CConstaterende datOss
Koppel je AI →
Document · PDF

13 AdvocatenCollectief, dd 28 juli 2026, over bestemmingsplan Spoorlaan - Zwaluwstraat - Raad van State_Geanonimiseerd

Adviescommissie Ruimte 1 oktober 2026, gemeente OssBij agendapunt: Brief over bestemmingsplan Spoorlaan – Zwaluwstraat36.298 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 3 van 4

De school zag het als een eer om jong talent de kans te geven, zoals ze ook graag wil dat haar eigen studenten kansen krijgen. Calculatie Omdat nieuwbouw niet aan de orde was, is voor Nimeto vooraf geen nieuwbouwscenario berekend. Dit is achteraf alsnog gecalculeerd. De stichtingskosten bedroegen bij de 49 5.1.2e uitgevoerde renovatie in totaal 18,8 miljoen euro. Bij gelijkwaardige nieuwbouw zou dit 44,3 miljoen euro zijn geweest. De kosten van renovatie bedroegen dus 42% van die van nieuwbouw. Omgerekend kostte de renovatie euro per vierkante meter. Het verschil in CO7-last was nog groter. De CO2-impact bedroeg bij de uitgevoerde renovatie 2.597 ton CO. Bij nieuwbouw zou dit ton CO zijn geweest. De CO2-voetafdruk was bij de renovatie dus 70% lager dan bij nieuwbouw het geval zou zijn geweest. Casus: Haarlem Ee” $: od Impressie obs , Haarlem. el+ Ti E74 Links gerenoveerd deel, rechts PEN | EW uitbreiding. 4 A # (Bron: ) is een basisschool in de Haarlemse naoorlogse wijk Schalkwijk. onderzocht in 2014, in opdracht van de gemeente, 14 bestaande schoolgebouwen in deze wijk, die alle uit de jaren zestig en zeventig stammen. De gemeente was eerder van plan geweest alle scholen te slopen en de locaties te herontwikkelen, maar de economische crisis van 2008 en daarna had geleid tot herbezinning.

Alle schoolgebouwen waren kwalitatief goed genoeg om behouden te blijven, zo bleek uit het onderzoek. Ook konden ze worden aangepast aan nieuwe onderwijswensen. Bij de meeste volstonden bescheiden ingrepen in de sfeer van achterstallig onderhoud. Sommige moesten ingrijpender worden aangepakt, maar dan eerder doordat ze populair waren en sterk groeiden dan vanwege bouwtechnische twijfels. was een hiervan. De school is in 1977 gebouwd aan de rand van een beschut buurtpark. Het gebouw is ontworpen door de toenmalige stadsarchitect , gebruikmakend van het 50 5.1.2f 5.1.2f 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e hoogwaardige bouwsysteem Tramonta. Het was een kenmerkende jarenzeventigschool: uitgestrekt, over één laag, en met een patio. Bijzonder was dat de school vooruitliep op de komst van de basisschool, door de kleuterschool met de lagere school te combineren. In 1999 werd een semipermanente uitbreiding toegevoegd. In 2014-2015 was een nieuwe uitbreiding gewenst, die mede de oude zou vervangen. Een nieuwe mediatheek, een betere entree en verduurzaming waren andere eisen voor het ontwerpend onderzoek. is hiermee een goed voorbeeld van renovatie met gedeeltelijke nieuwbouw. In het -onderzoek in 2015 wijdden de ontwerpers zich eerst aan een analyse van het bestaande gebouw en van het bouwsysteem.

Het was waardevolle informatie die sterk heeft bijgedragen aan de kwaliteit van de ontwerpen. Het onderzoek leverde drie markante concepten op. voegde een lokalenblok over twee etages toe dat tevens poort naar het park zou zijn. kaderden de onregelmatige vorm van de school in een strakke rechthoek met meerdere patio's. Een studententeam van de TU Eindhoven wilde de uitgestrekte jarenzeventigstructuur van het gebouw juist verder voortzetten. Schema van de Ksoorspronkelijke pIEschool, links, en Gde school met uitbreiding, Ap1999, rechts. 4is Schema's van de voorstellen van v.n.r: A> >> 2 aTU Eindhoven. 4 SD 2045 4 Schema van uitgevoerd ontwerp 5)E 5 51 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e Elk ontwerp of concept in dit ontwerpend onderzoek heeft eigen kwaliteiten (vernieuwend, pragmatisch, polemisch) die ook los van de casus aandacht verdienen. Samen maken ze opnieuw de rijkdom van het renovatiespectrum duidelijk. Het schoolbestuur gaf de opdracht het ontwerp verder uit te werken. In het vervolg kreeg de uitbreiding een andere vorm, die was geïnspireerd op een amfitheater dat op deze plak had getekend, maar dat nooit was gerealiseerd. In het voltooide gebouw zijn de twee delen, oud en nieuw, duidelijk herkenbaar door hun verschil in hoogte en vorm.

De school werd opgeleverd in 2019 en in hetzelfde jaar beloond met de Haarlemse architectuurprijs, de Lieven de Key Penning. Calculatie De calculatie door had ten tijde van het onderzoek (2014-2015) een andere vorm dan nu. Energiebesparing stond veel minder prominent op de agenda, en het gasloos maken van gebouwen was zeker nog geen uitgemaakte zaak. De benadering in - projecten uit die tijd is dan ook niet rechtstreeks vergelijkbaar met de benadering nu. Kosten en CO2-impact zijn voor deze casus in 2024 (globaal) gereconstrueerd op basis van de uitgevoerde renovatie plus uitbreiding door In de berekening is onderscheid gemaakt tussen de posten ‘energie’, ‘onderhoud’ en ‘stichtingskosten’, alle berekend per jaar. De resultaten zijn hieronder weergegeven in een tabel en geïllustreerd in de bijbehorende staafdiagram. De kleuren in tabel en diagram corresponderen met elkaar en de tabel; fungeert als legenda bij de diagram. In blauw staan de jaarlijkse lasten (prijspeil heden), in groen de totale COz-uitstoot in 30 jaar. 52 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e a waak] _ 4% ad | me | LJ Erenovatie | Enleuwbouw | CO2renovatie | CO? nieuwbouw Renovatie (inclusief uitbreiding) versus vergelijkbare nieuwbouw Molenwiek Daltonschool.

jaarlijkse lasten | x 1.000kg CO:2-impact 30 jaar renovatie | nieuwbouw | nieuwbouwrenovatie 5.1.2f | 5.1.2f energie | € | € | 1.530 | 890 onderhoud | 80 | api it="isEa2 | 570 | 70 stichtingskosten | € | € | 1.580 | 2.5705.1.2f5.1.2f € | 00 | € | 3.680 | 4,0305.1.2f De conclusie is dat nieuwbouw lagere energiekosten zou hebben gehad dan renovatie (lichtblauw), maar dat daar veel hogere stichtingskosten tegenover staan (donkerblauw). De totale jaarlijkse kosten van de gerealiseerde school zijn | euro, terwijl dat bij5.1.2f nieuwbouw | euro zou zijn geweest. De kosten bij renovatie komen aldus 10% lager5.1.2f uit dan bij nieuwbouw. Bij een vergelijking van de CO2-impact is het verschil, in totaal gemeten over 30 jaar, ook circa 10%. Ontwikkeling 2014-2024 Het verschil in CO2-impact tussen renovatie en nieuwbouw is in de casus uit 2014-2015 5.1.2e opvallend klein, vergeleken met de projecten van | in latere jaren. De verklaring hiervoor is dat er destijds nog niet zoveel aandacht is besteed aan het verbeteren 53 van de energieprestaties door middel van ingrepen aan de gebouwschil en de installaties. In recentere projecten gebeurt dit wel nadrukkelijk, met als resultaat renovaties waarin de energieprestaties sterk verbeterd zijn en zich zelfs kunnen meten met het nieuwbouwpeil.

Een dergelijke uitdrukkelijke aandacht voor verbetering van de energieprestaties is nog altijd niet gebruikelijk bij renovaties, waardoor velen ook nu nog menen dat de oplossing van het klimaatprobleem bij nieuwbouw moet worden gezocht. De praktijk van en maakt daarentegen duidelijk dat er meer aandacht voor de energetische kwaliteit van renovatie realistisch en zeer profijtelijk is. De casus laat zien dat er een sterke ontwikkeling is, zowel in de inzichten (toenemende nadruk op energieprestaties) als in de omstandigheden {energieprijzen}. Bij de huidige energieprijzen kunnen ingrepen die een betere energieprestatie opleveren, kostendekkend in een renovatieplan worden opgenomen. Voor betekent dit, dat een aanpak anno 2024 het energiegebruik had verlaagd tot het niveau van nieuwbouw. De CO2-impact van energie was dan met 640 ton verminderd. De extra maatregelen hadden weliswaar tot een extra CO2-uitstoot van 140 ton geleid, maar per saldo bij een renovatie anno 2024 de uitstoot 500 ton lager geweest dan bij de renovatie 2014-2019. Het verschil in CO2-last tussen renovatie en nieuwbouw was dan geen 10% maar ruim 20% geweest. 54 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 3.5. Referentievoorbeeld: twee grote woongebouwen leder gebouw dat wordt behouden en gerenoveerd in plaats van gesloopt en vervangen door nieuwbouw, is winst voor het klimaat. Ook al is dat niet altijd het expliciete doel.

Twee grote woongebouwen die enige jaren geleden zijn gerenoveerd en getransformeerd, zijn hiervan voorbeelden. De CO2-effecten zijn toen niet expliciet berekend; hier volgt een schatting. Cité Grand Parc in Bordeaux en De Flat Kleiburg in Amsterdam stonden beide op de nominatie om te worden gesloopt, maar zijn toch behouden en getransformeerd. Beide woongebouwen in hoogbouw zijn ruim vijftig jaar oud en omvatten circa 500 woningen. Ze behoren tot de omvangrijke generatie wooncomplexen uit de jaren zestig en zeventig die over heel Europa zijn te vinden. Een groot aantal is reeds gesloopt. Dat gebeurde zelden om bouwtechnische redenen, vaker vanwege hun slechte reputatie en exploitatieproblemen. Ook bij deze twee gebouwen lukte het de exploiterende corporatie niet om een effectieve strategie voor revitalisering te ontwikkelen, waarna sloop als uitweg werd overwogen. Ze overleefden de sloopdreiging niet alleen, ze zijn sindsdien aantrekkelijker dan ooit. Deze ommekeer danken ze aan functionele, sociale, cultuurhistorische, technische, financiële en milieuargumenten, en aan de visie, de inzet, het vernuft, de innovatiekracht en de durf van opdrachtgevers en ontwerpers.

