Bijlage: Definitieve kadernota vastgoedbeleid met bijlagen.pdf

Kadernota Vastgoedbeleid Gemeente Opsterland 2021-2026

Datum : 5 oktober 2021 Opgesteld door : BCN Groep - Klaas van ’t Veer en Anita van der Meulen Versie : Definitief

Samenvatting Aanleiding en doel De gemeente Opsterland heeft de ambitie om haar vastgoedtaken te professionaliseren. Het doel van deze kadernota vastgoedbeleid is handvatten te bieden voor toekomstige besluitvorming op strategisch, tactisch en operationeel niveau ten aanzien van de gemeentelijke vastgoedportefeuille. De kadernota brengt de hoofdlijnen van het beleid ten aanzien van het gemeentelijk vastgoed voor de periode 2021-2026 samen. Hierbij is nader ingezoomd op de samenstelling van de vastgoedvoorraad en is de focus gelegd op een toekomstbestendige vastgoedportefeuille. De inhoud van de nota richt zich met name op het interne gemeentelijke werkproces en heeft nog geen rechtstreeks effect op externe partijen. Visie Er kunnen voor de gemeente verschillende redenen zijn om vastgoed in eigendom te hebben. Voor de gemeente Opsterland leidt dit tot de volgende uitgangspunten: 1. Het in eigendom hebben van vastgoed is voor de gemeente geen doel op zich. Gebouwen kunnen echter wel een belangrijk instrument of middel zijn om te voldoen aan wettelijke taken of andere vastgestelde beleidsdoelstellingen die daarmee kunnen worden gerealiseerd. 2. De maatschappelijke ambities, beleidsthema’s en activiteiten zijn leidend voor het vastgoedbeleid.

Dit geldt vooral voor de ambities op het terrein van leefbaarheid, duurzaamheid en inclusieve samenleving, zoals verwoord in het coalitieakkoord. 3. De gemeente wil bewustwording voor vastgoed bij de samenleving en de gebruikers van maatschappelijke accommodaties stimuleren. Waar het verantwoord is en er sprake is van maatschappelijke en/of financiële meerwaarde, draagt de gemeente het eigendom, het beheer en de exploitatie van het maatschappelijk vastgoed over aan maatschappelijke organisaties (of eventueel commerciële organisaties). Beleidskaders De visie is uitgewerkt in vijf beleidskaders, namelijk: Beleidskader 1 Voor de gemeente Opsterland is het hebben van vastgoed geen doel op zich. De gemeente ziet voor zichzelf een rol op het gebied van vastgoed als… • … dat nodig is voor de huisvesting van gemeentelijke diensten. • … dat nodig is voor het realiseren van maatschappelijke doelstellingen, die voortvloeien uit gemeentelijk beleid • … het vastgoed cultuurhistorische waarde heeft. • … het vastgoed van strategische betekenis is. Beleidskader 2 Op basis van de gemeentelijke visie op vastgoed wordt de huidige vastgoedvoorraad van de gemeente Opsterland onderverdeeld in vier categorieën, namelijk: • De bedrijfsvoeringvoorraad: het vastgoed dat nodig is voor de eigen, gemeentelijke bedrijfsvoering.

• De maatschappelijke voorraad: vastgoed dat wordt ingezet in het kader van het realiseren van maatschappelijke taken en doelstellingen. • De monumentale voorraad: vastgoed met een monumentale status. • De overige voorraad: vastgoed dat niet onder nr. 1 t/m 3 kan worden gebracht.

Kadernota vastgoedbeleid Oktober 2021

-2-

Gemeente Opsterland

De eerste drie categorieën tezamen vormen de kernvoorraad. Door de focus met name op de kernvoorraad te richten, draagt deze bij aan de efficiencydoelstellingen van de gemeente. De overige voorraad behoort niet tot de kernvoorraad, maar er kunnen andere redenen zijn de objecten in eigendom te houden. In die gevallen wordt op uitvoeringsniveau een nadere afweging per object gemaakt. Beleidskader 3 De rolverdeling tussen beleid en vastgoed wordt verhelderd. Beleid formuleert de vraag, vastgoed faciliteert. In beleidsstukken wordt een paragraaf ‘vastgoed’ opgenomen waarin de vraag naar vastgoed wordt gedefinieerd. De organisatie van vastgoedtaken worden herzien aan de hand van de volgende uitgangspunten: ▪ De vastgoedtaken krijgen een meer centrale plaats en aansturing. ▪ Taken en verantwoordelijkheden worden duidelijk belegd. ▪ Bij vastgoedvraagstukken wordt een relatie gelegd met het sociaal domein en wordt een afweging gemaakt ten aanzien van de mogelijke maatschappelijke relevantie van het object. ▪ Er komt een centraal punt voor het beheer, de opstelling en beoordeling van contracten en bepaling c.q. indexering van huurprijzen. Beleidskader 4 Bij verhuur van panden wordt uitgegaan van kostprijs dekkende huurprijzen in relatie tot subsidies vanuit maatschappelijk beleid. Voor de toepassing van de Wet Markt en Overheid worden nadere regels opgesteld.

Beleidskader 5 Vanuit het Klimaatakkoord van Parijs is afgesproken dat de CO²-uitstoot in 2030 met 49% is verminderd en in 2050 met 95%. De gemeente Opsterland heeft een lokale ambitie geuit om in 2035 gemeentebreed energieneutraal te zijn. Daarvoor wordt een uitvoeringsplan verduurzaming gemeentelijk vastgoed opgesteld. Alle onderdelen in de nota die verdere uitwerking behoeven zijn opgenomen in een uitvoeringsagenda. Het gaat dan om het completeren en bijhouden van de vastgoedinventarisatie, het uitwerken van de interne organisatieaspecten, het formuleren van nadere regels voor verhuur en het opstellen van een plan voor het energieneutraal maken van de gemeentelijke vastgoedvoorraad.

Kadernota vastgoedbeleid Oktober 2021

-3-

Gemeente Opsterland

Inhoudsopgave Samenvatting .................................................................................................... 2 1.

Inleiding .................................................................................................... 5

2.

Theoretisch kader en afbakening ............................................................... 7

3.

Visie op vastgoed ..................................................................................... 11

4.

Huidige vastgoedportefeuille en organisatie ............................................ 12

5.

Nieuwe kaders vastgoed .......................................................................... 16

6.

Uitvoeringsagenda ................................................................................... 21

7.

Bronnen en begrippenlijst ........................................................................ 23

8.

