaf-
windturbines.
stand, die verband houdt met de grootte van de rotor. Over het algemeen wordt uitgegaan van een minimale onderlinge afstand van 3 tot 4 keer de
Turbine type 1 (T1) is de Nordex N117, met een tiphoogte van 192,5 m
diameter van de rotor om te voorkomen dat de windturbines te veel luwte
en een jaarlijkse opbrengst van 12.000 MWh. Turbine type 2 (T2) is de
voor elkaar veroorzaken. Een grotere onderlinge afstand komt de efficiëntie
VESTAS V172, met een tiphoogte van 261 m en een jaarlijkse opbrengst van
per turbine ten goede. In het schema zijn de plaatsingsafstanden per turbi-
24.000 MWh. De figuur hieronder geeft een overzicht van de twee types.
netype weergegeven. Grotere turbines hebben afzonderlijk meer ruimte nodig dan kleinere turbines, maar hun opwekpotentie is ook groter. Bij de referentie types levert het grote type 2x zo veel als de kleinere, of andersom: er zijn circa 2 keer minder grote turbines nodig voor dezelfde hoeveelheid energie. Minder grote turbines hebben landschappelijk een minder grote impact dan het dubbele aantal kleine turbines.
UITGANGSPUNTEN VOOR HET VKA ◼
In het VKA bieden we ruimte om windturbines te plaatsen met een minimale omvang conform type T1 en een maximale omvang conform type T2.
◼
We gaan uit van minimaal 3x (breedte) en 4x (lengte) de rotordiameter als plaatsingsafstand om windafvang te voorkomen.
O N T W E R P T O E L I C H T I N G C O Ntip:C 210 EP T VKA - DUURZAME POLDER m Type 1
21
rotor: 140 m mast: 140 m energieopwek ca 15 miljoen kWh / jr
0
100 200 300 400 500 m
1 km
7m
56
0
m
11
475 m
1
35 42 m
Plaatsingsafstand turbine type 1 (T1)
0
m
8
46
m
Type 2 Schematische weergave minimale onderlinge plaatsingsafstand (T1) tip:
260 m
rotor: 170 m mast: 175 m energieopwek ca 23 miljoen kWh / jr
100 200 300 400 500 m
1 km
68
0
m
0
575 m
0
51 m
Plaatsingsafstand turbine type 2 (T2)
Schematische weergave minimale onderlinge plaatsingsafstand (T2)
ONTWERPTOELICHTING CONCEPT VKA - DUURZAME POLDER
22
3.3 ENERGIEDOELSTELLING In het Osse deel van de Duurzame polder wil de gemeente Oss 0,514 Petajoule aan duurzame energie per jaar opwekken. Dit komt overeen met 142 GWh/jaar. Hoeveel windturbines precies nodig zijn om deze hoeveelheid energie op te wekken, hangt af van het type windturbines dat wordt
UITGANGSPUNTEN VOOR HET CONCEPT VKA OSS ◼
Minimaal 6 á 7 turbines van het turbine type T2; minimaal 12 á 14 turbines van het type T1.
gekozen en de opstelling van de molens. Op basis van voorlopige windopbrengstberekeningen is de doelstelling in dit rapport vertaald naar ca. 12x turbine type 1 of ca. 6x turbine type 2.
’ S - H E RT O G E N B O S C H ◼
Bestuurlijke doelstelling is 16 turbines en daarnaast ‘meer
De gemeente ’s-Hertogenbosch heeft in het Bestuursakkoord 2022-2026
dan de RES-opgave’. Als dit omgerekend wordt naar opwek,
vastgelegd dat zij voor 2030 16 windturbines wil realiseren in de Duurzame
zijn minimaal 10 T2 turbines (á 0,86 PJ of 240 GWh/jaar) no-
polder, binnen de bestaande randvoorwaarden. Als we dit - volgens dezelf-
dig om ‘meer dan de RES-opgave’ te realiseren. De (resteren-
de indicatieve berekening - zouden vertalen naar een jaarlijkse opwek, zou
de) RES-opgave bedraagt namelijk 0,86 PJ, maar uitgaande
dit met het kleinere turbine type 1 tot ca. 192 GWh/jaar resulteren en met
van de realisatie van 50 ha zonnevelden is 0,86 PJ meer dan de RES-opgave.
type 2 tot ca. 384 GWh/jaar. ◼
Aantal van 16 turbines van het type 1 (T1) voldoet daarmee
De gemeente ’s-Hertogenbosch heeft ook als doel om meer dan de reste-
niet aan energiedoelstelling uit Bestuursakkoord 2022 (“meer
rende RES 1.0 opgave op te wekken. De resterende opgave is 240 GWh/jaar,
dan RES-opgave”).
wat betekent dat er of 20x turbine type 1 of 10x turbine type 2 nodig zijn. Om deze doelstelling te halen zijn er minimaal 10 turbines van type T2 nodig, tot maximaal 16 turbines. Zie blauwe kader voor een nadere toelichting hierop, als uitgangspunten voor het concept VKA.
