Beleidsplanbegraafplaatsen gemeente Oss 2023
Tekst van het document
Beleidsplan begraafplaatsen gemeente Oss 2023
JUNI 2023
Inhoudsopgave 5 1.
Inleiding ................................................................................. 2
2.
Huidige situatie ....................................................................... 4
3.
4.
2.1
Begraafplaatsen in Oss ...................................................... 4
2.2
Capaciteit algemene begraafplaatsen .................................. 4
2.3
Ontwikkeling begraven en asbestemmingen in Oss tot 2022 .. 5
2.4
Mening inwoners (Burgerpanel) .......................................... 6
2.5
Exploitatie begraafplaatsen ................................................ 7
2.6
Conclusie ......................................................................... 8
Beleid ................................................................................... 18 5.1
Capaciteit, grafrusttermijn, ruimen van graven ................... 18
5.2
Gemeentelijke begraafplaatsen ......................................... 19
5.3
Asbestemming ................................................................ 19
5.4
Begraven op eigen terrein ................................................ 20
5.5
Natuurlijk begraven en natuurbegraafplaatsen .................... 20
5.6
Begraven religieuze doelgroepen ....................................... 20
5.7
Sociaal begraven ............................................................. 21
5.8
Monumentale graven en grafbedekkingen, cultuur-historisch
Kaders, trends en ontwikkelingen .............................................. 9
erfgoed .......................................................................... 22
3.1
Wettelijke kaders .............................................................. 9
5.9
Crematorium .................................................................. 23
3.2
Landelijke ontwikkelingen en trends .................................. 10
5.10
Financieel ....................................................................... 24
3.3
Lokale ontwikkelingen ..................................................... 12
3.4
Conclusie ....................................................................... 13
Bijlage 1
Overzicht begraafplaatsen gemeente Oss ........................ 25
Ambitie en doelstellingen begraafplaatsen ................................ 14
Bijlage 2
Resultaten enquête burgerpanel .................................... 26
Bijlage 3
Prognose benodigde capaciteit begraafplaatsen ............... 29
4.1
Ambitie en doelstellingen ................................................. 14
4.2
Hoogen Heuvel ............................................................... 14
4.3
Begraafplaats Megen ....................................................... 17
1.
Inleiding
gemeentelijke verordeningen, die voor begraafplaatsen gelden. Deze verordeningen (beheer en gebruik begraafplaats, lijkbezorgingsrechten)
Achtergrond
worden op basis van dit beleidsplan ook geactualiseerd, evenals het
In de gemeente Oss liggen 33 begraafplaatsen, twee daarvan zijn
beheerplan voor Megen en de Hoogen Heuvel (inclusief tarieventool).
algemene gemeentelijke begraafplaatsen: Hoogen Heuvel in Oss en de
Onderdeel van het beheerplan is ook de financiële vertaling van het
begraafplaats in Megen. Iedere gemeente is verplicht om een algemene
beleid.
begraafplaats te hebben. Dit is een begraafplaats waar iedereen die dat wil, ongeacht achtergrond, geloof en verleden, begraven kan worden.
Leeswijzer
Dit is vastgelegd in de Wet op de lijkbezorging. Begraafplaatsen zijn
Hoofdstuk 2 beschrijft de huidige situatie rondom begraven en
onderdeel van de groene openbare ruimte. Daarnaast hebben ze een
begraafplaatsen in Oss. We gaan kort in op de huidige capaciteit, de
belangrijke maatschappelijke waarde. Het onderhoud en beheer van de
ontwikkeling van het aantal begravingen en asbestemmingen de
gemeentelijke begraafplaatsen wordt door de gemeente bekostigd en
afgelopen jaren, de mening van inwoners over de begraafplaatsen in Oss
uitgevoerd.
en de huidige exploitatie. In hoofdstuk 3 gaan we in op het wettelijke kader, de landelijke trends en ontwikkelingen op het gebied van
Het huidige begraafplaatsenbeleid van de gemeente Oss is vastgesteld
begraven en de lokale prognoses voor het aantal begravingen en de
door de gemeenteraad in 2010. Sindsdien spelen er diverse
benodigde capaciteit voor begraven.
ontwikkelingen, die om actualisatie van de visie en het beleid voor begraven vragen. Zoals demografische ontwikkelingen en andere
Hoofdstuk 4 geeft onze ambities en doelstellingen voor begraafplaatsen
wensen ten aanzien van begraven. Om goed inzicht te krijgen in
weer. We gaan specifiek in op onze visie op de algemene
ontwikkelingen en behoeften ten aanzien van begraven en cremeren,
begraafplaatsen Hoogen Heuvel en Megen. In hoofdstuk 5 vertalen we
hebben we een beknopt marktonderzoek laten doen. Daarnaast hebben
de visie in beleid. Onderwerpen die aan bod komen zijn onder meer de
we via het Burgerpanel inzicht verkregen in de mening van inwoners van
capaciteit op de algemene begraafplaatsen, beleid omtrent begraven op
de gemeente Oss over onze begraafplaatsen.
eigen terrein, sociaal begraven, natuur(lijk) en religieus begraven.
Dit beleidsplan geeft de gewenste ontwikkelingsrichtingen voor begraven en gemeentelijke begraafplaatsen in Oss. Deze ontwikkelingsrichtingen vormen de basis voor het beheer en onderhoud en voor de
2
Algemene begraafplaats Israëlitische begraafplaats Overige begraafplaats
Kaart 1 Overzicht nog actieve begraafplaatsen gemeente Oss
3
2.
Huidige situatie
2.1
Begraafplaatsen in Oss
In de gemeente Oss liggen 33 begraafplaatsen (zie kaart 1 en bijlage 1). De twee algemene begraafplaatsen zijn eigendom van de gemeente en worden door de gemeente beheerd en onderhouden. Ook de Israëlitische begraafplaats wordt door de gemeente onderhouden. De andere begraafplaatsen zijn in eigendom en beheer van kerkgemeenschappen (en in een geval particulier). Op de algemene begraafplaats Hoogen Heuvel vinden jaarlijks circa 20 tot 30 begrafenissen (nieuw graf of bijzetting) plaats. Op de algemene begraafplaats in Megen vindt nog maar een enkele keer een begrafenis plaats. Behalve voor een begrafenis, bezoeken mensen de begraafplaats vooral om een graf te
Begraafplaats Hoogen Heuvel, vrije veld
bezoeken of om te herdenken. Op de begraafplaats Megen zijn op 1 januari 2023 175 graven in 2.2
gebruik. De beschikbare capaciteit is beperkt, omdat niet alle ruimte
Capaciteit algemene begraafplaatsen
gebruikt kan worden. Door de hoge grondwaterstand kan op de begraafplaats alleen enkeldiep worden begraven (in plaats van
Beschikbaarheid graven
dubbeldiep). Ook kan op een deel van de begraafplaats niet worden
Op de begraafplaats Hoogen Heuvel zijn op 1 januari 2023 ongeveer
begraven omdat er restanten van een fundering met archeologische
1.470 graven in gebruik. Er zijn ruim 1.300 graven beschikbaar voor
waarde in de bodem zijn aangetroffen. Op dit moment is er in Megen
uitgifte. Op het islamitische gedeelte zijn nog 27 van de 52 graven
nog voldoende ruimte om te voorzien in de (beperkte) vraag.
beschikbaar en van de 21 kindergraven zijn er nog zes vrij. Daarnaast zijn op de begraafplaats 35 kelders beschikbaar. Op dit moment is er
Beschikbaarheid urnenbijzetting
voldoende ruimte aanwezig om volgens een cyclus te kunnen begraven.
Op de begraafplaats Hoogen Heuvel kunnen urnen worden bijgezet in
Dit betekent dat de graven worden hergebruikt op het moment dat de
een graf, urnengraf of urnenmuur. Per 1 januari 2023 zijn er op de
grafrechten aflopen. Gemiddeld beslaat een begraafcyclus 40 jaar. 4
2.3
begraafplaats Hoogen Heuvel 55 plaatsen in een urnenmuur in gebruik
Ontwikkeling begraven en asbestemmingen in Oss tot
en 48 plaatsen beschikbaar. In de urnentuinen zijn 186 plaatsen in
2022
gebruik en 137 beschikbaar. Daarnaast is op deze begraafplaats een strooiveld ingericht voor crematie-as. Ook is na toestemming van de
Het aantal inwoners in de gemeente Oss is in de periode 2010-2022
beheerder het strooien op de gehele begraafplaats toegestaan, met
toegenomen met bijna 16.000 inwoners. Dit komt deels door
uitzondering van de graven en de paden. Het is wel toegestaan om as te
gemeentelijke herindelingen (Lith, Maasdonk). Net als de rest van
verstrooien bij of op het graf van een partner.