Bijlagen.................................................................................................... 24

Kadernota vastgoedbeleid Oktober 2021

-4-

Gemeente Opsterland

1. Inleiding 1.1. Aanleiding De gemeente Opsterland heeft diverse objecten in eigendom, namelijk het gemeentelijk vastgoed. De gemeentelijke vastgoedportefeuille varieert van sporthallen, zwembaden en schoolgebouwen tot onder andere een tropische kas, kerktorens en opbaarhuisjes. De gemeente Opsterland heeft de ambitie om haar vastgoedtaken te professionaliseren. Binnen de gemeentelijke organisatie worden op verschillende afdelingen activiteiten uitgevoerd die invloed hebben op de gemeentelijke vastgoedportefeuille. Daarnaast hebben verschillende projecten een link met het gemeentelijk vastgoed. De urgentie om te komen tot een eigen vastgoedbeleid komt vooral tot uiting in het volgende: ▪ Er is geen overkoepelend (vastgoed)beleid door interne versnippering van vastgoedvraagstukken over de verschillende beleidsterreinen. ▪ Er is een diversiteit aan accommodaties binnen de vastgoedportefeuille die een verscheidenheid aan eigendom en beheerconstructies met zich meebrengen (confrontatie met afspraken uit het verleden). ▪ De opgave met betrekking tot de energietransitie. ▪ Verschillende herontwikkelingsopgaven. Al deze componenten tezamen geven aanleiding tot het zetten van een volgende stap in het zowel beleidsmatig als organisatorisch transparanter maken van de zorg voor een toekomstbestendige vastgoedportefeuille.

De in 2018 door Bureau Eiffel gedane aanbevelingen vormen mede de basis voor de opstelling van deze kadernota.

1.2. Doel In deze kadernota wordt nader ingezoomd op de samenstelling van de vastgoedvoorraad en wordt de focus gelegd op een toekomstbestendige vastgoedportefeuille. De inhoud van de nota richt zich met name op het interne gemeentelijke werkproces en heeft nog geen rechtstreeks effect op externe partijen. Mocht dit in de uitwerking wel zo zijn, dan wordt de communicatie daarover zorgvuldig vormgegeven. Er is behoefte aan heldere kaders om antwoord te kunnen geven op vragen zoals: ▪ Is het (met name vanuit het realiseren van maatschappelijke doelstellingen) wenselijk of nodig een object in eigendom te houden en hoe bepalen we dat? ▪ Zo ja, hoe gaan we om met beheer en exploitatie van dat vastgoed? ▪ Hoe verhoudt dit zich tot aanpalende opgaven zoals verduurzaming en energietransitie? ▪ Hoe zijn de interne rollen, taken en verantwoordelijkheden precies geregeld? Doel van deze nota is handvatten te bieden voor toekomstige besluitvorming op strategisch, tactisch en operationeel niveau ten aanzien van de gemeentelijke vastgoedportefeuille. Het gaat om duidelijke kaders rond aankoop, behoud en verkoop van vastgoed, voor een effectief beheer daarvan, voor afbakening met relevante beleidsthema’s en voor de interne organisatie rondom het gemeentelijk vastgoed.

Daarnaast heeft de kadernota als doel eenduidigheid te creëren in het managen van de vastgoedportefeuille, maar waar nodig ruimte te bieden voor maatwerk. Inzet is om met name de zogenaamde kernportefeuille aan te houden, waarmee de maatschappelijk gewenste waarde kan worden gecreëerd.

Kadernota vastgoedbeleid Oktober 2021

-5-

Gemeente Opsterland

1.3. Totstandkoming van de nota Het proces om te komen tot deze kadernota is gestart met een online enquête onder de leden van de werkgroep ‘vastgoedbeleid’. Vervolgens heeft met deze medewerkers een een-op-een gesprek plaatsgevonden. In die gesprekken werd dieper ingegaan op de opgehaalde informatie uit de enquête over o.a. begrotingsprogramma’s in relatie tot vastgoed, vastgoedcategorieën, samenstelling van de vastgoedportefeuille, leegstandsbeleid, impact van de Wet Markt & Overheid op vastgoedvraagstukken, subsidiebeleid (in relatie tot vastgoedvraagstukken), duurzaamheid en de interne organisatie. Na de individuele gesprekken hebben twee interactieve sessies met ambtelijk vertegenwoordigers plaatsgevonden. Tijdens de eerste sessie op 9 september 2020 is informatie opgehaald over de visie op het vastgoedbeleid, de structuur van het vastgoed van de gemeente en de relatie tussen beleid en vastgoed. In de sessie van 23 september 2020 is opnieuw aandacht besteed aan de structuur van het vastgoed en is ingezoomd op het thema ‘duurzaamheid’. De ambtelijk betrokkenen zijn in het conceptstadium van de nota in de gelegenheid gesteld feedback te geven op de inhoud. De opmerkingen en suggesties zijn zo zorgvuldig mogelijk verwerkt. In de raadsbrieven van 29 september 2020en 8 juni 2021 (zie bijlage 2 en 3) is de voortgang van het proces beschreven.

1.4. Leeswijzer De eerste twee hoofdstukken van de nota beschrijven de aanleiding, het doel, het relevante beleidskader en de afbakening. Vervolgens is in hoofdstuk 3 de visie op vastgoed beschreven. Hoofdstuk 4 gaat in op de huidige vastgoedportefeuille en organisatie. Op basis van de hoofdstukken 1 tot en met 4 worden vervolgens de nieuwe kaders voor beleid geschetst in hoofdstuk 5. Tot slot volgt de uitvoeringsagenda in hoofdstuk 6 en zijn in hoofdstuk 7 de bronvermelding en begrippenlijst opgenomen. Aan het einde zijn enkele bijlagen toegevoegd.