ONTWERPTOELICHTING CONCEPT VKA - DUURZAME POLDER
DOELSTELLING ENERGIE OPWEK - UITGANGSPUNTEN VOOR HET CONCEPT VKA
≥ 6 á 7 windturbines van het grote type
Oss
‘s Hertogenbosch
≥ 10 windturbines van het grote type
23
ONTWERPTOELICHTING CONCEPT VKA - DUURZAME POLDER
24
3.4 TECHNISCHE EN MILIEUKUNDIGE RANDVOORWAARDEN In de PlanMER zijn de effecten van verschillende turbine opstellingen getoetst aan de hand van verschillende milieu effecten. Aan de hand van dit
UITGANGSPUNTEN VOOR HET CONCEPT VKA
MER onderzoek zijn de randvoorwaarden voor de plaatsing van windturbi-
Binnen het projectgebied hebben we te maken met de volgende har-
nes in de Duurzame Polder in beeld gebracht.
de belemmeringen: ◼
Rijksmonumenten
HARDE BELEMMERINGEN
◼
Waterwingebied
Er zijn gebieden in de Duurzame Polder waar het plaatsen van windturbi-
◼
Hoogspanningsverbinding met veiligheidscontour
nes niet mogelijk is, dit zijn de harde belemmeringen. Harde belemmerin-
• voor turbine type 1 is dit 58,4 m afstand
gen verwijzen naar zowel fysieke beperkingen, zoals bestaande gebouwen
• voor turbine type 2 is dit 86 m afstand
en infrastructuur, als beperkingen opgelegd door wet- en regelgeving die
◼
Ondergrondse buisleidingen met veiligheidscontour
de plaatsing van windturbines op die locatie onmogelijk maken.
◼
Veiligheidscontour rondom woningen, dit geldt ook voor de ontwikkelgebieden van ‘Amsteleind’ in Oss en ‘De Groote
De afstand waarop een windturbine geplaatst mag worden is in de meeste gevallen afhankelijk van het windturbine type. Dit is bijvoorbeeld afhankelijk van een veiligheidscontour. In andere gevallen zijn de belemmeringen onafhankelijk van het turbine type, bijvoorbeeld in het geval van ondergrondse buisleidingen of een waterwingebied. De kaart op pagina 25 geeft de harde beperkingen in het gebied weer. Dit is als het ware een eerste ‘filter’ voor het bepalen van de plaatsingszone voor windturbines in de Duurzame Polder. Hoewel het harde belemmeringen zijn, is het wel mogelijk dat de objecten later, vanwege een beter ontwerp, worden weggenomen of verlegd in een concreet project, uiteraard mits dat goed wordt uitgewerkt.
Wielen’ in ’s-Hertogenbosch
ONTWERPTOELICHTING CONCEPT VKA - DUURZAME POLDER
HARDE BELEMMERINGEN
25
ONTWERPTOELICHTING CONCEPT VKA - DUURZAME POLDER
26
M A ATG E V E N D E M I L I E UA S P E CT E N Naast harde belemmeringen moet er bij de plaatsing van turbines rekening
bij plaatsing windturbines nabij het bedrijventerrein Elzenburg De Geer
gehouden worden met milieuaspecten. Het gaat daarbij om geluid, natuur,
in Oss). Het hanteren van 42 dB Lden laat onvoldoende ruimte over voor
slagschaduw, landschap, cultuurhistorie en archeologie, bodem en water en
plaatsing van windturbines in het zoekgebied. Door het hanteren van de
externe veiligheid.
afstand tot de kernen van 1 km in ’s-Hertogenbosch en 2 km in Oss, wordt de maximale geluidsbelasting van 42 dB Lden in de steden en dorpen ge-
Van deze aspecten blijken de hindercontouren voor natuur en geluid maat-
haald. Voor woningen in het buitengebied hanteren wij een streefwaarde
gevend. De overige belangen zijn met die contouren grotendeels afgedekt.
van 45 dB Lden en een maximum van 47 dB Lden (de voorheen wettelijke
De volgende twee paragrafen gaan daarom verder in op de randvoorwaar-
norm). Daarmee sorteren wij voor op de nieuwe landelijke norm, die naar
den voor geluid en natuur.
verwachting wordt vastgesteld in 2025.
GELUID
De kaart op pagina 27 geeft de geluidscontouren van 45 dB Lden en 47 dB
De potentiële plaatsingszones worden in grote mate beïnvloed door het
Lden met 3 dB mitigatie weer voor turbine type T1 en T2. Deze kaart geeft
zorgvuldig omgaan met geluid. De geluidsbelasting is afhankelijk van de
naast de harde belemmeringen een tweede ‘filter’ weer, m.b.t. het bepalen
afmetingen van de turbine en of er mitigerende maatregelen, zoals het
van de plaatsingszone voor het VKA.
stilzetten van turbines of verlagen van de draaisnelheid worden toegepast. Daarom worden er geluidscontouren aangehouden, uitgedrukt in dB Lden. Lden: staat voor ‘Level day, evening, night’, oftewel het tijdgewogen jaar-
UITGANGSPUNTEN VOOR HET CONCEPT VKA ◼
Woningen in het buitengebied: voorheen wettelijke norm van 47
gemiddelde geluidsniveau in de dag-, de avond- en de nachtperiode. Om-
dB Lden met 3 dB mitigatie wordt gehanteerd, streven naar 45
dat geluidhinder in de avond en nacht vervelender en meer hoorbaar is,
dB Lden met 3 dB mitigatie.
wordt het geluid ‘s nachts en ‘s avonds zwaarder meegeteld in dit gemid-
◼
delde.
