Bijlage 2 - Ruimtelijk kwaliteitsplan Hoofdstraat Beetsterzwaag.pdf

RUIMTELIJK KWALITEITSPLAN

HOOFDSTRAAT BEETSTERZWAAG sept 2020

PROJECT R U I M T E L I J K K WA L I T E I T S P L A N Hoofdstraat Beetsterzwaag

OPDRACHTGEVER Gemeente Opsterland Hoofdstraat 82 9244 CR Beetsterzwaag t: 0512 386 222

RHO ADVISEURS VOOR LEEFRUIMTE Druifstreek 72 8911 LH Leeuwarden t: 058 256 2525 w : w w w. r h o . n l

D AT U M 28 april 2020

S T AT U S Concept

INHOUD 1 . I N H O U D R U I M T E L I J K K WA L I T E I T S P L A N INLEIDING DOEL O P B O U W VA N D E N O TA R E L AT I E M E T O V E R I G B E L E I D

2 . D E K WA L I T E I T E N VA N D E H O O F D S T R A AT 2.1 2.2 2.3 2.4 2.5 2.6 2.7

C U LT U U R H I S T O R I S C H E E N L A N D S C H A P P E L I J K E C O N T E X T O V E R Z I C H T S K A A RT BEETSTERWEG D E H O O F D S T R A AT: E E N WA N D E L I N G Z I J S T R AT E N VA N H A R I N X M AW E G WA A R D E R I N G G E B O U W E N

3 . U I T G A N G S P U N T E N V O O R D E K WA L I T E I T VA N G E B O U W E N 3.1 3.2 3.3

UITGANGSPUNTEN VOOR GEBOUWEN TOETSINGSCRITERIA RICHTINGGEVENDE PRINCIPES

4 . U I T G A N G S P U N T E N V O O R D E K WA L I T E I T VA N D E O P E N B A R E R U I M T E 4.1 4.2

UITGANGSPUNTEN VOOR OPENBARE RUIMTE RICHTINGGEVENDE PRINCIPES

5 5 5 7 10 12 15 16 25 26 28 35 36 40 51 52

INHOUD RUIMTELIJK K WA L I T E I T S P L A N

INLEIDING

panden; tussen de verantwoordelijkheden van de

O P B O U W VA N D E N O T A

De Hoofdstraat van Beetsterzwaag is de bekendste

gemeente en de wensen en initiatieven van inwo-

Het Ruimtelijke Kwaliteitsplan neemt de bestaande

straat van het dorp. Langs deze straat is het dorp

ners en ondernemers. De kwaliteit van de Hoofd-

kwaliteit als vertrekpunt. In hoofdstuk 2 komt de

ontstaan. De omgeving was vroeger een belangrijke

s t r a a t i s n i e t d e v e r a n t w o o r d e l i j k h e i d v a n é é n p e r-

rijke geschiedenis van dit deel van Beetsterzwaag

plek voor veenafgravingen en Beetsterzwaag was de

soon of één instantie, maar is een gedeeld belang.

aan de orde en wordt de Hoofdstraat beschreven als

plek waar vermogende mensen van de veencompag-

onderdeel van een langere lijn door het landschap:

nieën zich vestigden. Hierdoor zijn er veel landgoe-

DOEL

de zandrug die noordelijk langs het beekdal van

deren en herenhuizen te vinden aan de historische

De Hoofdstraat bezit in de basis heel veel cul-

het Alddjip loopt. Aan de hand van een ‘wandeling’

r o u t e B e e t s t e r w e g - H o o f d s t r a a t - Va n H a r i n x m a w e g .

tuurhistorische waarden en kwaliteit. Ruimtelijke

wordt de lezer vervolgens meegenomen door de

kwaliteit gaat over de kwaliteit van het geheel

Hoofdstraat met een beschrijving van de huidige

Door de jaren heen is er veel veranderd in de

aan gebouwen, private tuinen, openbare ruimte en

kwaliteit. Het hoofdstuk sluit af met een waarde-

Hoofdstraat. Het dorp is gegroeid en de Hoofdstraat

inrichtingselementen. Alleen een goede samenhang

ring van de bestaande panden.

is steeds verder verdicht. De rijke geschiedenis

tussen deze onderdelen kunnen het geheel aantrek-

is op veel plekken terug te zien in de bijzondere

kelijk maken. Het is daarom goed om plannen in

In de opvolgende hoofdstukken worden de uitgangs-

bebouwing. Niet alleen de bebouwing bepaald het

een bredere context te zien.

punten voor het behoud van de kwaliteit beschre-

beeld. Net zo belangrijk zijn de tuinen en de open-

ven. In hoofdstuk 3 gaat het over de criteria en

bare ruimte. De winkels, horeca en voorzieningen

Het Ruimtelijke Kwaliteitsplan is opgesteld vanuit

richtinggevende principes voor de kwaliteit van de

maken het tot een dynamisch gebied waar veel te

de overtuiging dat de gemeente en haar bewoners

gebouwen. Hoofdstuk 4 richt zich op de openbare

d o e n i s . D i t z o r g t v o o r l e v e n d i g h e i d . Te g e l i j k e r t i j d

een aantrekkelijke omgeving waarderen en willen

ruimte.

is het wenselijk om balans te houden.

behartigen. Daarnaast biedt deze nota inspiratie

Balans tussen de verschillende verkeersfuncties;

voor ontwerp en inrichting om initiatiefnemers en-

tussen reclame op het trottoir en de beschikbare

thousiast te maken en te inspireren bij het maken

ruimte om te lopen; tussen nieuwe en historische

van hun plannen. 5

RECLAME

Ruimtelijke kwaliteit gaat over de kwaliteit van het geheel aan gebouwen, private tuinen, openbare ruimte en inrichtingselementen. Alleen een goede samenhang tussen deze onderdelen kunnen het geheel aantrekkelijk maken. Het is daarom goed om plannen in een bredere context te zien. Ti j d i g e a f s t e m m i n g t u s s e n i n i t i a t i e f n e m e r s , ontwerpers, gemeente en buren zorgt voor onderling begrip en medewerking. Daarnaast biedt het een opening om van elkaars plannen op de hoogte te zijn en eventueel initiatieven met gedeelde belangen gezamenlijk en effectiever op te pakken.

6

BEBORDING NIEUWE ONTWIKKELINGEN BESTAANDE BEBOUWING

ZIJSTRATEN EN STEGEN INRICHTINGSELEMENTEN PARKEREN BESTRATING GROEN

HISTORISCHE PANDEN TUINEN & ERVEN

R E L AT I E M E T O V E R I G B E L E I D Gebouwen

d e l i n g v a n d e b o u w p l a n n e n . D e o m g e v i n g s v e r-

Openbare ruimte

In de Welstandsnota Opsterland uit 2009

gunningsaanvragen voor het bouwen dienen

Het beleid voor ruimtelijke kwaliteit in de

wordt aan het gebied een bijzonder ambitieni-

hieraan getoetst te worden.

openbare ruimte van de Hoofdstraat is reeds verweven in diverse gemeentelijke beleids-

veau toegekend. Dat betekent dat de ambitie is gericht op het behoud en waar mogelijk

Het ruimtelijk kwaliteitsplan wordt gelijk-

n o t a ’s e n v e r o r d e n i n g e n . D e z e b l i j v e n v a n

versterken van de bestaande en/of gewenste

tijdig met het voorontwerpbestemmingsplan

kracht. Dit ruimtelijk kwaliteitsplan besteedt

kwaliteit.

voor het bestemmingsplan van Beetsterzwaag

integraal aandacht aan alle aspecten met be-

Dit ruimtelijk kwaliteitsplan voor de Hoofd-

waarvan de Hoofdstraat deel uitmaakt, in pro-

trekking tot de inrichting en beleving van de

straat geeft een nadere uitwerking van wat

cedure gebracht (inspraak) en zal uiteindelijk

H o o f d s t r a a t . Vo o r n i e u w b e l e i d , n i e u w e ( b o u w )

die bestaande en wenselijke kwaliteit voor

als onderdeel van het bestemmingsplan door

plannen, ingrepen, maatregelen en werkzaam-

de gebouwen is. Het plan heeft het doel de

de gemeenteraad worden vastgesteld.

heden vormt het een referentie- en inspiratie-

aantrekkelijke leefomgeving te behouden en te

Het ruimtelijk kwaliteitsplan vormt hiermee

k a d e r.

versterken, ontwikkelende partijen te inspi-

aanvullend welstandsbeleid voor het plange-

reren en vooraf informatie te geven over de

bied en op deze wijze wordt een goede ruimte-

toetsingscriteria en richtinggevende princi-

lijke kwaliteit voor het gebied geborgd.

pes.