Kadernota vastgoedbeleid Oktober 2021

-6-

Gemeente Opsterland

2. Theoretisch kader en afbakening 2.1. Theoretisch kader Enkele voor het thema ‘vastgoed’ relevante beleidstukken zijn het Coalitieakkoord 20182022, Vitaal Opsterland (2), het IHP Onderwijs 2015-2030 en de Criteria en Uitgangspunten voor het in stand houden, vernieuwen en/of opheffen van een basisvoorziening of accommodatie. Deze duiden wij kort hieronder. Een completer beeld is opgenomen in bijlage 1. Coalitieakkoord In het coalitieakkoord 2018-2022 is verwoord dat: “de gemeente voor alle dorpen de verantwoordelijkheid draagt voor behoud van functies, maar de nadruk legt op de centrumdorpen, omdat niet alle dorpen alle voorzieningen (meer) nodig hebben. De dorpen krijgen zelf meer verantwoordelijkheid voor het in stand houden van hun voorzieningen. Dit betekent dat de gemeente met de dorpen in gesprek gaat over het overdragen van gebouwen en functies aan bijvoorbeeld een stichting, die de exploitatie kan borgen. Het overdragen van voorzieningen aan een commerciële partij is alleen een optie als de voorziening anders verdwijnt”. Vitaal Opsterland In december 2010 heeft de gemeenteraad van Opsterland de nota ‘Vitaal Opsterland, Visie op Basisvoorzieningen en Accommodaties 2010-2030’ vastgesteld. Daaropvolgend is het project ‘Vitaal Opsterland 2’ opgestart. Het bevat een breed gedragen kader.

IHP Onderwijs 2015-2030 Het doel van dit Integraal Huisvestingsplan (IHP) is om een zo compleet mogelijk beeld te geven van de stand van zaken en ontwikkelingen op het gebied van onderwijshuisvesting van het basis- en voortgezet onderwijs in Opsterland. Hierbij worden de huisvestingsknelpunten voor nu en voor de langere termijn inzichtelijk gemaakt. Verkoopplan gemeentelijke gebouwen 2013 Dit verkoopplan is opgesteld voor de gemeentelijke gebouwen die binnen toen en vijf jaar konden worden verkocht. Het ging hier om de rubriek “direct verkopen” en een deel van de rubriek “bij gelegenheid” verkopen. Criteria en uitgangspunten voor het in stand houden, vernieuwen en/of opheffen van een basisvoorziening of accommodatie De criteria en uitgangspunten gaan over voorzieningen en accommodaties binnen de vijf basisfuncties (onderwijs, sport, zorg, ontmoeten, wonen). Bovenstaande beleidsdocumenten zijn mede richtinggevend geweest voor de inhoud van de voorliggende kadernota vastgoedbeleid.

Kadernota vastgoedbeleid Oktober 2021

-7-

Gemeente Opsterland

2.2. Relatie met kadernota dorpshuizenbeleid Voor de dorpshuizen is een aparte kadernota ontwikkeld. Daarmee wordt het belang van een toekomstbestendige ontmoetingsplek in de dorpen benadrukt. De kadernota vastgoedbeleid is als strategisch document als het ware de ‘paraplu’ waar de nota dorpshuizenbeleid als tactisch document onder hangt. De relatie tussen beide nota’s komt met name terug in hoofdstuk 3, punt 3 van de voorliggende nota vastgoedbeleid. Gelet op de inhoudelijke samenhang worden beide nota’s gelijktijdig ter vaststelling aan de gemeenteraad voorgelegd.

2.3. Relatie met de energietransitie De gemeente heeft de ambitie om in 2035 energieneutraal te zijn (coalitieakkoord). Met de campagne ‘Energie in Opsterland’ worden inwoners, ondernemers en maatschappelijke organisaties geïnspireerd hier een bijdrage aan te leveren. Deze kadernota heeft betrekking op de panden waar de gemeente als eigenaar verantwoordelijk is voor het behalen van deze doelstelling.

2.4. Afbakening De volgende onderwerpen c.q. thema’s worden niet meegenomen in de kadernota: ▪ ▪ ▪ ▪ ▪

Deze nota heeft geen betrekking op het gemeentelijk grondbezit, sportvelden of groenstroken (wél op de grond onder het vastgoed). Een meerjarenonderhoudsplanning maakt geen onderdeel uit van deze nota. Er wordt geen administratieve organisatie opgesteld. Beleidsregels voor eigendoms- en gebruiksconstructies van gemeentelijke gebouwen vormen geen onderdeel van deze nota. De nota bevat geen uitgewerkt uitvoeringsplan, maar wel een uitvoeringsagenda.

2.5. Begroting en beleidsprogramma’s Zowel vanuit de begrotings- als beleidsprogramma’s liggen er vele raakvlakken met vastgoed. Bij de volgende zes begrotingsprogramma speelt vastgoed een rol, namelijk de programma’s 0 – bestuur en ondersteuning, 4 - onderwijs, 5 – sport, cultuur en recreatie, 6 sociaal domein, 7 volksgezondheid en milieu en 8 – bouwen, wonen en gronden. Het thema vastgoed komt in de volgende drie begrotingsprogramma’s niet aan de orde: 1 - veiligheid, 2 – verkeer en vervoer en 3 - economie. Onderstaande figuur geeft de relatie tussen begroting en beleid weer.

Kadernota vastgoedbeleid Oktober 2021

-8-

Gemeente Opsterland

Figuur 1: Relatie begroting en beleid

Bestuurlijke ambities en beleidsprogramma’s worden vooral verwoord in het coalitieakkoord, ontwikkelagenda’s en beleidsnota’s. Deels overstijgen deze de begrotingsprogramma’s en deels lopen zij min of meer parallel. Onderstaand is in figuur 2 een visuele weergave opgenomen van beleidsdocumenten die richtinggevend (kunnen) zijn voor de totstandkoming en beleidsformulering voor het gemeentelijk vastgoed. Het Coalitieakkoord vraagt vooral aandacht voor transparantie en resultaatgerichtheid van beleid. Vervolgens wordt in diverse ontwikkelagenda’s vooral ingezet op duurzaamheid, leefbaarheid en inclusiviteit. Beleidsnota’s geven tenslotte richting de inhoudelijke visie op gemeentelijk vastgoed.

Kadernota vastgoedbeleid Oktober 2021

-9-

Gemeente Opsterland

Figuur 2: Bestuurlijke ambities/beleid, richtinggevend voor vastgoedbeleid

Kadernota vastgoedbeleid Oktober 2021

- 10 -

Gemeente Opsterland

3. Visie op vastgoed Er kunnen voor de gemeente verschillende redenen zijn om vastgoed in eigendom te hebben. Redenen ten behoeve van de eigen bedrijfsvoering of in het kader van huisvesting van maatschappelijke functies zoals een sporthal, een zwembad of een dorpshuis. Het hebben van vastgoed is voor de gemeente Opsterland echter geen doel op zich, maar het dient om (maatschappelijke) meerwaarde te realiseren bij het uitoefenen van wettelijke zorgtaken of verwante (toekomstige) beleidsdoelstellingen. Die doelstellingen kunnen liggen op maatschappelijk, dienstverlenend, cultuurhistorisch of strategisch vlak. Voor de gemeente Opsterland leidt dit tot de volgende uitgangspunten: 1. Het in eigendom hebben van vastgoed is voor de gemeente geen doel op zich. Gebouwen kunnen echter wel een belangrijk instrument of middel zijn om te voldoen aan wettelijke taken of andere vastgestelde beleidsdoelstellingen die daarmee kunnen worden gerealiseerd. 2. De maatschappelijke ambities, beleidsthema’s en activiteiten zijn leidend voor het vastgoedbeleid. Dit geldt vooral voor de ambities op het terrein van leefbaarheid, duurzaamheid en inclusieve samenleving, zoals verwoord in het coalitieakkoord. 3. De gemeente wil bewustwording voor vastgoed bij de samenleving en de gebruikers van maatschappelijke accommodaties stimuleren.