Zoveel mogelijk de meegegeven afstand tot kernen van 1 km in de gemeente ’s-Hertogenbosch en 2 km in de gemeente Oss. Door de afstand van 1 en 2 km blijft geluidsniveau onder 42 dB
Mitigatie: maatregelen om geluidshinder te beperken, voornamelijk het
Lden in de bebouwde kom van omliggende kernen.
stilzetten van een turbine of snelheid van de bladen verminderen. Dit gaat ten koste van de energie productie.
We bieden op turbine niveau ruimte voor een klein aantal uitzonderingen hierop, indien dat nodig is om tot een goede opstelling te komen:
De landelijke geluidsnorm is sinds 2021 door de Raad van State ongeldig
◼
Afwijken van het uitgangspunt van minimaal 2 km afstand van
verklaard. Totdat er een nieuwe norm is, mogen gemeenten een eigen
enkele kernen in Oss (op 1 km wordt al voldaan aan de wens van
norm vast stellen. Deze voorheen wettelijke norm ligt op 47 dB Lden. De
maximaal 42 dB Lden). Zie pagina 44 voor deze afweging.
gemeenteraad van Oss heeft in januari 2021 de bovenwettelijke eis gesteld van 42 dB Lden (dat is de maximale geluidsbelasting voor woningen
◼
Toewijzen van molenaarswoningen (te bepalen in toekomstige vergunningsfase).
ONTWERPTOELICHTING CONCEPT VKA - DUURZAME POLDER
GELUID CONTOUREN VOOR T1 4 5 D B E N 4 7 D B M E T M IT I G AT I E
305
m
220
m
27
ONTWERPTOELICHTING CONCEPT VKA - DUURZAME POLDER
28
GELUID CONTOUREN VOOR T2 4 5 D B E N 4 7 D B M E T M IT I G AT I E
440
m
315
m
ONTWERPTOELICHTING CONCEPT VKA - DUURZAME POLDER
N AT U U R Het plaatsen van windturbines heeft altijd een verstorend effect op de natuurwaarden van het gebied. Maar het verstoringseffect is wel sterk verschillend per doelsoort. Binnen het gebied van de Duurzame Polder liggen verschillende typen natuurgebieden. In het noordwestelijke deel van de polder liggen de grootste arealen NNB, weidevogelgebied, ganzen en smientengebied. Dit is tevens het laagste en natste gebied van de polder en verbinding naar de Maas. Hier komen verschillende soorten beschermde weidevogels en overwinterende vogels voor (zoals de grutto of kleine zwaan). Voor NNB gebied geldt een geluidscontour van 52 dB, waarbinnen plaatsing van windturbines in principe niet mogelijk is (nee, tenzij). De Hertogswetering en de Hoefgraaf zijn belangrijke ecologische verbindingszones (EVZ), en onderdeel van het NNB. Deze zones zijn van belang voor onder andere otters, kamsalamander en overwinterende vogels. Binnen de polder zijn in samenwerking met lokale agrariërs verschillende kerngebieden voor weidevogels ontstaan (volgens de regeling ‘Collectief Agrarisch Natuurbeheer/Beerse Overlaat’). Deze gebieden zijn niet wettelijk beschermd, maar de soorten die er voorkomen zijn wel beschermd onder de Omgevingswet (voorheen Wet natuurbescherming). Bijgevoegde kaart geeft weer waar de hotspots van waarnemingen van weidevogels zijn.
Om in deze gebieden de verstoring te beperken, wordt een de door ecologen geadviseerde buffervan 500 m aangehouden m.b.t. het plaatsen van turbines (zie afbeelding pagina 31). Het open gebied tussen de hotspots en andere natuurgebieden (zoals de uiterwaarden en de Maas) zijn belangrijke open verbindingen voor weidevogels. De hotspots van vleermuizen worden ook weergegeven op het kaartbeeld hiernaast.
Hotspots voor vogels en vleermuizen
29
ONTWERPTOELICHTING CONCEPT VKA - DUURZAME POLDER
30
Vanuit provinciale regelgeving geldt in de NNB gebieden een ‘nee, tenzij’ beleid voor windturbines. Bij werkzaamheden in of binnen de verstoringscontour van NNB, is in de projectfase nader onderzoek noodzakelijk.
UITGANGSPUNTEN VOOR HET CONCEPT VKA ◼
Het noordelijk deel van de polder is het laagste en natste en ligt
Hierin wordt nagegaan of en in welke mate het voornemen een mogelijk
in verbinding met de Maas. Dit gebied heeft hierdoor de meeste
significant negatief effect heeft op de wezenlijke kenmerken en waarden
huidige en potentiële natuurwaarden voor weidevogels, over-
van dit NNB. Wanneer negatieve effecten op de wezenlijke kenmerken en
winterende vogels en de kleine zwaan. Dit is een natuurtype
waarden van het gebied niet zijn uit te sluiten kunnen de werkzaamheden
dat kwetsbaar is voor windturbines. We kiezen ervoor hier geen
geen doorgang vinden. Een uitzondering hierbij is dat het project een groot
windturbines te plaatsen.
openbaar belang dient en er geen reële alternatieven voorhanden zijn. In
◼
dat geval moet de schade zoveel mogelijk beperkt worden door het treffen
verbindingen. Ook waarborgen onderlinge ecologische verbin-
van mitigerende maatregelen en moet de resterende schade gecompenseerd worden.