Burgemeester en wethouders houden de mogelijkheid om incidenteel af te wijken van de

De in het ruimtelijk kwaliteitsplan vastge-

criteria op economische, maatschappelijke of

stelde toetsingscriteria en richtlijnen vormen

inhoudelijke gronden. De uitvoering hiervan

zowel het kader voor de ontwikkeling van het

blijft volgens de bepalingen uit de Welstands-

g e b i e d , a l s h e t k a d e r v o o r d e w e l s t a n d s b e o o r-

nota gemeente Opsterland.

7

D E K WA L I T E I T E N VA N D E H O O F D S T R A AT

9

2 . 1 C U LT U U R H I S T O R I S C H E E N L A N D S C H A P P E L I J K E C O N T E X T

ONTSTAAN ALS ONTGINNINGSLANDSCHAP

TOT BLOEI GEKOMEN DOOR TURFWINNING

EN VEEL IS BEHOUDEN

Beetsterzwaag ligt aan de rand van de Wouden.

Door de toegenomen opbrengsten uit turfwinning

De hoofdstructuur van de Hoofdstraat is geënt op

Deze ontginningen zijn ontstaan vanaf de 13e eeuw

vestigden welgestelde Friese ‘veen-adel’ en koop-

de doorgaande lijn van het oorspronkelijke

vanuit de beekdalen en dekzandruggen. Het recht-

lieden zich rondom Beetsterzwaag in de 18e en 19e

woudontginningslandschap. Het rijke beeld van de

lijnige wegpatroon van de huidige Beetsterweg,

e e u w. Z i j i n v e s t e e r d e n i n d e a a n l e g v a n b u i t e n -

bebouwing is ontstaan in de 18e en 19e eeuw dank-

H o o f d s t r a a t e n Va n H a r i n x m a w e g l i g t o p d e d e k -

plaatsen, herenhuizen en zogenaamde overtuinen.

zij de vele investeringen die toen zijn gedaan.

zandrug die de ruimtelijke basis van het landschap

In die tijd bezaten vijf adellijke families uit de

Deze kwaliteit heeft ervoor gezorgd dat ontwikke-

vormt.

Beetsterzwaag meer dan 16.000 hectare grond in

lingen in de 20e eeuw zich veelal voegden naar de

de omgeving. De historische panden, sommige meer

al aanwezige hoge kwaliteit, waardoor we nu nog

De bijzondere vorm van ontginnen leidde tot smalle

dan drie en een halve eeuw oud, zijn stille getuigen

steeds kunnen genieten van één van de mooiste

diepe kavels met een gedifferentieerd ruimtege-

van de rijke adel uit die tijd.

straten van Friesland.

Langs het lint over de dekzandrug vestigden zich in

H e t p a r k l a n d s c h a p b e g i n t t e n o o s t e n v a n B e e t s t e r-

Bij veel moderne initiatieven gaan kwaliteit en

eerste instantie vooral boeren.

z w a a g a a n d e Va n H a r i n x m a w e g e n l o o p t t o t O l t e r-

traditie gelukkig voor de wens om voor een lage

terp. Het bevat nog veel sporen uit die bloeiperio-

prijs de nieuwste woon-, leef- en winkelgeneugten

de: monumentale landgoederen en prachtige tuinen.

t e f a c i l i t e r e n . To c h i s h e t s o m s l a s t i g o m m o d e r-

bruik met bouwlanden, heidevelden en hooilanden.

Het lintdorp had een belangrijke functie in de streek. Sinds 1536 werden hier de jaarmarkten

ne wensen te verenigen met de cultuurhistorische

van de gemeenten Smallingerland en Opsterland

kwaliteiten.

gehouden. Rond deze tijd is het zwaartepunt van de bebouwing verplaatst van de Beets (de beek die tegenwoordig Koningdiep wordt genoemd) naar Beetsterzwaag.

10

11

2.2 OVERZICHTSKAART

De Hoofdstraat is dus onderdeel van een langere historische lijn in het landschap. Buiten de bebouwde kom van Beetsterzwaag hebben de woning e n e n e r v e n e e n m e e r l a n d e l i j k k a r a k t e r, m a a r z e vormen al de introductie van de Hoofdstraat binnen de bebouwde kom. Het totaalbeeld van de hele lijn door het landschap oogt in de basis traditioneel.

BEE

Net zoals de Hoofdstraat zelf.

TST

Ook de zijstraten van de Hoofdstraat zijn van belang voor de beleving, routering en het functioneren van de Hoofdstraat (bijvoorbeeld voor parkeren). Deze kaart bevat de panden en gebieden die mee doen in het ruimtelijke beeld van de Hoofdstraat

LEGENDA

als geheel. Het geel gemarkeerde gebied is het deel

Hoofdstraat

waar de regels en uitgangspunten zich specifiek op richten. Dit is het deel van Beetserzwaag wat een bijzondere cultuurhistorische status heeft binnen de gemeente en daarom extra bescherming en aandacht verdiend.

12

Beetsterweg Van Harinxmaweg Parkeerplekken in de zijstraten

P

Overtuinen aansluitend op de Hoofdstraat

N

ERW

EG

P

P

VAN HARINXMAWEG

P P

P P

P

13

14

2.3 BEETSTERWEG

Het karakter van de Beetsterweg is afwisselend. De

Het profiel van de weg is eenvoudig en symmetrisch

w o n i n g e n e n e r v e n h e b b e n e e n l a n d e l i j k k a r a k t e r.

m e t a a n é é n z i j d e e e n v o e t / f i e t s p a d e n g r o e n e b e r-

Bijgebouwen zijn ondergeschikt en staan verder

men. De bestrating is traditioneel en bestaat uit

achter op de erven. De woningen hebben een ruime-

een rood / bruine klinkerverharding.

re afstand tot de weg dan binnen de bebouwde kom. De percelen zijn omgeven door groen en de erven e n v o o r t u i n e n o g e n v e r z o r g d e n h e b b e n e e n n a t u u rlijke erfafscheiding. Het afwisselende beeld wordt mede bepaald door de open plekken met doorzichten richting de Beets.

15

2 . 4 D E H O O F D S T R A AT: E E N WA N D E L I N G H U I D I G E B E E L D K WA L I T E I T

VERSCHILLENDE ASPECTEN EN GEBRUIKERS

r u i m t e . Vo o r b e e l d e n h i e r v a n z i j n h e t r o l s t o e l v r i e n -

In de Hoofdstraat staan veel monumenten en his-

De context van het rijke cultuurhistorische verle-

delijk maken van overgangen tussen straat en trot-

torische panden. Ook belangrijk zijn de tuinen en

den is nog altijd duidelijk zichtbaar in de Hoofd-

toir voor de relatief grote groep mindervaliden of

de openbare ruimte. Het bestratingsmateriaal zorgt

straat. Het huidige materiaalgebruik en de wijze

het overzichtelijk en verkeersveilig maken van de

v o o r e e n a u t h e n t i e k e u i t s t r a l i n g e n h e t g r o e n v e r-

v a n i n r i c h t i n g v e r s t e r k e n d i t . Ve e l p a n d e n z i e n e r

kruisingen. Maar ook het beleid voor het onderhoud

rijkt en verzacht het beeld. De vele winkels maken

aantrekkelijk uit, mede dankzij hun traditionele

van het groen heeft invloed op het beeld.

het tot een dynamisch gebied waar veel te doen is.

uitstraling. Maar eigentijdse woon- en gebruikers-

De kwaliteit van de inrichting van de openbare

wensen vragen soms om aanpassingen van het oude

Al deze aspecten hebben invloed op de kwaliteit

beeld. Een voorbeeld hiervan is gevelreclame.

van de Hoofdstraat. Cultuurhistorie is dus een

ruimte wordt mede gemaakt door de bestrating en

1

belangrijk aspect voor de kwaliteit van de Hoofd-

de inrichtingselementen zoals paaltjes, bankjes,

Ook de straat zelf is in de loop van de jaren

straat, maar zeker niet het enige aspect waarmee

en prullenbakken en het onderhoudsniveau van al

aangepast aan de wensen van de verschillende

rekening moet worden gehouden. Door middel van

deze elementen. Het verblijfsgebied wordt gebruikt

g e b r u i k e r s v a n d a t m o m e n t . A s p e c t e n z o a l s v e r-

een virtuele wandeling worden de vele aspecten

v o o r a u t o v e r k e e r, v o e t g a n g e r s e n f i e t s e r s , m a a r o o k

keersveiligheid, toegankelijkheid, toeristische-/

en kwaliteiten die te vinden zijn in de Hoofdstraat

voor uitstallingen en bebording. Samen maken deze

economische belangen en onderhoudsgemak hebben

toegelicht.

onderdelen het geheel.

