CConstaterende datOss
Koppel je AI →
Document · PDF

13 AdvocatenCollectief, dd 28 juli 2026, over bestemmingsplan Spoorlaan - Zwaluwstraat - Raad van State_Geanonimiseerd

Gemeenteraad 17 september 2026, gemeente OssBij agendapunt: Voor kennisgeving aannemen36.298 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 4 van 4

Zet daarom eerst de feiten op een rij, zoals: z Kwaliteit: hoe is de bouwtechnische kwaliteit, de energieprestatie en de woonkwaliteit (plattegronden, toegankelijkheid). Dat vraagt om cijfers en feiten over conditiescores, warmtevraag, klachten(onderhoud), etc. Leefbaarheid: wat speelt er in de complex en buurt? Maak gebruikvan cijfers uit leefbaarheids- of veiligheidsonderzoeken, of overlastmeldingen. Bewoners: wat zijn hun wensen en zorgen? Wat voor bewoners wonen er? Wat kunnen huismeesters of buurtbeheerders hierover zeggen? Verhuurbaarheid: hoe populair is het complex en bij wie? Wat is de mutatiegraad en hoe verhoudt het aantal reacties of weigeringen zich tot andere complexen? Rendement: wat zijn de inkomsten en uitgaven van het complex? Ruimte voor alternatieven: biedt de locatie ruimte voor verdichting met nieuwbouw of aan- en opbouwen? 2.1 RENOVEREN TENZIJ? Corporaties geven zowel in de interviews als in de enquête aan dat de aanleiding voor de discussie over sloop of renovatie meestal de kwaliteit is. Het denken begint bij de meeste corporaties bij onderhoud en renovatie en dat heeft meestal ook de voorkeur. Oftewel: wat is er aan onderhoud of renovatie nodig om het complex weer bij de eisen van de tijd te krijgen? Het scenario slopen komt meestal pas in beeld als renovatievarianten problematisch of onbevredigend zijn.

Het levert niet de beoogde toekomstkwaliteit op, of tegen veel te hoge kosten ('slopershoogte’). Vaak speelt er echter meer: een eenzijdig aanbod, leefbaarheidsproblemen of kansen om woningen toe te voegen als de druk op de woningmarkt hoog is. Wat was het belangrijkste argument om voor sloop te kiezen? Bron: link onderzoek Milieubeslag B M argument 1 Voorkeur bewoners "0 B argument 2 Margument 3 Architectuur/stedenbouw B argument4Groter plangebied B argument 5 Niet in bewoonde staat te renoveren ms argument 6 Woonlasten argument 7 i Versnipperd bezit : Differentiatie in de wijk TE î Financieel gunstigst LnSlecht te verduurzamen tot label A of B zzPast niet in wensportefeuille Stedenbouwkundige opzet Lt … Slecht te verduurzamen tot 'definitief’ niveau ooVerdichten eez=Bouwtechnische kwaliteit esOnvoldoende toekomstkwaliteit me0 5 10 15 20 25 30 35 <0 45 Aantal keer genoemd in volgorde van belang 5 HANDREIKING RENOVEREN OF SLOPEN 2.2 ONDERZOEK DE VARIANTEN Vastgoed is weinig wendbaar en de mogelijkheden voor sturing zijn beperkt. Hoewel onderhoud en renovatie de norm zijn en meestal de voorkeur hebben als dat mogelijk is, ontstaat, wanneer sloop als optie in beeld komt, veel meer beleidsruimte om aan doelen van de corporatie te werken.

Het is dus zaak dat moment aan te grijpen om verschillende varianten goed uit te werken en te beoordelen met welke variant de meeste van die doelen bereikt kunnen worden. Ongeacht de situatie in de wijk of strategische overwegingen is het in eerste instantie zaak varianten te verkennen. Per variant is in de kern de ‘technisch-financiële’ vraag: 1 Welke kwaliteit levert de ingreep op? 2. Tegen welk investeringsbedrag en met welk financieel resultaat? 3. Met welke tijdshorizon? Hoe lang kan het complex weer mee? Feitelijk is dit een TCO-benadering, waarbij per scenario alle kosten en opbrengsten over langere tijd op een rij worden gezet. Aedes TCO-tool Een TCO-benadering (total cost of ownership) kijkt naar de totale kosten van het bezit, van investering tot einde exploitatie. Om corporaties hierbij te helpen is er de Aedes TCO-to0l. Met deze tool zijn verschillende scenario’s met elkaar te vergelijken. Dit verbetert het inzicht in de financiële consequenties van onderhouden, verbeteren, transformeren of (sloop) nieuwbouw. Ook bevat de nieuwe versie een verdiepende module om de kosten van de impact op het milieu in kaart te brengen. De Aedes TCO-too0l is hier te downloaden. — _ We benoemen hieronder de meest voorkomende varianten: renovatie voor circa 25 jaar, renovatie naar de Standaard en sloop-nieuwbouw. Ook kijken we naar verkoop en renovatie met verdichting.

Bij elke variant is aandacht nodig voor duurzaamheid. Dit aspect wordt apart toegelicht in hoofdstuk 3. Renovatie tot label A of B, met een horizon van ca. 25 jaar Bij veel corporaties is dit de ingreep die al in de MJOB was opgenomen. Met deze ingreep komt het complex niet op de Standaard. De 'definitieve ingreep’ zal dus later alsnog bepaald moeten worden, Dat nadeel is ook het voordeel: het complex kan vaak weer prima mee en de corporatie houdt de handen vrij om— gezien de onzekerheden over kwaliteitseisen en energieopwekking- pas later de definitieve keuze te maken. Mogelijk is de laatste stap tot de Stadaard op een later moment eenvoudiger door innovaties. Een ander voordeel is dat de ingreep normaliter in bewoonde staat mogelijk is. Het voordeel van de beperkte kosten slaat de laatste jaren echter steeds vaker om in een nadeel, met investeringen in de buurt van ofzelfs boven de€ per woning, waar ook (bij isolatie) geen huurverhoging meer tegenover staat. Renovatie naar de Standaard Het alternatief is om ’in één keer goed’ te renoveren en te verduurzamen naar de Standaard, klaar voor gasloos wonen. Het voordeel is dat het complex tussen nu en 2050 niet 2 keer grootschalig hoeft te worden aangepakt.