Nederland is ook in Oss sprake van vergrijzing: het aandeel 65-plussers is tussen 2010 en 2022 toegenomen van 15% naar ruim 20%. Het aantal inwoners van de gemeente dat jaarlijks overlijdt is in deze periode toegenomen. Bij overlijden geeft de Wet op de lijkbezorging drie mogelijkheden: begraven, cremeren of het lichaam ter beschikking van de wetenschap stellen. Dit laatste komt maar weinig voor. Het crematiepercentage is in Nederland in de periode 2009-2022 toegenomen van 57% naar 67%. Bij de keuze voor begraven zijn er voor inwoners van de gemeente Oss verschillende mogelijkheden:
begraven op één van de twee algemene (gemeentelijke) begraafplaatsen;
Hoogen Heuvel, urnenmuur
Op de begraafplaats Megen kunnen urnen worden bijgezet in een graf,
begraven op één van de bijzondere begraafplaatsen;
elders begraven (voor moslims is dit vaak het thuisland, voor anderen een andere plek in Nederland of daarbuiten).
urnengraf of urnenmuur. Op dit moment zijn er op de begraafplaats
Het aantal overledenen dat op de gemeentelijke begraafplaatsen
Megen 27 plaatsen in een urnenmuur in gebruik en 12 plaatsen
begraven of bijgezet wordt, wisselt per jaar (zie grafiek 1). Over de hele
beschikbaar. Er zijn 3 urnengraven in gebruik en 46 urnengraven
periode 2010-2022 is sprake van een lichte afname (met een stijging in
beschikbaar. Op de begraafplaats in Megen is geen mogelijkheid om as
2020, vermoedelijk als gevolg van corona).
te verstrooien. 5
2.4
Mening inwoners (Burgerpanel)
35 Bezoek begraafplaats gemeente Oss
30
Om een beeld te krijgen hoe inwoners van de gemeente Oss denken over de begraafplaatsen in Oss hebben we in februari 2023 het
25
Burgerpanel bevraagd. De vragen gingen over de frequentie van bezoek
20
aan een begraafplaats en over de mening over gebruik en inrichting van de begraafplaats, met name Hoogen Heuvel. Een uitgebreid rapport van
15
de resultaten is te vinden in bijlage 2.
10 Circa 450 personen hebben de enquête ingevuld. Iets meer dan de helft
5
hiervan heeft de afgelopen 5 jaar wel eens een begraafplaats in de gemeente Oss bezocht (o.a Hoogen Heuvel, Eikenboomgaard,
0 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 nieuw graf Hoogen Heuvel
bijzettingen in graf Hoogen Heuvel
nieuw graf Megen
bijzettingen in graf Megen
begraafplaats in de kleine kernen). De helft van de respondenten die het afgelopen jaar een begraafplaats bezocht, deed dat 1 tot 3 keer. Dertig procent geeft aan meer dan drie keer in het afgelopen jaar naar een begraafplaats te zijn geweest. De belangrijkste reden is het bezoek aan een graf of herdenkingsplek (62%). Bijna 20% geeft aan te zijn
Grafiek 1: Ontwikkeling aantal begravingen en bijzettingen gemeentelijke
gekomen voor een begrafenis of uitvaart.
begraafplaatsen 2010-2022 (Bron Gemeente Oss)
Begraafplaats Hoogen Heuvel
Over de ontwikkeling van het aantal asbestemmingen (plaatsing in
De mening van respondenten over de inrichting en het gebruik van
urnentuin of urnenmuur, verstrooiing) worden geen betrouwbare cijfers
begraafplaats Hoogen Heuvel loopt uiteen. Bijna de helft geeft een
bijgehouden.
voorkeur aan een waardige en rustige begraafplaats in plaats van een meer toegankelijk wandel- en herinneringspark. Over het behoud van het traditionele ontwerp (strakke paden en grafvelden) en de eenheid in inrichting zijn de meningen verdeeld. Wel kiezen meer respondenten
6
voor meer diversiteit met ruimte voor persoonlijke invulling van graven (49%) dan voor het vasthouden aan de eenheid met eenvormige grafvelden (28%). Algemene lijn is dat de begraafplaats wel vernieuwd mag worden, maar binnen bestaande kaders en met behoud van de rustige plek. Bij de inrichting van de begraafplaats zou volgens circa de helft van de respondenten meer ruimte moeten zijn voor natuurlijk (duurzaam) begraven, voor vrije graven (met eigen keus voor vorm en materiaal van grafbedekking) en voor urnen. De behoefte aan meer ruimte voor religieus begraven is kleiner. Maar liefst 84% van de respondenten geeft aan dat er voldoende bankjes of zitgelegenheden moeten zijn op de begraafplaats. Andere voorzieningen die horen bij een begraafplaats zijn volgens de respondenten een ontvangstruimte/aula, toiletten, watertappunten
Hoogen Heuvel: herdenkingsmonument graven Oude Paterskerkhof
(inclusief gieters) en afvalbakken (voor groenafval). Een meerderheid van de respondenten vindt het belangrijk dat er
2.5
Exploitatie begraafplaatsen
informatie beschikbaar is over de cultuurhistorie van de begraafplaats en over de aanwezige monumenten en bijzondere graven.
De gemeente Oss heeft een aantal wettelijke taken op het gebied van lijkbezorging. Hierbij gaat het om de instandhouding van een gemeentelijke begraafplaats en de taken op het gebied van sociaal begraven. Deze verplichtingen hebben ook financiële gevolgen. In het beheerplan begraafplaatsen worden de financiële consequenties van de inrichting, het beheer en onderhoud en het begraven verder toegelicht
7
en nader uitgewerkt. Het beheerplan wordt vierjaarlijks geëvalueerd en
gewenste sfeer, die bijdraagt aan het respect voor de overledene. De
indien nodig bijgesteld. De financiële doorrekening vindt jaarlijks plaats.
bijzondere inrichting van met name Hoogen Heuvel met laanstructuren,
Op bijzondere begraafplaatsen zijn de beheerders van die
hagen en diverse bijzondere bomen en opstallen, zorgen voor relatief
begraafplaatsen verantwoordelijk voor de financiële huishouding. De
hoge onderhoudskosten. Ook zijn er kosten voor “sociaal begraven”. Het
gemeente Oss speelt daar geen rol bij.
betreft begravingen van personen, waarvan er geen nabestaanden bekend zijn of de nabestaanden de begrafenis niet op zich kunnen of
Tarieven
willen nemen. We zien de afgelopen jaren een toename van het aantal
Een gemeente bepaalt zelf de tarieven voor grafrechten. Deze zijn
sociale begrafenissen.
vastgelegd in de Verordening lijkbezorgingsrechten. De tarieven verschillen sterk per gemeente in Nederland. De tarieven op de
2.6
algemene begraafplaatsen in Oss zijn vergelijkbaar met die in de omliggende gemeenten.
Conclusie
In de gemeente Oss zijn in totaal 33 begraafplaatsen. De begraafplaatsen worden door inwoners bezocht om te begraven, maar
Exploitatie
ook om te herdenken of een graf te bezoeken. De inrichting en beleving
Op dit moment is begraven niet kostendekkend voor de gemeente.
van de begraafplaatsen (rustig, waardig) past daarbij. Twee van de
Jaarlijks is een structurele bijdrage vanuit de algemene middelen nodig.
begraafplaatsen zijn algemene begraafplaatsen, waar de gemeente
De begraafplaatsen genereren op dit moment inkomsten door
verantwoordelijk voor is. Dit zijn de Hoogen Heuvel in Oss en de
(her)begravingen, plaatsing of begraving van een urn of asverstrooiing.
begraafplaats in Megen. Op beide begraafplaatsen zijn nog graven
We constateren een daling van het aantal begravingen en verlengingen,
beschikbaar. Ook is er nog ruimte voor het plaatsen van urnen. We zien
dit zorgt voor een afname van de inkomsten.
de afgelopen jaren dat het aantal begravingen afneemt. Dit betekent onder meer dat de inkomsten dalen. De kosten voor beheer en
De gemeente maakt kosten voor het beheer en dagelijks onderhoud van
onderhoud en voor sociaal begraven nemen niet af. Dit betekent dat de
de begraafplaatsen, zowel voor het park/buitenruimte als de gebouwen.
exploitatie van de begraafplaatsen niet kostendekkend is.
Het betreft de algemene begraafplaatsen Hoogen Heuvel en Megen en de Israëlitische begraafplaats. Voor het onderhoud van de begraafplaatsen gaan we uit van kwaliteitsniveau ‘goed’, omdat we vinden dat een goed onderhouden begraafplaats bijdraagt aan de
8
3.