invloed gehad op de inrichting van de openbare

16

2

3

4

5

6

7

8

9

1

2 1

Aan de westkant van Beetsterzwaag is een duidelijk beginpunt van de Hoofd-

Bij de entree van de Hoofdstraat sluiten de trottoirs nog niet volledig aan bij

s t r a a t a a n w i j s b a a r. O m d a t d e s n e l l e r e , d o o r g a a n d e r o u t e i n a s f a l t a f b u i g t n a a r

het historische beeld van de rest van de hoofdstraat. De trottoirs zijn hier nog

de Gerdyksterwei is de Hoofdstraat herkenbaar in de bestrating. Hier begint de

vrijliggend met groene bermen en eenvoudig gematerialiseerd met betontegels.

meer historisch ogende bestrating bestaande uit rode klinkers op de weg. Wat

Va n a f d e e e r s t e k r u i s i n g z i j n d e t r o t t o i r s v a n l i c h t e g e l e / z a n d k l e u r i g e k l i n k e r s .

opvalt is de vormgeving van de afslag waarbij enerzijds de start van de Hoofd-

De gebouwen staan op afstand van de weg en hebben grote, groene voortuinen.

straat ruimtelijk wordt benadrukt én anderzijds een goede en verkeersveilige

H e t p r o f i e l v a n d e H o o f d s t r a a t o o g t h i e r d o o r w a t l a n d e l i j k e r, a l s e e n g e l e i d e l i j k e

oplossing op dit punt ontstaat. Helaas is hierdoor de historisch doorlopende lijn

overgang naar het buitengebied.

in het landschap (Beetsterweg-Hoofdstraat) minder goed herkenbaar geworden.

10

11

12

13

14

15 16 17

23

4

In de gehele hoofdstraat refereert het bestratingsmateriaal aan het cultuurhis-

In het eerste deel is het profiel van de Hoofdstraat nog breed. De gebouwen

t o r i s c h e v e r l e d e n . O m d e v e i l i g h e i d v a n d e g e b r u i k e r s v a n d e s t r a a t t e w a a r b o r-

staan niet meteen naast de weg, maar meer naar achteren op hun kavels. Dit

gen, is vanuit verkeerskundig oogpunt een aantal de kruisingen benadrukt door

g e l d t m e t n a m e v o o r b u i t e n p l a a t s Ly n d e n s t e y n . H o e g r o t e r o f b e l a n g r i j k e r h e t

attentie verhogende grote ruiten op te nemen in het bestratingspatroon. Hier ligt

g e b o u w, h o e g r o t e r d e a f s t a n d . D e k w a l i t e i t v a n d i t d e e l v a n d e s t r a a t w o r d t

de ruit binnen het wegvak. Onder andere omdat de trottoirs hier nog apart liggen voor een groot deel gemaakt door de tuinen. Deze zijn groen en aantrekkelijk met ruime bermen voor grote bomen. Op andere plekken lopen de patronen bij-

ingericht. Ze zorgen voor verbinding tussen de gebouwen en de straat. Hoewel

voorbeeld door over de trottoirs om duidelijk te maken dat voetgangers, fietsers

de gebouwen wat verder weg staan is de straat toch visueel begrensd dankzij de

e n a u t o ’s z i c h b e g i n n e n t e v e r m e n g e n .

hekwerken van de tuinen. Deze hebben wat massa en zien er aantrekkelijk uit.

1

18

2

3

4

5

6

7

8

9

5

6

De bijzondere gebouwen geven de straat allure en herinneren aan het rijke

N a Ly n d e n s t e y n w o r d t h e t p r o f i e l t u s s e n d e g e v e l s s m a l l e r. D e g e b o u w e n w o r d e n

v e r l e d e n . Te r h o o g t e v a n d e e n t r e e v a n Ly n d e n s t e y n i s e e n p l e k o n t s t a a n i n d e

kleiner en staan dichterbij de weg. Ook de voortuinen worden kleiner of verdwij-

s t r a a t . D e z e p l e k w o r d t g e m a r k e e r d i n d e b e s t r a t i n g , w a a r d o o r e e n v i s u e l e v e r-

nen volledig. Het is dus wenselijk dat de weinige voortuinen die er zijn, groen

binding ontstaat tussen de buitenplaats aan de noordzijde en de overtuin aan

worden ingericht. De Hoofdstraat oogt nog wel groen door de hoge lindebomen die

de zuidzijde. Deze duiding in de straat is onder andere vanuit toeristisch belang

hier aan de noordzijde in het straatprofiel staan.

gedaan, zodat men de verbinding tussen de twee kanten van de straat makkelijker kan aflezen.

10

11

12

13

14

15 16 19

7

8

O n g e v e e r v a n a f d e k r u i s i n g m e t d e Va n Ly n d e n l a a n s t a a t d e b e b o u w i n g d i r e c t

H a l v e r w e g e d e s t r a a t i s d e r u i m t e n o g s m a l l e r. D e g e b o u w e n s t a a n h i e r h e t

a a n h e t t r o t t o i r. D e H o o f d s t r a a t k r i j g t v a n a f h i e r v o l l e d i g d e r o l a l s w i n k e l -

d i c h t s t b i j e l k a a r e n t e g e n o v e r e l k a a r. Ve e l v a n d e g e b o u w e n h e b b e n e e n h i s t o r i -

straat. Het beeld wordt drukker door reclame op borden en uitstallingen op

sche uitstraling met fraaie details en materiaalgebruik. Dit maakt dat de straat

het trottoir en aan de gevels. Het aantal oversteek bewegingen neemt toe. De

n o g s t e e d s a a n t r e k k e l i j k o o g t . D e w i n k e l p u i e n v o r m e n a f e n t o e e e n m o o i o n d e r-

voetganger en fietser worden vanaf dit punt meer onderdeel van het wegvak en

d e e l v a n h e t g e b o u w, m a a r w i j k e n i n a n d e r e g e v a l l e n e r g a f . D e k l e u r e n , m a t e -

de auto wordt meer een gast in de straat. Dit wordt gemarkeerd in de bestra-

rialen, vormgeving of de grootte van de winkelpuien zijn bijvoorbeeld niet altijd

ting op de kruising. Het herinnert meteen aan de historische landschappelijke

afgestemd op de historische gevels.

noord-zuidlijn die hier de Hoofdstraat kruist.

1

20

2

3

4

5

6

7

8

9

9

10

De ruimte hier is beperkt. Het doorstromen van het autoverkeer staat daarmee

De Hoofdstraat kent veel monumenten en oudere panden uit dezelfde of aan el-

s o m s o n d e r d r u k . Te n b e h o e v e v a n h e t s n e l l e w i n k e l e n v o o r m e n s e n v a n b u i t e n a f

kaar verwante stijlperiode. Dit is een van de kernkwaliteiten van de straat. Er is

zijn enkele tijdelijke parkeerplaatsen aanwezig, maar langer parkeren moet op

een groot aantal gebouwen uit de 20e eeuw die goed passen in het straatbeeld,

e e n v a n d e p a r k e e r t e r r e i n e n a c h t e r d e b e b o u w i n g . H e t a a n t a l t i j d e l i j k e p a r-

omdat ze dezelfde architectuurtaal spreken. Ze zijn bijvoorbeeld symmetrisch,

keerplaatsen is bewust beperkt gehouden ten behoeve van de uitstraling van de

hebben een kap, bestaan uit traditionele materialen en de vorm van de ramen

H o o f d s t r a a t e n d e d o o r s t r o m i n g v a n h e t v e r k e e r. H i e r d o o r i s e r n o g w a t r u i m t e

past bij de historische buurpanden. Deze gebouwen zijn misschien wel wat an-

v o o r d e w i n k e l e n d e v o e t g a n g e r, d e r o l s t o e l g e b r u i k e r e n e n k e l e b o m e n . D e r u i m t e

ders dan de oudste panden, maar er is voldoende verwantschap en detailniveau

is beperkt, dus afstemming tussen deze elementen op het trottoir blijft nodig.

waardoor zij goed meedoen in het totaalbeeld.