Nadeel zijn de meestal hoge kosten om de schil geheel te isoleren (al dan niet met nieuwe fundering) en de woningen intern (met name de vloeren) klaarte maken voor alternatieve warmteopwekking. De vraag is vooral of de hoge kosten ook leiden tot de gewenste woningkwaliteit. Het resultaat moet een woning zijn die pakweg 40 jaar of langer meekan. Niet alleen bouwtechnisch en qua energieprestatie, maar ook qua plattegrond, geluidsniveau en architectonische of stedenbouwkundige kwaliteit. De kosten van dit niveau van renovatie zijn dermate hoog dat renovatiekosten steeds dichter bij die van sloop-nieuwbouw komen te liggen. Wanneerje voor bijna hetzelfde bedrag kunt nieuwbouwen, wordt renovatie minder aantrekkelijk. HANDREIKING RENOVEREN OF SLOPEN 5.1.2f Aedes Routekaartverduurzaming Zowel de Nationale Prestatieafspraken als de uitwerkingvan de TVW naar de WUP vragen erom binnen de eigen strategische verduurzamingsplannen voor de lange termijn een prioritering aan te brengen met op hoofdlijnen een onderbouwde fasering van de plannen. Met de Aedes Routekaart krijgje inzicht in de fasering van de werkzaamheden tot 2050, en voor het tussendoel in 2030. En in deze tool kun je eenvoudig duurzaamheidsscenario's vergelijken, een gezamenlijke buurtrapportage met andere corporaties maken en een tussenstap label C inplannen voor de E-, F- en G-labels, Klik hier voor de Aedes routekaart.

= — Handboek Circulair renoveren In opdracht van Provincie Noord-Holland en het ministerie van BZK is een nieuw handboek ontwikkeld voor corporaties die circulair willen renoveren. Het handboek Circulair renoveren voor woningcorporaties geeftde opgedane kennis over circulair renoveren weer en geeft handvatten om verbouwingen en renovaties op een circulaire manier uit te voeren, Corporaties kunnen het handboek hier aanvragen. _ ie == Sloop-nieuwbouw Wanneer beide renovatiescenario's niet tegen aanvaardbare kosten tot de beoogde kwaliteit leiden, komt sloop- nieuwbouw in beeld. Puur technisch-financieel is sloop-nieuwbouw feitelijk te zien als een meer ingrijpende vorm van renovatie, maar dan met een hogere investering en meer kwaliteit als resultaat. Als er verdicht kan worden, verbetert dat bovendien de business case. Waar devrijheidsgraden bij renovatie in geld en kwaliteit meestal beperkt zijn, ontstaan bij sloop veel meer beleidsruimte en kansen: ] realiseren van precies de kwaliteit waaraan de huurders van vandaag en morgen behoefte hebben [] verbeteren van de stedenbouwkundige situatie [] aantrekken van andere doelgroepen en daarmee een gemengdere buurt [] toevoegen van extra woningen via verdichten.

Tegenover deze kansen staan echter: ] investeringsbedragen die meestal hoger liggen = intensieve (herhuisvestings}trajecten met bewoners, die niet altijd zitten te wachten op sloop van hun woning [] uitgebreide plan- en ontwerpprocessen met de gemeente, die veel tijd en capaciteit kosten [] grotere milieubeslag dan bij renovatie. = Waterscheiding in corporatiebezit? Hoewel in elk complex de situatie anders is, lijkt er iets van een ‘waterscheiding’ te zijn in het corporatiebezit dat wel of niet in potentie de kwaliteit heeft om te renoveren naartoekomstkwaliteit. Door de oogharen lijkt de generatie woningen vanafde jaren '70 grotendeels geschikt voor renovatie, met overwegend betonnen vloeren en modernere plattegronden. Bij ouder bezit met houten vloeren en een ‘ouderwetsere’ indeling lijkt het lastiger om deze tegen aanvaardbare kosten bij de tijd te krijgen. Appartementen zonder lift komen eerder in aanmerking voor sloop omdat deze niet toegankelijk zijn voor de groeiende doelgroep senioren. Dit is uiteraard een grove oversimplicatie met vele uitzonderingen aan beide kanten en het valt te bezien of deze verdeling zo gaat uitpakken. Zo is met name veel vooroorlogs bezit zeer geliefd, sloop is daarom vaak ondenkbaar. Maar meerdere corporaties herkennen op hoofdlijnen dit onderscheid. _ Uiteraard zijn er subvarianten mogelijk van renovatie en sloop.

Denk aan een deel sloop en een deel renovatie, renovatie van de monumentale gevel en sloop van de rest van het blok, of een variant ‘pappen-en-nathouden’ tot de definitieve ingreep. Er zijn 2 bijzondere varianten die het overwegen waard zijn: verkoop en renovatie met verdichting. HANDREIKING RENOVEREN OF SLOPEN Verkoop Als renovatie kostbaar is en niet tot het gewenste resultaat leidt, maar sloop evenmin wenselijk is, kan verkoop (met renovatieopgave) een optie zijn: complexgewijs of als kluswoningen. Het voordeel is dat een kapitaal verdwijnt en erjuist middelen gegenereerd worden, waarmee nieuwe woningen gebouwd kunnen worden. De woningen verdwijnen als sociale huurwoning, maar komen als betaalbare koopwoningen op de markt, Corporaties geven aan ze dat verkoop inderdaad regelmatig overwegen, maar dat het meestal te grote nadelen oplevert: veel corporaties voelen zich (te) verantwoordelijk om slechte, energie-onzuinige woningen op die manier af te stoten. Bovendien is het vaak (te) moeilijk om het verlies aan sociale huurwoningen voldoende te compenseren door gebrek aan nieuwbouwlocaties. Toch is het goed om ook steeds de variant verkoop (al dan niet met verkoopvoorwaarden en een renovatieplicht) op zijn merites te beoordelen.