Waar het verantwoord is en er sprake is van maatschappelijke en/of financiële meerwaarde, draagt de gemeente het eigendom, het beheer en de exploitatie van het maatschappelijk vastgoed over aan maatschappelijke organisaties (of eventueel commerciële organisaties). De vraag of dit haalbaar en verantwoord is wordt beantwoord aan de hand van de volgende criteria: ▪ Overdracht van eigendom kan rekenen op wederzijdse instemming. ▪ Er sprake is van een win-winsituatie voor zowel de gemeente als de betreffende (maatschappelijke) organisatie. ▪ De maatschappelijke activiteiten komen niet in het gedrang. ▪ De partij is in staat de taken op verantwoorde wijze uit te voeren.

Kadernota vastgoedbeleid Oktober 2021

- 11 -

Gemeente Opsterland

4. Huidige vastgoedportefeuille en organisatie 4.1. Vastgoedportefeuille Op basis van de gemeentelijke visie op vastgoed wordt de huidige vastgoedvoorraad (peildatum 1-1-2021) van de gemeente Opsterland onderverdeeld in vier categorieën, namelijk: 1. De bedrijfsvoeringvoorraad: het vastgoed dat nodig is voor de eigen, gemeentelijke bedrijfsvoering. De huidige bedrijfsvoeringvoorraad bestaat uit 12 objecten, zoals het gemeentehuis, enkele loodsen, e.d. 2. De maatschappelijke voorraad: vastgoed dat wordt ingezet in het kader van het realiseren van maatschappelijke taken en doelstellingen, zoals vastgelegd in gemeentelijk beleid. 61 objecten hebben een maatschappelijke functie op basis van gemeentelijk beleid. Het gaat om schoolgebouwen, peuterspeelzalen, MFA’s/MFC’s, sport- en gymzalen, kantines, dorpshuizen, zwembaden e.d. 3. De monumentale voorraad: vastgoed met een monumentale status. De gemeente heeft 11 objecten met een monumentaal karakter in eigendom, zoals musea, kerktorens, klokkenstoelen e.d. 4. De overige voorraad: vastgoed dat niet onder nr. 1 t/m 3 kan worden gebracht. 15 objecten kunnen niet onder één van de eerste drie categorieën worden gebracht.

De overige voorraad bestaat uit een voormalige basisschool, een brugwachtershuisje, een vleermuizentoren, toilet- en doucheruimtes, baarhuisjes, zonnepanelen, een rioolgemaal, een woning en twee units in het kader van de Wmo. In bijlage 4 is een overzicht van alle objecten opgenomen (stand 1-1-2021). Het gaat momenteel om ongeveer honderd objecten van zeer diverse aard. De gemeente is in veel gevallen eigenaar, maar is soms betrokken vanuit andere juridische constructies in het kader van bijvoorbeeld erfpacht of beheer. Bij de schoolgebouwen komt het eigendom naar de gemeente bij beëindiging van gebruik. In hoofdstuk 3, beleidskader 2 wordt nader ingegaan op de nadere afweging op objectniveau. Figuur 3: Aantallen per vastgoedcategorie

Kadernota vastgoedbeleid Oktober 2021

- 12 -

Gemeente Opsterland

De figuren 4 en 5 geven een beeld over de spreiding over de dorpen. Wat opvalt is dat de meeste objecten zich bevinden in Gorredijk en Beetsterzwaag, niet alleen in totaliteit, maar ook voor wat betreft de maatschappelijke voorraad. Dat sluit aan bij de aanduiding van deze dorpen als “centrumdorp” in het coalitieakkoord. De maatschappelijke voorraad is verhoudingsgewijs goed verdeeld over de dorpen. Figuur 4: Verdeling vastgoed over de dorpen

Figuur 5: Spreiding vastgoed over de dorpen

Kadernota vastgoedbeleid Oktober 2021

- 13 -

Gemeente Opsterland

Figuur 6 geeft een indruk van de ‘leeftijd’ van de voorraad. Het grootste deel van de voorraad is gebouwd tussen 1960 en 2000. De voorraad lijkt gedateerd, maar dat is bij regulier onderhoud geen probleem. Het totaalbeeld is heel gebruikelijk voor een plattelandsgemeente zoals Opsterland. Figuur 6: Leeftijd van de vastgoedvoorraad

4.2. Organisatie Het gemeentelijk vastgoed heeft vele aspecten, bijvoorbeeld beleid, eigendom, beheer en financiën. Dit heeft tot gevolg dat diverse teams en disciplines binnen de organisatie betrokken zijn bij of raakvlakken hebben met het vastgoed. Doordat de taken en verantwoordelijkheden met betrekking tot het gemeentelijk vastgoed in de huidige situatie versnipperd zijn, is het lastig eenduidig beleid te ontwikkelen. Vooral een duidelijkere scheiding tussen beleid en vastgoed is van belang. Voor een doelmatiger inzet ten behoeve van bestaand en nieuw gemeentelijk vastgoed, is het belangrijk dat: ▪ Vastgoed een meer centrale plaats en aansturing op strategisch niveau binnen de organisatie krijgt, zodat duidelijke kaders worden geboden op tactisch en operationeel niveau en projecten c.q. initiatieven uit de mienskip slagvaardig kunnen worden geprioriteerd en opgepakt. ▪ Taken en verantwoordelijkheden duidelijk worden belegd, zodat helder is wie waarvoor verantwoordelijk is. ▪ Vastgoedvraagstukken een koppeling krijgen met het sociaal domein en bij elke vastgoedaangelegenheid van strategische of tactische aard de maatschappelijke relevantie een punt van afweging is. ▪ Er een centraal punt komt voor het beheer, de opstelling en beoordeling van contracten en bepaling c.q. indexering van huurprijzen.