10

11

12

13

14

15 16 21

11

12

Er liggen een aantal kansen voor verbetering. In de Hoofdstraat zijn namelijk

O p e e n a a n t a l p l e k k e n g r e n z e n e r, t u s s e n d e g e b o u w e n , h i s t o r i s c h e b e p a a l -

o o k a f w i j k e n d e p a n d e n . D e z e z i j n b i j v o o r b e e l d a n d e r s v a n v o r m o f k l e u r, z i j n n i e t

d e g r o e n e p l e k k e n a a n d e s t r a a t . Vo o r b e e l d e n h i e r v a n z i j n d e o v e r t u i n m e t d e

mooi gedetailleerd of staan niet netjes in de rij. Ze zijn minder goed passend in

t r o p i s c h e k a s t e g e n o v e r h e t Ly c k l a m a - h u i s e n d e d o o r k i j k n a a r h e t p a r k a c h t e r

de uitstraling van de Hoofdstraat. Het zijn er maar weinig, maar daardoor sprin-

het gemeentehuis. Maar ook enkele zijstraten zoals de Klaversreed, die vol staat

gen ze er juist uit.

m e t h o g e b o m e n , d r a g e n b i j a a n e e n a a n t r e k k e l i j k e r g r o e n k a r a k t e r. M e e r n a a r

Te r b e v o r d e r i n g v a n d e ( v e r k e e r s ) v e i l i g h e i d e n o m p a r k e r e n i n d e H o o f d s t r a a t

het oosten wordt de straat zelf ook weer groener omdat hier weer meer bomen in

te voorkomen zijn op de trottoirs eenvoudige betonnen paaltjes geplaatst. Deze

het straatbeeld staan.

paaltjes sluiten niet overal aan op het hoogwaardige beeld van de Hoofdstraat.

1

22

2

3

4

5

6

7

8

9

13

14

A a n d e o o s t k a n t v a n d e H o o f d s t r a a t w o r d t h e t p r o f i e l w e e r b r e d e r. D e g e b o u w e n

De oostkant van de Hoofdstraat heeft niet zoals het westelijk deel een duide-

staan weer verder van de weg en worden weer vrijstaand. Het gemeentehuis is

l i j k b e g i n p u n t . Va n a f h e t b e n z i n e s t a t i o n w o r d t h e t p r o f i e l w a t b r e d e r e n l i g t d e

hier een voorbeeld van. De drie historische panden staan nog aan de straat en

bebouwing verder van de weg. Afgezien van het benzinestation sluiten de andere

het ‘kantoor’ staat wat verder naar achteren. Hierdoor is het alleen te zien als

panden nog aan bij het historische karakter van de Hoofdstraat. Het bestratings-

j e t e r h o o g t e v a n h e t g e m e e n t e h u i s b e n t . D e d a k v o r m e n v a n h e t ‘ k a n t o o r ’ h e r-

materiaal wordt doorgezet, maar toch sluit de inrichting vanaf hier niet overal

inneren wel aan de oudere vormen en gebouwbreedtes van de Hoofdstraat, maar

m e e r a a n b i j d i e v a n d e r e s t v a n d e H o o f d s t r a a t . Te n b e h o e v e v a n h e t t a n k s t a t i -

het architectuurbeeld wijkt wel erg af. Door de extra ruimte is in de openbare

on zijn concessies gedaan in de bestrating aan die zijde van de straat.

ruimte een pleintje voor de entree als rustpunt ontstaan. De kwaliteit en continuïteit van het beeld wordt behouden met behulp van de bestrating.

10

11

12

13

14

15 16 23

135

16

Na het benzinestation wordt het karakter van de straat landelijker en verbreedt

D e r i j b a a n b e s t a a t n e t z o a l s i n d e r e s t v a n d e H o o f d s t r a a t u i t d e r o d e k l i n k e r-

het profiel zich nogmaals met aan weerszijden een vrijliggend fietspad. In een

bestrating en de kruisingen zijn ook op dit deel aangezet met de grote ruiten

deel van de bermen staan bomen waardoor een soort dubbele laanbeplanting

i n d e b e s t r a t i n g . D a a r w a a r d e b e b o u w d e k o m e i n d i g t i s d e Va n H a r i n x m a w e g

bestaat. Aan de zuidzijde ligt daarnaast een voetpad langs de tuinen van de wo-

van asfalt. Fiets- en voetpaden zijn in vergelijking met het centrale deel van

n i n g e n . Vo o r t u i n e n e n l a n d g o e d e r e n k o m e n i n h e t b e e l d . O u d e r e g e b o u w e n w o r d e n

de Hoofdstraat niet met gebakken steen gematerialiseerd, maar van asfalt met

afgewisseld door nieuwe gebouwen. De uitstraling en functies van de nieuwe

split. Het fietspad loopt door in de bebouwde kom waar de snelheidslimiet 30

gebouwen aan de noordzijde zijn afwijkend van de rest van de Hoofdstraat.

k i l o m e t e r p e r u u r i s , d i t i s o n g e b r u i k e l i j k e n z o r g t v o o r e e n g e l e i d e l i j k e o v e rgang van de bebouwde kom naar het buitengebied.

11 24

12

13

14

15 16

2 . 5 Z I J S T R AT E N

De zijstraten in Beetsterzwaag zijn deels ontstaan

Niet alle zijstraten zijn voldoende in samenhang

in het eerste deel van de 20e eeuw als uitbreiding

met het ruimtelijk beeld van de Hoofdstraat. Bij

op de Hoofdstraat. Enkele noord-zuidlijnen zijn

een aantal is het profiel van de Hoofdstraat enkele

echter een veel ouder onderdeel van het landschap.

meters om de hoek meegetrokken, terwijl andere zijstraten een ander profiel hebben of verstopt

De bebouwing in de zijstraten is afwisselend en

liggen tussen de bebouwing van de Hoofdstraat.

bestaat uit een mix van oude, maar ook recentere

Er zijn verbeterpunten voor wat betreft mate-

gebouwen. De gebouwen op de hoek hebben vaak

realisering, aansluiting, kleurgebruik, routing en

een dubbele oriëntatie, de panden verderop in de

de begeleiding met groen en verlichting moge-

zijstraten zijn georiënteerd op die weg.

lijk. Ook kan extra aandacht worden besteed aan de gevels die aan of nabij deze kruisingen met de

D e w e g p r o f i e l e n v e r s c h i l l e n v a n e l k a a r. D e e n e

Hoofdstraat staan, omdat deze gevels zichtbaar

straat wordt begeleid door bomen en heeft een

zijn vanuit de Hoofdstraat.

groenere uitstraling dan de Hoofdstraat, terwijl er ook nauwe steegjes tussen de panden liggen. In een aantal zijstraten zijn parkeervoorzieningen voor bezoekers van de Hoofdstraat aanwezig. Ook de zijstraten zijn aan- en afvoerwegen van verkeer en bezoekers van de Hoofdstraat.

25

2 . 6 VA N H A R I N X M AW E G

D e Va n H a r i n x m a w e g l i g t t e n o o s t e n v a n d e H o o f d -

e e n o p r i j l a a n d a t e r v e r d e r o p e e n l a n d g o e d o f b o e r-

het karakter hiervan sluit wel aan bij het landelij-

straat binnen het parklandschap. Dit bijzondere

derij tussen de bomen ligt verscholen.

ke- en landgoederenbeeld. Na de flauwe bocht is

landschap is een combinatie van cultuurlandschap

er minder bebouwing aanwezig, maar behoudt het

en tuinhistorie. Het ligt als een groen eiland met

Bij het verlaten van de bebouwde kom liggen de

coulissen, bossen en lanen in het open Friese

boerderijen en landgoederen met oprijlanen op

landschap. Na de ontginning vestigden zich tussen

afstand van de weg. De weg wordt afwisselend

Net zoals in het laatste deel van de Hoofdstraat

Beetsterzwaag en Olterterp rijkere boeren en Friese

geflankeerd door dichte bomenrijen, open kamers

liggen aan weerszijden van de rijbaan vrijliggen-

a d e l . Va n a f d e 1 8 e e e u w l e g d e n z i j b u i t e n p l a a t s e n

en de gebouwen. Aan de zuidzijde van de weg ligt

de fietspaden. Straat en fietspad zijn eenvoudig

en bossen aan. De landhuizen en oude boerderijen

een golfterrein met hotel dat wat groter is qua

gematerialiseerd, passend bij het karakter van het

z i j n s o m s z i c h t b a a r. O p a n d e r e p l e k k e n v e r r a a d t

r u i m t e l i j k e o p z e t d a n d e a n d e r e b e b o u w i n g . E c h t e r,

buitengebied.

26

p a r k l a n d s c h a p h a a r k a r a k t e r.

27

2.7 BEOORDELING GEBOUWEN

BEELDBEPALENDE GEBOUWEN De Hoofdstraat bestaat uit veel bijzondere panden. Een aantal hiervan zijn aangemerkt als beeldbepalend. Dat wil zeggen dat deze panden zó

Langs de Hoofdstraat staan veelal prachtige

belangrijk zijn voor de uitstraling van de Hoofd-

rijksmonumenten en aantrekkelijke panden die niet

straat, dat het wenselijk is ze in stand te houden.

beschermd zijn. Maar er zijn ook minder fraaie panden. De gemeente heeft dit in kaart gebracht en

Op de kaart is onderscheid gemaakt tussen de

daaraan beleid gekoppeld:

panden die als monument zijn aangewezen en de

•

De monumenten en beeldbepalende panden die-

overige beeldbepalende panden. De monumenten

nen te worden behouden.

zijn vanuit het Rijk aangewezen als rijksmonu-

De structuurbepalende panden zijn van een

ment en hebben hun eigen wetten en regels. Deze

goede kwaliteit en passen in het totaalbeeld.

staan in de Erfgoedwet.