— _ Leidraad verkoop sociale huurwoningen Woningcorporaties hebben verschillende redenen voor verkoop: doorstroming bevorderen, werken aan een evenwichtige bevolking in een wijk, stimuleren van eigen woningbezit of inkomsten genereren voor investeringen, RIGO zette voor Aedes in de leidraad de overwegingen voor corporaties om al dan niet woningen te verkopen op een rij. De leidraad biedt corporaties overwegingen en concrete aanbevelingen voor hun verkoopbeleid, als onderdeel van hun portefeuillestrategie. Ook bevat de leidraad informatie over de aangekondigde aanpassing van de verkoopregels voor eengezinswoningen en verkoop onder voorwaarden (VoV). Lees hier de Leidraad verkoop Renovatie met verdichting Omdat er vaak gebrek is aan nieuwbouwlocaties, is er in toenemende mate interesse voor renovatie inclusief het toevoegen van woningen. Dat kan onder meer via optoppen, realiseren van woningen in de bergingenplint, splitsen van bestaande woningen, omkatten van garageboxen of het ‘opvullen of sluiten’ van open bouwblokken? Omdat in potentie hier het beste van twee werelden samenkomt (niet slopen maar wel toevoegen van woningen met een kwaliteitsimpuls), merken we dat veel corporaties hier enthousiast over zijn, maar dat deze varianten het in de praktijk vaak (nog) niet redden.

Dat kan verschillende redenen hebben, maar de gemene deler lijkt de extra complexiteit van zo’n aanpak, Zo gelden vergelijkbare trajecten en bottlenecks als bij sloop-nieuwbouw, zoals gemeentelijk beleid over parkeernormen, stedenbouwkundige eisen of daglichttoetreding. Ook hebben corporaties vaak met dezelfde procedures te maken als bij nieuwbouw: stikstof, flora=en-faunawetgeving of bezwaren van bewoners die tegen extra woningen voor hun deur of op hun dak zijn? Advies: doe serieus onderzoek naar alternatieven voor sloop-nieuwbouw. Ondanks de potentie kunnen corporaties terugschrikken voor deze complexiteit. ‘Gewoon’ renoveren en af en toe sloop-nieuwbouw is vaak al ingewikkeld, duur en arbeidsintensief genoeg. Bovendien hebben veel corporaties hiervoor niet de capaciteit en expertise in huis en er ligt ten slotte nog een stapel andere projecten te wachten, En soms hebben projecten al een lange geschiedenis van varianten verkennen en zit niemand te wachten op weer een studie. Toch is ons advies om dergelijke varianten niet te snel van tafel te vegen en op zoek te gaan naar manieren waarop het wel kan. Corporaties kunnen er immers meerdere doelen tegelijk mee realiseren* . Voorzichtig zien we dat de bouwkolom ook inspeelt op deze ontwikkelingen. Zo hebben Dura Vermeer en VORM een optop- concept.

Maar ook andere bouwbedrijven overwegen hierop concepten (in hout) te gaan ontwikkelen. Verken dus in een vroeg stadium álle mogelijkheden. 2 Zie bijvoorbeeld het onderzoek Ruimte zat in de stad van KAW, of het onderzoek van STEC. 3 Een aantal corporaties dat hier actief aan werkt, zijn De Alliantie, SOR, Elan Wonen, Woonbron en Eigen Haard. 4 Luister bijvoorbeeld naar deze podcast met manager bedrijfsvoering bij de SOR en bouwkundestudent over hoe optoppen bijdraagt aan snel én duurzaam meer woningen toevoegen. 8 HANDREIKING RENOVEREN OF SLOPEN 5.1.2e 5.1.2e 2.3 BETREK BEWONERS TIJDIG EN GOED De grootste belanghebbenden zijn uiteraard de bewoners, dus betrek hen goed en tijdig. De praktijkvoorbeelden waarbij dit niet goed gaat, zijn legio. Niet goed en tijdig betrekken is een garantie voor een hoofdpijnproject voor bewoners en corporatie. Bespreek dus met de bewoners dat je over de toekomst van het complex nadenkten de mogelijkheden verkent. Haal op wat bewoners ervan denken, betrek dat in de afweging en geef aan wat dat betekent: hebben ze straks het laatste woord, of is het de corporatie die bepaalt? Veel corporaties willen bewoners niet te vroeg betrekken om onrust te voorkomen, maar in de praktijk leidt dat juist vaak tot te laat betrekken. Liever vroeg dan (te) laat.

Maak een communicatieplan: wanneer worden bewoners op welke manier geïnformeerd en betrokken over welke onderwerpen? Laat zien wat het voor hen betekent, inclusief de voor- en nadelen: hogere of lagere woonlasten, een mooiere woning, minder gehorigheid, of méér woningen. Neem bewoners mee in het dilemma dat de alternatieven (financieel) beperkt zijn en dat ook het perspectief van toekomstige huurders van belang is. _ Voor of tegen sloop? Belangen van zittende en toekomstige huurders Soms hebben huurders weerstand tegen slopen, bijvoorbeeld in de vooroorlogse voorraad, dicht bij het centrum, in woningen met lage huren en woningen waar huurders al lang wonen. Maarer zijn ook plekken waar huurders juist weinig bezwaren hebben tegen vervangende nieuwbouw. Dit zien we- met uiteraard vele uitzonderingen — vaker in complexen in naoorlogse wijken met veel technische problemen en een hoge mutatiegraad. Luister naar deze podcast met , manager Vastgoed bij Rijswijk wonen over hoe bewoners te betrekken. emeritus hoogleraar Woningverbetering en WoningbeheerTU Delft en bestuursvoorzitter van Portaal praten over de keuze voor renovatie of sloop: de afwegingen, de mogelijkheden en het afwegen van de belangen van de individuele huurder tegen die van de huurder in het algemeen. Beluister hier hun gesprek.