Kadernota vastgoedbeleid Oktober 2021

- 14 -

Gemeente Opsterland

4.3. Rapport Eiffel Vastgoed op Orde In 2018 heeft bureau Eiffel onderzoek gedaan naar het vastgoedbestand van de gemeente en naar de relevante informatie die in de organisatie beschikbaar is (gronden maken geen onderdeel uit van de inventarisatie). Deze inventarisatie leverde de volgende aanbevelingen1 op: 1. Formuleer uitgangspunten voor een strategisch vastgoedbeleid. 2. Hanteer voor vastgoedtransacties één waarde (marktconform). Deze wordt nu uitsluitend bepaald door een taxatie voorafgaande aan een aan- of verkoop. 3. Zorg voor een goede, integrale en adequate administratie van het aanwezige vastgoed met daarin een eenduidige waarde en de kosten/opbrengsten per vastgoedobject. Hanteer een eenduidige vaste waarde voor het vastgoedbeleid (bijv. boekwaarde of WOZ-waarde). De eigendomssituatie maar ook de (zakelijke) rechten en plichten moeten hieruit blijken. Het op te leveren inventarisatiebestand kan daarvoor als een eerste basis dienen. 4. Inventariseer welke gebouwen een specifieke openbare functie, taak of doel hebben. Dat vastgoed is ‘nodig’ voor het begrotingsprogramma en de uitvoering daarvan; het overige is ‘onnodig’. 5. Breng al het vastgoed financieel en administratief onder de betreffende begrotingspost dan wel het begrotingsprogramma dat zo dicht mogelijk ligt bij de openbare functie, taak of doel waartoe het vastgoed functioneert.

Stel een gemeentelijk functionaris verantwoordelijk en zorg dat de baten en lasten van het betreffende vastgoed aan deze begrotingspost/begrotingsprogramma worden toebedeeld. Ad 1. Deze kadernota voorziet in beleidsuitgangspunten voor het gemeentelijk vastgoedbeleid. Niet de stenen, maar de maatschappelijke activiteiten zijn leidend voor het beleid van de gemeente Opsterland. Ad 2. In de uitvoeringsagenda wordt opgenomen dat de inventarisatie van objecten wordt aangevuld met WOZ-waarde, de maatvoering en de risico’s in verband met juridische zorgplicht. Ad 3. Het onder punt 2 bedoelde bestand wordt ook aangevuld met de eigendomssituatie per object, alsook de zakelijke rechten en plichten. Ad 4. Deze kadernota gaat in op de bedoelde onderverdeling. Ad 5. De rolverdeling tussen beleid en vastgoed wordt verhelderd. Beleid formuleert de vraag, vastgoed faciliteert. In beleidsstukken wordt een paragraaf ‘vastgoed’ opgenomen waarin de vraag naar vastgoed wordt gedefinieerd. ‘Wat is de ruimtebehoefte, op welke locatie, voor welke periode, voor welke activiteiten en doelgroep, welk programma van eisen.’ Op basis hiervan doet vastgoed een voorstel voor huisvestingsmogelijkheden, inclusief de bijbehorende kosten. Financiële consequenties van het vastgoedonderdeel worden dus integraal onderdeel van toekomstige beleidsvoorstellen.

In deze situatie voorziet vastgoed de beleidssectoren (ook de eigen organisatie) van huisvesting. Voor integrale kostentransparantie is van belang dat de reële huisvestingskosten naar de begroting van het beleidsveld worden gebracht. Hiermee worden ‘verborgen subsidies’ voorkomen en ontstaat inzicht in het integrale kostenniveau. Bovengenoemde uitgangspunten zijn mede richtinggevend voor organisatieaanpassingen voor het thema Vastgoed.

1

Bron: rapport ‘vastgoed op orde’ – bureau Eiffel d.d. 20 december 2018

Kadernota vastgoedbeleid Oktober 2021

- 15 -

Gemeente Opsterland

5. Nieuwe kaders vastgoed De in de vorige hoofdstukken geformuleerde visie en uitgangspunten vormen de basis voor nieuwe beleidskaders voor het gemeentelijk vastgoed. De kaders zijn, gelet op het strategische karakter van deze kadernota, globaal van aard en verdienen nadere uitwerking aan de hand van de uitvoeringsagenda in hoofdstuk 6. Het eerste beleidskader formuleert waar het in de kern om draait als het gaat om de gemeentelijke vastgoedportefeuille.

Beleidskader 1 Voor de gemeente Opsterland is het hebben van vastgoed geen doel op zich. De gemeente ziet voor zichzelf een rol op het gebied van vastgoed als… ▪ ▪ ▪ ▪

… dat nodig is voor de huisvesting van gemeentelijke diensten. … dat nodig is voor het realiseren van maatschappelijke doelstellingen, die voortvloeien uit gemeentelijk beleid … het vastgoed cultuurhistorische waarde heeft. … het vastgoed van strategische betekenis is.

De huidige vastgoedvoorraad wordt ingedeeld in vier categorieën, namelijk vastgoed dat nodig is voor de gemeentelijke bedrijfsvoering, vastgoed waarmee een maatschappelijk belang wordt gediend (of een wettelijke taak is), panden met een monumentale status en overig vastgoed. De eerste drie categorieën tezamen vormen de kernvoorraad. Door de focus met name op de kernvoorraad te richten, dragen deze bij aan de efficiencydoelstellingen van de gemeente. De overige voorraad behoort niet tot de kernvoorraad, maar er kunnen andere zwaarwegende redenen zijn de objecten in eigendom te houden. In die gevallen wordt een nadere afweging op objectniveau gemaakt. Zie ook pagina 15. Er dient altijd een aantoonbare relatie te zijn met een of meer gemeentelijke beleidsdoelstellingen. In beginsel voert de gemeente geen actief strategisch vastgoedbeleid in die zin dat de gemeente actief gebouwen aankoopt om (her)ontwikkelingsopgaven mogelijk te maken. Er kunnen bijzondere omstandigheden in het geding zijn om hiervan af te wijken. In die gevallen wordt de aankoop op basis van vastgesteld gemeentelijk beleid gemotiveerd. Vervolgens wordt periodiek beoordeeld of die motivatie nog steeds het eigendom rechtvaardigt. Zo niet, dan wordt het object in beginsel tegen marktwaarde afgestoten.

Kadernota vastgoedbeleid Oktober 2021

- 16 -

Gemeente Opsterland

Beleidskader 2 De vastgoedvoorraad wordt opgedeeld in de volgende vier categorieën: 1. 2. 3. 4.