Grand Parc (2011-2017) kreeg een eenvoudige maar spectaculaire uitbreiding die alle bewoners ten goede kwam; Kleiburg (2012-2016) kreeg een innovatief businessmodel! dat hanteerbare investeringen combineerde met grote zeggenschap van bewoners. Beide wijzen de weg naar een systematisch andere praktijk. Het klimaateffect, in de vorm van vermeden CO:-uitstoot, speelde bij deze casussen impliciet mee maar werd niet expliciet gecalculeerd. heeft nu alsnog een schatting gemaakt. Ook hier is als referentie een fictief nieuwbouwscenario toegevoegd: wat als het gebouw was gesloopt en er nieuwbouw met eenzelfde aantal woningen was gekomen? 55 5.1.2e Het zijn calculaties met de nodige slagen om de arm. Veel gegevens zijn slechts bij benadering beschikbaar. De transformaties vonden ca. tien jaar geleden plaats, bij een ander prijspeil. Ook de technische normen en mogelijkheden op het gebied van o.m. energie en isolatie waren anders. Bordeaux ligt in een andere klimaatzone dan Nederland, wat invloed heeft op het energieverbruik. En het investeringsmodel van Kleiburg, met een scheiding tussen drager (collectief gerenoveerd} en inbouw (door de bewoners zelf) wijkt af van de reguliere werk- en rekenwijze van ontwikkelaars, Dit alles vereist aanpassing in de calculatie. Het resultaat zijn calculaties op hoofdlijnen met een ruime onzekerheidsmarge.

hanteert de regel dat het renovatiescenario niet te rooskleurig wordt geschetst; bij onzekerheid krijgt het nieuwbouwscenario het voordeel van de twijfel. Cité Grand Parc, Bordeaux SIP zt jé 5d 3 as ea K| B2 == mes er== af rd Grand Parc tijdens de transformatie. —— 88 Links is de oude gevel zichtbaar, rechts eeeeneSe worden de uitbreidingen met dee 3 meeeSe Vai= wintertuinen en balkons geplaatst. mdeee (Bron: & ) sE: Cité Grand Parc is een wijk uit begin jaren zestig met ruim 4.000 woningen, meest sociale huur. In 2011 wonnen de Franse architecten en een prijsvraag voor de transformatie van twee woongebouwen met samen 530 woningen. Dat de prijsvraag überhaupt werd gehouden, was te danken aan de nieuwe directeur van de woningcorporatie, die besloot het bestaande sloopplan te heroverwegen.38 en werkten hier de ideeën uit die ze vanaf 2004 samen met hadden ontwikkeld. Hun manifest PLUS+ uit dat jaar was een reactie op het plan van de 38 Voor meer informatie en documentatie zie: https://www. .com/, - 56 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e Franse regering om ruim 100.000 woningen uit de jaren zestig en zeventig te slopen en door nieuwbouw te vervangen. Het betrof vooral flatwoningen in de ‘grand ensembles’ die als mislukt werden beschouwd, de Franse tegenhangers van de Bijlmermeer, Ommoord en talloze hoogbouwwijken in vrijwel ieder Europees land.

en wezen erop hoe absurd, verspillend en sociaal gewelddadig dit plan was. De overheid wilde 3 miljard euro uitgeven om 113.200 woningen te slopen, plus 12,6 miljard euro om 105.000 nieuwe te bouwen, zodat ze per saldo 15,6 miljard euro zou spenderen om 8.200 woningen kwijt te raken. Dat, betoogden zij, kon anders en slimmer. Het geld kon beter worden besteed door niet te slopen en overnieuw te beginnen, maar door wat er al was te verbeteren. Hun credo is: ‘Nooit slopen, nooit verwijderen of vervangen, altijd toevoegen, transformeren en hergebruiken! In hun manifest lieten ze ook zien hoe dit kon worden uitgevoerd, met relatief eenvoudige, vaak low-tech middelen, zoals uitbreidingen in de vorm van wintertuinen, gevelisolatie en slimmere ontsluitingen. Ga TEE oere nemene USO BON seee beaten so art oe anmnee SEE e 80et Zion naa poe 80Eeeeae Won a Cum e=maere TOR Setom om Ioaw Ott wermen oet Sn Ontwerpprincipe Grand Parc. Terman dente en rr| =Teesee eenBeene wees Aan elk appartement wordt Iz IS eee een eenen een wintertuin en balkon Tr) UT toegevoegd (lichtblauw).es | |aDi Daarnaast zijn er kleinere eee oee eiOemencerierme el Vg De ingrepen aan de gebouwschil EL! ij ÚL & en in het interieur. Reep reionee meae pi >Ves orenNS per “W ll @fáN (Bron: & Vasalle) ll 4zp Eren ni enTa In Bordeaux kregen ze de kans dit op grote schaal in praktijk te brengen.

Over de hele breedte van het gebouw kwam een uitbreiding van 4.80 m diep die voor iedere woning een wintertuin en een balkon omvatte. De kleine ramen van de flats werden vergroot tot ruime doorgangen naar deze nieuwe, lichte ruimten. In de woningen zelf veranderde weinig. De bewoners hoefden tijdens de bouw zelfs niet tijdelijk te verhuizen. Op het dak zijn acht appartementen toegevoegd, wat het totaal op 538 brengt. 57 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e In Bijlage I. gaan we in op de impact en de voorbeeldwerking van het project. Hier geven we een globale schatting van de CO;-last en de investeringslast. We vergelijken de feitelijke renovatie met het ‘wat als’-scenario waarin het gebouw was gesloopt en vervangen door vergelijkbare nieuwbouw. In de hier volgende cijfers zijn de kosten omgerekend naar het prijspeil 2023, en ze zijn exclusief BTW. Calculatie De investeringskosten voor de 538 appartementen (530 getransformeerd, 8 nieuw) bedragen volgens de raming met EcoQuaestor in totaal 40 miljoen euro, oftewel gemiddeld euro per woning. Vergelijkbare nieuwbouw zou tweemaal zo duur zijn geweest: 80 miljoen euro in totaal, en bijna euro per woning. De CO:-last van de transformatie bedraagt ruim ton CO, voor het hele project, en omgerekend 30 ton per woning. Bij nieuwbouw zou ook dit tweemaal zo hoog uitkomen, op ruim ton voor het hele project en 57 ton per woning.

De conclusie van luidt: ‘De uitkomsten laten zien dat zowel bouwkosten als CO2- impact ongeveer op 50% van die van vergelijkbare nieuwbouw uitkomen. Bij een foutmarge van plus of min 25% is dat tussen 40% en 65%! Terloops maakt de casus opnieuw duidelijk dat de ‘niet-slopen’-strategie vanuit CO,-oogpunt superieur is aan het gebruik van ‘biobased’ materialen. De uitbreiding van Grand Parc is uitgevoerd in beton en staal en niet in bijvoorbeeld houtskeletbouw, en desondanks heeft het project als geheel een zeer gunstige CO2-voetafdruk. De Flat Kleiburg, Amsterdam In Amsterdam staat een aansprekende casus van transformatie van hetzelfde kaliber als Grand Parc: De Flat Kleiburg. Kleiburg was vanaf het begin, rond 1970, bouw- en woontechnisch een van de betere honingraatflats in de Bijlmermeer. Toen de gemeente en 58 5.1.2f 5.1.2f 5.1.2f 5.1.2f 5.1.2e de woningcorporaties in de jaren negentig besloten een groot deel van de Bijlmer te slopen, bleef Kleiburg voorlopig staan om renovatie te onderzoeken. #Ì De Flat Kleiburg, Amsterdam. (Bron: NL Architects} fr | WE jij $Wii tt zi "ZT De toenmalige eigenaar, woningcorporatie Rochdale, liet in 2000 een renovatieplan maken door de Amerikaanse architect . Het plan voorzag in een grote verscheidenheid aan woningtypen.

Deze woningdifferentiatie zou echter top-down worden ontworpen, wat de renovatie duur maakte (raming 70 miljoen euro in 2000), terwijl het onzeker was of er voor deze van bovenaf bedachte diversiteit aan woningen een bijpassende diversiteit aan bewoners geïnteresseerd zou zijn. Uiteindelijk durfde Rochdale het plan niet aan en besloot het toch tot sloop. Op het laatste moment werd de sloop afgewend door een ander idee: het gebouw werd voor de symbolische prijs van 1 euro verkocht aan wie er een goed plan voor had. Er was grote belangstelling voor deze kans op innovatieve projectontwikkeling. Winnaar waren het Consortium De Flat en de ontwerpbureaus NL Architects en XVW Architectuur.39 Zij introduceerden een aanpak die onderscheid maakte tussen het casco en de afzonderlijke woningen. Het casco werd collectief gerenoveerd, met inventieve functionele ingrepen (wonen op de begane grond, verplaatsing bergingen, ruimere doorgangen) en een esthetiek die de schaal van het gebouw niet verdoezelde, maar er grandeur aan ontleende. De 500 appartementen werden als ‘kluswoning’ toevertrouwd aan de nieuwe eigenaar-bewoners. Dankzij deze variant op de theoretisch bekende scheiding tussen ‘drager’ en ‘inbouw’ werd * Voor meer informatie en documentatie zie: http://wwwe.nlarchitects.nl/slideshow/201/ » 59 5.1.2e de transformatie ineens wél financieel hanteerbaar en haalbaar.

Sloop was overbodig en het bestaande gebouw kreeg een ongekende nieuwe waardering. De renovatie en transformatie van het casco kostte 20 miljoen euro. De kosten voor de inbouw per appartement zijn minder eenvoudig te schatten, doordat veel bewoners er zelf veel tijd en werk in hebben gestoken. Een deel van de arbeidskosten werd aldus vervangen door de eigen tijdsinvestering van de bewoners. heeft ook hier een calculatie uitgevoerd van de feitelijke transformatie en een hypothetisch nieuwbouwscenario. De calculatie is gebaseerd op de rekenmethode EcoQuaestor (zie bijlage 1), met aanpassingen en aannamen voor deze specifieke casus. De kosten zijn omgerekend naar het prijspeil 2024, en ze zijn exclusief BTW. Calculatie De renovatie en transformatie van het casco kostte omgerekend per appartement circa euro. Ervan uitgaande dat de bewoners daarnaast euro aan de inbouw besteedden, komen de totale kosten op euro per appartement. Bij nieuwbouw zou dit bijna euro zijn geweest. De CO-last van de totale renovatie plus inbouw is 28 ton CO>-equivalent. Bij nieuwbouw zou dit 59 ton zijn geweest. Ook hier is het verschil onmiskenbaar: de aanpak van Kleiburg is circa 30% goedkoper en 50% klimaatvriendelijker dan nieuwbouw zou zijn geweest.