Kaders, trends en ontwikkelingen
3.1
Wettelijke kaders
en identificatie, het verlof tot begraven en crematie, bijzondere en gemeentelijke begraafplaatsen en sluiting en opheffing van begraafplaatsen. Wettelijk is vastgelegd dat de begraven persoon (of de as) geregistreerd moet worden. Hiervoor dient de houder van een
Wet op de lijkbezorging
begraafplaats een register bij te houden.
In de Wet op de lijkbezorging (Wlb) staat hoe in Nederland met overleden personen moet worden omgegaan. Deze wet geeft de
Verder geldt dat de nabestaanden moeten zorgen voor de lijkbezorging
voorwaarden voor het begraven of cremeren van overledenen. Ook stelt
van een overledene door begraven of cremeren. Als nabestaanden hier
deze wet eisen aan begraafplaatsen. De gemeente heeft een zorgplicht
niet voor zorgen dan is de burgemeester van de gemeente waar de
en een vergunningverlenende bevoegdheid met betrekking tot begraven
overledene zich bevindt verantwoordelijk voor de lijkbezorging van de
en cremeren. De Wet op de lijkbezorging vormt het uitgangspunt voor
overledene (sociaal begraven).
het begraafplaatsenbeleid. Overledenen moeten volgens de wet worden begraven of gecremeerd. De gemeente heeft in het kader van de Wet op de lijkbezorging de taak
De wet geeft aan op welke wijze dat moet gebeuren. De wet bepaalt dat
om te voorzien in een algemene begraafplaats waar overledenen
begraving moet plaatsvinden op een begraafplaats. Een graf moet
ongeacht achtergrond en religie dagelijks, met uitzondering van
minimaal 10 jaar bestaan. Het recht op een graf kan op verzoek van de
zondagen en algemeen erkende feestdagen, gedurende redelijke tijden
rechthebbende, verlengd worden. Hierbij geldt geen beperking van het
begraven kunnen worden. Daarnaast kunnen bijzondere begraafplaatsen
aantal verlengingen. De gemeente dient grond voor een begraafplaats
worden aangelegd en in stand gehouden door een kerkgenootschap, een
aan te wijzen en als zodanig te bestemmen.
privaatrechtelijke rechtspersoon of een natuurlijk persoon. Een kerkgenootschap kan ook aan de gemeente verzoeken een deel van een
Individuele nabestaanden mogen as overal verstrooien. Zij moeten dan
gemeentelijke begraafplaats ter beschikking te stellen.
wel toestemming hebben van de grondeigenaar (ook als dit een overheid is). De gemeente kan deze incidentele asverstrooiing (voor delen van de
In de Wet op de lijkbezorging staat welke zorg de houder van de
gemeente) verbieden via de Algemene Plaatselijke Verordening.
begraafplaats moet verlenen op het gebied van lijkbezorging en welke
De gemeente moet een vergunning verlenen voor locaties waar de
procedures moeten worden doorlopen na overlijden. Ook staan in de
houder van een crematorium, of de houder van een plaats van bijzetting
Wet op de lijkbezorging de eisen beschreven waaraan een begraafplaats
permanent as wil verstrooien. De gemeente moet op basis van de Wet
moet voldoen. In de Wet zijn bepalingen opgenomen over lijkschouwing 9
op de lijkbezorging een vergunning verlenen voor het vestigen of
ontwikkeling zich op dezelfde manier doorzet kan het percentage
uitbreiden van een crematorium.
crematies toenemen tot bijna 80% in 2035.
Een begraafplaats kan worden gesloten. Burgemeester en wethouders
90%
kunnen dit voor een algemene begraafplaats besluiten. Burgemeester en
80%
wethouders kunnen een begraafplaats gesloten verklaren als er tien jaar
70%
lang geen begravingen hebben plaatsgevonden. Na sluiting van een
60%
begraafplaats moet deze nog 20 jaar onaangeroerd blijven liggen. Een
50%
begraafplaats houdt op een begraafplaats te zijn als de grond die
40% 30%
bestemming heeft verloren en er zich geen graven meer bevinden.
aandeel crematies
20%
extrapolatie aandeel crematies
10%
Verordeningen gemeente Oss
0%
De gemeente Oss heeft de wettelijke kaders vastgelegd in twee
2000
2005
2010
2015
2020
2025
2030
2035
verordeningen: de Verordening beheer en gebruik begraafplaats (2011)
Grafiek 2: Landelijke ontwikkeling en prognose aandeel crematies, situatie per 1-
en de Verordening op de heffing en invordering van
1-2023 (Bron gegevens 2000-2022: CBS en Landelijke Vereniging van
lijkbezorgingsrechten (2016). In de eerste verordening worden regels
Crematoria)
gesteld met betrekking tot onder andere beheer, openstelling, typen graven en grafbedekkingen op de gemeentelijke begraafplaatsen. In de
De keuze voor begraven heeft meestal te maken met geloofsovertuiging
tweede verordening staan onder meer de tarieven voor grafrechten.
of historie, waarbij het traditie is om te begraven (in een familie of
Beide verordeningen worden ook in 2023 geactualiseerd.
kennissenkring). Daarnaast vinden mensen die kiezen voor begraven het vaak belangrijk dat er een plek is voor nabestaanden waar ze naartoe kunnen om te gedenken. Redenen om te kiezen voor cremeren zijn
3.2
Landelijke ontwikkelingen en trends
kosten (cremeren is veelal goedkoper dan begraven), ontzorgen (er is geen fysieke plek die onderhouden of bezocht hoeft te worden) en de
Begraven of cremeren
uitvaartdienst (crematoria hebben vaak betere en meer faciliteiten dan
In Nederland kiezen steeds meer mensen voor cremeren in plaats van
op een begraafplaats).
begraven. In 2022 werd 67% van de overledenen gecremeerd. De verwachting is dat dit percentage verder zal stijgen. Als de huidige 10
Behoefte aan keuzevrijheid en persoonlijk afscheid
Tenslotte zijn er groepen, die hechten aan een langere of zelfs
Het aantal traditionele (standaard) begravingen neemt af. Redenen
eeuwigdurende grafrust, wat in Nederland zelden mogelijk is. Dit geldt
hiervoor zijn de hoge kosten van een graf, de sfeer en de strikte regels
onder meer voor joden en moslims. Nederlanders van Turkse of
waardoor geen maatwerk mogelijk is. Mensen hebben behoefte aan
Marokkaanse afkomst worden nu nog vaak in het land van herkomst
keuzevrijheid, bijvoorbeeld als het gaat om de invulling van de uitvaart,
begraven. Naar verwachting zullen de komende generaties steeds vaker
het soort kist, en de afmetingen en vorm van de graven en
kiezen voor een graf in Nederland. Traditionele begraafplaatsen bieden
gedenktekens.
weinig mogelijkheden voor specifieke wensen, bijvoorbeeld de eeuwigdurende grafrust.
Zo is er meer aandacht voor ‘het vieren van het leven’ bij het afscheid, willen mensen een persoonlijke kist, bijvoorbeeld beschilderd door
Duurzaam en natuur(lijk) begraven
nabestaanden en is er meer aandacht voor sfeer, muziek en catering bij
Natuurbegraven is in opkomst. Dit gebeurt vaak op speciale
een afscheid. Dit stelt ook eisen aan de locatie van de plechtigheid.
natuurbegraafplaatsen. Hier worden graven vaak voor onbepaalde tijd
Tegenwoordig wordt ook niet altijd een uitvaartondernemer
uitgegeven en er zijn alleen vergankelijke grafmonumenten. Mensen
ingeschakeld, soms regelt de familie de hele uitvaart zelf.
kiezen voor natuurbegraven om een bijdrage te leveren aan de instandhouding van de natuur, omdat men zich niet thuis voelt op een
Ook voor het graf zelf is er meer behoefte aan een persoonlijke
traditionele begraafplaats maar toch begraven wil worden, om de zorg
invulling. Dit vraagt meer vrijheid in ontwerp en materiaalkeuze van
voor een graf niet achter te laten aan de nabestaanden of om zeker te
grafstenen en graven. Zo zien we bijvoorbeeld dat de vraag naar
zijn van eeuwige grafrust.
bovengronds begraven (grafhuisjes) toeneemt. In Nederland wonen (en overlijden) mensen uit allerlei landen en met allerlei achtergronden en
Een andere trend is duurzaam of natuurlijk begraven. Dit betekent onder
culturen. Een deel daarvan hecht aan graven met eigen symbolen of
meer dat mensen kiezen voor hernieuwbare grondstoffen voor de kist en
vormen of hebben eigen regels met betrekking tot de ligging van het
het grafmonument (bijvoorbeeld hout, zwerfkeien of hergebruik van een
graf (zoals bij islamitische begraven). Met de toename van het aantal
grafsteen). Het verschil met natuurbegraven is dat in dit geval geen
crematies neemt ook de vraag naar urnengraven of plekken voor
sprake is van graven voor onbepaalde tijd.
asverstrooiing toe.