•

Deze panden kunnen daarom worden behouden

•

en mogen worden aangepast of zelfs vervangen

De overige beeldbepalende panden bepalen mede

w o r d e n d o o r n i e u w b o u w, o p z o ’ n m a n i e r d a t h e t

de identiteit en het bijzondere aanzicht van de

passend is in het historisch gegroeide beeld

Hoofdstraat. Deze panden zijn daarom specifiek

van de Hoofdstraat.

aangeduid in het bestemmingsplan en kunnen niet

De indifferente panden passen niet zo goed

gesloopt worden zonder dat daarvoor een omge-

in het beeld. Het is wenselijk dat de kwaliteit

vingsvergunning is verleend.

wordt verhoogd zodra de kans zich voordoet. •

De welstandscriteria sturen bij nieuwbouw en

Panden staan niet alleen: bij panden die naast

gevelaanpassingen aan op kwaliteitsverbete-

monumenten staan zal daarom zeker rekening

ring.

moeten worden gehouden met de monumentale waarden van de buren.

28

B E E L D B E PA L E N D E PA N D E N H O O F D S T R A AT B E E T S T E R Z W A A G

LEGENDA 0

50

100 m

Rijksonumenten Overige straatbeeldbepalende panden Over tuin als onderdeel rijksmonument Lyndensteyn

STRUCTUURBEPALENDE PANDEN Behalve de beeldbepalende panden, zijn er ook structuurbepalende panden in de Hoofdstraat. Structuurbepalende panden zijn panden die helpen om de Hoofdstraat tot een stedenbouwkundig geheel te maken. Ze hebben geen beeldbepalende kwaliteit, maar passen door de manier waarop ze eruit zien goed in het totaalbeeld. Denk hierbij aan de vorm van de panden, de kapvorm, de grootte van het pand of bijpassende materialen waarvan ze gemaakt zijn. Maar het gaat ook om de positie waar ze staan. Ze staan bijvoorbeeld netjes in lijn met de monumenten en beeldbepalende panden, waardoor het geheel een aantrekkelijke wand in de straat vormt. De structuurbepalende panden zijn dus niet o n v e r v a n g b a a r, m a a r s p e l e n i n d e b e b o u wingsstructuur van de Hoofdstraat een positieve rol.

30

S T R U C T U U R B E PA L E N D E PA N D E N H O O F D S T R A AT B E E T S T E R Z W A A G

LEGENDA 0

50

100 m

Structuurbepalend met individuele kwaliteiten op onderdelen

Van belang als onderdeel van de bebouwinsstructuur

INDIFFERENTE PANDEN Indifferente panden zijn panden die dusdanig afwijken van het traditionele beeld, dat ze geen positieve bijdrage leveren aan de ruimtelijke kwaliteit. Dit kan zijn omdat ze qua materiaalgebruik of architectuurstijl te veel afwijken. Een voorbeeld hiervan zijn de a p p a r t e m e n t e n o p n r. 4 1 . D e m e e s t e v a n d e z e panden hebben wel een passende massaopbouw van twee of drie lagen met een kap. Ook de positionering ten opzichte van de buurpanden en de straat is veelal in orde. Bij de garage, het tankstation en de scouting is ook dit niet in overeenstemming met de omgeving. Mocht de mogelijkheid van verbouw of nieuwbouw van deze panden zich voordoen, dan ontstaan hier kansen voor een sterke kwaliteitsverbetering. In geval van nieuwbouw of een gevelaanpassing dient een meer passend beeld te worden gemaakt, wat het totaalbeeld van de Hoofdstraat zal verbeteren. Het uitgangspunt is daarbij altijd het traditionele architectuurbeeld.

32

I N D I F F E R E N T E E N V E R S TO R E N D E PA N D E N H O O F D S T R A AT B E E T S T E R Z W A A G

LEGENDA 0

50

100 m

Ver storend pand indifferente panden Ver storend pand met indifferente panden af wijkende massaopbouw met afwijkende massaopbouw

UITGANGSPUNTEN VOOR HET B E H O U D VA N D E K WA L I T E I T VA N D E G E B O U W E N

34

3.1 UITGANGSPUNTEN VOOR GEBOUWEN

HISTORISCH GEVELBEELD STEVIG BESCHERMEN

gen door gebouwen en gevels die beter aansluiten

Om het huidige cultuurhistorische beeld in stand

op het gewenste beeld.

te houden en te versterken is het wenselijk de waardevolle bebouwing te beschermen en passende

NIEUWBOUW HOOFDZAKELIJK TRADITIONEEL

toetsingscriteria en richtinggevende principes te

Nieuwe panden of nieuwe gevels in het straatbeeld

formuleren. Als nuance geldt dat de Hoofdstraat

moeten passend zijn. Dit betekent dat deze in

geen museumdorp hoeft te worden waar helemaal

p r i n c i p e e e n t r a d i t i o n e e l k a r a k t e r o f e e n m o d e r-

niks meer kan. Er blijft ruimte voor verandering en

ne vertaling daarvan moeten krijgen. Bij een heel

vernieuwing.

bijzonder plan, op een daarvoor geschikte plek kan met instemming van de omgeving ruimte zijn voor

Vo o r d e b e s t a a n d e p a n d e n g e e f t d e z e n o t a a a n o p

architectonische verbijzonderingen.

w e l k k w a l i t e i t s n i v e a u z e n u z i t t e n . Vo o r p a n d e n v a n een hoge kwaliteit, waaronder de rijksmonumenten,

BESCHEIDEN RECLAME-UITINGEN

is het wenselijk dat de kwaliteit wordt behouden.

Het historische karakter van de straat mag niet

Bijvoorbeeld door gevels goed te onderhouden of te

‘onzichtbaar’ worden door reclame. Reclame mag

restaureren en kleuren te gebruiken die passen bij

z e k e r w e l , m a a r o p e e n b e s c h e i d e n m a n i e r. H i e r v o o r

h e t h i s t o r i s c h e k a r a k t e r. Vo o r p a n d e n d i e m i n d e r

zijn voorbeelden en regels opgenomen in dit beleid.

passend zijn in het hoogkwalitatieve beeld van de H o o f d s t r a a t , i s h e t u i t g a n g s p u n t a n d e r s . Vo o r d e z e panden is het wenselijk dat ze, wanneer de mogelijkheid zich voordoet, worden aangepast of vervan-

35

3.2 TOETSINGSCRITERIA

UITGANGSPUNTEN WELSTANDSBELEID

HOOFDVORM

Aan de Hoofdstraat is een bijzonder ambitieniveau

krijgen een traditionele uitstraling en dienen van

toegekend. De welstandsambitie voor dit gebied is

een bijzondere architectonische kwaliteit te zijn.

•

Het hoofdgebouw bestaat uit één tot drie bouwlagen met een kap. De vormen en hoogtes

g e r i c h t o p h e t b e h o u d e n w a a r m o g e l i j k h e t v e r-

worden afgestemd op de bestaande situatie.

s t e r k e n v a n h e t b e s t a a n d e h i s t o r i s c h e k a r a k t e r.

P L A AT S I N G

Bijzondere functies kunnen hiervan afwijken.

Ondanks de diversiteit in functies is er een dui-

•

Hoofdgebouwen staan overwegend in de his-

Ook kan afgeweken worden van de bestaande

delijke architectonische samenhang tussen de

torisch gegroeide rooilijn en in een historisch

massaopbouw in geval van vervanging van

verschillende panden. De gebouwen voegen zich

gegroeide parcellering.

indifferente panden met een afwijkende massa-

Aan de uiteinden van de Hoofdstraat staan de

opbouw.

over het algemeen naar het traditionele beeld en

•

de daarbij horende vormeigenschappen. De toet-

gebouwen verder van elkaar en zijn vrijstaand.

singscriteria in samenhang met de richtinggevende

In het midden van de Hoofdstraat staan de

eenvoudige massa met een kap. Kenmerkend

p r i n c i p e s u i t 3 . 3 v o r m e n h e t w e l s t a n d s k a d e r.

gebouwen veelal tegen elkaar aan en dichter bij

zijn de kleine maatverschillen (zoals verschil

de weg. Bijzondere functies en oude landgoede-

in grootte,breedte, goot- en nokhoogte) tussen

Ve r b o u w o f u i t b o u w v a n b e b o u w i n g d i e n t m e t r e s -

r e n z o a l s Ly n d e n s t e y n k u n n e n e e n a f w i j k e n d e ,

de hoofdgebouwen.

pect voor en afgestemd op het bestaande plaats te

meer dominante positie in nemen ten opzichte

vinden. Dit geldt met name voor de monumenten,

van zowel de weg als de buurpanden.

aan of reageren op de (ambachtelijke) traditio-

Gebouwen staan overwegend haaks op de weg,

n e l e a r c h i t e c t u u r.

beeldbepalende en structuurbepalende panden.