Naast alle immateriële motieven voor het behoud en een nieuwe toekomst van Kleiburg, vormen dus ook de harde factoren geld en klimaat overtuigende argumenten voor transformatie. 60 5.1.2e 5.1.2f 5.1.2f 5.1.2f 5.1.2f 3.6. Referentievoorbeeld: krachtenveld rond Marks & Spencer Deze laatste casus is van een andere orde dan de voorgaande. Hier is geen eigen calculatie gemaakt. De focus is op andere aspecten, met name het krachtenveld waarin niet alleen over behoud en sloop wordt besloten, maar waarin ook al wordt getwist over de cijfermatige onderbouwing.° Het warenhuis Marks & Spencer kondigde in 2018 aan dat het zijn flagship store in , in hartje Londen, wilde slopen om er een tweemaal zo groot gebouw voor terug te bouwen. De nieuwbouw moet tien verdiepingen bovengronds krijgen, en drie ondergronds. Het warenhuis beslaat twee verdiepingen, de rest zou verhuurbare kantoorruimte zijn. Het ontwerp werd eind 2021 goedgekeurd door de lokale overheid. De erfgoedorganisatie SAVE kwam in verzet en vroeg de CO2-deskundige om een analyse van de klimaateffecten. Op basis van ’ rapport vroeg SAVE in 2022 de verantwoordelijke minister om de toestemming op te schorten. Een speciale inspecteur (‘planning inspector’) adviseerde de minister in februari 2023 de vergunning toch te verlenen, maar week hiervan af, en besloot in juli 2023 geen toestemming te geven.

M&S tekende beroep aan bij het Hooggerechtshof, dat in maart 2024 het warenhuis gelijk gaf. Belangenbehartigers van erfgoed en klimaat zijn terug bij af. ‘Deze zaak raakt de kern van een ongemakkelijke spanning tussen de bescherming van erfgoed, zorgen om het milieu en projectontwikkelingspotentieel’, reageerde de *° Het vervolg is 0.m. gebaseerd op: Department for Leveling Up, Housing and Communities, Town and Country Planning Act 1990 — Section 77 Application Made By Marks And Spencer Pic 456-472 O; London 20 July 2023 (https://assets. xford Street, London W1 Application Ref: 21/04502/Full, ublishing.service.zov.uk/media, 64b90f082059dc00125d265b/23-07-20 DL + IR OXFORD STRE ET LONDON W1 - 3301508.pdf). (e.a), The Battle For M&S . Why This Landmark Case Matters, SAVE Hertigtae,London 2023 (nttos://www.savebritainsheritage.ore/does general/MS report WEB. odf), /Targeting Zero, 458 Why a ComÌprehensive Retrofit Is more Carbon Efficient than the Proposed New Build. On behalfofSAVE Britain's Heritage, January 2022 (https: //www.savebritainsheritage.org/docs/articles/220120FINALSSMS.pdf). p » 61 } 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e vastgoedjurist op de uitspraak van het Hof.*! Het is een bondige typering van het krachtenveld waarin dit conflict, en menig ander, zich afspeelt.

Het huidige M&S-complex bestaat uit drie verbonden gebouwen uit 1929, 1968 en 1983. Hoewel ze een vertrouwd deel van de stad en de geschiedenis vormen, hebben ze geen formele monumentale waarde. SAVE moest de erfgoedwaarde daarom vooral baseren op goodwill en steun van burgers en prominenten, Vanuit klimaatoogpunt was de zaak voor het behoud van het pand sterker. Het rapport van wees uit dat sloop en nieuwbouw 40.000 ton CO, zullen uitstoten. SAVE maakte dit beeldend met enkele cijfers: deze CO:-last is gelijk aan die van 20.000 keer heen en weer vliegen tussen Londen en Sydney, of als 160 miljoen kilometer autorijden. De kantoren in de nieuwbouw zouden weliswaar aan de BREEAM-norm voldoen, maar het effect daarvan werd ‘ondermijnd door de aanzienlijke CO2-effecten van de sloop van levensvatbare gebouwen, het uitgraven van extra kelderverdiepingen en de korte levensduur van de gevelbekleding’. De renovatievariant die het projectteam had meegeleverd, was volgens niet serieus te nemen, en vooral bedoeld ‘om sloop te rechtvaardigen’. Zijn conclusie: ‘Wat nodig is, is dat hetzelfde niveau van vindingrijkheid en ontwerpvaardigheid dat is toegepast op het nieuwbouwvoorstel ook wordt toegepast op een alomvattend renovatieplan.’ M&S kreeg steun uit de wereld van kapitaal, retail en vastgoed. Daar werd het plan geprezen als een bijdrage om ‘ te behouden als de nationale etalage’.

42 De architect van het plan reageerde op kritiek.43 Renovatie was wel overwogen, maar bleek ongeschikt voor de behoeften van M&S, stelde hij. ‘Onze kerndoelstelling is het creëren van een hoogwaardige retailomgeving waarmee M&S in succesvol kan opereren in de uitdagende context van toenemende onlineconcurrentie. En: ‘Er is geen plan B/ 12 The Guardian, 1-3-2024. *2 The Guardian, 25-10-2022. *3 , 458 . A response to ‘Why a comprehensive refit is more carbon efficient than theproposed new build’ by on behalfofSAVE Britain's Heritage January 2022, London, 4th April 2022. htps://cdn.rt.emap.com/wp-content/u ploads/sites/4/2022 /04/12203046/453-Oxford-Street-comments-on-SAVE-report.docx u » 62 ? 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e Tegenover ’ cijfers bracht de architect de berekeningen in stelling van het adviesbureau Arup, dat bij het ontwerp betrokken was geweest en dat veel positiever oordeelde over het plan. verwees naar de Britse handleiding voor ‘een CO-vrije toekomst’, met als eerste vraag: Is een nieuw gebouw noodzakelijk’; volgens hem was die vraag bij M&S overgeslagen. ‘Oneens’, antwoordde de architect. Zo werd het voor een geïnteresseerde burger moeilijk te oordelen: wie van de experts heeft gelijk? Het conflict verplaatste zich op de lange weg door de overheidslagen.

ledere overheid kent weliswaar een klimaatbeleid, op weg naar ‘net zero’ in 2050, maar heeft op korte termijn ook te maken met belangenstrijd. Het lokale bestuur (Westminster) wilde wel ‘ernst maken met vermindering van de milieu-impact van nieuwbouw’, maar ook graag M&S in houden. Het bestuur van Groter Londen (GLA) leek zich opvallend afzijdig te houden van het dilemma. Ook de keuze van minister was niet eenduidig, maar bestond vooral uit een afweging van vele plusjes en minnetjes. In het spanningsveld tussen de belangen van erfgoed, klimaat en projectontwikkeling leek de casus M&S even een toonbeeld te worden van een doorbraak, waarin erfgoed en klimaat leidend zouden zijn en projectontwikkeling zich creatief moest aanpassen. Met de uitspraak van het Hooggerechtshof is dat perspectief echter weer vervaagd. De toekomst is onzeker. 63 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 3.7. | Conclusie uit de casussen In dit hoofdstuk zijn uiteenlopende casussen aan de orde geweest. Ze verschillen in gebouwtype, gebruik en formaat. Naast woningbouw is ook maatschappelijk vastgoed vertegenwoordigd. Ze hebben gemeen dat ze stammen uit de periode 1960-1980. Het gaat dus om de gebouwengeneratie die nu iets meer of minder dan een halve eeuw oud is.

Volgens de gangbare afschrijvingspraktijk hebben ze een existentieel moment bereikt: blijven ze behouden en worden ze ingrijpend gerenoveerd, of worden ze gesloopt en vervangen door nieuwbouw? Het handelt om een omvangrijke gebouwengeneratie; de vragen bij deze casussen zijn representatief voor een zeer grote opgave die zich op dit moment ontvouwt, of dat in de naaste toekomst zal doen. [Bouwkosten (2024) en Broeikaseffect per m2 | Bouwkosten ex BTW | GWP in kg CO>-equivalent Woningbouw | renovatie | nieuwbouw | renovatie | nieuwbouw Referentie 4 rijtjes x 6 = 24 gezinswoningen renovatie met triple-glas en balansventilatie Casco, schil en installaties | 3.578 m2 bvo | € | € | 137 | 317.5.1.2f5.1.2f Inbouw | 3.578 m2 bvo | € | € | 535.1.2f5.1.2f Totaal | 3.578 m2 bvo | € | € | 195 | 370.5.1.2f5.1.2f Referentie 4 bouwlagen x 10 = 40 appartementen renovatie met triple-glas en balansventilatie Casco, schil, ontsluiting, installaties | 2.928 m2 bvo | € | € | 1965.1.2f5.1.2f 5.1.2f | | Inbouw | 2.928 m2 bvo | € | 5.1.2f Totaal | € | 122 | 1072.928 m2 bvo | € | € | 319 | 6145.1.2f5.1.2f Scholenbouw Nimeto (5.1.2e Renovatie inclusief ‘colonnade’ | 15.700 m2 bvo | € | € | 1984 | 5625.1.2f5.1.2f 5.1.2e | (5.1.2e Renovatie | 1.720 m2 bvo | € | €5.1.2f5.1.2f Uitbreiding | 1.135 m2 bvo | 430€ | € | 7495.1.2f5.1.2f Renovatie 60% nieuwbouw 40% | 2.855 m2 bvo | € | € 2,050 | 553 | 900.5.1.2f

Twee grote woongebouwen Marseille | )5.1.2e5.1.2e Renovatie bestaande gebouwen | 44.200 m2 bvo | € | € | 235 | 6255.1.2f5.1.2f Uitbreiding met wintertuinen | 19.000 m2 bvo | € | € | 3255.1.2f5.1.2f 5.1.2f Uitbreiding met (HSB) penthouses | 960 m2 bvo | € | )5.1.2f5.1.2f Totaal | € | 465 | 46584.160 m2 bvo | € | € | 5345.1.2f5.1.2f Amsterdam Kleiburg (NL-architects) Renovatie casco & schil | 53.000 m2 bvo | € | € | 1645.1.2f5.1.2f Inbouw (individueel) | € | 5485.1.2f5.1.2f Totaal | € | 102 | 7753.000 m2 bvo | € | € | 266 | 6255.1.2f5.1.2f In dit hoofdstuk is de kernvraag — behoud-renovatie of sloop-nieuwbouw— op kwantitatieve wijze benaderd. Aan de hand van de casussen zijn de financiële kosten en de CO:-lasten van 64 beide twee scenario’s gecalculeerd. De uitkomst is duidelijk. Dat laat de bijgaande tabe! zien, waarin de financiële kosten en de klimaatlasten zijn omgerekend per vierkante meter. Het patroon is herkenbaar. Renovatie is goedkoper én minder belastend voor het klimaat dan nieuwbouw. Gemeten in bouwkosten is renovatie 20% tot 60% voordeliger dan nieuwbouw. Het verschil in milieulast is minstens even groot: tussen 30% en 70%. Telkens is voorzichtig gecalculeerd, waarbij het nieuwbouwscenario vaak het voordeel van de twijfel kreeg. Het werkelijke voordeel van renovatie boven nieuwbouw kan dus nog groter zijn.