11
3.3
Lokale ontwikkelingen
Ontwikkeling aantal begravingen in Oss Er worden in Oss geen cijfers bijgehouden welk aandeel van de overleden inwoners van de gemeente Oss wordt begraven. Daarbij komt dat niet alle inwoners, die kiezen voor begraven, op een gemeentelijke begraafplaats in Oss wordt begraven. Een deel van de overleden inwoners van Oss kiest voor een bijzondere begraafplaats of zal buiten Oss worden begraven. Omgekeerd worden ook niet-inwoners van de gemeente Oss binnen de gemeente Oss begraven. Het is daarom moeilijk om een realistische schatting van de benodigde begraafcapaciteit voor de begraafplaatsen in de gemeente Oss te maken. Natuurbegraafplaats Maashorst (bron: I. Roelofsen, www.twycer.nl)
1200
Nieuwe vormen van lijkbezorging
1000
Tenslotte is er de verwachting dat op termijn andere vormen van
800
lijkbezorging zullen ontstaan. De Gezondheidsraad heeft in opdracht van het Ministerie van Binnenlandse Zaken een beoordelingskader opgesteld
600
waaraan nieuwe technieken van lijkbezorging moeten voldoen
400
(veiligheid, waardigheid, duurzaamheid). De belangrijkste nieuwe techniek, resomeren (chemisch proces waarbij het lichaam wordt
200
ontbonden in een vloeistof), voldoet volgens de raad aan de gestelde
0
voorwaarden. Om deze techniek in Nederland mogelijk te maken, is een
2010 2012 2014 2016 2018 2020 2022 2024 2026 2028 2030 2032 2034
wijziging van de Wet op de lijkbezorging nodig. Het wetsvoorstel dat dit
sterftes
moet regelen, wordt op zijn vroegst begin 2024 bij de Tweede Kamer
aantal crematies
aantal begravingen
ingediend, De vraag is of en in welke mate nieuwe vormen van
Grafiek 3 Aantal en prognoses van sterftes, crematies en begravingen in
lijkbezorging begraven en cremeren gaan vervangen.
gemeente Oss 2010-2035
12
Voor de gemeente Oss wordt een toename van de bevolking verwacht
begraafplaatsen is nog capaciteit beschikbaar. Mogelijk (gelet op de
tot circa 102.000 inwoners in 2035. In combinatie met de verwachte
trends) is er op termijn extra capaciteit voor asbestemming nodig.
vergrijzing, stijgt het aantal sterfgevallen de komende jaren. Naar
3.4
verwachting daalt het aandeel begravingen, in navolging van de landelijke trend. Per saldo verwachten we dat in Oss het aantal
Conclusie
Overledenen moeten volgens de Wet op de lijkbezorging worden
begravingen de komende 20 jaar iets afneemt (richting 200 per jaar in
begraven of gecremeerd. Begraving moet plaatsvinden op een
2035).
begraafplaats. Iedere gemeente is verplicht om een algemene begraafplaats te hebben. Dit is een begraafplaats waar iedereen die dat
Benodigde capaciteit algemene begraafplaatsen
wil, ongeacht achtergrond, geloof en verleden, begraven kan worden.
Voor de twee gemeentelijke begraafplaatsen is op basis van beschikbare
We zien landelijk, en in ook Oss, het aandeel begravingen afnemen.
gegevens een prognose gemaakt van de benodigde begraafcapaciteit
Steeds vaker kiezen mensen voor cremeren. Volgens de prognoses is er
(zie bijlage 3). Uit de berekeningen komt naar voren dat in de periode
op de algemene begraafplaatsen in Oss tot 2035 voldoende capaciteit
tot en met 2035 op de gemeentelijke begraafplaats Hoogen Heuvel circa
(te maken) voor begraven en asbestemming.
220 mensen worden begraven. Het aantal bijzettingen in een bestaand graf wordt geschat op ruim 240. Dit betekent dat er tot en met 2035 op de Hoogen Heuvel voldoende ruimte is om te kunnen begraven. Uit de berekeningen komt naar voren dat in de periode tot en met 2035 op de gemeentelijke begraafplaats Megen bijna 25 mensen worden begraven. Circa de helft van deze begravingen zijn bijzettingen in een bestaand dubbel graf. Dit betekent dat er tot en met 2035 ook in Megen voldoende ruimte is om te kunnen begraven. Naast capaciteit voor begraven is er ook ruimte nodig voor asbestemming (urnengraven, urnenmuur, verstrooiingsveld). Er zijn geen betrouwbare prognoses voor asbestemming. Op beide
13
4.
Ambitie en doelstellingen begraafplaatsen
Nevendoelstellingen zijn:
Het bieden van een goede dienstverlening en passende faciliteiten voor nabestaanden en bezoekers.
4.1
Ambitie en doelstellingen
Het bieden van een waardige en aangename plek voor nabestaanden en overige bezoekers aan de begraafplaats.
Begraafplaatsen vervullen een belangrijke maatschappelijke functie. Het
zijn plekken om te begraven, voor asbestemmingen en om te
Het waarderen en zichtbaar maken van de cultuurhistorische, maatschappelijke en natuurwaarden op de begraafplaats.
herdenken. Begraafplaatsen maken deel uit van onze leefomgeving en
Het bieden van een goed onderhouden begraafplaats met een
gemeenschap. Begraafplaats Hoogen Heuvel is een bijzondere, cultuur-
sfeer, die bijdraagt aan het respect voor de overledene en die
historisch waardevolle plek. De groene inrichting maakt dat deze plek
inspeelt op de gevolgen van klimaatverandering.
een rol kan spelen bij de opgaven rondom klimaatverandering en biodiversiteit (groene en koele plek in de stad).
Voor de algemene begraafplaatsen betekent dit dat iedereen welkom is en dat wordt ingespeeld op de (nieuwe) behoeften van inwoners om
We vinden het belangrijk dat onze gemeentelijke begraafplaatsen
afscheid te nemen, te herdenken en in rust te ontmoeten. De faciliteiten
toekomstbestendig zijn, door ruimte te bieden aan veranderende
passen bij het gebruik en de begraafplaatsen worden goed onderhouden.
inzichten en wensen ten aanzien van lijkbezorging en afscheid nemen.
De inrichting en uitstraling van de begraafplaats en gebouwen passen bij
We willen dat de begraafplaatsen plekken zijn die gewaardeerd en
de functie en omgeving. De dienstverlening is goed en de tarieven zijn
bezocht worden. Dit vraagt om goed functionerende en kwalitatief
acceptabel voor de inwoners.
hoogwaardige voorzieningen, die aansluiten bij de wensen en behoeften van onze inwoners. 4.2
Hoogen Heuvel
De hoofddoelstelling ten aanzien van de algemene begraafplaatsen is: “Het bieden van voldoende capaciteit en mogelijkheden voor
Begraafplaats Hoogen Heuvel ligt in het zuiden van de stad Oss. De
begravingen en asbestemmingen (urnen plaatsen, asverstrooiing) voor
begraafplaats wordt aan de oost- en zuidzijde begrensd door de
iedereen, ongeacht levensovertuiging, culturele achtergrond, gender,
hoofdwegen Kantsingel en Julianasingel. Aan de noord- en westzijde
leeftijd of inkomen”.
grenst de begraafplaats aan de achtertuinen van de Hoogheuvelstraat en de Lindenstraat. De entree is aan de Lindenlaan, in het verlengde van de Wilgenstraat. 14
Voldoende ruimte voor begraven en asbestemming
Behoud cultuurhistorische waarden
Uit de prognoseberekeningen blijkt dat het begraven voor de komende
De Hoogen Heuvel is de enige begraafplaats in Nederland die is
15 tot 30 jaar binnen de begrenzing van de begraafplaats Hoogen
ontworpen volgens de Bossche Schoolarchitectuur 1. Kenmerken zijn de
Heuvel kan plaatsvinden. Om de ruimte op de gemeentelijke
natuurlijke, parkachtige uitstraling, de statige entree met bebouwing
begraafplaats nu en in de toekomst zo goed mogelijk te benutten, zullen
aan beide zijden van de toegangsweg (hoofdas) en de strakke inrichting
graven individueel worden geruimd na afloop van de grafrechten.
met kamers met gelijkvormige grafstenen, van elkaar gescheiden door (hoge) hagen. De strakke structuur van kamers en de groene omzoming
Er is behoefte aan andere vormen van begraven, zoals natuurlijk
zijn uniek en bepalen de sfeer van het begraafpark. De hele
(duurzaam) begraven of een meer persoonlijke invulling van het graf.