Bedrijfsvoering Maatschappelijk belang (en/of wettelijke taak) Panden met een monumentale status Overige voorraad

De kernvoorraad heeft betrekking op categorie 1 t/m 3. Figuur 7

Na vaststelling van de kadernota wordt de vastgoedvoorraad periodiek aan de hand van dit schema beoordeeld. Voor elk object dat als overige voorraad wordt bestempeld, wordt per geval op uitvoeringsniveau een nadere afweging gemaakt. Als er geen zwaarwegende argumenten op basis van gemeentelijk beleid kunnen worden aangevoerd, dan wordt tot verkoop overgegaan. Verkoop geschiedt tegen marktwaarde. Uitvoering van onderhoud aan gebouwen wordt waar mogelijk gecombineerd met het treffen van aanvullende duurzaamheidsmaatregelen. Komt volgens de meerjarenplanning groot onderhoud aan de orde, dan worden tevens afwegingen gemaakt ten aanzien van renovatie of verduurzaming. Wordt voorzien dat het gebouw binnen enkele jaren wordt gesloopt of verkocht, dan wordt het onderhoud daarop afgestemd. In de meeste gevallen betekent dit dat het onderhoud tot een minimum wordt teruggebracht (veiligheid).

Kadernota vastgoedbeleid Oktober 2021

- 17 -

Gemeente Opsterland

Beleidskader 3 De rolverdeling tussen beleid en vastgoed wordt verhelderd. Beleid formuleert de vraag, vastgoed faciliteert. In beleidsstukken wordt een paragraaf ‘vastgoed’ opgenomen waarin de vraag naar vastgoed wordt gedefinieerd. De organisatie van vastgoedtaken worden herzien aan de hand van de volgende uitgangspunten: ▪ De vastgoedtaken krijgen een meer centrale plaats en aansturing. ▪ Taken en verantwoordelijkheden worden duidelijk belegd. ▪ Vastgoedvraagstukken een koppeling krijgen met het sociaal domein en bij elke vastgoedaangelegenheid van strategische of tactische aard de maatschappelijke relevantie een punt van afweging is. ▪ Er komt een centraal punt voor het beheer, de opstelling en beoordeling van contracten en bepaling c.q. indexering van huurprijzen. Voor een adequate aansturing en beheer van de vastgoedportefeuille is van belang is dat er meer stroomlijning en afstemming komt tussen bestuur, beleid en vastgoed. Het gaat daarbij om een betere afstemming tussen beleid en beheer, om heldere taken en verantwoordelijkheden en ook om het vormgeven van de dialoog met bestuur en gebruikers. Door de expertise ten aanzien van vastgoedvraagstukken te bundelen, bijvoorbeeld in een vastgoedteam, en een duidelijke structuur voor de afstemming met beleidsprogramma’s te creëren kan slagvaardiger en doelgerichter worden gehandeld.

Kadernota vastgoedbeleid Oktober 2021

- 18 -

Gemeente Opsterland

Beleidskader 4 Bij verhuur van panden wordt uitgegaan van kostprijs dekkende huurprijzen in relatie tot subsidies vanuit maatschappelijk beleid. Voor de toepassing van de Wet Markt en Overheid worden nadere regels opgesteld. De Wet Markt en Overheid verplicht overheden bij het verrichten van economische activiteiten alle kosten door te berekenen aan de afnemer. De wet is bedoeld om voor bedrijven en overheden gelijke concurrentieverhoudingen te creëren. De Autoriteit Consument & Markt (ACM) handhaaft op deze wet. Het verhuren van vastgoed is een economische activiteit. Gemeenten zijn daarom verplicht om minimaal kostprijs dekkende huren te hanteren. De gemeente moet op verzoek kunnen aantonen dat alle kosten integraal zijn doorberekend. Een gemeente kan met een Algemeen Belang Besluit activiteiten met een groot maatschappelijk belang vrijstellen van de invloedsfeer van de Wet Markt en Overheid. Dit vraagt een zorgvuldige afweging. Een Algemeen Belang Besluit staat open voor bezwaar en beroep. Voor de toepassing in de praktijk worden nadere uitvoeringsregels opgesteld die richting geven aan de berekening van kostprijs dekkende huurprijzen in relatie tot gemeentelijke subsidies.

Kadernota vastgoedbeleid Oktober 2021

- 19 -

Gemeente Opsterland

Beleidskader 5 Vanuit het Klimaatakkoord van Parijs is afgesproken dat de CO²-uitstoot in 2030 met 49% is verminderd en in 2050 met 95%. De gemeente Opsterland heeft een lokale ambitie geuit om in 2035 gemeentebreed energieneutraal te zijn. Daarvoor wordt een uitvoeringsplan verduurzaming gemeentelijk vastgoed opgesteld. Vanuit de gemeentelijke ambitie dat Opsterland in 2035 energieneutraal moet zijn, ligt er een uitdaging voor de gemeente als eigenaar van de vastgoedvoorraad. Gelet op de specifieke samenstelling van de voorraad is een genuanceerde benadering op objectniveau noodzakelijk. Vast staat dat de ambitie voor sommige objecten niet haalbaar c.q. realistisch is. Dit geldt bijvoorbeeld voor een aantal monumentale objecten. In ieder geval zouden plussen en minnen tussen de diverse vastgoedobjecten uitwisselbaar moeten zijn waardoor de voorraad in totaliteit als energieneutraal kan worden aangemerkt.

Kadernota vastgoedbeleid Oktober 2021

- 20 -

Gemeente Opsterland

6. Uitvoeringsagenda Nr 1

Beleidskader -

Opgaven Inventarisatie van objecten wordt aangevuld met de WOZ-waarde, de maatvoering en de risico’s in verband met juridische zorgplicht. Het feit dat de WOZwaarde wordt opgenomen betekent niet dat een andere waarde in de financiële administratie wordt geactiveerd.

Planning

2

Voor de gemeente Opsterland is het hebben van vastgoed geen doel op zich. De gemeente ziet voor zichzelf een rol op het gebied van vastgoed als dat: ▪ Nodig is voor de huisvesting van gemeentelijke diensten ▪ Nodig is voor het realiseren van maatschappelijke doelstellingen, die voortvloeien uit gemeentelijk beleid ▪ Cultuurhistorische waarde heeft ▪ Van strategische betekenis is

Jaarlijks beoordelen of het om strategische redenen aangekochte vastgoed nog steeds als zodanig kan worden aangemerkt.