Waarom kiest dan niet iedereen voor de aantrekkelijkste en voordeligste optie? De laatste casus, Marks & Spencer, geeft hiervan een indicatie. Deze casus biedt een inkijkje in het reële krachtenveld waarin belangen en prioriteiten botsen. Een private partij geeft hier prioriteit aan een nieuw en toonaangevend eigen gebouw boven de maatschappelijke inzet om klimaatverandering tegen te gaan. Geëngageerde burgers verzetten zich hiertegen, samen met deskundigen op het gebied van erfgoed en duurzaamheid. Er blijkt echter nog geen wettelijk kader om stelselmatig het algemeen belang van het klimaat te garanderen. Het effectueren van klimaatdoelen is daardoor ook voor overheden nog een zaak van pionieren en aftasten, zo maakt de M&S-casus duidelijk. Het herinnert eraan dat de aantrekkelijke en voordelige optie van behoud en renovatie weliswaar voorhanden is, maar dat het welslagen op ruime schaal afhankelijk is van de juiste (wettelijke, financiële, praktische en culturele} randvoorwaarden, en dat die randvoorwaarden nog altijd in opbouw zijn. 65 cr oo =xuOm .n zm ox zm el oo ]ox zm [e)zm DYSt ES12 nm ES 93zon. EE 20 [na] Ve]DC ejgcxe® oo? Txz Dico Vz=DVE xe 55 5[ea] 6+- 9mLE6S EG EF +rn -Oo_ 554 leek] =_xnB 4 vcVcvooo iT= sax =kok)=2 ke] rf = . e= >= mi!] CEEa 33.= B4B] = Dc.co acDn == = as ]9.

= = 32 F4nvGEO Do V.S.=vVDaT .== a>zE NNZEc N OE][e;Be)] B]tá —ae “iof no Es == Og .= zZz B = Oo.9-4== zn #4 Ox o'= ES fo >S55379 SD,kr D) nm =DEOYg„3 BNon Pe) an o=DEcg one IE £5Oo>= = ZE OyKr] VT” = D= > 0DEDD:e=] >on '5 == DD u= DWkee! EO 54 mz = EI SVTDSE DO— Ef<a oxc3 D= cc3N2Dc £ o= = va B 4= — z3o =Dj zo> zE VVD ei o£ë EE]os zco -Erz >„3 c © c3 DNSes] VE E93 -VLC oo ED c3 mTcn VE vz e=] = D== TD 2DVz en g- = N=aT © 03 DE PE4 oM] CES Ds cc c— _ DxvC <9 zocoo cxOox ITs vzD.S Bd Ox ‚2 wanox < B 4 S- cz ozLt >coSSc of SE NE =ao q 54 vz De u<> ND .= ow sezoscóD)© DD = xx Bd a: GTSgE = Din ax zoznc =BA be] ei] B BA v3z>oDo.c4= ax= M] v=e= B => £ == = S= Ercs © zus=Ev0= v3 =NOT uDc oz oxv> = vED4c .= zogE 2= = DecJ.= c%xs Dac o= av= oo SD 1.Dx fo‚Re] n.® 54 Dx BA =„a orGa oo= 2czo mna _GG53L a> BEc BA ox95xcc Cc w _==pk] 53>o wv LD== Dn oTDo cc£wa oxaE — g Dn” Sic7] =DE© NE-Dx GE SzG5 da o/>= = = _ Gc SIDEDT ES o= zac E> DD: zo==== le;ke] of2 koke)e= >>=O Ds + =DE 54 an = zE= E£© o= kijke]_ CZE EN cc VU xcc IZKe]ax = Dg <sac= orccoo Voon= 200a:200 KEN! xxB = wc Vr coDUST >T svuD a]„oo cc Dec Dxoc = === ei Do> £3 NEzzo BH > [e=]oo cz so wircsSVU”ó:- SDee] Dx==== ==od oo B HEEac OST es] o Do 53 coWeco ECZGE Io v 6= D Nl <53 5.1.2f Ei | SE | > | =vo | B 35 | Ds.>o0x | —_= | kn]Ox | £3 | >c Fris] | 54 | B=— o7o0 | S3S.=3D3 Hier | EE] | NOKai] | Do | EZ te]Te] | —v | Ex | 2 “DV |

=D | OZBG | nx— cx | kh | —3 | 50 | B4=—_ | OK) | A= = | UNv0 | cx | a’ | De) | >= 20 | B | 4 | x= | >54 | Ec == = _=VLEDC | ocz | 4 | voc | a 9 == oa | ZE | ws cc. | 00+ | DE | p= | 41] z>< | 2 | = | zoB 4 .= | zÖ | ©. | "Ox | voSor | zz | ==_ | cc ox | Do. | =54vVVoDorc | oe:ET | GG OovE | va | =ae] ES | “EEe= | SS | = | DSse | xD =_pa | o> | Do | cx | OD< 2x== | zo | D4 | za | =Eeizsc | D.S | wv: o.0 B4 | == | vE cczo | NOoOgOVO Ox | 20 | vam50 54 = | —_ | ze | DBOV Ds c'% | 202 a Sox | en | vo | Gca[eK] | aiS U | DE Ùe | LS | zE | xD | 6 5 | 5e zacc | KE] | ©) | ©oDDVGwoke} vTD ] | X 590 Ex | 350 | OdDt o= | ee] | B | 4 a> | oz | Do | EcCin== | >De 50 ox | ca | = | xx | Ë | VD lo;Be)] | Ts | TD | oDS B | DG | c32ns I= | [ee] | Dn | B 4ox | > 4 ND | Ux | Tx | >w-5 | E37) | B | 4 | oz | cos=_ OVO | VD | oo | = | 3x cezo | oc | cx a | Son | ac ce Vc | — | © | E64)HOT | òxzcrT | v3 | x'N | NO | oo DsDg | xx _ | == | z= | re 9>5zx | .= | >c N=o5 | == | ODD3c | ò7> | = 1 | ö | DL Eos] | D)Ù | e=" | VL | zóe | = | vzCc | 53.= | 30 = | c >= O4 | vee | Efe) sy | iz HEtEGO | ov” | zo | ke] S= | NGUGS=% | ons) | NGD VOoGTz | ke] | Ee) | =9 | == OTan | as | xD) v> Dx | cc | = 1oc | u3Ve] | Ow | D) D,e | = B | vrd- | BE)54DDao: | wgó> | 54 | 290” | +*sTD vI-Gz | o£0 | [ei]sc | oz | >= sz | Lo] | Oico | ci | DEV5 | < xDzi | =_ | Oos D= oz | == | ED | VoVo>ND | ONO | Ea | oons | xxDg |

2039” ] | = | =ó | v> | A4 | vVo—V | 2x | X | = dIcrc | vo Do of | ESE]_=os | 0 | SvwV5xzcanvo | SP | NE | [oe] <>x07T | UT = | ze | 25 g = | cc | zor | Led co Dn = =_an cu Ec== Pat e)] DN c= zeoke]e=== zc a <3,30 OE Gczn vdooo mo Sg) oT503 on NO c >= == DZ lo] .=cc Bd DG2 Sec =— saver vTD GE®<< _ cDUerL | Dre= B A7) ED za Sc n=DozOTC oc 5 D,E =xG— Ez E_Ó= O5 zo xcDeiEE] = EEB an SE xn nfovVNC aas3e a. T=cnsTo Go De =xI= 54v23zoa == > 6 ACzoo VT B 4 Cc. Kans]c<o = rcEO > ES U] Bsy DV Es ]oc 63 26 =D AGorc cs za oz 3 noDE DS tovs .= xn [je]54 oa EEEE © zo vo=EE .= >cU 2.cao co 0 o£IT3 le] 5 Dc wu. mo uz Oo p= .= .= EScVDTEHSN VCLESc-5 oson osoOVUT =v= UT w a De] aovzEoee) Soco—9vBöxxDOocDD. SE= .= = nesOo“ sc.xx SN oe 53TE= Is)-__®.Ô .. _© ov SD5 =CVVO —=mnzoe v- un =„© = ox De .=czoF. vz == Ko)5 vTD 20 v02 p=Do.=== NgzESá vu“ xENC >ETV ike] m9 c2 È3 =_ “9 Vv IE xx, ==Dj= cz 053ve zo =2 ODo.s p= av [ee] ce >Do ns Lo GESDzó q > 5 D.— NN a© vo =DB 4 cz | en cozc 54 D)V cor © … DS oa== v®. B 4 ==SV© cxTD = n O-=Sg N=B 4 cn) B 4 52Le] DEG U << GD sx_ =— a EG Denor= B4 csB vE ov Oo DES OOS = OL SDS 20-55 zt co=O.

nsuSSco 3xci= .= A4 <3 onccNQ —EgQe @:ee„3 r=en [4 as£ mn orts® _v.e cc S= >3 >cEe==Do asses Dras TaoG x <<VOToE T< XE == SGC.DEGO LE S="eo G.z 00 0 .… I=]> KO] ®- a VLSES oo cezs ke] rrER) — —[oe] a> ox % [)] oU0O.n vORe]e= 5 p wEZ©Vä É =ZootEN _ oo aEx“ vTD 7 EA av.ps ä ov d ö<—4 D.- A£A os nzm el— ccEz oxOo. ooBE vu azato0vc= N a; == arPit ==3 uz asoNGDEC oe]==v.L DoSá „53 >=…. 25e LD® V Nn DEC zaD=[3 ü av.WoITcsa ke] oï5De Be= HK) 54 voXx Dyc£3 ccs + DIN>o0 co zEievos co 54 “ce EVcrx vOs D DE=i cvo= NO cooo B — oa%5D DDc3s os 3zo> vn NE:nc EEN]— z „oo ==a> EE Es]= I= =D xc.= Ee]5 23DxVE oE Foe „2 oo“ ike]== < Sá4Da0 VCoz 0= £ 3D lo;EU] Og xD Dx DN5 cue cczec==.= GE 0= 97VD cu ST ox Scfe] = De “3Bp= ED om <wzae]= _ <o_ sEGE ao©= cci 0== EE nx DDER) 4wv zaog © == z— cec e= 2<.= v= [en]54 on GOE xoVT =cs xD2 — ==D = Sxo= D=c< Oo==Dox SE Ds == GCO = 26327 gù ou vC >D GE .=Dos -ia] == ==VT B4 AS De Vv.nx7 BdDE Dx ll= ux co ie]B 4 cav.n >ct M= aop”ME[sw] ==2 E©% ianSa Do)ee! |Tus al =zc >ooo UE=ós 4 EC .=c © cc qc nj ST 2 BH w DD. IE 55, je) 3 2 NLCOG z>9Ces £VW + = eN c= 1e Vie MG.