•

•

•

De gebouwen zijn kantig opgezet en refereren

Vo o r i n d i f f e r e n t e p a n d e n i s h e t w e n s e l i j k d a t h e t

met hun voorkant gericht op de openbare ruimte

gevelbeeld aangepast wordt naar een beeld wat

c.q. de Hoofdstraat.

ondergeschikt en in een afgeleide architectuur

Aan- en uitbouwen, alsmede bijgebouwen liggen

of kennen een bijzondere vormgeving.

passender is binnen de Hoofdstraat. Nieuwe bebou-

•

wing of gevelvervangingen zijn dus mogelijk, maar

a c h t e r h e t h o o f d g e b o u w, d a n w e l a c h t e r d e

deze dienen zich te voegen in het bestaande straat-

v o o r g e v e l v a n h e t h o o f d g e b o u w.

en bebouwingsbeeld. Nieuwbouw panden en gevels 36

•

Een hoofdgebouw bestaat voornamelijk uit een

Aan- en uitbouwen, alsmede bijgebouwen zijn

AANZICHTEN

passend bij de bouwstijl en –periode van het

•

g e b o u w.

H e t b e l a n g r i j k s t e d e e l v a n e e n g e b o u w ( b i j v o o rbeeld de entree en/of de voorgevel) is op de

• •

•

Hoofdstraat georiënteerd.

OPMAAK

Er is sprake van een duidelijke gerichtheid op

•

de openbare ruimte.

aalgebruik aan bij de bestaande gebouwen in

Waar de zijgevels van gebouwen zichtbaar zijn

d e H o o f d s t r a a t . H e t h i s t o r i s c h e b e e l d i s h i e r-

vanuit de Hoofdstraat, worden deze gevels als

bij richtinggevend. Bij nieuwbouw is het uit-

mede beeldbepalend gezien. Ook deze zijgevels

g a n g s p u n t d e t r a d i t i o n e l e a r c h i t e c t u u r, m a a r

worden zorgvuldig, het liefst met gevelope-

dit hoeft geen kopie daarvan te zijn. Moderne

ningen, vormgegeven.

invullingen zijn alleen mogelijk als dat goed

Gevels hebben een traditionele hoofdopzet met

past in het huidige bebouwingsbeeld.

evenwicht tussen verticaal gerichte gevelope-

•

ningen en horizontale accenten (zoals plinten en daklijsten e.d.). •

• • •

Bij de overige gebouwen is de detaillering

Bij verbouw dient een zorgvuldige afstemming op het bestaande plaats te vinden.

•

b o u w. B i j b e e l d b e p a l e n d e g e b o u w e n w o r d t d e bestaande detaillering behouden en hersteld.

Rijke tot sobere, maar zorgvuldige (ambachtelijk traditionele) details.

breedte van de gevel. Er zijn verschillen in de detaillering per ge-

Tr a d i t i o n e l e k l e u r s t e l l i n g e n o v e r h e e r s e n ( a f g e stemd op de bestaande situatie van gebouwen).

door de verdieping verbinding met de grond houdt. Geen winkelpuien over de volledige

Gevels hebben in hoofdzaak een stenig karakter en daken zijn voorzien van (gebakken) pannen.

Winkelpuien mogen een moderne uitstraling h e b b e n , m i t s d e h o e k e n m a s s a b e h o u d e n , w a a r-

•

G e b o u w e n s l u i t e n i n b e e l d , k l e u r- e n m a t e r i -

Bijgebouwen kennen een ondergeschikt materiaalgebruik.

•

Als zonwering wordt gebruik gemaakt van luifels, markiezen en uitvalschermen.

37

GEVELRECLAME Om een rustig gevelbeeld te creëren is het van belang eenduidigheid in de reclame-uitingen te

GEVELRECLAMEBELEID

h o u d e n . K i e s d a a r o m v o o r e e n i n g e t o g e n k l e u r-

Vo o r e e n r e c l a m e - u i t i n g m o e t i n b e p a a l d e g e -

maatvoering en detailleringen zijn afge-

stelling, gebruik de kwaliteiten van het pand en

vallen een vergunning worden aangevraagd.

stemd op en harmoniëren met de oorspron-

de gevelpui en integreer reclame zoveel mogelijk

Een reclame-uiting aan de voorgevel, de zij-

kelijke gevel.

i n d e a r c h i t e c t u u r. Vo o r k o m s c h r e e u w e n d e r e c l a -

gevel of de achtergevel voldoet in ieder geval

me-uitingen, luifels, lichtobjecten en bewegende

aan de redelijke eisen van welstand als aan de

en ritmiek aanwezig is in het straatbeeld

delen. Breng gevelreclame enkel aan op bouwlagen

onderstaande criteria wordt voldaan:

mag dit door een reclame-uiting niet worden

•

verstoord.

met een publieke functie en maximaal één reclame uiting per gevel. Losse belettering heeft een rustige en klassieke

Aan de voorgevel: indien er (nog samenhang

• •

Plaatsing loodrecht op, of evenwijdig en

•

Reclame-uitingen waar mogelijk integre-

vlak aan, de gevel.

ren in de architectuur en beperken tot het

Geen reclame aangebracht op bouwlagen

hoogst noodzakelijke.

uitstraling. Markiezen zijn een mogelijkheid om

met een woonbestemming of bouwlagen met

•

Geen mechanisch bewegende delen.

eenheid te creëren in de plint van historische pan-

een bedrijfsbestemming zonder publieks-

•

Geen lichtkranten, -objecten of -reclame.

den. Ook hierop kan de naam van een winkel gezet

functie.

•

Geen daglichtreflecterende reclame.

Geen reclame-uitingen die het uitzicht op

•

Geen aangelichte reclame.

de openbare ruimte of het open landschap

•

Maximaal één reclame-uiting per gevel.

ernstig belemmeren.

•

Geen reclame voor diensten of producten die

worden.

•

•

38

Aan de voorgevel: reclame-uiting als zelf-

niet in het pand plaatsvinden respectieve-

standig element vormgeven, waarbij de

lijk worden verkocht.

Goede plek binnen de architectuur

Subtiele uiting op de luifels

de

Subtiel en duidelijk ondergeschikt

Losse belettering 39

3.3 RICHTINGGEVENDE PRINCIPES

De toetsingscriteria die onderdeel vormen van het welstandsbeleid richten zich op de plaatsing en hoofdvorm van gebouwen. De richtinggevende principes vormen hierop een aanvulling. De principes zijn gebaseerd op de historische architectuur die de drager vormt van het gevelbeeld in de Hoofdstraat. De richtinggevende principes zijn relevant bij de beoordeling van een aanpassing in een bestaande g e v e l o f k a p , o f a l s i s s p r a k e i s v a n n i e u w b o u w. De principes vormen de leidraad voor het ontwerp en moeten in samenhang worden gehanteerd. Om de principes te duiden worden bestaande gevels aan de Hoofdstraat gebruikt als referentie ondersteund met een illustratie.

40

SYMMETRIE EN SAMENHANG Tr a d i t i o n e l e g e v e l s h e b b e n m e e s t a l e e n symmetrische opzet. Dit geldt vooral voor de hoofdvorm en de opzet van de gevel indeling, maar op details kan het afwijken. Bijvoorbeeld wanneer een deur niet in het midden zit. Ook bij aanpassing naar een winkel op de begane grond is symmetrie in de gevel belangrijk.

41

BREEDTE EN HOOGTE De Hoofdstraat bestaat uit meerdere smallere gebouwen in plaats van enkele hele brede gebouwen. De gebouwen zijn niet even breed en verschillen in maat. Over het algemeen zijn de voorgevels van twee of meer verdiepingen hoger dan dat ze breed zijn (A). Uitzonderingen zijn de woningen van één laag met een (langs) kap (C), maar deze zijn meestal niet breder d a n 6 t o t 8 m e t e r. E r z i j n w e l b r e d e r e p a n d e n z o a l s Ly n d e n s t e y n . Deze hebben traditionele gevels. Hier worden visuele trucs toegepast waardoor ze hoger lijken. Bijvoorbeeld het opdelen van de gevel in smallere stukken, door het middendeel iets naar voren te zetten (B). Of het gebruik van kolommen in de gevel.

42

A

B

C

GEVELOPENINGEN ZIJN HOGER DAN BREED De openingen in de gevel, zoals ramen en deuren, zijn hoger dan dat ze breed zijn. E r k o m e n w e l b r e d e r e o p e n i n g e n v o o r. B i j v o o rbeeld de winkelpuien. Maar deze zijn ingedeeld in smallere delen, waardoor het hoge effect bereikt wordt.