2022 en volgende jaren.

3

De vastgoedvoorraad wordt opgedeeld in de volgende vier categorieën: ▪ Bedrijfsvoering ▪ Maatschappelijk belang (en/of wettelijke taak) ▪ Panden met een monumentale status ▪ Overige voorraad

Periodiek wordt de op basis van deze verdeling bijgehouden voorraad opnieuw gewaardeerd en beoordeeld langs de stappen van het schema in figuur 7.

2022 en volgende jaren

4

De rolverdeling tussen beleid en vastgoed wordt verhelderd. Beleid formuleert de vraag, vastgoed faciliteert. In beleidsstukken wordt een paragraaf ‘vastgoed’ opgenomen waarin de vraag naar vastgoed wordt gedefinieerd. De organisatie van vastgoedtaken worden herzien aan de hand van de volgende uitgangspunten: ▪ De vastgoedtaken krijgen een meer centrale plaats en aansturing. ▪ Taken en verantwoordelijkheden worden duidelijk belegd. ▪ Vastgoedvraagstukken een koppeling krijgen met het sociaal domein en bij elke

Uitvoeringsplan kadernota vastgoedbeleid opstellen waarin de genoemde organisatieaspecten worden uitgewerkt.

2022

Kadernota vastgoedbeleid Oktober 2021

- 21 -

Gemeente Opsterland

vastgoedaangelegenheid van strategische of tactische aard de maatschappelijke relevantie een punt van afweging is. ▪ Er komt een centraal punt voor het beheer, de opstelling en beoordeling van contracten en bepaling c.q. indexering van huurprijzen. 5

Bij verhuur van panden wordt uitgegaan van kostprijs dekkende huurprijzen in relatie tot subsidies vanuit maatschappelijk beleid. Voor de toepassing van de Wet Markt en Overheid worden nadere regels opgesteld.

Nadere regels opstellen.

2022

6

Gemeentelijk vastgoed is in 2035 zoveel mogelijk energieneutraal.

Uitvoeringsplan verduurzaming gemeentelijk vastgoed opstellen.

20222023

Kadernota vastgoedbeleid Oktober 2021

- 22 -

Gemeente Opsterland

7. Bronnen en begrippenlijst Bronnenlijst ▪

Rapport ‘Vastgoed op orde’ – bureau Eiffel d.d. 20 december 2018

Begrippenlijstlijst Voor de toepassing van deze nota wordt verstaan onder: ▪

Accommodaties – gebouwen(complex) waarin maatschappelijke functies zijn gehuisvest.

▪

Gebruiksconstructies – juridische vormen van het in gebruik geven of nemen.

▪

Kadernota vastgoedbeleid – hoofdlijnen van vastgoedbeleid die door de raad worden vastgesteld. De nota zelf heeft geen financiële consequenties. De uitvoeringsagenda deels wel, maar de financiële aspecten daarvan worden in die uitvoeringsplannen opgenomen.

▪

Maatschappelijke ambities – ambities die vastgelegd zijn in gemeentelijk beleid en/of doelstellingen.

▪

Meerjarenonderhoudsplanning - een rapport waarin staat wanneer welk onderhoud plaats moet vinden en wat de kosten hiervan zullen zijn.

▪

Object – vastgoed, geen grond zijnde.

▪

Paraplu – overkoepelend.

▪

Strategisch vastgoedbeleid – vastgoedbeleid waarbij actief vastgoed wordt verworven om (her)ontwikkelingsopgaven op gang te brengen of te realiseren.

▪

Vastgoedcategorieën – indeling van het vastgoed naar functionaliteit of status.

▪

Vastgoedportefeuille – de actuele samenstelling van de gebouwen/objecten (inclusief ondergrond) die in eigendom zijn bij de gemeente. Gronden en sportvelden e.d. vallen hier niet onder.

▪

Wet Markt en Overheid – wet die oneerlijke concurrentie door de overheid voorkomt als zij economische activiteiten uitvoert.

▪

maatschappelijke taken – gemeentelijke taken op het gebied van onderwijs, sport, cultuur, welzijn e.d.

Kadernota vastgoedbeleid Oktober 2021

- 23 -

Gemeente Opsterland

8. Bijlagen Bijlage 1: Overzicht relatie begroting en beleidsnota’s

Bijlage 2: Informerende raadsbrief proces vastgoed- en dorpshuizenbeleid d.d. 29 september 2020

Bijlage 3: Informerende raadsbrief proces vastgoed- en dorpshuizenbeleid d.d. 8 juni 2021

Bijlage 4: Overzicht vastgoedvoorraad gemeente Opsterland d.d. 1 januari 2021 Vastgoedvoorraad gemeente Opsterland per vastgoedcategorie (d.d. 1-12021) Naam