Doskik] je = BxonDz == $> I=]Dn © ni ma|56ö_e= 7] wico va05 z= TEE == EN ..3090B 4 n=Les] 4 ie) 53 5.1.2f ik"!Ds | RK’) | =— 0n | sa | D=vas zó | Soc SSV | Pr | “7D | es] 23 > £3 | mc | vV | sonoaDc | 05 | zD 43 | 55o ke] | sax 6 | 0 | OEL | zi | ouoDcrcc | DV | 4 | De | Re ] 53 | xc | © | vITD | GyO | kos"vn + | © | N= | > | co xD va xXDEC | c© | 2D oTDZ= | GEZSc | 5 | 9zo | 3osoan | GEoge | DS | 960“ | o5> | Eg 3cóod | 09 | avv DoIJow | Es]Oz | VL | [og] | 0D | a gol | GECLLCS 250 Na [Su] | cx | [eK] | > | © | EGO coLio | ED | oo | DÙr0.9 | ED | DG> | U+-D | cos EG | n= SCSv= | Eed | DV | c> | O5 vo VODV coo®c | Za | <o FES | O9o0= cx | LPS | = | Sube] | uc ci55: | Sd ES | ES | EDE | ooccd [nis] 26 | ov | Ss EET | ” OD) | ow | oc | DUWUEWD>5% | >50 ri] | Oaorc >00o0c mnVvEe] 28 | cc | ik] | a | oe | ABC | c3VON q Ee | vor | =so0 cma> | >0 | coz ke] | <o | ho] | nxcms | U | LES | ®09 O5 =D Ko] ng | — _ | [3 | U) do x.V a) 5a0 | con | po | DVGE | oDood | <2 | UG | srcz 2:TOD D>N | En ews) | © | e=} | uwvDLcOGN ox oo | DOD”2 | Do=D | GESO | ec | vr | >= EecVVso] | pn] | ER] | DG | F2] I=4vO >53OGC | ENX>> | oi D0 ke] | SEE o> | DTe | on Een | I2v0 | xc or | coo | = | oo] n= KE 20 | Oc | NOBi | NE] So cx | VT9 27 | Ke] | B: | >a0 ScOogc Dz=c DvE 52ps: © | zo | ds =2o0 | va | “© | á4< | 25 | $5 | EG Szee] | ZeEN] | DxT | tc | 5 HED DES= | lo] | arc | coc =9cTo5.1.2f PEG | [ujke] |

x3z3 | ze Va] ox | zo | 90[er] | vu | on | Dg | PIE) | vULE | £ [e} | [7] VL | 96 on | s | 0d 95 >= saggcu | 5 | E9 | Eee] acpxgw ==$3 KE] | co — | 2 | 9] 8 | ov | B socax | cc=— | [77 | ccc-x <<vo Ox£EmSDOD | VVOGDons | 22 om â 5 tis | $5gc co | ov aE co | zoGod cc“ | ]Dd | = cx=] VCN zx 52 | OSE ps | ag | E23 | e=F | a | 85 A=f | S'%a => Vo DE FaerigeN 4 | Dc DAC 4 | coT5 | ÒdT“® | OueDoo 5) | a=iSSVÓ | De \ | v24:UCvo | >=XcNO 37 | ed | VC oon EM]du | Eeou | > | iT | co of | [ok]e= | nz go | OCEzi | u- oe | Bo]U > | 3 | <= KEin e= | DD==] on | B:2 2 | ta! | St | goon26eÔô- $ | 7} | Do | SD= | zc” | VD563 | oes N | vS | 5e o> | EO | oog2 | Weg | mm EGOCEE3 | son 5® vc U] a E29 Jon | ac2082 … | © | 3 we | DN z= | es]govcc | nn5#0 == | “630 =o00s>“=<5 | lon | zc[7cc = _=B [e=] GE .= — D) vcaps=ss mo — ETD EN.cc=ek)“<3 z—caz ox =4 u = .=Bst/ pd SE29 -ö dcaj ® D) = Roes VO= onsc= D=] o 9DE93 Le] cOó=_ ke]_— —_— Ko taorc ow =om cvee| 22 veEGG ke]> x== Do DrVArco ec 53on VLxn…. B av v=Dx == SLE} v 9) mnE ov>osco0 vr de l2e c=Bo Ú .o Vv= xv Secx GEo03 voOT- v ZE oortE& ï © O5Af i= Dn coTP fl íe on 25ee [ee vS DDAOx> Dx }zc2o0o3®OGVUc.dpx xszoe oT >NXTE Ios xDA Wi ncDxXc SQ Ae]a -c vz v=za Dor cS09SD [wie)v ve. Boke) eN Ke] Ges] 8]mn “BooDE “==7e G>EN -°eeN iN ac 2 =—cZE z>a. Sc zoqd:ee +” TD onze.….

die >== on vZ Dn53= co coslee]hs Dl Dn BH ox 23Ezo coDE >Sx Do —_B4 == == 2.0o< = L ®U B 4 S= DTvo .= v= v>2Do SDV a= c.2CE ac 25ozBei] = oeasUx onmT = oz =Dee]U ]Dn >3a] a)VO Koe]#4 ODawUe) cee]rs] B 4 x=v= U] > 3 ==] 582 ann ==HSks] : oc3ee cen en on:*] B Fr 23 us== 0 << Lr\l l .= os e= a>.=\t= | 8 Ue a]go | Oc oSorCc EU | 8 a Dog OxEx — LJ -o> = [oo] = Ee ee+ cxSN “9 == sE oo O;20 Gx=viëDre oen onWo Dore=— LT 54 GOOGDB xD cx Kok)S= 95E35 Gr-Wx= —_ cs ! Em __ë Dt ERE)= ESEze ëë cz =D) o0+3z3 of ON& Dn©BIoz "] cos KE] —VvzE Ux ei==c:£ va 503 4 vo max 5xc [so] ><S« U = s2sge== DEcó OXON vaen SD D= u ON: e=za0E ow ee r] DN ax.D= Ee cc0% A | = [ VED VOTB] VENLE BH VD| NDDC. coEi IK]im ne En enEN —=t DD NE] Do.xz où == Ee: 38 VEL>=0 8 8 OO Ws DVvz[CE-] xc NSWSC „3 == 1ce B5 54v3 ce Lcv zo On vO 5 ‘|zu ‚8 vC = \i | 5 ofX< oxoc cr = EN Es]! U 328 Sm<w 1 Sozc Dn 55EE2o _lg 2 cs5DEr Í 8 uE “9EN c=v3 5 Dn | >cw DE35 .z Ea] Ss 5 | -—O= canoHo O_xX 54[Ee] Ds Dg ee Enzn £3 Te ll EK)EeSOx Bi © goNi-© | 1=D Bj Dy” ED EE U AdeIg SN DIE O0oùSGS n= | 2 cex= c= | onwE [ete] = En ee= == ox SJv5 Dnor2E) SE EE Ox xvvxöExD xx60 ..

czc 07? Ln _ DE c.s = B 4 oo” 7S 3 8 ec [o;E=) = co —n_nzx= Eá os =—_ Oca —_ =D o.£DE Ec Dx vv ©=e] == om.=e= Ggz3co 420caxox DC von co BZo] = DOvoo Do cz orDOS > DEC DODc 7 os SE_= owe] cz ®_Di” osLE mo xD.= = 003 vo uE 2q lers} [es] >>om c >:-O2 o= De EDS ie] [oee] ze vTDg KE) „_ L Dre tm 6 vO2D oo= acc 5 54 DOD B 4 .< c—B >Ô _= 54 c2DE4 ms >E eN] voo NE=| 6 e=Doa vO mcOE 4 a>GDocT = mw = OD)ERSS ow 0OV == == EO 2e oOD>oco ko)bh oTD =] TD2 VT .= 559== [eK] ke] > Fes] = m5©B=4 .= v> ó= ooVEQ GE = a © A4VED x=>0= = Do i=ER va [eK] .= >DS== Bn CE rc Dn) D'soc== = SSD Oee)Dz = vS=d v> = 2020 =D le)K] D4 230 Ex ACN2ouze lo; [a 4 zó v= ee)Ovoos n=D=] 54 in Cca’) gECCcE= =>Ue NV on v_.= „0ee] Soa 54 UT5 9.0 of oo2 oTóDnso 2 [RK]Dy xe =DSl == uOu wv 2 oo“ H oo> 54 Be=) 5-4 WS ov e= ]dn Dz, >xDx cx xs Ss= De. on >Oo. DEow 54 CSEUET Dn =VO = .=oo DT UT o= Dcrs a .< =Es cme ofcSS x 4 V>.V DT [E) [oa]ST Sogo #8]E 1 Ê G=DD De<2 SDU D)2 == N= DC o>Dw = >=== DE Do. = Vos DV oSeB +-D>0“ o= —o= c2 Szo <== Oo.

wv 54 == ox ==] Ko!) DG.= oz $ ==c- n= a“ <o = ow seg VOSLEG z= Ln== >ES I_DGOS aai lgczD> sunrp 2.= .= = == zcSE _oe EE FE “3 Dz XO =.= 0DE A] o®c®ke = SESB]B VC ===x=G5ZOC ox 8== Dc “woo |=D)wie] + ta j7] LA VE covx oo” — TD Zo0+-0 ExDox54 oogaz ke]Do == c.E= La |zoo Uva2E 5x oV .= BA íMsDN Eg= B 4 gE 3 TE OE Lt“og co oi |EE] vC oo Don BA tt=D Dox =Ee cn = sE avaon nzTD = 3 nx PE = |ij Oz= >0a vE D===oe ==ZT zoe VVB4 PA maDm)© G6= v?Z vouV.S enETS 5 zoo BE-1 ox Xx .=vw£3 Zöchox . Uwo =EGcè =x w=a.= ee] oo0oDo=]=$508 zE= a)]Dc© os]a © > VCwoDx DSVVO zo[ss] EEGo= Ocg=UD DnE>gco== OESNOOUn coo DnGo20_.xDm Esc9 c.®Hi uvD ve29 Dovien= zw loge] EE]= DEz EG AN»==> lege)Dc, vV =cc. IE] Do= 05 oa Or ee]= v= £3 Vint) on54 Ec = = ESHas) z&Sozvx w:Ex OE= --— ESP4 = =| GW TGva ==53 EE Ce] c£ AC|E vv >En — =SDOT xE B4 .=3E == 53=D3:= Djeao 25 .= g== wv z< DleDD= 4U BH Sns ow ’_ vTD = ze= 7] on ==[Ke] >e%. ko]D= == 2 => ov: OV: = D-v25vELcgs AGESoaDc=ox vs cc Dn.

c ES >LcG oGoTDoz == >© Dx Dowgc Ree] B.S onke] aon 5 NN 54 a]=> = „o>vc zc > m2 Dec ocA4 B 4 Dg’ wx OCE <2 _——= =cec VU VVG DoD=SI] 53 VLEES = x= e= 533 OOEUx = Se]ox sScTorc[et] ccv cuzgeE Oms c-— Ee 0 ox 5 EE ©gc Ic GT:z.=co>n _nD ox = = i= vo= pa© DO = v= 50.e=—_= B vuTD BdOE cc [s;8"] Cx = ó2=zz DVVB) 0le;0] ==SE coc z3 Ux .=[e=] osas 3x Zo vuc<le] Dg5.® zeD >Na ==] 4E= n= B 4v…< Ze oxcs cx D= ze EG>=>ED sx U—c 20 OxCcE Es oc54 = B] ons ÖOF© Ke) “TS 2Ue] VDTcoo v_< DGDoC ox=NT c203 > xd<vus ke]U 2= ‚TS 34 D>5g—_= zw KT] cn! 220 [eK] ccKT] In ri © = HEN B:4 De DN 3 =DD.D 53 Ee== = c TD ex Sz aooo VEee] GE DE== EG xD =D 0 5= CE ©[ke] = 6= Ds cCE:EDec OR VES =Eon o] o3zoEK] 9d Tg 0 =o-__ = O0 = Vosc [ee] 5” O=-oc == mn = zegoa ze [8] z>o0ooDc +-Scsnm — E = DD GCV „> veBs] xx — E14 Lof:ó = NGT En De VOT co® 54 A4 >= TL. En onDe2v Paak] DS co[1] © > v [0] oOvE vs [e] ï £,IO0Qs5 g5on DN3O 2 zó = vD = 3 EE? p= DneK] NO5a vo .= DoDn le; K/;] DOT= pn1 =20 le] Na= EE B z= == Bx 2= < o= vOnx kok) == v3 <0._ = >Oo”== N.E os= boEO co._üE _ u .E ce ccmOcED I=©) Ue) on Ux _— >= c<Ue) Dz== = VE iv]. .= ® á .