Behoud royale open ‘vides’ richting de Maas, als ecologische dingen tussen de ‘hotspots’ (vogels + vleermuizen).
◼
Het ganzen en smientengebied beslaat een dusdanig groot deel van het zoekgebied dat om ruimte voor de turbines te reali-
Het ganzen en smientengebied wat zich in de kern van de polder bevindt,
seren voorgesteld wordt om het gebied dat hiervoor is aange-
is een planologische aanwijzing van de provincie Brabant. Het gebied wordt
wezen (deels) te verplaatsen. Zorgvuldige afstemming tussen
gekenmerkt door rust, grote mate van openheid en agrarisch karakter. Deze
beide gemeenten, met de provincie en met de omgeving zijn
natuur wordt mogelijk gemaakt door de agrarische activiteit, en agrariërs
hiervoor noodzakelijk, voor de uitvoerbaarheid van het VKA
worden vergoed voor het niet verjagen van ganzen en smienten gedurende
moeten mogelijkheden inzichtelijk zijn.
de winter maanden. Ook voor dit gebied geldt een ‘nee, tenzij’ beleid voor
◼
Compensatie binnen de Duurzame Polder als turbines bestaan-
windturbines. Het plaatsen van turbines kan ganzen en smienten tot op
de natuurwaarden verstoren. Compensatie vindt in principe
800 m verstoren, wat niet alleen het aangewezen gebied kwetsbaar maakt
plaats op het grondgebied van de gemeenten waar de her-
maar ook een buffer zone van 800 m hieromheen (conclusie uit aanvullend
nieuwbare elektriciteit wordt opgewekt.
ecologisch onderzoek bij het MER). Uitgangspunt bij de totstandkoming van het VKA is zoveel mogelijk behouden van bestaande natuurkwaliteiten en te onderzoeken of en hoe extra ruimte voor windturbines gemaakt kan worden door een deel van deze kwaliteiten te verschuiven en/of elders te compenseren. In het kader van de integrale gebiedsontwikkeling worden in het Programma Duurzame Polder kansen opgenomen over hoe de natuurwaarden versterkt kunnen worden.
ONTWERPTOELICHTING CONCEPT VKA - DUURZAME POLDER
N AT U U R
31
ONTWERPTOELICHTING CONCEPT VKA - DUURZAME POLDER
32
4. AFWEGING A LT E R N A T I E V E N Om tot een concept voorkeursalternatief te komen, zijn vier redeneerlijnen*
Redeneerlijn D lijkt op C, behalve dat er in de gemeente Oss meer ruimte wordt
ontwikkeld. Deze zijn op de volgende pagina opgenomen en verder toegelicht.
geboden voor de plaatsing van windturbines door aanleg van een rij turbines
Vanuit deze vier redeneerlijnen trechteren we tot een VKA, waarbij we de vol-
langs de Hertogswetering. Hiermee wordt het ganzen- en smientengebied nog
gende afwegingen maken.
verder verkleind en met het grotere type turbine (T2) valt dit gebied binnen de 52 dB contour van het NNB gebied.
Redeneerlijn A biedt onvoldoende ruimte om de energie-doelstelling te realiseren. Ook is er onvoldoende ruimte door het versnipperde zoekgebied om tot
Om tot een voorkeursalternatief te komen, vallen redeneerlijn A en B af (zie
een ruimtelijk samenhangende opstelling van turbines te komen. Deze rede-
bovenstaande toelichting) en aangezien redeneerlijn D meer ruimte biedt voor
neerlijn komt hierdoor te vervallen.
de gemeente Oss dan redeneerlijn C, wordt redeneerlijn D als basis voor het VKA gebruikt. Met als verschil dat het noordoostelijke zoekgebied in de ge-
Redeneerlijn B biedt meer ruimte voor de plaatsing van turbines door de op-
meente Oss in principe komt te vervallen, omdat:
rekking van de afstandscontour tot kernen in de gemeente Oss tot 1 km. Het
•
ganzen- en smientengebied, midden in de polder vormt echter een grote
impact geminimaliseerd wordt. Anders ontstaat er een ‘hek van turbines’
belemmering. In deze redeneerlijn moeten de turbines daaromheen geplaatst worden om aan de energiedoelstelling te voldoen. Dat brengt een grote ver-
tussen het stedelijk gebied van Oss en het buitengebied. •
storing teweeg van de weidevogels, die met name in het noordelijk deel van de polder zitten. Deze redeneerlijn scoort op dat punt slecht. Ook komen de
•
De weidevogels in het noordoostelijk deel van de polder en de trekvogelroutes zo min mogelijk worden verstoord.