begraafplaats, inclusief gebouwen, is benoemd als cultuurhistorisch
Ook de behoefte aan het bijzetten van urnen in een graf, urnenmuur of
waardevolle plek. Uitgangspunt is het behoud van deze waarden. Dit
urnengraf zal toenemen, zeker als er een crematorium in Oss komt.
betekent dus dat we de bestaande inrichting van strakke paden en
Daarom is het belangrijk voldoende fysieke ruimte op de begraafplaats
eenvormige grafvelden behouden. Aan de randen van de begraafplaats
te behouden/reserveren om in te spelen op dergelijke nieuwe
is ruimte voor een aangepaste (meer vrije) inrichting, bijvoorbeeld voor
ontwikkelingen. Het nog niet in gebruik genomen (bos)gedeelte van de
duurzaam begraven. Het behoud en beschermen van de cultuur-
begraafplaats biedt kansen om ruimte te bieden aan duurzaam begraven
historische waarden vraagt gemeentelijke investeringen in onderhoud en
en/of vrije graven. Door (gedeeltelijke) herschikking op de bestaande
beheer. In het beheerplan wordt dit nader uitgewerkt.
begraafplaats kan bovendien ruimte gevonden worden voor uitbreiding van de urnentuin of urnenmuur.
Op een aantal plekken wijkt de inrichting af: er zijn kamers waarin de keuze van grafbedekking vrij is (vrije veld), er zijn grafhuisjes en
Verwacht wordt dat het aantal verstrooiingen op Hoogen Heuvel
afzonderlijke kamers voor islamitische graven, kindergraven en
toeneemt. Door het intensiever gebruik neemt de bodemkwaliteit van
urnengraven. Aan de noordzijde ligt een overblijfsel van een landweer.
het strooiveld af. De bodemkwaliteit van het strooiveld moet periodiek
Deze landweer is cultuurhistorisch en archeologisch waardevol. Door
worden onderzocht. Om de milieudruk op het huidige strooiveld te
deze archeologische waarde mag er in de landweer niet zomaar worden
verminderen richten we een nieuw strooiveld in. De archeologisch
gegraven.
waardevolle landweer op de begraafplaats is hiervoor een optie.
1
De begraafplaats Hoogen Heuvel is ontworpen door de bekende Bossche
Schoolarchitect Jan de Jong.
15
Waardige en aangename plek voor nabestaanden en bezoekers De begraafplaats is en blijft in de eerste plaats een plek om in rust te begraven en te gedenken. De faciliteiten op de begraafplaats zijn sober, maar voldoende en passend bij deze hoofdfunctie. Dit betekent dat er voldoende plekken zijn om te zitten (bankjes), voldoende watertappunten en tuingereedschap voor het onderhouden van de graven zijn en er een openbaar toilet is. De begraafplaats kan naast de hoofdfunctie, meer dan nu, een parkachtige functie vervullen voor buurtbewoners of andere bezoekers. Hiervoor verkennen we de mogelijkheden om een verbinding of extra (voetgangers)toegang te maken aan de noordzijde van de
Hoogen Heuvel: strakke inrichting met kamers met gelijkvormige grafstenen
begraafplaats. De ruime opzet biedt kansen om een meer toegankelijk wandelpark te maken, met behoud van de rustige, statige sfeer die past
Groene inrichting met meer aandacht voor klimaat en biodiversiteit
bij een begraafplaats. Door bijvoorbeeld informatiepanelen te plaatsen
De begraafplaats is een relatief grote groene plek in de stad. Daarom
over de architectuur van het park en de bebouwing, over de bijzondere
kan het een belangrijke functie vervullen in het kader van
graven, of over de archeologische waarden, willen we bezoekers
klimaatadaptatie: groen biedt verkoeling en ruimte voor waterberging.
verhalen vertellen over de geschiedenis van Oss en deze plek in het
We willen de groene inrichting van de begraafplaats behouden. Bij de
bijzonder (zie ook de uitgangspunten van de Erfgoedvisie Oss 2021).
inrichting en het beheer zijn de opgaven voor klimaat en biodiversiteit leidend. Te denken valt aan ecologisch beheer, aandacht voor hittestress
Nieuwe functie en verduurzaming bebouwing
en waterberging, en andere beplanting. Hiervoor zijn voldoende
De bebouwing in de stijl van de Bossche School zorgt voor een statige,
ontwikkelingsmogelijkheden, zonder dat de aanwezige cultuurhistorische
evenwichtige entree van de begraafplaats. Vanuit ruimtelijk en
waarden worden verstoord. In het beheerplan werken we verder uit wat
cultuurhistorisch oogpunt is het gewenst dat de bebouwing behouden
dit betekent voor de inrichting en beplanting op de begraafplaats. Het
blijft. In 2023 worden de gebouwen aangemerkt als gemeentelijke
streven hierbij is om de kosten voor onderhoud en beheer te beperken.
monumenten (zie ook paragraaf 5.8).
16
4.3
Begraafplaats Megen
De algemene begraafplaats Megen ligt aan de Clarastraat, ingeklemd tussen de bebouwing aan de Schoolstraat en de Verlengde Torenstraat en het complex van het clarissenklooster. Capaciteit begraven en asbestemming Uit de berekeningen komt naar voren dat in de periode tot en met 2035 in Megen voldoende ruimte is om te kunnen begraven. Er is op dit moment weinig ruimte voor uitbreiding van de capaciteit. De beperkte begraafcapaciteit wordt veroorzaakt door de hoge grondwaterstand. Hierdoor kan op de begraafplaats alleen enkeldiep worden begraven.
Hoogen Heuvel: aulagebouw
Ook kan op een deel van de begraafplaats niet worden begraven omdat De bedrijfsruimte aan de ene zijde is in gebruik, maar de aula verkeert
er restanten van een fundering in de bodem zijn aangetroffen. Deze
in slechte staat en wordt niet of nauwelijks gebruikt. Er wordt
fundering heeft archeologische waarde. Als op termijn de beschikbare
momenteel minimaal onderhoud uitgevoerd door vastgoedbeheer. We
capaciteit toch onvoldoende blijkt, moet gezocht worden naar mogelijke
streven ernaar het gebouw weer een functie te geven, die past bij het
herindeling of uitbreiding van de begraafplaats.
gebruik van de begraafplaats en die bijdraagt aan de kwaliteit van het geheel. Door het gebouw weer een functie te geven, kunnen bovendien
Ruimtelijke structuur, cultuurhistorie
inkomsten gegenereerd worden. Te denken valt aan een columbarium
De begraafplaats vormt een ensemble binnen het beschermd
(urnenmuur) of een ontvangstruimte, die gebruikt kan worden voor
stadsgezicht van Megen. Dit betekent dat de karakteristieke structuur en
kleine bijeenkomsten of herdenkingen. De haalbaarheid en wenselijkheid
ruimtelijke kwaliteit van Megen (en ook van de begraafplaats) moet
van een nieuwe invulling van de voormalige aula gaan we onderzoeken.
worden beschermd en ontwikkeld. Bij nieuwe ontwikkelingen moet
Hierbij nemen we ook de verduurzaming en de onderhoudskosten van
rekening worden gehouden met de aanwezige kwaliteiten, zoals de muur
het bijzondere gebouwenensemble mee.
(gedeeltelijk) rond de begraafplaats. Op de begraafplaats liggen drie rijksmonumentale graven.
17
5
Beleid
5.1
Capaciteit, grafrusttermijn, ruimen van graven
Het is belangrijk dat er op begraafplaatsen voldoende ruimte is om te begraven (begraafcapaciteit). Deze begraafcapaciteit ontstaat door inbreiden en/of door uitbreiden. Inbreiden van een begraafplaats kan bijvoorbeeld door het herschikken van graven. Ook het uitbreiden van grafvelden binnen de begrenzing van de begraafplaats valt onder inbreiden. Dit zijn keuzen die een begraafplaatsbeheerder (parochie, gemeente etc.) zelf maakt. Voor uitbreiding van de begraafplaats buiten de bestemde begraafplaats is toestemming en medewerking van de gemeente nodig. De gemeente moet voor een uitbreiding het bestemmingsplan herzien. De gemeente werkt alleen mee aan de uitbreiding van een begraafplaats als ruimen en inbreiden op de betreffende begraafplaats niet mogelijk is. In veel gevallen is in- of uitbreiden niet nodig als er tijdig wordt geruimd. Een graf wordt geruimd nadat de grafrechten zijn verlopen. Hierdoor komt ruimte beschikbaar en kan er opnieuw begraven worden. Zonder ruimingen raakt iedere begraafplaats op den duur vol. Op Hoogen Heuvel bieden we bij het ruimen van graven de optie om restanten te bewaren in een verzamelgrafkelder. Binnen de gemeente Oss geven we grafrechten uit voor bepaalde tijd. De eerste termijn is de wettelijke 20 jaar, bij verlenging is er een keuze tussen verlengen voor 5 of 10 jaar.