s HANDREIKING RENOVEREN OF SLOPEN 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 3 TREK HET BREDER: DE HELE BELEIDSACHTBAAN De technisch-financiële afweging op complexniveau is vaak al ingewikkeld genoeg. Maar de discussie vindt plaats in een breder krachtenveld met vele mogelijke factoren. Uit de gesprekken met corporaties blijkt dat er veel verschillende factoren kunnen spelen bij de keuze voor een aanpak voor een complex, 3.1 OVERWEGINGEN IN DE BELEIDSACHTBAAN In onderstaande figuur zijn deze factoren op verschillende plekken in de beleidsachtbaan weergegeven. Zo zien we wáár en wanneer welk type vragen gesteld moet worden. Hieronder bespreken we enkele hiervan. Ook moet er aandacht zijn voor de evaluatiekant van de cycli; het is niet voor niets een achtbaan. Voor de uiteindelijke afweging op complexniveau is het zaak de kaders en doelen vanuit strategisch niveau samen te brengen met de specifieke situatie in complex en de buurt In de volgende paragrafen lichten we een aantal specifieke aspecten toe: de portefeuillestrategie, de visie op gemengde wijken en de verduurzaming en het milieubeslag. In de bijlage komen alle aspecten met bijbehorende vragen terug in een ’checklist Aedes-achtbaan Pastore Sp tsVeriaonenen een 220) stp 2 ategische.

var kiezenwe als net alles kao? de bef eeen en ie ide vuimieiser voorentoe ige huurders? onwengStap; Het verkennen en anatyserenvande Stap21 Mel formuleren van ondernemings: elken wij bevonwal roze vile opKijken wij naar doop, beleidsor ving doelstellingen Geene ieen de woningmarkt Stop4: Het voorspellen zeezosmanvandeeffecten van het teu beleid emE ez is verdichting nodig om Ie welkeenergieprestatie wil Stap 11:Eyaluatie en bijstellen Stap 111 Hes vualuren clculaeneit Se wannee eRletren® En hae Hurt We op van de effectei an bet Stap 3: Het opstellen Toekomstkwalitet: aan wrlkeeisen moeten pinelkom var nnen tot ée beoogde portefeuillebeleid Po na ment van: feuilteptar| Onze woningenua hoe houdenwe voldoendeenhet muleren van goed tori? kde betasibalrheidoog facelbeleid Leefbaarheid: war onze ambitieen onze visie aes — — ‚op gemengde wiken bij aan atoee OEE meshoeRevan7. Latelen van Formuteren Supo: a eample n wijk e Rnanciel staps voorspelien[ complexen wij egiean t heeft deze wijk nodig?vande tiea vanhet fy) #1 gemeente op piexbeleid iS se Delemmeing? ‚en renovatie? Worde een —__3 — == —_Stap 3 Uitwerking incormplenplgmen 8 Het opstellen rin ef Sop: Opbsineneiverenaap) Egen beer ot ol eerder van complexpianner i= vande. Stap et evalueren cten vanhet Bae Engk erdee ngipHn ae.

len plannen vooronder - complexbeleid genasen Kadt: eon wchoud en behe Bewoner: watzjn Bmw =| Leland waGeneOr plex Ss Stap 10: Het uitv wan het compex 10 HANDREIKING RENOVEREN OF SLOPEN 3,2 PORTEFEUILLESTRATEGIE In de portefeuillestrategie benoemt de corporatie hoe de voorraad zich moet ontwikkelen: in omva ng (groei, krimp, stabilisatie), samenstelling (naar PMC, kamers, type, of doelgroep) en kwaliteit (energieprestatie, plattegronden, toegankelijkheid). Dat leidt tot een transformatieopgave die gerealiseerd moet worden met nieuwbouw, renovatie, sloop, verkoop, of aankoop. De portefeuillestrategie is doorgaans (zeker bij grotere corporaties) niet de plek of het instrument om de keuze slopen of renoveren te maken, maar het stelt wel kaders en voedt daarmee de afweging. De vraag is hoe een project bijdraagt aan portefeuilledoelen als: m een energieprestatie die in een bepaald jaar behaald moet worden m meer levensloopgeschikte woningen realiseren Eeen groeiopgave met weinig nieuwbouwlocaties verhoogt de druk om te verdichten met sloop-nieuwbouw 3.3 GEMENGDE WIJKEN De meeste corporaties geloven in zekere mate in gedifferentieerde, gemengde wijken, met oog op veerkracht. Welke effecten van welke menging op welk schaalniveau verwacht mogen worden, is en blijft onderwerp van diseussie en onderzoek.

Bij de meeste corporaties is menging vooral gericht op het tegengaan van eenzijdige wijken met concentraties van kwetsbare bewoners, de kans op leefbaarheidsproblemen en stigmatisering van sociale huur. Sloop-nieuwbouw kan bijdragen aan gemengde wijken, al is het wel een paardenmiddel. Bij afweging renovatie of sloop-nieuwbouw is het dus zaak heel precies te benoemen: [] Het doel van menging: veerkrachtige en leefbare wijken, tegengaan van stigmatisering, kansenongelijkheid? Wanneer is menging geslaagd? Welke vorm van menging is dan nuttig of nodig: gaat het om huurders en kopers, inkomensgroepen, leefstijlen? ‘Vragers en dragers’? Schaalniveau: is menging op straatniveau nodig of binnen het bouwblok, gaat het om een gemengde wijk of kern, of om de ongedeelde stad? we als succesvol? Welke mate van menging is effectief? Welke vuistregels kunje daarbij aanhouden en welke magic-mix kennen En uiteraard is de vraag of sloop-nieuwbouw het beste middel is. Kan de beoogde menging ook bereikt worden met een ander instroom- of doelgroepenbeleid, ander huurbeleid, of verkoop? Over het algemeen kunnen we stellen dat minder dan vroeger verwacht wordt dat menging leidt tot sociale stijging. Maar omgekeerd blijft er een levendig debat in hoeverre ruimtelijke tweedeling tot kansenongelijkheid leidt* .

De inzet op gemengde wijken, al dan niet via sloop-nieuwbouw blijft in zekere mate dus nog steeds ook een kwestie van overtuiging en opvatting (corporatie-DNA) bij de specifieke corporatie, 3.4 VERDUURZAMING EN MILIEUBESLAG Dat nieuwbouw leidt tot woningen met een betere energieprestatie is duidelijk. Nog maar weinig corporaties nemen echter de totale milieubelastingvan sloop- en renovatiescenario's mee in hun overweging, dus inclusief het effect van bouwen en slopen, Corporaties beseffen dat dit steeds belangrijker wordt, maar het ontbreekt hen vaak aan heldere indicatoren om dat goed te doen. 5 Luister hier de podcast met en over de zin en onzin van gemengde wijken. u HANDREIKING RENOVEREN OF SLOPEN 5.1.2e 5.1.2e Mogelijke indicatoren zijn: [] MKI (milieukostenindicator): de totale milieubelastingvoor materiaalgebruik voor de restant levensduur van de woning MPG (milieuprestatie gebouw: dit geeft de milieubelasting (in MKI) weer, maar dan gedeeld door de levensduurvan het gebouw en het aantal m2 BVO Paris Proof indicator: dit is een maat voor de CO2-eq-emissie in de productie- en constructiefase van de bouw (kg CO2-eq per m2 BVO).