43

GEVELS WORDEN BOVENAAN BEËINDIGD De gebouwen in de Hoofdstraat worden aan de bovenkant prominent beëindigd. Dit kan zijn door een dak, een fraai vormgegeven dakrand of een klein overstek.

44

GEBOUWEN HEBBEN EEN VOET De gebouwen staan duidelijk op de grond, ze lijken niet te zweven. Bij de grond hebben ze veelal een voet: een plint of rand die het onderste deel van de gevel markeert. Dit kan zijn door een ander materiaal of een andere kleur te gebruiken. Een andere optie is een bijzondere rand aanbrengen. Bij hogere gevels kan een winkelpui de plint vormen. Deze dient dan wel goed te zijn vormgegeven en er voor te zorgen dat het gebouw op de grond staat.

45

DETAILS EN VERSIERINGEN Ve e l g e b o u w e n i n d e H o o f d s t r a a t z i j n n i e t a l l e e n f u n c t i o n e e l g e b o u w d , m a a r z i j n d a a rnaast ook rijk gedetailleerd. Er is veel aandacht voor de vorm van een dakrand, een dakkapel of de indeling van een raamkozijn. Op de gevels zijn ook verbijzonderingen aangebracht. Bijvoorbeeld horizontale lijnen en muurankers. E r i s v e e l v a r i a t i e m o g e l i j k . Va n e e n v o u d i g z o als een ander patroon in het metselwerk aanb r e n g e n . To t h e e l b i j z o n d e r z o a l s d e v e r s i e r i n g op de omlijsting van de ramen van nummer 31.

46

T R A D I T I O N E L E M AT E R I A L E N Omdat veel van de gebouwen in de Hoofdstraat oud zijn en de keuze in materialen toen beperkt was, zijn ze gebouwd met bakstenen, dakpannen en hout. Door vergelijkbare materialen toe te passen bij nieuwe gebouwen of gebouwdelen, ontstaat er samenhang met de bestaande gebouwen. Het is mogelijk om verfijnde accenten in eigentijdse materialen toe te voegen die door h e t c o n t r a s t d e o u d e m a t e r i a l e n j u i s t v e r s t e rken, bijvoorbeeld zink, beton, glas ed..

47

D E J U I S T E I N G R E E P, O P H E T J U I S T E M O M E N T Het is niet nodig om alle voorgaande principes overal en altijd toe te passen. De principes zijn middelen om gebouwen te laten passen in het totaalbeeld van de Hoofdstraat. Soms is het voldoende om slechts enkele kenmerken te gebruiken. Het is heel afhankelijk van de situatie. Hoe groot is de ingreep? Wat is de functie van een gebouw? Hoe ziet het naastgelegen gebouw eruit? Het gaat erom die middelen in te zetten, die helpen om veranderingen in de gebouwde omgeving op te laten gaan in het geheel.

48

HET HOEFT NIET LETTERLIJK GEKOPIEERD Er zijn ook andere manieren om recht te doen aan traditionele architectuurstijlen zonder die stijlen exact te kopiëren. Het gaat erom recht te doen aan de uitstraling en kwaliteiten van de bestaande omgeving.

49

UITGANGSPUNTEN VOOR HET B E H O U D VA N D E K WA L I T E I T VA N D E O P E N B A R E R U I M T E

50

4.1 UITGANGSPUNTEN OPENBARE RUIMTE

CONTINUÏTEIT

HERKENBAARHEID

In de basis is de Hoofdstraat een stukje van een

D e h i s t o r i s c h e d o o r g a a n d e r o u t e v a n B e e t s t e r-

langere doorgaande weg door het landschap.

weg-Hoofdstraat moet herkenbaar zijn. Daarbij

B u i t e n d e b e b o u w d e k o m o o g t d e w e g l a n d e l i j k e r,

m o e t e n d e k w a l i t e i t e n v a n h e t d o r p g e t o o n d w o r-

i n d e b e b o u w d e k o m d o r p s e r. B i n n e n d e H o o f d s t r a a t

den; de historie of de centrumfunctie. Daarnaast

z e l f i s d a t o o k z i c h t b a a r. A a n d e u i t e i n d e n h e e f t

vraagt het kruispunt tussen Hoofdstraat - Beets-

de weg losliggende fietspaden. Daar tussenin is de

t e r w e g - G e r d y k s t e r w e i o m e e n v e r b e t e r i n g . D e v e r-

openbare ruimte niet breder dan het wegvak met

keersafwikkeling is op dit kruispunt niet ideaal en

aan weerszijden trottoirs.

het doorgaande karakter van de historische route is onvoldoende geborgd.

De Hoofdstraat vormt over de gehele lengte een eenheid: in de basis wordt het wegprofiel over de

GROEN

gehele lengte uitgevoerd met dezelfde materialen.

Een duidelijk groen karakter van de Hoofdstraat is

Vo o r n a m e l i j k g e b a k k e n k l i n k e r s , w a n t d e z e p a s s e n

g e w e n s t . Vo o r a l d e b o m e n h e b b e n e e n m e e r w a a r d e

bij de historische context van de straat én kunnen

voor het beeld. Dit betekent niet dat er zoveel mo-

d e z w a r e b e l a s t i n g v a n h e t v e r k e e r a a n . Tr o t t o i r

gelijk bomen in de straat worden geplaatst, maar

en wegvak worden van elkaar gescheiden door een

dat op de meest geschikte plekken goede bomen

trottoirband, dit verhoogt de veiligheid voor voet-

staan. Waar nodig worden andere, beter geschikte

gangers in dit relatief drukke verkeersgebied.

plekken gezocht. Goed onderhoud is van cruciaal belang voor het beeld van het groen in de Hoofdstraat.

51

4.2 RICHTINGGEVENDE PRINCIPES

BIJZONDERE PLEKKEN WORDEN GEMARKEERD Het doorgaande karakter van het wegdek wordt o p b i j z o n d e r e p l e k k e n d o o r b r o k e n d o o r v e rhoogde kruispunten/drempels met afwijkende

De richtinggevende principes zijn relevant bij de

bestratingspatronen. Dit is afwijkend van de

beoordeling van een aanpassing in de openba-

h i s t o r i s c h e i n r i c h t i n g v a n d e s t r a a t . To c h i s

re ruimte of een nieuwe inrichting. De principes

d e z e k e u z e g e m a a k t , e n e r z i j d s v a n w e g e v e r-

vormen de leidraad voor het ontwerp en moeten in

keersveiligheid, anderzijds om gebruikers van

samenhang worden gehanteerd.

de Hoofdstraat te attenderen op de historische o m g e v i n g . E e n a a n t a l k r u i s p u n t e n l i g t v e r-

Om de principes te duiden worden bestaande

hoogd en deze zijn met een zelfde markering

beelden in de Hoofdstraat gebruikt als referentie

uitgevoerd. Dit zorgt voor een fysieke reden

ondersteund met een illustratie.

om te remmen en attendeert de bestuurders visueel door de afwijkende kleur en vorm. Deze markering is een eenvoudige vorm die op alle kruispunten terugkomt. Op de bijzondere plekken is de markering veel rijker vormgeven, afgestemd op zowel de ruimte op die plek als de historische context van de plek. Deze markeringen attenderen voorbijgangers bijvoorbeeld op de relatie tussen een landgoed aan de ene zijde van de weg en de bijbehorende overtuin aan de andere zijde. Wanneer kruispunten of bijzondere plekken te dicht bij elkaar liggen, worden niet beide plekken verhoogd, maar wordt een keuze gemaakt.

52

53

P A R K E E R P L A AT S E N H E R K E N B A A R Er mag slechts op enkele plekken tijdelijk geparkeerd worden. Het is dan wel zaak om duidelijk aan te geven waar die plekken zijn. D a a r o m z i j n d e p a r k e e r v a k k e n m a k k e l i j k h e rkenbaar in een afwijkende maar bijpassende kleur uitgevoerd. Waar de straat te smal is, is hiervoor helaas geen ruimte en wordt alleen de een blauwe lijn toegepast. De blauwe lijn is minder aantrekkelijk, maar noodzakelijk om het tijdelijke karakter van het parkeren te laten zien. Een slimme keuze in materiaal zorgt ervoor dat de lijn zoveel mogelijk past bij haar omgeving.