== lee] = =ies) = .= BA hA== 5 Ed.= >x== Dx uvTDBH cC= oo 232 Ee De xnoxD4 B 4 maw DNLUK)oo co Ux_ -,== EGE ==NC zo DD= ==.= oo54 =.= 2_ .-za 5.= = © D)54 vD De B 5zvz= vC = =54 D)© 20 SE.= _ vTD Zo =E£.= .= 0: B ===_ Dn © ND= .= << 27ae co== ao 7]= .= B [ee] _—= ® ó oc-— .= a 0 = ox—c .= == =ej == Dx B ==—_ VDB xd .= DSvo z2< =Dec nwie] hA = cocn—rc u ooEr co … 3% TD Do.= ExO = .=.= B 4 54 —_= De =D==cs 54 ono == KK] vO. zeonmn >ze xx > = OTTO Ux “2 WI ono Go DV kerr]D.0 .=ETwD .= B +4 =>==== i= vxcv = BA .= BAU== x= = .. . .= B 4 = vo B === Dc a == BH _zow === <3 i-==_ .<v= = = B 55 B= >< 54 Dn ks] BH ii” . 2ca HS]ac D% = 0: = EOx SIS a>a. EO 8/8Ees S/Eclic oo on ei] .=2 = 2D=== 2A4 — ESBH = << = Dx==54 bak©) == == .= .= = aw= BA .= 6.® 54 ES B == px zz2 = B 4 =.= 54 B 4 vo 2=pn on =54 == a“Do 05oo. 22 .=d-_ == 1 - .= 84 = .= BDV 84 zDx0 2.aw—D 54 IS Boko) =vv A .= ike]v39o- a © >= DE E©ov = c= uvTD zo DD. DoS 54 .= oz54 =D D%.S0: 53 DOxXDs a©n= vz 6.2 so.= == o£ c>az.= u Jes]vc E c>] zaB coo E4 - © SED= = © IE ag UTD = Ox = DE= B” .=NO vS oT Nn hA DoS DSda ==mn NE orc vEDO x =_ Ee .=os voao cc Ec=>D vaDv 55x eK) A4 vn ='5 =—_ e==DE me = 4 <5=VT ozcin = 5== < == == =.= EOvs ODEx B = =_ = Ks] Dn. >x5 oz zo 54 mo oc za oon vox 22% D= ED | + —_oz -ge D=2Imn E©voosuc 59 oocx<=E:Da0ocxgo5vo wE SN Bn…. Nes] AZZzA O=> ex_ >oI ..

=== feIN fäTA Es +Ds —_upi mm afcEn ==Am zIo DS= ©oo:ieMa ke] gg55 — DD oee] cx= | EE| <= uTD ooVooB4 osxó Sgve vo2 EDIg Ne]o=>2 AZzAN oa ax cn= | 9] == © asEae-1 ms IS e} == Es) 30 D%Scon== so == ;SN>co © = = 5 SS] uese4Ke]KE]vS D=ó-zo == ©= ZD) *— © ow De zoos ww =|w u e£ H 2a% Es] k-1E3slëac ©== ore =Dc = Lek]x%vx wIs— ks] oz Bd [=x] EICDD = 15= = Ee] d= vsEs]== a 7] SDVe) == ËE == 5= == o/= B Do .< ®/|QDIS|=>| I/O |D ooD”= XAxTD B 4.= =ch DT EDTuv .=DT <cnzoe Uvb NT D.® Ds WwóGE 3x #4B4 .= oz =— >vo2o 54 ==== B4 Soo 5- -]n] ==[Me] me)= le] ox Do= vG “TD © =Des] DWUE> DxCE .= on== Ex Ee]= a oo_ =S oz ooNG 54 w© ”va zons ” ©o=- cs SwSya Dr=> ow== 54 ri] Om DD©.= DoVO WE Duszo “ sioro vrESES= ox KEN eNv9 coc c©DV == = Dxmo onomi=)] D= Do xa Da ccn= U—HE] vs AS beb 5Eo3o== VGV ==— _ v vOa£ TES ed zm £ Io5 5.1.2f OODO Bi EZ zi o53 kTR=gT]| oz cc Dn) c=om DVCmw == == Vx_ Ss 20 == ==pn VILZ so v>Cim B] OE]SN ZE GE =OK]Xa orc Oo TD—_ 2x ©OzT GWEea oo n=]ooo :=ö —_= xxose= oC Dm©cz LeEO n= x< Io oz= Ed zcie] 56 eu Scso B4 = BH DCsm czaxB GO _ nz. D).Û o5 Oo am Em 3 Dec zZccS ® UI Liox mo 3 = 0] ouox eng DrzE >cc 053 83 GG 2 cNvO - Dn — © UxV 50 EN ww SON2007 Tog xd—wV Z:>= vTD SoE = zweK] zo = xn 54 Ds uu wuco mec g2 ons.= 93 =w 25 5D x vÓ53 >—_4 es] ..

CE =— ©= EH +=” = 3 vz Da ==arcwEO =— © Wi << .= io]Dx oomc Flä DoE02 caro 2 vTD zo…- = VT=== =De» 54ue 2e:cz oeUTD 6S otss 30=0O'% WT vOON oDeEe n- < cx rzxDSNZ co“ WW cN on 5uDC wW-0 ECV S5 = Do cou 4 53 en Ec > c © so WS vVOoLC == Il vS es] cnzT5 DDOox xD zeI=) ov B 4 ou vE D= u qoM] oon Dz = iks]zo =ow an „3a 6 Oo = oeDa WW 023==vs Dz DD. ex DyVV 54 .= 54 DS amvo = DVvz an 3 D'e vom zOxoOVUC OosvD cc .= chDo = Do pain]vo=CEC cz c2 DG vSDe u =5 v>23 Ux GE»zc xe 54 cozAED .= Oox 3 DL vOoEóD == B 4 v LE Oo! Il © DNGDS u— a vx — V > ==IE ES Ex VTCWEG© Dn ON OE EôL5 93 Dx ou wm >> pi] _.= [eK] [7]voTV EE =] =>co Dn2 OxIT 3ED)aGL a 5DN T>TD Ormon= .= 54 Vv.“500 >= Cc DuDE ooz vz CRU] ‚£oz Kasvs =Io EUR Oox zn anco EE2 oC oE csmo Be7]HoE Gad B4v>3zVAV3 54 GVO= 0: ®VOoo =D £223 £O Dv SoGx= =.c— 9% ow.

PE] Sox25 or De== n+ a“ — sx= 2 ==xc = 2 wo zc axUE] vt n_ DE]=_229 cz va5 Dae] VO 5 Eu CIE %…van os 54 wUODs= Zo54 £©UD>D d — _ ete coxKe] .= .È BH 6“ IE]= VE B ve.SVEe= .= a> zo5 oxe- ws >x ies] EBvaEE oo cc mk) 5553 :52 05 DZHEEE] 385E ww ww EI 14 82 EE “ 33 ==EE ast www c8IEFIN TE EE: ifmi £/8326 26 | St 32 si5S | EF18 ië Fr]33 IK! EE4E £ôë s8 || — 200| ex a3533za IL ==UI 007]_- _ zit == 48FE UU 82 __ RLN oonEet] 7 NAANN NAAN en odSonnNnn NNNN NNP33 zeLE 52 gd 2 czÎss 88au 3 zezz ES 5eo oz ono 2ú565 ES!E17 [4 222 52 ‚ww o 5E 8952 we3 38 RS58 ow —oEE ondWa z|8>EF ansSEs AF c3 D_ a NN “B is EE Eg:TYDE 33gE 3848e53 De 398Dx EEtse]g= a: Wi y | 288ï 2 S% 58L 38 lHI |! ze35£ê 4 sxee” c8 — [UI 28 >: Lidee zESSSzasreee — 28 OÙ | © 3|3/3eë E EEEF ov D #3 5 56 Rn Ea nooga NSE FEE] onn=+ EETTN 9 0 6aas wow 16 16 u z5 53 www52oE ë= ax0u oz 1} EE]ze S8s snens ns 2a5 zoo5Ss E= 25EI ogEe WZsuaCEES ccs seEEn FEN! z2z D),0òórE cz Ee] zo SvesB DT =O Doxza5 2) %E =+9 ZOL kgs] OM=] = a-_ vo.z vouaks] jn ES vZzo9 = ONa> — =O’ SDE =SSmoo ow =20 o3=== We cc zo seey] oo 00co? ®;: DS Sao vTD 20gie 2 NZ 5D= ES cc Dn ki] @ LIvx BA DE s;Ti1]Dx 54 0..oox [ee]==Ee] Vv. oo”+ 53== koe]cgDES Dm)© IT%£ B]0 DCod Dö.