•
ver mogelijk naar het midden van de polder te plaatsen op zo groot mogelijke afstand van de kernen en stedelijk gebied. Daarnaast wordt belang gehecht
De turbines op grotere afstand van de kernen op de oeverwal en het stedelijk gebied van Oss komen te staan.
turbines in deze redeneerlijn in de gemeente Oss verder naar het noorden te staan. In de ateliers is duidelijk de wens naar voren gekomen de turbines zo
De turbines dan verder geclusterd kunnen worden, waardoor de visuele
Er ruimte ontstaat om de EVZ langs de Hertogswetering door te trekken, als compensatie voor verlies aan natuurwaarden door plaatsing turbines.
•
Zie ook de toelichting in hoofdstuk 5.
aan het realiseren van één afgebakend cluster. Aan beide wensen wordt niet voldaan, deze redeneerlijn vervalt.
In alle redeneerlijnen wordt rekening gehouden met de geluidscontouren tot woningen in het buitengebied en zijn daarop niet onderscheidend.
In redeneerlijn C wordt het ganzen en smientengebied niet meer gevrijwaard. Deze aanduiding zal dan verplaatst moeten worden en natuurwaarden gecompenseerd. Hierdoor ontstaat ruimte om windturbines in het zuid-oostelijk deel
* Deze komen op hun beurt weer voort uit de eerder gepresenteerde denkrichtingen en MER-
van de polder te concentreren.
varianten. Deze zijn in tussenrapportages toegelicht en worden in deze nota niet herhaald.
ONTWERPTOELICHTING CONCEPT VKA - DUURZAME POLDER
A) BINNEN ZOEKGEBIED In deze redeneerlijn wordt het zoekgebied gehanteerd van 2km tot de kernen in Oss en 1km tot de kernen in ‘s Hertogenbosch. Daarnaast worden alle harde beperkingen en de randvoorwaarden ten aanzien van natuur en geluid (als maatgevende aspecten) uitgesloten.
B) UITBREIDING ZOEKGEBIED In deze redeneerlijn wordt het zoekgebied uitgebreid tot 1km van de kernen in zowel de gemeente Oss als ‘s Hertogenbosch. Daarnaast worden net als in variant A alle harde beperkingen en de randvoorwaarden ten aanzien van natuur en geluid uitgesloten.
C) ACCENT OP ZUID EN OOST In deze redeneerlijn wordt de zoekruimte vergroot tot 1km tot de kernen in Oss. Daarnaast wordt alleen de zuid-oostzijde van het zoekgebied benut. Het ganzen en smientengebied ten zuiden van de Hertogswetering wordt verplaatst, zodat hier ook turbines geplaatst kunnen worden. De rest van de harde beperkingen en randvoorwaarden ten aanzien van natuur en geluid zijn uitgesloten.
D) ACCENT OP ZUID EN OOST + NOORDZIJDE HERTOGSWETERING Deze redeneerlijn is hetzelfde als C, behalve dat er ruimte wordt geboden voor het realiseren van 1 rij turbines aan de noordzijde van de Hertogswetering in de gemeente Oss, voor turbines type T2 valt dit binnen 52dB contouren van NNB-gebied. De rest van de harde beperkingen en randvoorwaarden ten aanzien van natuur en geluid zijn uitgesloten.
33
ONTWERPTOELICHTING CONCEPT VKA - DUURZAME POLDER
34
5 . V O O R K E U R S A LT E R N A T I E F B E E L D K WA L I T E I T S P L A N
W I N D E N E R G I E
W I E R I N G E R M E E R
In dit hoofdstuk brengen we alle inzichten, zoals samengevat in de vorige hoofdstukken, samen tot een concept voorkeursalternatief. We beschrijven eerst de ontwerpprincipes om tot het VKA te komen. Vervolgens gaan we in op hoe zich dit vertaalt in de zoekzone op de kaart voor de plaatsing van windturbines en leggen we de koppeling met de gebiedsopgaven.
5.1 ONTWERPPRINCIPES
1. Helder landschappelijk concept
Om tot een concept voorkeursalternatief te komen hanteren we een aantal ontwerpprincipes. Deze komen voort uit de inzichten zoals toegelicht in de vorige hoofdstukken. In deze paragraaf zetten we dit uiteen aan de hand van drie lagen, met een duidelijke hiërarchie: 1.
Ontwerpprincipes gericht op het realiseren van een helder landschappelijk concept voor het windpark, passend bij het gebied
2.
Ontwerpprincipes gericht op het realiseren van een logische opstelling
2. Logische opstelling van turbines
van de turbines hierbinnen. 3.
Ontwerpprincipes gericht op een zorgvuldige inpassing en vormgeving van de turbines (beeldkwaliteit).
3 .Zorgvuldige inpassing en vormgeving turbines
In dit schema staan de vijf lagen verbeeld waarop het beeldkwaliteitsplan uitspraken doet. Voor al deze lagen verschilt de nog aanw zige 'ruimte' voor nadere uitwerking: voor laag 1 Concept is bijvoorbeeld al veel vastgelegd in het Windplan, voor laag 4 Inpassing daarentegen nog weinig uitspraken gedaan.