Deze is ontwikkeld om de CO2-eq-emissie op de korte termijn te kunnen beoordelen.De CO2-eq-emissie geeft een beeld van de uitstoot van alle broeikasgassen omgerekend naar een equivalent effect van alleen CO2-emissie; CO2-eq-emissie: de jaarlijkse CO2-eq-emissie door energiegebruik in de gebruiksfase en materiaal in de productiefase. Een goede indicatie voor het totale milieueffect van een ingreep is het samenvoegen van de MKI en de CO2-eq- emissie, oftewel het gecombineerde effect van materiaal en energie. W/E heeft op deze manier voor een aantal typische woningtypen het milieueffect vergeleken van een aantal scenario’s: renovatie tot de Standaard, renovatie tot BENG en sloop-nieuwbouw (1 op 1}. Sloop-nieuwbouw blijkt dan ruimschoots de hoogste CO2-emissie opte leveren vanwege het materiaal. Renovatie tot BENG komt er gemiddeld het gunstigst uit. Lees hier de bevindingen van W/E. Wat in deze berekeningen nog niet is meegenomen is het effect van verdichting. Wanneer voor een gesloopte woning 2 woningen kunnen worden teruggebouwd, kan dat uitbreidingsnieuwbouw elders besparen — en dus ook de milieubelasting verminderen. Ook is nog geen rekening gehouden met het effect van biobased bouwen en renoveren en hergebruik van materialen, wat de milieu-impact van vooral de sloop-nieuwbouwvarianten kan verkleinen.

12 HANDREIKING RENOVEREN OF SLOPEN 4 VAN AFWEGINGSKADER NAAR AFWEGING De meeste corporaties geven aan dat ze een lijst met overwegingen als de bovenstaande impliciet of expliciet langslopen en meenemen om tot de afweging te komen. Een aantal corporaties gebruikt een matrix om verschillende scenario's per complex te scoren op factoren als betaalbaarheid, beschikbaarheid, kwaliteit van woning en buurt, financieel resultaat. Afhankelijk van het complex, opgaven, mogelijkheden en eigen opvattingen, ‘trekken’ die factoren in dat krachtenveld aan de scenario’s en maken die meer of minder aantrekkelijk.Juist als de varianten technisch- financieel relatief dicht bij elkaar liggen, worden dit soort factoren eerder doorslaggevend. Kan er verdicht worden? Wat vinden de bewoners? Is het complex architectonisch van waarde? Kan de buurt meer koopwoningen gebruiken? Past sloop-nieuwbouw in de meerjarenbegroting? Wat tot slot bijdraagt een de complexiteit is dat dit soort factoren zelf ook in beweging zijn, Dat maakt dat in een vergelijkbare casus met dezelfde factoren 3 jaar later de afweging anders kan uitpakken.

Bijvoorbeeld door ontwikkelingen als: 8 Bouwkosten die verder stijgen, waarbij de kosten van renovatie steeds dichter naar die van sloop-nieuwbouw kruipen [] De nationale prestatieafspraak dat bij isolatie geen huurverhoging meer wordt gevraagd, wat renovatie financieel minder gunstig maakt Gemeentelijk beleid dat verandert, al dan niet door politieke wisselingen Technologische ontwikkelingen in de wijze van warmteopwekking De financiële situatie van de corporatie die meer of minder ruimte biedt om aan herstructu rering te doen Last but not least kunnen ook opvattingen en overtuigingen over sloop en renovatie bij de corporatie soms zelf veranderen, al dan niet door personele wisselingen 4.1 EEN AFGEWOGEN VERHAAL Met plussen en minnen in een matrix of met een multicriteria-analyse moeten alle factoren zorgvuldig worden langsgelopen. Maar de ongelijksoortigheid van de argumenten maakt dat uiteindelijk elk complex een eigen, goed afgewogen keuze en verhaal moet krijgen, dat goed aan de bewoners kan worden uitgelegd. Bewoners zullen meestal begrijpen dat het ingewikkeld is. Ook als veranderende omstandigheden maken dat woningen aan de ene kant van de straat gerenoveerd worden en dezelfde woningen aan de andere kant toch gesloopt worden.

13 HANDREIKING RENOVEREN OF SLOPEN — 0] Voorbeelden van afwegingen uit de praktijk a Voor een corporatie is verdichten nodig om de groeiopgave te realiseren, wegens gebrek aan locaties. Bovendien is het financieel gunstiger vanwege waarde-toevoeging. Ook al zijn sommige woningen technisch gezien te renoveren; als de ruimte om te verdichten substantieel is dan heeft dat in principe de voorkeur. Bij een corporatie zijn de bewoners 10 jaar in onzekerheid gelaten over de aanpak, inclusief achterstallig onderhoud. Om dat enigszins goed te maken, weegt de stem van bewoners nu zwaarder en wordt een deel van het achterstallig onderhoud een aantal jaar vóór de aanpak uitgevoerd. Een corporatie renoveert een aantal galerijflats met 200 appartementen op hoog niveau voor meer dan€ per woning. Er is flink over gediscussieerd of zo’n investering verantwoord is, maar sloop- nieuwbouw zou leiden tot een te grote herhuisvestingsopgave en nauwelijks ruimte om extra woningen toe te voegen. Mogelijk worden er nog woningen opgetopt of in de plint toegevoegd. Een corporatie elders in het land kiest bij een vergelijkbare galerijflat uiteindelijk voor sloop. Renovatie kost namelijk bijna even veel, leidt tot een onbevredigend ‘opgelapt’ gebouw en onvoldoende verbeteringvan de leefbaarheid. Ook is renovatie niet in bewoonde staat mogelijk.