Doc = =x= OXDTD le] 4 —cs 54 cd v>cos NE Dc oczic coov „<2 -D> = == = & I= — N=EN >> ns 29Oo vTD 3 O5.=vo on ooSs o_ ox TevaG B Cc SD St =|e= 4 £o a Exos VLaD g5 x= —z=Sozs= ne Ee] == 3D) hl O£s >= Vv Eg VV [sE]menooa >x [ks] oo Ds >co ccND Dox23 n= co <7 #4mEDoS zó[s‚Ke] vo ns Ke4 Oc Soo g>x Cc oo”==Bt og o>Dn = Vvcc = cx= an va ONDB=, .= vv 2vo: c— Do vu = <2 54 oc N= D = >Bc© or. own Ee)GD ct 2EE90 ks ooFa] VX [ee] ocoT® zE c— z> >=zon>UT c_ 29 ksD> BH oT5 ‚gc = oe] EST >. 54 czKoi] u [U]u: = = 5Dg wcVETT u. =mc VC B xx v= ccac To Av[oe‚©© x= zt =c — Bko] cx ci x=vETc B “4 .= aon> Dn) c> =D% oo: ozCGE >0 = os d .= ze.=ESL CN v>OcDn GE On Do [=ie] oox == =| <2 o= oi_ TD SUS > 4ac E-e ac 5 De ]x= .= [er] owwNO De zo Bee] wu= cn Ia06 TT] _ Ki] ze coB cx=— z= c.= Do za 54 mx= nT D= Oy “zZzox OT DeDn Hs] Dxe nsA] = D=OcowV v=cv ov” Sv vC _ ó-DV Dx B4 GE Cc =D 0.2 cc cooz uD u== == =D voz GNoScD NWD EN Dx9 vTD>= zó oz=T “DD Sc— ov avVOLS z=awco Eocox oT es] _ ez zl= 2 = 5®ó GE DN —eVTT EDO Ee] xo E©g„sg cDET 54 U- on OD [se]A4 az 4 me Deo azDc Ke] 0 53DDc WJ „=> VE = ure >9Dc oo ee] c=D—EEcG oz cv== E33 NG U” -= Do >0 EE] = D-“u z= mo[sE nv === =S SEvaa VUL = N33 U) axVUTDC x= o->o Oe i=DooosvdB cas ox DDC Sc Rs] KS]== = om54 -= —=> =zo ES =x == Du coi= "4 ke) ox oc DoNi ee] Sis òcQ oxx SE PK] +—B e=DinDOO in ] GUL ==)<> a> ac OLE oc E© 2ow SC ® <03 WT BH = DVm7 — o< v._D ]cz PEj

n — B 4 Nt oz x= Ox Fris)c3 OOo oz> Po] 54 ==_ze azz Dx ke EE cx cOn == Cc! xx ö- = oz Ee) ."B 4 NE > B 4 vv. 0- v= on mz = o== = ©: ec < GOW ZDE c zDOs Leni] v3„> z>. CZE oz = o>D0 =tWC n_ Wd “& 322053 vz 03 ooa) Cc [e>8] Oovvrs N_S&= 4coo ao. 00 ©.a Oc>n Ee) >93 o> ooDcon gc os zo.acc oons Dc ED>= in w B 4 toeg— D) == =] .<EN 2 izoz c—_ = = v- 5E== =>Oo. vODAGsox“>= 2 mw — ovoo aoc D)== _N= Oo + Vos AL>Sós v=- LT xoT X cx ao 22 == Oo.Óó: © ER KE)oS5g jn B 4 o0Zz 5ozze + © Xx LJ oc0 ©: oon®- =ES ui® == en = 5 =xz2= BHcz c ij nn“ Cc .= >ó03z 2,= Vvowdos6S [e] pa oo >á Ez d3< DE +U 23 CE Dx medco25005 | Pee | IN Lo | c | > | — | e= | ==ogD xD | _n | 352 | => VE | Hi ig | oeRi] Bee} | ma OE: | 2%ss | EE8] | HE | JIE os 5 | is | E31UTD ox | 28 | Le | stKie] | 7ES= | 2 | DE VvE sas | 15 z v | == | 9E | IB|| | [< OE] | 2e | gec | © | geceER] Es >= 2 | gE | ëcDGS | es | 2255 90 ND | mfge | 5 | £4Er | zZz ons | HH | 28“a | 332 | n£ | _+ | Ii | 3E x“ | — | € | N | 22 | 2ex + > au:2DVOD | SssaAd | ze i——_ | 25 5 “Gos | si | Hox | E24 | Lm EE | VDC | 53z< | £Sz=sÈZ®EE: 2 Lne52e | gi9EN | g< | ER | DAAbù | gagetoe | &ùS5 | aazz | uù 23 | 5: | 4223 | z2oo 52 | ! | 910e | za33 | EE: | 38 s£ | zis | 23 | EE? | zéioZg | sisi | ZgEES | ze > | EE | sé | 3 | ië | NEEe | Pe] | 8: | KE | E412 | EE2 fg | 22nn | EE zcoz | el | gs | se | 9; | gedis | 85 23 vo03240 | EE VTTEcx >5$oEs] Em Sox a” Eeke]

[e)] Ze DV 3u==vo a. EEDou B] | 40:xx uoTD> 353 | Doisis] dE£3 SD. ú i äeeed ll=| BH DL 2wvD 54 = Tosee >> GGm Vv 54Ba Ds _zo 2ns —EFis E oza == ! E07] == NO vC53 ö x on za on5-— Oox ® xLCÔ oo > va G.® ==cc _ mjci|H .ÈU swU gg oe] '0Ù0fl vo >xvij zó uz onz>=Dci_De cin =[sE]03 NQ —62er O0: “5:83 === “1 4 os vc„NN Dc NC= x=>> 20== SVO „>>z2 Oox = +c2 >ST3_— ij 281;TIF ” © sn == Lom zn F2os Fri=]Eee a 7? TEE á<D u ct . Vv#2] axsWie 23 = oc p“& = cra”9OE] uv = coB 4 “DD B +4 i= =—B! ®G EL zz Oow Dn Ti ot sDo c2 == ‘| GSX0 av 6 c2—_= * C ”zac 20 2anos ess >xNv3Ools Ec== nn= =L u.B 4 03 IfEe zw ko]ozB 4 EN zc ITC‚2Do B 4 or jj cox =god.UTD tu B 4 EC oon“5 ==uGS lu vox exzc mn NWZ d-où Vaan le;K®) Ba=== == ==) 1 c=oa [A] == Ee]ms es]BUT NoE>) D=4 = >Ezvw = Dcces iJ Ps] =xme ==oo. 4 | =ons Le oc Vv ozxces ma _ E=== IÙ ocoovv- G>. osBe =| ESD> uvSNVULCESS B3 wo oo B> ë SE] Sig Er] Dee=-= dis Nid 833]DK2 | ww wi VWV YsNl TTVi = moFR]ow leX=]oo =Ke] Soolo | Eed oJ BN Ne==] PNSZSE VrsE ++ Tw Ari +S Es]x= ww gwwIE] BH | =23 BE= “| Diewiw w/o | nx 3 vO .=* HE: u 0£IT== dxGo lok=] B]E8 £ £ .= sxë g1 od XNA Ez OEEl 5E 2 — & os [ez]<o co= = [3 - = zaz zoIE: Ks].….

ssxs c< E£EC2 3 EE >=HIE] 2 oá 38 Kes] a> —4: 3 GEEA EE: ga GES 58 .= IDE oo .= BuE In= dD vVax==oo B4 xE =oa vw 2 VISUx BSks) Ganocx —wv Wocz as = 5oc c © a -D.= 55 =<84 -£2 ELEQ DSVD .= TD D-4== ==SK] [es] BA af= DC |]525 ==6 co oxcoo OUD OV) „Don—_ ® 2 . vorHOT_ ade)BJ e=c.s va Lo sao ES =D5%.= =D cz= iz= 5 53 vcDz) *= zZz tOcVs 322 BE IE] S< UE ®-x35 2 > To) zó — ze OE— mc CSx<2 nv DD=d SE) im a >NGba-= £T 55 >= san 2E Ox== vu vT = co„2x = De 28VDS D:5 550= z= zE—= i= zc 2 2 B=4 ====DS Dosoon =oo BS zw =S gdarc Soc ER®) aaov ie] onn= oon£óODr Do -a20 os Sowc= .< UT BA ou “. = EE] DSO v3Do .= iz zE a> lok=X>)A0— vo coc ITE] ANNSVOS2 == coc = = ow) woNONOT”D= = ES 858423 5 ij[e)] Oo- úúmMns8â5gst ë Dy [SKSn%]=== vx | vo | arc VOE | oo©DD, GOS | Tg ocu | EK] c£© | wgooIJ | ee] o®3 vz | Ed £5 | ‚5Doo | 2550 | oovVMSO | Ds | 05 | DOv0 EGG Ow“ es | zox 260 | S5Eove | D=SEcSo | =MGE-oTD = vos 95? | SGC VDoO ooGoci gDEcaT | EE-E= DE | “Sc Ó | = or | og | GOE | NDDs | £9 | 52 ox | ao DN== | DOSE | le]5 g3e | =de] ee] | EN | las | CcOSSCcEmM JE | 5eDs | ER] VDo‚x<55D | BEK) dc50 | veze 0 | on onoL | S£2rs | 955 R:K] | oTX .= | EEG | OS5V | co | NNDoc | oto | ce ax | —__ | gE | oo | 0:2gexs | vs | zZz ETxO> ok] | vw 36 DE | je va | 53D 325 sc | ED2E 2 | 20 z£ | VOGDoe | E98agr | ord conVDE | zou Cc | 3x3 | ovon | 27 | GCVKE]5s=s | sonx>T ER: Ws] EK] | Ecvof | Ecu zB oo | GoGoc> |

nova sc:a.0 | vo | 5e | oz SôdTs | UT ac Dg | OD VCN | GE5 | 5ES>>D | NESS | >or dzCGON o= | % | n=owegs Do | GVva > | cofzeges | znERA N.= | EE: £Ó | 4858 | kg vOgsttg > | Ooa 2 = | Ni | nmbd SE | BdSíSf | on | Sp | sooo | JC nie | ww | 5 | unNid | 4 | oz25 PR [GEK>]==] | vf | Do SE | B | onwwa | c< z= 3 | i= ED x=.= | oiwi EO | =QE HIE | xo | Ds | B*| | Zot | vx =eco | Sz. cn | No. n | ze | .= = | OxER= | 25>= oa | >23 | Em . | u—nNrc | VVV[] | | | xD | xsVv: oevò | o= | o=B | 4 | cxcx | xe 4 | =boik=] | ._=£e | n= | [IE .. | = | È | “5e2 | 5e | .= | 1 = | 28 | DD.S | oo © ac IE: | S/ë | 25 | zr | 358) | = El | HE | ES | 21 | ET | >003 ii! uE | zeg3g>Tge | DEöC | sc | 25izKE | NS 9 | genc | £5ëcCcg2 att €3 | 8e S=33 ge 557 | ss | =dSgt | De ooSc | £5EET | s2s2 | èe58 ss | 2352IS | ced08 50FE le] valcon | EEDex | 4x82 | 9: oC88 | c52 cn Sj | DOTE38 357sg | EN BES52xc | 538f | A 5ôo | ss | 8ces | c% | ov | Ex | conszog$2 | zo | gE 53 28oäPszer228585za | ss | £oEEctos 56335 | 5E | zÈSë3 | sudo | EN 2otsTEDna> | ‘<8 | 85 | c8tDesE35 | g3scox SLèSs | occgEcu | tE | ERENEN) 3 | sij | euEs | ££ | 28 zazE | sSEus sg5$ | Li: | 25 | 23 Esgj} | v5 | E8g dg” EE] | ozij 35 | TEDoP | x55g320 | 32 | CES58 28öD E44] [4 | ET | x2 gp | ®C | zEs2 | ef j; | N75ger | EN EEj8, | ENkn | 1EEKE]ù | 585Doof$ce za22>= | Ee zes= | se 338 | c© | sE85 3 | ese | £o520Së | ad 3Ec93 | csc6ji 358 | Dof 52 |