Op een aantal begraafplaatsen zijn graven waarvan de rechten zijn afgekocht voor onbepaalde tijd.
Begraafplaats Megen
18
Op sommige plekken zijn de nabestaanden niet meer te achterhalen.
behoeften ten aanzien van begraven en asverstrooiing (meer ruimte
Grafrechten kunnen worden beëindigd als een graf sterk verwaarloosd
voor vrije velden of duurzaam begraven), hoe we de cultuurhistorische
is. Vervolgens kan het graf geruimd worden, mits de ruiming gedurende
waarden van het park en de gebouwen kunnen versterken, hoe we de
een jaar bekend wordt gemaakt bij het betreffende graf.
biodiversiteit kunnen verbeteren, en hoe we het park klimaatadaptief kunnen inrichten en ecologisch kunnen beheren.
5.2
Gemeentelijke begraafplaatsen 5.3
Asbestemming
Volgens de Wet op de lijkbezorging moet de gemeente voor een begraafmogelijkheid voor haar inwoners zorgen. In de gemeente Oss
Er zijn verschillende bestemmingsmogelijkheden voor crematie-as2,
liggen twee gemeentelijke begraafplaatsen. Dit zijn de algemene
zoals bijzetten in of op een (urnen)graf, in een urnenmuur of
begraafplaatsen Hoogen Heuvel in Oss en Clarastraat in Megen. In
verstrooien. Volgens de Wet op de lijkbezorging is het verstrooien van
hoofdstuk vier is zijn de ambitie en doelstellingen voor deze twee
as alleen toegestaan op een terrein dat hiervoor bestemd is of in open
begraafplaatsen geschetst. Hoofddoelstelling is het bieden van
zee. Een permanent strooiveld mag alleen in gebruik worden genomen
voldoende capaciteit voor begraven en asbestemming. Daarnaast meer
als het college van burgemeester en wethouders daarvoor een
specifiek is het beleid voor de Hoogen Heuvel gericht op behoud van het
vergunning heeft verleend. Binnen de gemeente Oss is op begraafplaats
groene herdenkingspark, waarbij we ruimte bieden om in te spelen op
Hoogen Heuvel een strooiveld in gebruik voor crematie-as3. Daarnaast is
trends en ontwikkelingen. Op de begraafplaats Megen zetten we in op
na toestemming van de beheerder strooien op de gehele begraafplaats
behoud van karakteristieke structuur en ruimtelijke kwaliteit.
toegestaan, met uitzondering van andermans graven en van de paden. Het structureel verstrooien van crematie-as op andere locaties in de
Het beheer en de inrichting van de gemeentelijke begraafplaatsen wordt
gemeente is niet toegestaan.
vastgelegd in een beheerplan. Dit beheerplan actualiseren we periodiek. In dit beheerplan werken we uit hoe we inspelen op de veranderende
2
Crematie-as is de as die achterblijft in de oven na een crematie.
permanent strooiveld ontoelaatbaar verontreinigd wordt, moet de bodem van een
3
Crematie-as bestaat voor het grootste deel uit calcium- en fosforhoudende
strooiveld regelmatig gecontroleerd worden.
verbindingen en bevat ook zware metalen zoals koper, chroom, nikkel en zink. Crematie-as bevat stoffen die milieubelastend zijn. Om te voorkomen dat een
19
5.4
Begraven op eigen terrein
onderdeel van de natuur, wat onder meer inhoudt dat het slechts gemarkeerd wordt met een houten gedenkteken.
De individualisering van de begraafwensen leidt tot een landelijke toename van het aantal verzoeken om op eigen terrein te worden
Om in de toekomst voldoende ruimte te behouden op bestaande
begraven. Zoals in de Wet op de lijkbezorging staat moet een
begraafplaatsen, kiezen we ervoor op onze algemene begraafplaatsen
overledene begraven worden op een begraafplaats. De gemeenteraad
geen graven met eeuwigdurende grafrust toe te staan. Dit betekent dus
bepaalt waar een begraafplaats wordt toegestaan. Men mag dus niet zelf
dat we op de Hoogen Heuvel en in Megen geen natuurgraven uitgeven.
een plekje kiezen voor de overledene(n).
We overwegen wel om een gedeelte van de begraafplaats Hoogen Heuvel (het nog niet in gebruik zijnde bosgedeelte) geschikt te maken
Een graf zorgt voor langdurig gevoelig ruimtebeslag van de grond en
voor natuurlijk of duurzaam begraven. In aanvulling op het bestaande
zijn omgeving. Door de wettelijke termijn van grafrust van 10 jaar legt
strak ingerichte gedeelte (met eisen en randvoorwaarden ten aanzien
een graf langdurig beslag op de gebruiksmogelijkheden van de grond.
van grafbedekking), kan hier ruimte geboden worden voor begraven in
Dit betekent dat de ruimtelijke gebruiksmogelijkheden van de omgeving
een natuurlijkere omgeving (structuur en type beplanting) met
van het graf langdurig worden beperkt. Daarnaast spelen ook de
grafbedekking van natuurlijke materialen.
gevoelens van direct omwonenden een rol. Ook mogelijke verontreinigingen vanuit het graf kunnen zich via het grondwater naar
Initiatieven voor een natuurbegraafplaats binnen onze gemeente worden
de omgeving verspreiden. Door het gevoelige ruimtebeslag en de
op het moment van indiening beoordeeld op wenselijkheid. Hierbij kijken
milieubelasting werkt de gemeente Oss in principe niet mee aan dit
we onder meer naar de locatie en omvang, landschappelijke en
soort verzoeken. Binnen de gemeente Oss is een voldoende
stedenbouwkundige inpassing in de omgeving, bereikbaarheid en
gedifferentieerd aanbod van begraafmogelijkheden aanwezig.
ontsluiting.
5.5
5.6
Natuurlijk begraven en natuurbegraafplaatsen
Begraven religieuze doelgroepen
We zien landelijk een toenemende vraag naar natuurbegraven en
Op de algemene begraafplaatsen kan iedereen die dat wil, ongeacht
duurzaam (natuurlijk) begraven. In onze regio voorziet de
achtergrond, geloof en verleden, begraven worden. In de gemeente Oss
natuurbegraafplaats Maashorst in deze behoefte. Hier kan men begraven
is er daarnaast een groot aantal bijzondere begraafplaatsen, veelal met
worden in een natuurgraf met eeuwigdurende grafrust. Een natuurgraf is
een religieuze achtergrond. Zo zijn er 21 begraafplaatsen van rooms20
katholieke signatuur, 3 begraafplaatsen van protestantse signatuur
niet meer ruimte te creëren op de Hoogen Heuvel voor islamitisch
(waar op één nog slechts zeer sporadisch wordt begraven) en 1
begraven. We willen dat deze begraafplaats haar algemene karakter
Israëlitische begraafplaats, waar nog slechts zeer sporadisch wordt
behoudt, én dat er in de toekomst voldoende ruimte blijft om hier te
begraven.
begraven. Graven met eeuwigdurende grafrust passen hier niet bij. Initiatieven voor een islamitische begraafplaats binnen onze gemeente worden op het moment van indiening beoordeeld op wenselijkheid. Hierbij kijken we onder meer naar de locatie en omvang, landschappelijke en stedenbouwkundige inpassing in de omgeving, bereikbaarheid en ontsluiting.
5.7
Sociaal begraven
Het beleid voor sociaal begraven (of lijkbezorging van gemeentewege) is uitgewerkt in de notitie Lijkbezorging van gemeentewege gemeente Oss 2023. Als nabestaanden niet willen of kunnen zorgen voor de begrafenis van een overledene dan is de burgemeester van de gemeente waar de overledene zich bevindt hiervoor verantwoordelijk. De kosten voor een Hoogen Heuvel: klein deel ingericht voor islamitisch begraven
sociale begrafenis komen ten last van de gemeente.