Een corporatie wilde slopen en verdichten, maar liep tegen gemeentebeleid aan: het complex kreeg ‘opeens’ een monumentenstatus. In een ander complex van dezelfde corporatie had sloop-nieuwbouw ook de voorkeur, maar zijn de parkeernormen dermate streng dat alleen gebouwd parkeren mogelijk is. Daardoor werd sloop- nieuwbouw financieel onhaalbaar en wordt er nu gerenoveerd. Meerdere corporaties geven aan dat de hoge kosten van een hoogniveau-renovatie enerzijds en het te intensieve traject van sloop-nieuwbouw maakt dat vaker tot een 25-jaars-aanpak wordt gekozen. De ‘definitieve keuze’ wordt daarmee bewust uitgesteld. Een corporatie kiest voorsloop-nieuwbouw en heeft een houtbouw-variant onderzocht met oog op minder milieubeslag. De bouwkosten daarvan lagen echter 15% hoger dan bij traditionele bouw, de corporatie heeft daarom voor het laatste gekozen. Een middelgrote corporatie heeft de afgelopen jaren niet gesloopt en heeft ook geen plannen daartoe. De belangrijkste reden is dat de huidige woningen (appartementen) precies zo zouden worden teruggebouwd. Renoveren heeft daarom de voorkeur, omdat het duurzamer en meer circulair is. Daarnaast speelt dat bewoners tevreden zijn over de woningen en buurten, en dat renovatie in combinatie met verduurzaming financieel gunstiger is.

Deze corporatie sluit sloop niet op voorhand uit, maar er moeten wel zwaarwegende voordelen zijn, zoals flinke verdichting of het toevoegen van een lift. 14 HANDREIKING RENOVEREN OF SLOPEN 5.1.2f BIJLAGE CHECKLIST MENSEN, STENEN, GELD Het type vragen in de beleidsachtbaan kunnen we ook als (niet uitputtende) checklist weergeven, grofweg ingedeeld naar de categorieën mensen, stenen en geld. We zien in de praktijk corporaties soortgelijke concepten gebruiken, in de vorm van matrixen, multicritería-analyses, checklists of afwegingskaders, in compactere of uitgebreidere vorm. 15 HANDREIKING RENOVEREN OF SLOPEN Stel elkaar bij elke varíant (renovatie naar A, renovatie naar de Standaard of BENG, sloop-nieuwbouw, verkoop en renovatie inclusief verdichting) in elk geval de volgende vragen: Kaders en overwegingen op Overwegingen op complex- en buurtniveau strategisch niveau Mensen (huidig en toekomstig) Voorkeur bewoners |Welke aanpak heeft de voorkeur van de Welke stem hebben onze bewoners bij bewoners? de toekomst van hun complex? Betaalbaarheid Wat is perscenario het effect op de woonlasten? |Koesteren we onze voorraad goedkope En is dat een 'gegeven' of sturen we daar op met |woningen? Of regelen we dat met huurbeleid? huurbeleid? Herhuisvesting Is renovatie in bewoonde staat mogelijk? Is de Welke herhuisvestingsopgave in stad of herhuisvestingsopgave haalbaar of goed te dorp

kunnen we aan? plannen? Leefbaarheid/ Is meer menging wenselijk en wat is daarvoor Wat is onze visie op leefbare en gemende wijk nodig? gemengde wijken? Toekomstkwaliteit Passen de woningen na renovatie in de Welk kwaliteitsniveau moeten onze wensportefeuille? Zijn ze op ons beoogde woningen hebben? En per wanneer? kwaliteitsniveau te brengen? Qua plattegronden, liften, geluidsisolatie, fundering, toegankelijkheid, etc. Energieprestatie Zijn de woningen goed te verduurzamen? Wanneer moeten onze woningen welke energieprestatie hebben? Groei en krimp Kunnen we extra woningen toevoegen door te Hebben we sloop-nieuwbouw met verdichten? En bij krimp: zijn ditde woningen verdichting nodig om de voorraad te die we dan willen afstoten? laten groeien? Ofin geval van krimp: sloop met juist minder terugbouw? Architectuur en Hebben de woningen en buurt stedenbouw cultuurhistorische waarde? Milieubeslag Wat is het totale milieubeslag (materiaal en In hoeverre betekent duurzaamheid bij energieprestatie) per scenario? ons sturen op energieprestatie of totale milieubeslag? Hoeveel finan:Welke aanpa ancieel het meest gunstig? e ruimte hebben en bieden we voor renovatie en sloop- nieuwbouw? Met welke horizon doen we de ingreep? Is het Welke (boeggolf van) opgaven zien we de 'definitieve ingreep’, of kan het ook voor 10 de komende 20 jaar op ons afkomen? of 25 jaarzijn? Welke Critheeft het

planproces zelf? Andere factoren Gemeente Wat is de voorkeur en invloed van de Wat is gemeentebeleid t.a.v. sloop, gemeente? renovatie, verdichten? 16 HANDREIKING RENOVEREN OF SLOPEN COLOFON © oktober 2023 Aedes vereniging van woningcorporaties Den Haag Deze brochure is in opdracht van Aedes opgesteld door , (RIGO), (W/E Adviseurs) en (W/E Adviseurs) Redactie en vormgeving: Aedes vereniging van woningcorporaties Foto's omslag: en Contact en meer informatie: (e.vanassen @aedes.nl)} DISCLAIMER De inhoud van deze uitgave is met de grootste zorgvuldigheid samengesteld. Toch is het mogelijk dat de aangeboden informatie verouderd, onvolledig of niet meer juist is. Aedes vereniging van woningcorporaties aanvaardt geen aansprakelijkheid voor schade ontstaan door het gebruik van of het zich beroepen op informatie uit deze uitgave. Aedes behoudt zich alle rechten voor, Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen, of enige andere manier zonder voorafgaande toestemming van Aedes vereniging van woningcorporatie.