57 | 5658B] BE | 2853S5Ec | TxEENS: | zetKENod | 5% | oDSsg Zu28TSDc | 22E | 89 $ó | 23 | 51 FES]ET | d5ë jè | 343 24828 Dos | Ex: | Dis | HE: | ve | xTE£63 | gEcz | 56tE | 8389 Ex] Eù | lj „ó£8gssist | 255888 | Dn | oas8sD= | auVD.2 cosPas ins #4 | 5 IJ == A | ala | [a EES Ke| | DIE ImamersTita EH eik | zEA 53 | Ae ei | 23 33 | co95e cczogoz | Stfec E31SSEGoa | g3ëesL#4 FE | 35 | E54 zseER tc | ERE#:] | gaDD x<sS0gezE£0 | ef: DEEzon | S52 558Bo orc | do1 | cEx gaACcoof De | EMSv8g® 50 | £sdyóox5ij £5 zÈssr cof s 25 E5o5z | GNNS isis Sc555 | 4: | E | gE2NDGE84 | 2EEu EE | ij | Ts] 53 sc | Ei28 | t5 3 5325 | rDEE] 5858 Eey | 526 StsceesS8 | E44£8395 | DEREERS] E84 zi £ocDE | EHA | ee sE | 55 345 | ING | gax2x | god ns szEd | vEg3t5 5” 33 | 15 3% | 25ENEN | >csi SSi55LEde | “BE ë5 Dg | 33 45333 ge | 092 Ei | Bo]DoeeCN | sE | sa zeg AAM Pa: we V/ /Á | 7 ë. | Ne =<Á | WE EE | insa 7 a | JS* | ti % jen Fie | 4 Vu | GE ! | í | PE, / vijG „nd Pr A57 7 4 zie 2% EATr El Ú |] kl1 (a p—— zi » 1 |1 A u|Va | Al dm Ja== HANDRí ER a *#RENO E> | a OF SL N22Va JE mag Eems=& GSMIES * eN aeH _ re L]|few ja & |4 A E= == a.FCF zL De OKTA9)EJF} 023 EE: E_ud p= w_ Biga; vereniging van woningcorporaties INHOUDSOPGAVE T INLEIDING 1.1. Leeswijzer: beleidsachtbaan als kapstok 2 ANALYSE OP COMPLEXNIVEAU 2.1. Renoveren tenzij? 2.2. Onderzoek de varianten 2.3.

Betrek bewoners tijdig en goed 3 TREK HET BREDER: DE HELE BELEIDSACHTBAAN 10 3,1. Overwegingen in de beleidsachtbaan 10 3,2. Portefeuillestrategie 11 113.3. Gemengde wijken 3.4. Verduurzaming en milieubeslag 11 134 VAN AFWEGINGSKADER NAAR AFWEGING 4.1. Een afgewogen verhaal 13 BIJLAGE CHECKLIST MENSEN, STENEN, GELD 15 1 INLEIDING Corporaties hebben een continue opgave om de kwaliteit van hun woningen bij de tijd te houden: voor de huidige bewoners, voor nieuwe bewoners, voor het klimaat en om de waarde op peil te houden. Voor het grootste deel gebeurtdat via onderhoud. Als bij een zaagtand wordt de geleidelijk afnemende kwaliteit met kleine of grote ingrepen weerop peil gebracht, zodat het vastgoed weer een tijd meekan en de levensduur wordt verlengd. = Nationale prestatieafspraken Verduurzaming en vergaande investeringen in woningverbetering zijn belangrijk onderdeel van de Nationale prestatieafspraken. De verduurzaming is een complexe opgave die tot 2050 veel vraagt van corporaties. Corporaties gaan al hun woningen met een E-, F-, of G-label tot en met 2028 versneld verduurzamen. Dit sluit aan op het doel om in 2030 675.000 woningen vergaand te isoleren en om 450.000 bestaande corporatiewoningen aardgasvrij te maken.

Corporaties investeren daarom tot en met 2030jaarlijk 0 miljoen extra in woningverbetering, met focus op een versnelde aanpak van vocht en schimmel, loden leidingen, asbest en brandveiligheid. Vanaf 2026 mogen er geen woningen meer zijn met een slechte staat van onderhoud (met uitzondering van woningen die door nieuwbouw vervangen worden). == — _ Maatschappelijke context van slopen De norm is dus doorexploiteren, onderhouden en renoveren. Maar in een deel van het bezit is de vraag of dat voldoende is om de beoogde kwaliteit te realiseren. En ofsloop-nieuwbouw niet een beter antwoord is, om verschillende redenen. De sloopdiscussie speelt al sinds de stadsvernieuwing en van ver daarvoor, maar steeds in een andere context, In het begin van deze eeuw was sloop-nieuwbouw vooral in grotere steden een instrumentom de leefbaarheid in aandachtswijken te verbeteren. Intussen speelt de discussie meer tegen de achtergrond van de opgave om de woningvoorraad te verduurzamen. De analyse van watkostdebouwvaneenhuurwoning.nl laat zien dat het in bijna alle gevallen gaat om oudere woningen in de woningvoorraad, vaak ook met technische uitdagingen zoals gehorigheid, vochtproblematiek en specifieke problemen, bijvoorbeeld voor de fundering. Sinds een aantal jaar vindt de discussie over sloop steeds vaker ook plaats in het kader van het woningtekort.

Corporaties in heel Nederland zijn hard op zoek naar locaties om snel woningen toe te voegen. Wanneer die locaties niet (snel genoeg) beschikbaar komen, wordt voor veel corporaties sloop-nieuwbouw een belangrijkere manier om via verdichting toch woningen toe te voegen. 1.1 LEESWIJZER BELEIDSACHTBAAN ALS KAPSTOK Deze handreiking gaat over de vraag wat de overwegingen zijn om voor renovatie of sloop te kiezen, of iets anders. We hebben niet de illusie een stroomschema te maken waarje doorheen loopt en waaruit het optimale scenario rolt. De situatie is in elk complex, voor elke corporatie en in elke stad of regio net even anders, waardoor het kwartje net de andere kant op kan vallen. In plaats daarvan zetten we verschillende overwegingen en redeneerlijnen op een rij, en de vragen die je jezelfen elkaar moet stellen. We presenteren de overwegingen hier als aparte denkstappen, maar in de praktijk vinden die uiteraard vaak tegelijkertijd plaats. De handreiking is hoofdzakelijk gebaseerd op groepsgesprekken met experts van corporaties: beleidsadviseur, assetmanagers, portefeuillemanagers, ontwikkelaars en bestuurders. Daarnaast putten we uit een enquête onder Aedes-leden en data-analyse over sloop en renovatie en de analyse van W/E over het milieubeslag van verschillende ingrepen. Ook verwijzen we in deze handreiking naar relevante publicaties of podcasts.

HANDREIKING RENOVEREN OF SLOPEN 5.1.2f Beleidsachtbaan De inhoudelijke kapstok in deze handreiking is de beleidsachtbaan, een veelgebruikt houvast voor vastgoedsturing bij corporaties’ . Deze bestaat uit de cyclus van strategievorming, portefeuillestrategie en strategisch beleid enerzijds, en de cyclus van onderhoud, beheer en verhuur op complexniveau anderzijdsen de evaluatie van beide. Het bepalen van de complexstrategie is een keuze op tactisch niveau, precies waar deze cycli samenkomen. Het antwoord op de vraag ‘Wat te doen met een complex (doorexploiteren, verkopen, renoveren, slopen)’ moet dus gevoed worden door zowel het strategisch beleid, als de ervaringen uit de uitvoeringspraktijk in het complex en de buurt. Aedes-achtbaan Stap 1: Het verkennen Stap 2: Het formuleren en analyseren van de van ondernemings- beleidsomgeving doelstellingen en de woningmarkt Stap4: Het voorspellen van de effecten van het portefeuillebeleid Stap 11: Het evalueren van de effecten van het Stap 3: Het opstellenPortefeuilleportefeuillebeleid van een portefeuilleplan Management en het formuleren van facetbeleid —_— —_®® —_— 80 7. Labelen van Stap6:Formuleren Stap 9: Het voorspellen | be complexen wijkstrategieënvande effecten van het JE: Assetcomplexbeleid ë WS.Management _— — ®= ee —_—Aa Pe —Stap 8: Het opstellen Ke 9 Stap 5: Het evalueren van de effecten van hetvan complexplannen [33 MEN.

sEen plannen voor onder- complexbeleidhoud en beheer M Tetes = ge ESLL u“ DEL PE 13 je:dz Iz aeStap 10: Het uitvoeren van het complexbeleid Beide cycli kunnen aanleiding en startpunt zijn voor een discussie over renovatie of sloop van een complex. ‘Bovenaf’ kan vanuit de wensportefeuille of het duurzaamheidsbeleid op strategisch niveau de vraag ontstaan hoe verschillende complexen daar wel of niet in passen — en wat de corporatie daarmee moet doen. Vaak begint de discussie ook op complexniveau: als regulier onderhoud niet meer voldoende is. Ofde aanleiding voor het gesprek top-down of bottom-up is maakt eigenlijk niet zo veel uit, zolang beide maar goed aan bod komen. Hieronder starten we de discussie bottom-up, zoals we deze vaak tegenkomen in de praktijk. Daarna trekken we het breder naar de bovenkant’ van de beleidsachtbaan. 1 Zie bijvoorbeeld het overzichtsstuk De beleidsachtbaan in acht episodes 4 HANDREIKING RENOVEREN OF SLOPEN 2 ANALYSE OP COMPLEXNIVEAU De aanleiding voor discussie over de toekomst van een complex kan liggen in de (woon)technische kwaliteit, de verduurzamingsopgave, leefbaarheidsproblemen, een zoektocht naar ruimte voor verdichting en soms het boekhoudkundige einde van de levensduur ‘waar we iets mee moeten’. De aanleiding is belangrijk omdat het ook andere typen mogelijke ingrepen oplevert dan alleen sloop of renovatie.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://oss.bestuurlijkeinformatie.nl/Document/LoadAgendaItemDocument/64737bc8-bac5-45e7-b47b-52ae402aa2de?agendaItemId=2ea3b6f6-44f2-4267-b395-47bf90141b27