ONTWERPTOELICHTING CONCEPT VKA - DUURZAME POLDER
35
1. ONTWERPPRINCIPES GERICHT OP HET REALISEREN VAN EEN HELDER LANDSCHAPPELIJK CONCEPT I D E N T I T E I T VA N O N D E R S C H E I D E N D E L A N D S C H A P P E N V E R S T E R K E N Eén van de grootste kwaliteiten van het gebied is de aanwezige gradiënt van de verschillende landschappen, met van noord naar zuid: •
De Maas met haar uiterwaarden (rivierengebied);
•
De oeverwal met dorpen, boomgaarden en kleine door singels omgeven percelen;
•
De kom als uitgestrekt, open en spaarzaam bebouwd agrarisch gebied;
•
De overgangszone tussen zand en klei, met kleinschalige beplantingselementen, linten en erven;
•
De hogere zandgronden met dorpen, lintbebouwing, akkerland en lanen.
Op historische kaarten zijn deze onderscheidende landschappen veel duidelijker zichtbaar dan tegenwoordig. Dit komt onder andere doordat door opschaling en aanpassing van de waterhuishouding in de vorige eeuw water en bodem veel minder sturend werd dan voorheen. Veel variatie en identiteit is uit het landschap verdwenen. Door de windturbines duidelijk te positioneren op één plek binnen deze reeks kan deze landschappelijke gradiënt versterkt worden. En door gebiedsontwikkelingen gericht in te zetten (bijvoorbeeld door de dorpen op de oeverwal weer te omgeven door een weelderig oeverwallenlandschap) kunnen de landschappelijke verschillen weer aangezet worden.
Rivierengebied Oeverwal Komgronden Overgangszone
ONTWERPPRINCIPES VOOR HET CONCEPT VKA: ◼
Zandgronden
Kies bij de positionering van het windpark in het gebied voor een heldere positie binnen de landschappelijke gradiënt.
◼
Sluit met de gebiedsontwikkeling aan op de onderscheidende landschapstypen en versterk de identiteit.
ONTWERPTOELICHTING CONCEPT VKA - DUURZAME POLDER
36
S L U I T A A N O P B E S TA A N D E E N P OT E N T I Ë L E G E B I E D S W A A R D E N Windenergie is met bepaalde vormen van grondgebruik te combineren, met andere waarden is het (deels) in conflict. Zo zijn windturbines over het algemeen goed te combineren met agrarisch gebruik, waarbij wel rekening gehouden moet worden met geluidsbelasting voor (bedrijfs) woningen. Windturbines conflicteren vaak met natuurwaarden, maar de mate van verstoring, habitatverlies etc. verschilt weer sterk per natuurtype. Veel recre-
Weidevogels
anten vinden een landschap met windturbines minder aantrekkelijk. Door
NNB
de locatie van windturbines zorgvuldig te kiezen, kunnen zoveel mogelijk bestaande en potentiële gebiedswaarden behouden worden.
Ganzen- en smientengebied
ONTWERPPRINCIPES VOOR HET CONCEPT VKA:
Belangrijkste vliegbewegingen en rust/ foerageerrelaties
◼
Sluit bij de locatiekeuze aan bij de huidige én potentiële ruimtelijke,
Zoekgebied windenergie
landschappelijke en cultuurhistorische waarden van het gebied. ◼
◼
◼
◼
Combineer de windturbines primair met agrarisch gebruik en sluit daarbij aan op het rationele, grootschalige productielandschap van
OMGANG MET NATUURWAARDEN
de komgronden.
In het gebied van de Duurzame polder zijn verschillende natuurwaarden aanwezig. In alle
Vrijwaar het noordelijk deel van de polder, waar de grootste huidige
gevallen zal de ontwikkeling van windenergie deze waarden verstoren.
en potentiële natuurwaarden zijn voor weidevogels, overwinterende
In het noordwestelijk deel van de komgronden, dat tevens het laagste en natste is, liggen de
vogels en de kleine zwaan. Behoud tevens zoveel mogelijk de eco-
meeste huidige en potentiële natuurwaarden voor weidevogels en overwinterende vogels.
logische verbindingen: a) tussen die gebieden onderling, b) de rust-
Dit natuurtype lijkt potentieel het meest waardevol voor dit gebied, ook in haar grotere eco-
en foerageerrelaties tussen de gebieden met natuurwaarden en de
logische context en is gevoelig voor verstoring door windturbines. Tussen de gebieden met
Maas en c) de trekvogelroutes.
natuurwaarden onderling en tussen die gebieden en de uiterwaarden van de Maas zijn veel
Kies met betrekking tot natuurwaarden bínnen het zoekgebied voor
vliegbewegingen en rust- en foerageerrelaties. Ook lopen door dit gebied de trekvogelroutes.
windturbines in op omvorming naar natuurtypen die te combineren
In het VKA wordt daarom uitgegaan van vrijwaring van dit noordelijk gebied voor windturbines.
zijn met zowel landbouwkundig gebruik en windenergieopwekking.
De zoekzone voor windturbines komt ten zuiden hiervan te liggen.