17 HANDREIKING RENOVEREN OF SLOPEN 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e „3 eeri e= In Ritij4 Ba| ast TE 5 aEi}5 14 WL es1:je == Wez www.aedes.nl vereniging van woningcorporaties Handreiking renoveren of slopen: oplegger Oktober 2023 Inleiding De vraag wanneer over te gaan op sloop-nieuwbouw houdt corporaties al bezig sinds de stadsvernieuwing en daarvoor, Sinds 2001 zijn jaarlijks tussen de 6.000 en 16.000 woningen gesloopt. In het onderzoek naar Opgaven en Middelen is gerekend met een vervanging van 0,33% van de voorraad. Uit het programma Opgaven en Middelen in de regio zijn verschillende geluiden gekomen dat dit aandeel te laag zou zijn. Dit bleek lastig te onderbouwen. Tegelijk zijn er geluiden dat sloop onwenselijk is, gezien het tekort aan betaalbare woningen en omdat renovatie duurzamer is. De afweging tussen slopen of renoveren is een dilemma waarvoor corporaties handvatten kunnen gebruiken. - Aedes heeft daarom gevraagd om in beeld te brengen welke argumenten corporaties hanteren voor sloop-nieuwbouw, om een indicatie te geven van de sloop-opgave en om op basis van deze inzichten een handreiking'te maken voor overwegingen bij sloop- nieuwbouw. Om inzicht te geven in de argumenten is eerst een analyse gemaakt van de door corporaties gesloopte woningen in de periode 2018-2021.

Welke woningen waren dat, waar stonden deze woningen en hoe verhoudt de sloop van de verschillende typen woningen zich tot de opbouw van de voorraad? Daarnaast zijn een enquête en 3 groepsinterviews gehouden om een beeld te krijgen van de argumenten die spelen bij sioop-nieuwbouw. Op bais hiervanIs een onderzoeksrapport geschreven. Aan de vraag of renovatie duurzamer is dan sloop-nieuwbouw is een apart onderzoek gewijd. Hierin is de CO2-impact van sloop-nieuwbouw afgezet tegen verschillende varianten van renovatie, zowel in termen van energie als materiaalgebruik. Het onderzoek biedt direct een handvat voor de afweging tussen. sloop-nieuwbouw en renovatie in termen van cO2-impact. Ten slotte is een handreiking gemaakt met handvatten voor corporaties bij de afweging tussen sloop-nieuwbouw en renovatie, Dit is geen mathematisch model waar een complex in gaat en waar een advies uitkomt. Het Is meer een checklist met alle aspecten om -rekening mee te houden. Vooraf n Slopen is voor corporaties geen'doel op zich. Het is een strategie voor de aanpak van oude woningen met een slechte energieprestatie en andere kwaliteitsproblemen. Het verdichten en daarmee toevoegen van woningen is een bijkomend voordeel, vooral in gebieden waar de druk op de woningmarkt hoog is.

Slopen wordt bijna altijd afgezet tegen ten minste 1 renovatievariant, De varianten worden vergeleken in termen van betaalbaarheid, beschikbaarheid, duurzaamheid, leefbaarheid en vereniging van Handreiking renoveren of slopen: oplegger woningcorporaties 2/4 financiën. Corporaties gaan alleen over tot sloop als de renovatievariant minder gunstig uitpakt. In de meeste gevallen krijgt renovatie de voorkeur. In de praktijk worden daarom weinig woningen gesloopt. In het huidige tempo wordt de bestaande voorraad in 300 jaar vervangen. In de periode 2006-2009 sloopten corporaties jaarlijks ruim 15.000 woningen, in recente jaren lag dit aantal op de helft, Er lijkt een samenhang te zijn met het aantal nieuwe woningen dat corporaties bouwen. 1. Welke argumenten hanteren corporaties bij sloop-nieuwbouw? Argumenten tegen: = " Renovatie is duurzamer dan sloop-nieuwbouw. . De praktijk wijst uit dat de huren na renovatie lager zijn dan na sloop-nieuwbouw, Dit voordeel wordt deels teniet gedaan door de huurtoeslag. Sloop-nieuwbouw is kapitaalintensief en een relatief dure oplossing om woningen toe te voegen ten opzichte van nieuwbouw op uitleg- en herontwikkelingslocaties, afhankelijk van keuzes die je maakt in huurbeleid. Je offert de waarde van de woning die er staat op, maakt extra sloopkosten om het plat te gooien en bouwt vervolgens 30-40% onrendabel terug.

Het aantal woningen dat extra kan worden gebouwd, is meestal beperkt door de stedenbouwkundige randvoorwaarden, zoals parkeren en weerstand tegen het verhogen van het bouwvolume. + Huurders zijn hun huis lang kwijt. - Dit is onprettig voor de huurders. - De herhuisvestingsopgave levert een tijdelijke extra behoefte op aan woningen in de toch al krappe markt, Renoveren is over het algemeen financieel gunstiger dan sloop-nieuwbouw. - Hierbij moet sloop-nieuwbouw vergeleken worden met renovatie naar de Standaard omdat alle woningen daar in 2050 aan moeten voldoen. De totale kosten tussen deze varianten verschillen niet heel veel, (In het verleden werden de stichtingskosten van sloop-nieuwbouw vaak vergeleken met een gangbare renovatie naaf bijvoorbeeld label B. De kosten hiervoor zijn lager dan voor renovatie naar de Standaard in combinatie met het verbeteren van de woningen.) Het proces van sloop-nieuwbouw kost veel tijd. - Sloop-nieuwbouw kost veel tijd, Zeker als het bestemmingsplan gewijzigd moet worden. Sommige gemeenten werken goed mee, maar vaak is de ambtelijke capaciteit beperkt. < vereniging van Handreiking renoveren of stopen: oplegger woningcorporaties 3/4 Sloop-nieuwbouw heeft ook voordelen: . Het biedt de mogelijkheid voor verdichting en verbetering van de stedenbouwkundige situatie.