Vastgoedcategorie

Fietsenstalling, Beetsterzwaag

Bedrijfsvoeringvoorraad

Gemeentebedrijf incl. zonnepanelen, Gorredijk

Bedrijfsvoeringvoorraad

Gemeentehuis, Beetsterzwaag

Bedrijfsvoeringvoorraad

Grote loods, Mounleane 12, Ureterp

Bedrijfsvoeringvoorraad

Kleine loods, Mounleane 12, Ureterp

Bedrijfsvoeringvoorraad

Loods, Koaibosk 6, Terwispel

Bedrijfsvoeringvoorraad

Basisschool Betrouwen, Bakkeveen

Maatschappelijke voorraad

Basisschool De Arke, Nij Beets

Maatschappelijke voorraad

Basisschool De Hoekstein, Luxwoude

Maatschappelijke voorraad

Basisschool De Jasker, Nij Beets

Maatschappelijke voorraad

Basisschool De Librije, Gorredijk

Maatschappelijke voorraad

Basisschool De Oanrin, Bakkeveen

Maatschappelijke voorraad

Basisschool De Opdracht, Ureterp

Maatschappelijke voorraad

Basisschool De Paedwizer (de Finne), Beetsterzwaag

Maatschappelijke voorraad

Basisschool De Pols, Tijnje

Maatschappelijke voorraad

Basisschool De Rank, Tijnje

Maatschappelijke voorraad

Basisschool De Tsjerne (Treffer), Gorredijk

Maatschappelijke voorraad

Basisschool De Twirre, Ureterp

Maatschappelijke voorraad

Basisschool De Wjukslach, Langezwaag

Maatschappelijke voorraad

Basisschool Eben Haëzer, Ureterp

Maatschappelijke voorraad

Basisschool It Ambyld, Terwispel

Maatschappelijke voorraad

Basisschool It Twâspan, Wijnjewoude

Maatschappelijke voorraad

Basisschool Votum Nostrum, Wijnjewoude

Maatschappelijke voorraad

Bibliotheek, Gorredijk

Maatschappelijke voorraad

Bijzondere school Lyndensteyn, Beetsterzwaag

Maatschappelijke voorraad

Bouwterrein voor bouw van een kantinegebouw, Gorredijk

Maatschappelijke voorraad

Brede school De Bining, dorpshuis en sporthal, Hemrik

Maatschappelijke voorraad

Brede school It Byntwurk/Dorpshuis Rehoboth, Frieschepalen

Maatschappelijke voorraad

Brede school Loevestein, Gorredijk

Maatschappelijke voorraad

Clubgebouw, Beetsterzwaag

Maatschappelijke voorraad

Clubgebouw met kleedkamers, Gorredijk

Maatschappelijke voorraad

De Kubus, Beetsterzwaag

Maatschappelijke voorraad

Dorpshuis ’t Uthof, Siegerswoude

Maatschappelijke voorraad

Dorpshuis Trekkerstinte, Tijnje

Maatschappelijke voorraad

Naam

Vastgoedcategorie

Dorpshuis Us Dorpshûs (gebouw achter), Terwispel

Maatschappelijke voorraad

Gymlokaal (kantine/kleedkamers), Bakkeveen

Maatschappelijke voorraad

Kantine en kleedboxen, Siegerswoude

Maatschappelijke voorraad

Kantine en kleedboxen, Wijnjewoude

Maatschappelijke voorraad

Kantine en kleedkamers, Nij Beets

Maatschappelijke voorraad

Kantine en kleedlokalen, Tijnje

Maatschappelijke voorraad

Kantine en kunstgrasveld, Gorredijk

Maatschappelijke voorraad

Kantine, kleedkamers en hok voor opslag materialen, Beetsterzwaag Kantine, kleedkamers en hok voor opslag materialen, Lippenhuizen Kantine, kleedlokalen en oefenkooi, Bakkeveen

Maatschappelijke voorraad

Kleedkamers en sportzaal, Terwispel

Maatschappelijke voorraad

MFA Dorpshuis/Voetbal/Sporthal/Tennisbaan (buiten), Langezwaag MFA Dorpshuis/Voetbalvereniging/Basisschool, Lippenhuizen

Maatschappelijke voorraad

MFC De Skâns (dorpshuis, theater, bewegingsonderwijs), Gorredijk MFC De Swingel (dorpshuis, reacreatie, gymzaal), Wijnjewoude MFC De Wier (dorpshuis, recreatie, bewegingsonderwijs), Ureterp MFC Dúndelle (dorpshuis en buitenbad), Bakkeveen

Maatschappelijke voorraad

Middelbare school Burg. Harmsmaschool, Gorredijk

Maatschappelijke voorraad

Museum It Damshûs, Nij Beets

Maatschappelijke voorraad

Natuurzwembad De Blauwe Kamp, Nij Beets

Maatschappelijke voorraad

Natuurzwembad De Hemrik, Hemrik

Maatschappelijke voorraad

Natuurzwembad De Wispel, Tijnje

Maatschappelijke voorraad

Notariskoepel, Beetsterzwaag

Maatschappelijke voorraad

Peuterspeelzaal Boartlik Begjin, Langezwaag

Maatschappelijke voorraad

Peuterspeelzaal De Krylpykjes, Nij Beets

Maatschappelijke voorraad

Sportcentrum Kortezwaag, Gorredijk

Maatschappelijke voorraad

Sportcentrum Kortezwaag Zwembad De Delte/Tennisbaan, Gorredijk Sportgebouw, Gorredijk

Maatschappelijke voorraad

Sportpark De Griene Weide (tennis, voetbal, korfbal), Ureterp

Maatschappelijke voorraad

Tennis Dúndelle, Bakkeveen

Maatschappelijke voorraad

Theehuisje, achter Hoofdstraat 80, Beetsterzwaag

Maatschappelijke voorraad

Tramhalte De Trijehoek, Lippenhuizen

Maatschappelijke voorraad

Tropische Kas, Beetsterzwaag

Maatschappelijke voorraad

Andreahuis, Beetsterzwaag

Momumentale voorraad

Baarhuisje met klokkentoren begraafplaats, Gorredijk

Momumentale voorraad

Kerktoren, Langezwaag

Momumentale voorraad

Kerktoren, Olterterp

Momumentale voorraad

Maatschappelijke voorraad Maatschappelijke voorraad

Maatschappelijke voorraad

Maatschappelijke voorraad Maatschappelijke voorraad Maatschappelijke voorraad

Maatschappelijke voorraad

Naam

Vastgoedcategorie

Kerktoren, Beetsterzwaag

Momumentale voorraad

Kerktoren, Ureterp

Momumentale voorraad

Klokkenstoel begraafplaats, Tijnje

Momumentale voorraad

Klokkenstoel begraafplaats, Ureterp

Momumentale voorraad

Lycklamahûs, Beetsterzwaag

Momumentale voorraad

Museum Opsterlân, Gorredijk

Momumentale voorraad

Raadzaal, Beetsterzwaag

Momumentale voorraad

Baarhuisje begraafplaats, Tijnje

Overige voorraad

Baarhuisje begraafplaats, Gorredijk

Overige voorraad

Baarhuisje begraafplaats, Nij Beets

Overige voorraad

Baarhuisje begraafplaats, Beetsterzwaag

Overige voorraad

Brugwachtershuisje brug Overtoom, Gorredijk

Overige voorraad

Rioolgemaal, Beetsterzwaag

Overige voorraad

Toilet- en doucheruimtes, Gorredijk

Overige voorraad

Toilet- en doucheruimtes, Wijnjewoude

Overige voorraad

Toiletgebouwtje Overtoom, Gorredijk

Overige voorraad

Unit WMO, Vlaslaan 95, Beetsterzwaag (tijdelijke aanvullende woonvoorziening) Unit WMO, Stokerij 73, Gorredijk (tijdelijke aanvullende woonvoorziening) Vleermuizentoren, Beetsterzwaag

Overige voorraad

Voormalig basisschool De Trime, Beetsterzwaag

Overige voorraad

Woning, Hoofdstraat 78, Beetsterzwaag

Overige voorraad

Zonnepanelen

Overige voorraad

Overige voorraad Overige voorraad