Op de algemene begraafplaats Hoogen Heuvel is op dit moment een
In de gemeente Oss is er de laatste jaren een stijging merkbaar van het
klein deel ingericht voor islamitisch begraven. Landelijk neemt de
aantal uitvaarten van gemeentewege (sociale begrafenissen). Dit is een
behoefte aan islamitisch begraven toe, met name omdat de huidige
tendens die ook landelijk waarneembaar is. Deze stijging leidt tot hogere
generatie moslims in Nederland veelal in Nederland is opgegroeid. Er
kosten voor de gemeente en uiteindelijk voor de samenleving. Daarom
gelden specifieke eisen voor een islamitische begraafplaats, zoals de
gaat de gemeente bij sociaal begraven uit van een sobere maar
richting van de graven, een ruimte voor ontvangst en wasgelegenheid,
respectvolle uitvaart. De gemeente houdt de kosten voor de begrafenis
en een grafrecht voor onbepaalde tijd. De gemeente Oss kiest ervoor
zo laag mogelijk. Deze kosten worden zoveel mogelijk verhaald. 21
5.8
Monumentale graven en grafbedekkingen, cultuurhistorisch erfgoed
Rijksmonumenten Verspreid over diverse begraafplaatsen in de gemeente is een aantal rijksmonumenten aangewezen, deze objecten hebben een landelijk belang. In Oss heeft een aantal grafmonumenten, grafkruizen en (delen van) begraafplaatsen een rijksmonumentenstatus verkregen. De grote grafmonumenten van onder andere de familie Jurgens op de Eikenboomgaard zijn daar een voorbeeld van. De gemeente ziet het belang van het restaureren van grafmonumenten met een monumentale waarde. Subsidiering is afhankelijk van het soort status (betreft het een rijks-of gemeentelijk monument). Overige bijzondere graven en grafbedekkingen Daarnaast komen er op begraafplaatsen graven en grafbedekkingen voor die geen monumentale waarde hebben, maar wel van belang zijn omdat het om het graf gaat van maatschappelijk-historisch bijzondere personen4 en/of waardevol zijn als ensemble en door de verschijningsvorm. Deze graven hebben geen monumentenstatus, waardoor ze na het aflopen van de grafrechten worden geruimd. Een manier van tijdelijk beschermen is het alsnog voldoen van de grafrechten. Formele aanwijzing tot (gemeentelijk) monument biedt de meeste bescherming.
Hoogen Heuvel: graf wachtmeester Hoekman
Bijvoorbeeld de grafbedekking van wachtmeester Hoekman (Marechaussee ten tijde van De Bende van Oss en vermoord in Oss in 1893, geboren 1848.
Begraafplaats Hoogen Heuvel). Ook het eenvoudige graf van stadsarchivaris Jan Cunen (1886-1940) is hier een voorbeeld van (Eikenboomgaard).
4
22
In de erfgoedvisie Oss 2021 zetten we onder meer in op behoud van
Begraafplaatsen buiten gebruik
cultuurhistorische waarden en funerair erfgoed. Daarnaast hebben we
Vijf bijzondere begraafplaatsen in de gemeente zijn buiten gebruik.
een Erfgoedverordening Oss 2020, waarin de mogelijkheid aanwezig is
Soms gaat het om een aantal zeer oude graven bij een voormalige kerk
om ook funerair erfgoed aan te wijzen als gemeentelijk monument (en
of pastorie. Er moet zorgvuldig met deze oude graven/begraafplaatsen
dus te beschermen). Naar aanleiding van de Erfgoedvisie Oss 2021 Basis
worden omgegaan vanwege hun hoge emotionele waarde en eventueel
op Orde worden enkele graven en gebouwen op de Hoogen Heuvel eind
ook hoge cultuurhistorische waarde. Het uitgangspunt is behoud en
2023 aangemerkt als nieuwe gemeentelijke monumenten.
bescherming van deze locaties. Herontwikkeling is alleen mogelijk als er geen alternatieven zijn. Als er ter plekke (bouw)plannen zijn, moet
Voor de Begraafplaats Hoogen Heuvel is een cultuurhistorische analyse
worden uitgezocht wat de juridische status is van deze begraafplaatsen,
uitgevoerd. Hieruit blijkt dat de gehele begraafplaats van
of er nog nabestaanden bij betrokken zijn en of de graven in het
cultuurhistorische waarde is. Dit vanwege de architectonische Bossche
verleden al geruimd zijn.
School opzet van gebouwen en plattegrond, indeling en grafdekkingen. Deze analyse dient als uitgangspunt bij het opstellen van het
5.9
onderhoudsplan en de herbestemmingsmogelijkheden van de gebouwen op de Hoogen Heuvel.
Crematorium
Op 31 oktober 2013 koos de gemeenteraad voor de Julianasingel als locatie voor de vestiging van een crematorium in Oss. Met de vestiging
Archeologie
van een crematorium zijn alle voorzieningen op het gebied van
Een begraafplaats kan ook op een locatie met archeologische waarden of
lijkbezorging binnen onze gemeente aanwezig. Dit betekent voor de
verwachtingen liggen. Het gemeentelijk archeologiebeleid borgt het
Osse burgers een completer aanbod dicht bij Oss. Een concentratie van
behoud van het bodemarchief en legt daarbij regels op in het geval dat
voorzieningen betekent minder verkeersbewegingen tussen woonplaats,
er bodemverstorende activiteiten op zo’n locatie moeten plaatsvinden,
locatie van afscheid en bestaande crematoria. Daarnaast heeft een
anders dan gebruikelijk voor het begraven. Zo is er op begraafplaats
mortuarium een directe relatie met een crematorium en een
Hoogen Heuvel een landweer aanwezig. Op de begraafplaats in Megen
begraafplaats. Een mortuarium en een crematorium, maar ook een
zijn funderingsresten van een oude kerk aanwezig.
mortuarium en een begraafplaats vullen elkaar aan. Het versterken van het huidige voorzieningencluster aan de Julianasingel met een crematorium biedt niet alleen een ruimtevoordeel, maar ook duidelijkheid richting bezoekers. Er ligt een plan om aan de kant van het 23
huidige mortuarium een compleet uitvaartcentrum te realiseren met mortuarium, crematorium, rouwkamers en afscheidsruimten. Voor asbestemmingen kunnen gebruikers van het crematorium terecht op de begraafplaats Hoogen Heuvel.
5.10
Financieel
Om te komen tot toekomstbestendige begraafplaatsen, moeten we ook kijken naar de financiële situatie van het begraven en de begraafplaatsen. Door afnemende behoefte aan begraven, nemen de inkomsten door grafrechten af. We willen meer ruimte bieden aan onder meer het plaatsen van urnen en natuurlijk begraven. Hierdoor sluiten we meer aan bij de wensen en behoeften van inwoners en denken we meer inkomsten te kunnen genereren. De aanleg en inrichting van het het noordelijke gedeelte van Hoogen Heuvel brengen eenmalig kosten met zich mee. Deze worden uiteindelijk vertaald in jaarlijkse kapitaallasten. De ambities om te kiezen voor een meer klimaatrobuuste en biodiverse inrichting betekenen dat kosten worden gemaakt voor het aanpassen van de beplanting. Door dit mee te menen in de inboet, jaarlijks onderhoud en bij herinrichting, levert dit geen extra kosten op. Op termijn zorgt ecologisch beheer voor lagere onderhoudskosten. Een en ander wordt uitgewerkt in het beheerplan. De onderhoudskosten voor de gebouwen zijn geborgd bij Vastgoedbeheer. Het opknappen en verduurzamen van de gebouwen vraagt om een afzonderlijk voorstel (inclusief financieringsvraag). 24
Bijlage 1
Overzicht begraafplaatsen gemeente Oss
Plaats:
Straat:
Gezindte:
Aantekening:
1.
Oss
Lindenstraat
Gemeentelijk
Hoogen Heuvel
2.
Megen
Clarastraat
Gemeentelijk
3.
Oss
Amsteleindstraat
RK
4.
Oss
Eikenboomgaard
RK
5.
Oss
Leeuwerikstraat
RK
6.
Oss
Berghemseweg
RK
21.
Overlangel
Kerkstraat
RK
H. Antonius Abt
22.
Neerloon
Loonsestraat
RK
St. Victor
23.
Maren-Kessel
Oude
Voormalig
Pastoriestraat
Heilig Hart
24.
Maren-Kessel
Kerkhofstraat
RK
St. Lambertus
25.
Kessel
Kerkpad
Voormalig
niet meer in gebruik
Don Bosco
26.
Lith
Hertog Janstraat
RK
Gerardus
27.
Lith
Lithsedijk
NH/
Oss
Hescheweg
Israëlitisch
28.
Oijen
Kloosterstraat
RK
29.
Oijen
Oijense Bovendijk
NH/
8.
Berghem
Kloosterstraat
RK
9.
Haren
Kerkplein
RK
St. Lambertus
10.
Macharen
Dorpstraat
RK
St. Petrus’
Ravenstein
Molensingel
RK
12.
Ravenstein
Pollekespad
Protestants
30.
Teeffelen
31.
Lithoijen
32.