Compensatie vindt plaats binnen de Duurzame polder wanneer tur-
Binnen de zoekzone voor windturbines wordt ingezet op een robuuste ontwikkeling richting
bines bestaande natuurwaarden verstoren (uitgangspunt is compen-
natuurtypen die minder verstoringsgevoelig zijn zoals otter en kamsalamander. Door de EVZ
satie binnen eigen gemeente).
langs de Hertogswetering naar het oosten uit te breiden en daar ruimte te bieden voor overwinterende vogels kunnen nieuwe natuurwaarden worden gerealiseerd.
ONTWERPTOELICHTING CONCEPT VKA - DUURZAME POLDER
VOORKOM VERSNIPPERING
N I E T ‘ I N PA S S E N I N ’ , M A A R ‘ PA S S E N B I J ’
De visuele invloedsfeer van een windturbine reikt door de grote schaal
Grote windturbines passen per definitie niet ín het landschap, want hun
van een turbine heel ver. Door verspreid door het gebied windturbines te
verticale maat is van een geheel andere orde dan het merendeel van de
plaatsen versnippert het landschap. Daarbij is het visuele ruimtebeslag van
landschapselementen. Het gaat dus niet om passen in, maar om passen bij.
verspreide, solitaire turbines en lange lijnopstellingen in verhouding veel
Het is geen objectieve, maar een associatieve opgave:
groter dan dat van compacte clusteropstellingen. Door windturbines op 1
•
Windturbines hebben door hun technische uitstraling een stedelijk ka-
locatie te concentreren, worden andere delen gevrijwaard. Zo kan voorko-
rakter. De plaatsing van windturbines wordt daarom vaak opgevat als
men worden dat overal windturbines zichtbaar zijn en kan de gewaardeer-
‘verstedelijking’ welke het landschap verstoort. Het is daarom logisch
de grote schaal en openheid van het landschap zoveel mogelijk behouden
om ze te plaatsen nabij de invloedssfeer van steden, bedrijventerreinen,
worden.
dorpen, erven. En grootschalige infrastructuur zoals snelwegen, spoorlijnen en hoogspanningslijnen. Dit sluit ook aan bij de associatie van
ONTWERPPRINCIPES VOOR HET CONCEPT VKA: ◼
Realiseer binnen de Duurzame polder één als zodanig visueel herkenbaar en duidelijk afgebakend windpark van Oss en ‘s Hertogenbosch samen.
windturbines met het gebruik van elektriciteit. •
Door hun grote schaal en technische uitstraling passen turbines ook bij rationele, grootschalige productielandschappen.
•
En windturbines worden ook geassocieerd met windopwekking en passen daarom bij open, winderige ruimtes.
ONTWERPPRINCIPES VOOR HET CONCEPT VKA: ◼
Concentreer de windturbines in het open, grootschalige en rationele komgrondenlandschap.
◼
Concentreer de windturbines aan de zuidzijde van het zoekgebied, waar de stedelijke invloedssfeer van ‘s Hertogenbosch, Oss en de hoogspanningslijn het grootst zijn.
Concentreer de windturbines in één afgebakend gebied. Vrijwaar open ruimtes en een lege horizon.
37
ONTWERPTOELICHTING CONCEPT VKA - DUURZAME POLDER
38
LANDSCHAPPELIJK CONCEPT Bovenstaande ontwerpprincipes leiden gezamenlijk tot het volgende landschappelijke concept. •
Realiseer één afgebakend cluster van windturbines.
•
Positioneer de windturbines aan de zuidkant van de komgronden. Hiermee sluit je zoveel mogelijk aan op de huidige en potentiële gebiedswaarden en de associatieve betekenis van een windpark in het landschap.
•
Ontwerp het windpark als een nieuwe laag in de reeks landschapstypen van zandgronden, overgangsgebied, komgronden, oeverwal, uiterwaarden, Maas: het energielandschap.
rivier
oeverwal
komgrond
energielandschap
overgangszone
zandgronden
ONTWERPTOELICHTING CONCEPT VKA - DUURZAME POLDER
S P I E G E L I N G A A N U I T K O M S T E N U I T D E PA R T I C I PAT I E Met het ontwikkelen van het voorkeursalternatief is zo goed mogelijk
Het bieden van een duidelijke ruimte voor weidevogels en (natte)
een afweging gemaakt tussen alle belangen en ideeën, zoals die zijn
natuur wordt gewaardeerd, dat dit gebied in de denkrichting ‘het
ingebracht tijdens het participatieproces. Hieronder staan de meest
wijde westen’ op de laagste gronden ligt wordt als logisch ervaren.
gehoorde reacties samengevat.
In de ateliers spreken deelnemers tevens hun waardering uit voor de eendenkooien, vanuit ecologisch en cultuurhistorisch oogpunt. Ook
In de ateliers geven deelnemers aan dat het goed is om de windtur-
het NNB gebied wordt hoog gewaardeerd. In de polder zitten veel
bines te clusteren op een zo klein mogelijk gebied, zodat je de rest
wintergasten, die niet verstoord mogen worden. Er worden sugges-
van het gebied ‘heel’ kunt houden. De landschappelijke openheid
ties gedaan om met de opbrengst van de windturbines natuurver-
wordt gewaardeerd, ook vanwege het belang voor weidevogels. In het
sterkende maatregelen te nemen. De grote open gebieden moeten
hart van de polder worden mogelijkheden gezien voor (grootschalige
beschikbaar blijven voor de landbouw.
en innovatieve) agrarische functies. Dit zou naar de mening van de bewoners goed gecombineerd kunnen worden met windenergie.