Het is ook een manier om woningen met slechte kwaliteit (te klein, schimmel, vocht, tocht, oud, slecht of niet te verduurzamen) te vervangen voor woningen met goede kwaliteit. Sloop kan een manier zijn om de bevolkingssamenstelling van wijken te differentiëren en daarmee mogelijk de leefbaarheid te verbeteren. Dit was 10 jaar geleden in zwang, maar is momenteel minder vaak de primaire reden voor sloop-nieuwbouw. Het biedt de mogelijkheid om woningen te bouwen die passen bij de actuele behoefte, bijvoorbeeld aan seniorenwoningen en woningen voor starters. Sommige huurders zijn blij met sloop omdat zij weinig binding hebben met de woning, de verhuiskostenvergoeding goed is en het alternatief zeker zo aantrekkelijk. Sloop-nieuwbouw is een (dure) manier om woningen toe te voegen als er geen andere locaties beschikbaar zijn voor nieuwbouw, Sloop-nieuwbouw leidt tot lage onderhoudslasten omdat het onderhoud aan nieuwe woningen relatief beperkt is. 2 argumenten tegen sloop nemen aan gewicht toe: het woningtekort en het effect op duurzaamheid. De verwachting is dat corporaties daarom eerder dan in de afgelopen jaren zullen kiezen voor renovatie (of verkoop), tenzij... Renoveren in plaats van slopen is niet op voorhand voordeliger. Omdat de hele voorraad naar de standaard moet in 2050, moet sloop afgezet worden tegen renoveren naar dit niveau.

Voor E-, F- en G-labels lijkt dit bijna net zo duur als sloop-nieuwbouw. De verschillen in de uitgangspositie in regio’s en tussen corporaties plaatsen de sloopopgave in een ander perspectief. Ten eerste verschilt de opbouw van de woningvoorraad sterk per regio.In Groningen, Noord- en Zuid-Holland is bijvoorbeeld de vooroorlogse voorraad relatief groot. En in Drenthe zijn nauwelijks nog woningen met F- en G-labels te vinden. Ten tweede verschilt de woningbehoefte per regio naar aantal en type woningen. In de voormalig krimpgebieden is minder behoefte aan het toevoegen van woningen, In grote steden zijn relâtief veel appartementen zonder lift, die niet geschikt zijn voor ouderen en zijn er meer wijken waar de leefbaarheid achterblijft, Ten derde verschilt en het aandeel sloop. de financiële positie van corporaties, hoewel er-geen relatie is gevonden tussen deze positie 2. Geef een indicatie van‘het aantal te slopen woningen tot 2030 De sloopopgave is complex en niet voor alle factoren zijn meetbare indicatoren voorhanden op het benodigde schaalniveau. Daarom is de sloopopgave vanuit verschillende invalshoeken benaderd. ; Hieruit komt het beeld naar voren dat de komende jaren tussen de 10.000 en 15.000 woningen per jaar gesloopt gaan worden, waarbij 10.000 meer reëel lijkt.

De verwachting is dat renovatie steeds vaker de voorkeur krijgt in verband met duurzaamheid en het woningtekort, vereniging van Handreiking renoveren of slopen: oplegger woningcorporaties 4/4 De kosten voor renovatie naar de standaard zijn bijna net zo hoog als de kosten voor sloop-nieuwbouw, waardoor de gekozen strategie financieel weinig verschil maakt 3. Ontwikkel een leidraad/afwegingskader (maatschappelijk/financieel) passend bij de druk op de woningmarkt, Vastgoed is beperkt te sturen doordat de bestaande voorraad moeilijk zodanig aangepast kan worden dat de woningen meer gaan bijdragen aan de corporatiedoelstelling, want: - De kwaliteit ligt vast. - De mutatiegraad is laag - - Huren zijn gereguleerd en liggen voor langere tijd vast - Financiering ligt vast. Wanneer woningen een dermate lagekwaliteit hebben dat sloop wordt overwogen, dan biedt dit veel vrijheidsgraden om te sturen en de woningen of de locatie zo aan te passen, dat deze beter aansluiten bij. de corporatiedoelstellingen. In het licht van de negatieve effecten van sloop-nieuwbouw is daarom aan te bevelen om alternatieven uit te werken die zoveel mogelijk bijdragen aan de ondernemingsdoelen. Dit kunnen renovatie- en verduurzamingsvarianten zijn, al dan niet in combinatie met het toevoegen van woningen (optoppen).

Verkoop is ook een optie, die niet veel overwogen wordt, maar zeker vanuit financieel perspectief het overwegen waard is. Met de opbrengsten uit verkoop kunnen mogelijk meer woningen worden toegevoegd aan de voorraad dan bij sloop-nieuwbouw. Zeker omdat de verkochte woningen naar alle waarschijnlijkheid blijven staan, waardoor de woningvoorraad per saldo groter wordt Vervolgens kunnen de effecten van sloop-nieuwbouw op de corporatiedoelen afgezet worden tegen de effecten van de uitgewerkte varianten. De verwachting is dat steeds vaker de balans zal doorslaan in het voordeel van renovatie De CO2-impact van sloop-nieuwbouw is groot. Wanneer over gegaan wordt tot sloop, dan is het vanuit duurzaamheid aan te bevelen om: - Zo circulair mogelijk te slopen {hergebruik materialen) - De nieuwbouw zo circuläir mogelijk te realiseren. Dat wil zeggen zoveel mogelijk bouwen met gebruikte of biobased materialen. RIGO heeft een handzame leidraad geschreven die corporaties kunnen gebruiken bij de afweging tussen sloop. en renovatie Legenda toegepaste uitzonderingsgrondslagen In dit document zijn gegevens definitief geanonimiseerd op grond van: Wet | Artikel | Omschrijving | Pagina's Wet open overheid | Art. 5.1 lid 1 sub e | Nummers die dienen ter identificatie van | 2 personen die bij wet of algemene maatregel van bestuur zijn voorgeschreven Wet open overheid | Art.

5.1 lid 2 sub e | De eerbiediging van de persoonlijke | 1, 2, 3, 4, 5, 6, levenssfeer | 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 20, 21, 22, 24, 26, 27, 28, 35, 36, 41, 46, 48, 52, 53, 56, 58, 59, 60, 61, 62, 63, 64, 65, 66, 67, 68, 69, 70, 71, 72, 73, 74, 75, 114, 115, 117, 123 Wet open overheid | Art. 5.1 lid 2 sub f | De bescherming van andere dan in het | 1, 2, 50, 51, 52, eerste lid, onderdeel c, genoemde | 61, 64, 69, 71, 75, concurrentiegevoelige bedrijfs- en | 79, 83, 84, 94, fabricagegegevens | 105, 106, 109, 112, 120

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://oss.bestuurlijkeinformatie.nl/Document/LoadAgendaItemDocument/43175731-4ccf-4efb-89be-15d381f9f2d8?agendaItemId=ba7afd03-3f92-4d1d-865f-84feb0e65d07