Geffen
Rogstraat
RK
St. Sebastianus
14.
Demen
Maasdijk
RK
St. Willibrordus
16.
Dieden
33. Particulier Voormalig
niet meer in gebruik
17.
Deursen-
Laagstraat
RK
H. Vincentius
Hoogstraat
Voormalig
niet meer in
Dennenburg 18.
DeursenDennenburg
gebruik
19.
Neerlangel
St. Jansstraat
RK
20.
Huisseling
Hamstraat
RK
Prelaat van den
RK
St. Remiguis
Kraaijeven
Joods
niet meer in
Geffen
Kerkstraat
RK
Maria Magdalena
(noordzijde kerk) Maasdijk
St. Benedictus
gebruik
(zuidzijde kerk) Maasdijk
RK
Bergplein
Herpen
Demen
Pastoor van Weerdtstraat
St. Lucia
13.
15.
St. Servatius
protestants
Banden 11.
St. Lambertus
protestants
Majella 7.
niet meer in gebruik
H. Lambertus
25
Bijlage 2
Resultaten enquête burgerpanel
begraven. 44% heeft voorkeur voor meer vrije graven, met eigen keuze voor vorm en materiaal. Meer dan de helft kiest voor meer ruimte voor urnen.
Inleiding
De meerderheid vindt het belangrijk dat er informatie aanwezig
Om input te krijgen voor het vernieuwen van het beleids- en beheerplan
is over de monumenten, bijzondere graven en de cultuurhistorie
is het burgerpanel van Oss bevraagd. Van 2 t/m 14 februari 2023
van de begraafplaats.
hebben de leden van het burgerpanel de gelegenheid gekregen om de vragenlijst in te vullen. 451 mensen hebben de vragenlijst ingevuld. De
Resultaten
uitkomsten hiervan worden weergegeven in deze bijlage.
Hieronder zijn de resultaten per vraag weergegeven.
Samenvatting
Heeft u de afgelopen 5 jaar wel eens een begraafplaats in de gemeente
Iets meer dan de helft van de respondenten heeft de afgelopen
Oss bezocht? (Reacties: 528)
5 jaar een begraafplaats in Oss bezocht. Hiervan heeft de helft het afgelopen jaar een begraafplaats 1 tot 3 bezocht.
Nee, ik heb de afgelopen 5 jaar geen begraafplaats in Oss bezocht
De meerderheid van de bezoekers gaat naar een begraafplaats
48%
om een graf / urn / of herdenkingsplek te bezoeken.
Als het gaat om inrichting en gebruik van Hoogen Heuvel kiest
Ja, andere begraafplaats, namelijk:
bijna de helft van de respondenten voor meer diversiteit en
33%
ruimte voor persoonlijke invulling van de graven, versus het
Ja, Hoogen Heuvel aan de Lindenstraat in Oss
vasthouden aan eenheid in de inrichting. Iets meer mensen kiezen voor het behoud van het traditionele ontwerp versus vernieuwing van de inrichting en meer mensen kiezen voor
22%
Ja, begraafplaats aan de Clarastraat in Megen
focus op waardige en rustige begraafplaats versus meer open
3%
toegankelijk park.
0%
Qua voorzieningen is er vooral behoefte aan bankjes /
10%
20%
30%
40%
50%
zitgelegenheid.
Bijna de helft van de respondenten (48%) heeft de afgelopen 5 jaar
Als het gaat om de indeling van de begraafplaats heeft de helft
geen begraafplaats bezocht. 22% heeft de Begraafplaats Hoogen Heuvel
van de respondenten voorkeur voor meer ruimte voor natuurlijk
bezocht en slechts 3% de begraafplaats in Megen. 26
Hoe vaak kwam u het afgelopen jaar op één van de begraafplaatsen in
Hieronder staan steeds twee mogelijkheden ten aanzien van de
de gemeente Oss? (Reacties: 268)
inrichting en het gebruik van begraafplaats Hoogen Heuvel. Welke van
1%
de twee vindt u belangrijker? (Reacties: 424)
Niet
8%
18%
7%
Voorkeur voor
1-3 keer 4-6 keer
15%
6-10 keer
50%
Vaker dan 10 keer Weet ik niet
Neutraal
Voorkeur voor
Vasthouden aan eenheid in inrichting met eenvormige grafvelden
28%
23%
49%
Meer diversiteit met ruimte voor persoonlijke invulling van graven
Behoud traditioneel ontwerp (strakke paden en grafvelden)
39%
28%
33%
Vernieuwing van de inrichting
Focus op waardige en rustige begraafplaats
48%
15%
37%
Focus op meer open toegankelijk wandelen herinneringspark
Van degenen die de afgelopen 5 jaar wel eens een begraafplaats in Oss heeft bezocht, heeft de helft het afgelopen jaar 1-3 keer een bezoek
Welke voorzieningen moeten er volgens u aanwezig zijn bij de
gebracht aan een begraafplaats.
begraafplaatsen? (Reacties: 448) Wat was de aanleiding van uw laatste bezoek aan deze begraafplaats?
Bankjes/zitgelegenheid
(Reacties: 261)
5%
7%
Ontvangstruimte/aula
Begrafenis/uitvaart
19%
7%
Bezoek van een graf/urn/herdenkingsplek Interesse/nieuwsgierigheid
38%
Anders namelijk:
18%
Koffiehoek/koffieautomaat
18%
Overdekte gebedsruimte
Wandelen (in stilte)
62%
84%
15%
Bloemenverkoop
Anders, namelijk:
7%
0%
20%
40%
60%
80%
100%
Bij de antwoordcategorie: “anders namelijk “: wordt vaak water(kraan) De meerderheid van de bezoekers gaat naar de begraafplaats om een
genoemd. Ook toilet en materialen om de graven te onderhouden wordt
graf /urn / of herdenkingsplek te bezoeken (62%).
vaak genoemd.
27
Vindt u dat bij de indeling van de begraafplaats wel of geen ruimte moet
In hoeverre vind u het belangrijk dat er op de begraafplaats informatie
zijn voor het volgende: (Reacties: 432)
aanwezig is over de volgende onderwerpen? (Reacties: 434)
Voorkeur voor
Neutraal
Meer ruimte voor natuurlijk begraven
50%
Meer ruimte voor vrije graven, met eigen keus voor vorm en materiaal van grafbedekking
44%
Meer ruimte voor urnen (veld of muur)
54%
Meer ruimte voor gelovig (bijvoorbeeld islamitisch) begraven
29%
30% 38%
40% 45%
Voorkeur voor 20% 18%
6% 26%
Niet meer ruimte voor natuurlijk begraven
Informatie over de cultuurhistorie van de begraafplaats
Niet meer ruimte voor vrije graven, met eigen keus voor vorm en materiaal van grafbedekking
9%
Informatie over het ontwerp van de 5% begraafplaats
Niet meer ruimte voor urnen (veld of muur) Niet meer ruimte voor gelovig (bijvoorbeeld islamitisch) begraven
Als het gaat om de indeling van de begraafplaats heeft de helft van de opzichte van 20% die dat niet wil. 44% heeft voorkeur voor meer vrije graven, met eigen keus voor vorm en materiaal. Meer dan de helft
32%
31%
43%
10%4%
14% 6%
Informatie over aanwezige monumenten
12%
50%
29%
6%3%
Informatie over bijzondere graven
11%
50%
29%
7%3%
0% Heel belangrijk Niet belangrijk / niet onbelangrijk Heel onbelangrijk
respondenten voorkeur voor meer ruimte voor natuurlijk begraven ten
46%
50% Belangrijk Onbelangrijk
100%
(54%) kiest voor meer ruimte voor urnen. De meeste mensen (45%) hebben geen voorkeur of er wel of niet meer ruimte moet komen voor
De meerderheid vindt het belangrijk dat er informatie aanwezig is over
gelovig begraven.
de monumenten, bijzondere graven en de cultuurhistorie van de begraafplaats. Dit komt ook in de toelichting op deze vraag naar voren. Bij de laatste vragen konden de respondenten zelf nog iets invullen over begraafplaatsen. Hierin zijn diverse suggesties gegeven en gaat het vooral ook over het financiële aspect.
28
Bijlage 3
Prognose benodigde capaciteit begraafplaatsen
Op basis van beschikbare gegevens en prognoses van het aantal sterftes, het aandeel crematies, en het aandeel van de begravingen op de algemene begraafplaatsen, is een inschatting gemaakt van de benodigde capaciteit voor begraven op de twee algemene begraafplaatsen in Oss. Toelichting tabel 1:
Het aantal sterftes in de jaren 2010 tot en met 2022 betreft het feitelijk aantal sterftes (bron: gemeente Oss – Basisregistratie personen (BRP))