Er wordt aandacht gevraagd voor de bescherming van de bijzondere wintergasten, waaronder de kleine zwaan. Ook wordt aangegeven dat
Daarbij wordt aangegeven dat de turbines op afstand gehouden moe-
het beschermde ganzen- en smientengebied allicht niet op de goede
ten worden van de (dorps)kernen. Vanuit de Groote Wielen en de
gronden is vastgesteld en betwijfeld wordt in hoevere daar rekening
dorpen op de oeverwal langs de Maas wordt dit benadrukt: de tur-
mee gehouden moet worden. De aangeduide zone komt niet overeen
bines zouden in ieder geval ten zuiden van de Gewandeweg moeten
met de waarnemingen. Ook wordt aangegeven dat weidevogelbeheer
blijven. Plaats ze zo dicht mogelijk richting de Hertogswetering. Er
nu op vrijwillige basis worden ingevuld, dit moet zo blijven. Let op
wordt daarbij wel aandacht gevraagd voor de overgangen naar de
het effect op vleermuizen.
dorpen, die dan het dichtstbij liggen, o.a. Nuland, Heeseind en de Groote Wielen. Het ‘klimaatbos’ bij Groote Wielen wordt in dit kader
In de ateliers wordt de suggestie gedaan om minder waarde te hech-
als kans benoemd om de plaatsing van turbines te verzachten.
ten aan recreatie in het grootschalige middendeel van de polder. Concentreer recreatie ook niet langs de Hertogswetering, dat gaat ten
Mensen vinden het belangrijk om natuurgebieden en beschermde
koste van de natuurwaarden, die daar aanwezig zijn.
soorten te ontzien, maar mensen vinden het over het algemeen belangrijker zelf geen overlast te hebben. Er zijn zorgen over geluid en
Er wordt opgeroepen om lokale (financiële) participatie mogelijk te
gezondheidseffecten.
maken.
39
ONTWERPTOELICHTING CONCEPT VKA - DUURZAME POLDER
40
2. ONTWERPPRINCIPES GERICHT OP HET REALISEREN VAN EEN LOGISCHE OPSTELLING VAN WINDTURBINES
De waarnemer centraal DE WAARNEMER CENTRAAL
De plattegrond van windturbineopstellingen wordt vanaf het maaiveld in de
Een rusMg beeld de windenergieopstelling vanaf praktijk van nauwelijks beleefd. Een rij turbines is nog goedmaaiveld herkenbaar,vergroot maar een gebogenvan of geknikte lijn al niet meer. En geometrische sterk de acceptaMe windturbines. Dit hoeU niet alMjdopstellingen een met meer dan ca. 9 turbines zijn voor de gemiddelde waarnemer al niet geometrische opstelling te betekenen, vaak is dat immers vanaf meer herkenbaar. De onderlinge afstand tussen grote turbines is namelijk maaiveld niet goed te beleven. Een rij turbines is nog goed herkenbaar, dusdanig groot dat eventuele patronen op het maaiveld slechts vanuit een maar geometrische opstellingen met meer dan ca. 9 turbines niet meer. beperkt aantal perspectieven herkenbaar zijn. Verrassend genoeg is een Verrassendrandom genoeg is invaak dattegeval een boven random patroon vaak te patroon prefereren een gridopstelling. De waarneprefererenmer boven De waarnemer wordt dan wordteen dan gridopstelling. namelijk niet vermoeid met onvrijwillige pogingen omnamelijk het patroon in de opstelling te ontdekken. niet vermoeid met onvrijwillige pogingen om het patroon in de opstelling te ontdekken.
De beleving van een grid (links) en een zwerm (rechts).
Grid of zwerm
Belangrijker is het om te denken in routes en de beweging van de waarnemer door het gebied. Begrens de opstelling van turbines bijvoorbeeld door
Belangrijker is het om te denken in routes en de beweging van de landschappelijke lijnen. Plaatsing van turbines langs een weg of watergang waarnemeris door het gebied. Begrens de opstelling van turbines heel herkenbaar voor de waarnemer. bijvoorbeeld door landschappelijke lijnen. Plaatsing van turbines langs N T W E R P P R I NisC Iheel P E S Vherkenbaar O O R H E T C O Nvoor C E P Tde VKA : een weg ofOwatergang waarnemer. ◼
Ontwerp de opstelling zorgvuldig met behulp van een 3D model
◼
Hanteer landschappelijke grenzen, zoals wegen en waterlopen. Sluit
Ø Ontwerp de met opstelling zorgvuldig met behulp van een 3D model. als doel een evenwichtige, rustige opstelling te realiseren. Bied Bied binnen het voorkeursalternatief ruimte plaatsing van zowel ruimte voor de plaatsing van zowel een gridvoor alsdeeen random patroon rijen, een grid als een random patroon van turbines (zwerm). van turbines (zwerm).