54

MEUBILAIR IN DE OPENBARE RUIMTE In de openbare ruimte staan verschillende inrichtingselementen zoals bankjes, afvalbakken en lantaarnpalen. In de Hoofdstraat wordt gekozen voor een eenduidig, kwalitatief hoogwaardig beeld. Dit betekent dat de kleuren en vormen van alle elementen op elkaar afgestemd worden. Een gedekte donkergroene, zwarte of donkergrijze tint past bij de traditionele uitstraling van de straat en zorgt ervoor dat de elementen wat wegvallen tegen de achtergrond. De gemeente is verantwoordelijk voor een groot deel van de afstemming, omdat zij veel van de elementen in de straat plaatst. Andere partijen en particulieren kunnen bijdragen aan een rustig en samenhangend beeld door bijvoorbeeld elektriciteitskasten of brievenbussen in een bijpassende kleur uit te voeren.

55

FYSIEKE BELEMMERINGEN Fysieke belemmeringen (paaltjes, betonblokken, verankerde bollen, etc.) zijn soms nodig om verkeersdeelnemers op hun plek te houden en om ‘wild parkeren’ tegen te gaan. Maar ze nemen wel ruimte in, die bijvoorbeeld voetgangers goed kunnen gebruiken op de trott o i r s . Vo o r e e n d u i d i g h e i d i n h e t b e e l d i s h e t wenselijk om maar één type of soort toe te p a s s e n . Vo o r d e H o o f d s t r a a t z i j n d i t p a a l t j e s . Fysieke belemmeringen zijn geen doel op zich in de Hoofdstraat en waar mogelijk worden geen paaltjes geplaatst. Wanneer er toch paaltjes staan, worden ze netjes op dezelfde afstand van de trottoirband geplaatst, zodat ze zo min mogelijk het beeld verstoren. Om dezelfde reden wordt gekozen voor een kwalitatief hoogwaardig paaltje met een traditionele uitstraling, waarvan de kleur afgestemd is op de andere inrichtingselementen in de openbare ruimte.

56

B O R D E N P L A AT S E N In de Hoofdstraat zijn veel borden aanwezig. Ve r k e e r s b o r d e n , a a n w i j z i n g s b o r d e n , s t r a a t naambordjes en de borden van het fietsnetw e r k . Ve e l b o r d e n k a n a l s n e l z o r g e n v o o r e e n rommelige aanblik. Het is daarom zaak om borden te groeperen. Bijvoorbeeld door een aantal borden samen op één paal te plaatsen. H e t a a n t a l p a l e n i n d e s t r a a t k a n b e p e r k t w o rden door borden op te hangen aan bijvoorbeeld de lantaarnpalen.

57

RECLAMEBORDEN EN UITSTALLINGEN Naast gevelreclames wordt er door ondernemers ook vaak reclame en andere uitstallingen in het (semi) openbare gebied neergezet. Hierbij gaat het met name om stoepborden en uitstalling van producten e n r e k k e n . O m d e H o o f d s t r a a t n i e t v e r d e r t e v e rsmallen, een goed gebruik van het trottoir en een rustig ruimtelijk beeld te creëren dienen borden in een lijn te staan. In de Hoofdstraat veelal langs de trottoirband. Uitstallingen (producten en rekken) worden over het algemeen dicht bij de ingang gezet en dus tegen de gevel. Creëer een overzichtelijk beeld en probeer de smalle trottoirs niet verder te versmallen. Gebruik

Tr a d i t i o n e e l o g e n d e u i t s t a l l i n g e n p a s s e n d b i j d e s t i j l v a n d e w i n k e l

stoepborden en uitstallingen die passen bij de uitstraling van de gevel en het pand. Denk ook aan afstemming met de uitstallingen van de buren. Het historische karakter van de Hoofdstraat kan benadrukt worden door te kiezen voor kwalitatief hoogwaardige borden in plaats van bijvoorbeeld modellen met een kunststof voet. Eenvoudige uitstallingen tegen de gevel 58

Luifels zijn op elkaar afgestemd

Te r r a s j e s z i j n o o k e e n v o r m v a n u i t s t a l l i n g . O o k h i e r k a n g e k o z e n w o r d e n v o o r g e d e k t e k l e u r e n e n e e n m e e r t r a d i t i o n e l e u i t s t r a l i n g . 59

GROEN IN DE OPENBARE RUIMTE Het groen in de openbare ruimte begeleidt het beeld van de langere historische lijn, maar begeleidt ook het beeld van de statige panden en de bestrating van de Hoofdstraat. De inrichting met groen zorgt in de Hoofdstraat voor een aanvulling op het decor en het meubilair van de openbare ruimte. Groen draagt daarmee in een belangrijke mate bij aan de sfeer en beleving van de straat. Maar dan dient het wel conform de cultuurhistorische waarde te worden onderhouden. Dit betekent overigens niet dat overal vrijelijk bomen geplaatst kunnen worden, want de ruimte is zowel bovengronds als ondergronds beperkt. D e l a a n b e p l a n t i n g v a n d e H o o f d s t r a a t i s e e n o n d e rdeel van de gehele ontwikkelingslijn van west naar oost, van de Beetsterweg en de Hoofdstraat naar d e Va n H a r i n x m a w e g . H e t i s v a n b e l a n g d a t n i e u w e bomen een aanvulling vormen op deze historische lijn, dus zowel op de goede plek staan als van de goede soort zijn.

60

DE JUISTE BOOM OP DE JUISTE PLEK Een boom zorgt voor verblijfskwaliteit op die specifieke plek en voor visuele kwaliteit van v e r d e r o p i n d e s t r a a t . Te n m i n s t e , a l s d e b o o m goed en in het cultuurhistorische gedachtegoed wordt onderhouden. Goed onderhoud van bomen zorgt voor een opgeruimde aanblik. Dit past bij de kwaliteit en uitstraling van de monumenten in de straat en zorgt voor behoud van de overzichtelijkheid van de straat. Op e l k e b e s c h i k b a r e p l e k ( b o v e n g r o n d s e n o n d e rgronds) wordt gezocht naar de meest passende oplossing voor het gehele straatbeeld. Waarbij rekening wordt gehouden met voldoende ruimte voor het onderhoud en de eventuele overlast van bomen op de omgeving. Va n o u d s h e r z i j n L i n d e n ( Ti l i a ) d e b o o m s o o r t van de Hoofdstraat. Deze zijn in verschillende vormen aanwezig (geweest): als volgroeide boom en als vormsnoei in de vorm van leilinden en gekandelaberde linden.

61

D E V O R M E N VA N D E L I N D E De grotere volgroeide lindes zijn de norm, zeker op plekken waar voldoende ruimte is, zoals in de bermen in het westelijke deel van de Hoofdstraat. Kandelaberen is een snoeitechniek, waarbij de takken van een boom afgezaagd worden waardoor de boom de vorm van een kandelaar krijgt. Dit heeft diverse functies, bijvoorbeeld om bomen te verkleinen die moeilijk toegang hebben tot lucht en water in de grond vanwege de bestrating die hen omringt. Deze keuze kan ook gemaakt worden wanneer bomen te dichtbij gebouwen groeien. Als ergens maar weinig ruimte is, dan zijn leilinden een betere keuze. Door hun beperkte hoogte zorgen ze ook voor minder schaduw op de gebouwen. Soms kan een leilinde heel handig zijn om minder aantrekkelijke gebouwen wat aan het beeld te onttrekken. Leilinden worden ook wel eens bewust ingezet als begeleiding van gebouwen. Per situatie zal bekeken worden welke vorm van de Linde het beste tot z’n recht komt.

62

HET LAGERE GROEN Het overige groen in de straat wordt laag gehouden, waardoor het straatbeeld overzichtelijk blijft. De bermen bestaan uit kort gras en bevatten soms lage struikjes. Daarnaast worden in de openbare ruimte lage, geschoren hagen toegepast.

63

TUINEN

KLASSIEKE TUIN

Planten in de tuinen zorgen voor groen in het

De oud-Friese voortuinen lijken vaak op een

straatbeeld. Het is dus wenselijk om veel groen

Franse tuinstijl met rechte lijnen en lage

en weinig verharding toe te passen en om het

blokken van haagjes. In zo’n tuin staat het

groen goed te onderhouden. Ook in hele kleine

gebouw centraal, van waaruit rechte assen

strookjes voor huizen kan groen worden toe-

door de tuin lopen die de tuin opdelen in klei-

gevoegd, bijvoorbeeld in potten. Maar het zijn

nere vakken. Bij dit soort tuinen gaat het om

de grotere (over)tuinen die een bijzondere plek

de balans tussen het karakter van de elemen-

in nemen en veel extra kwaliteit leveren in de

ten in de tuin en symmetrie, waardoor er rust

H o o f d s t r a a t . Ve e l t u i n e n k e n n e n e e n k l a s s i e k e

in de tuin ontstaat. In de overtuinen in de

opzet, wat goed past bij het traditionele beeld

Hoofdstraat wordt een meer klassieke Engel-

van de straat. Soms zijn dit nog echt de tradi-

se stijl toegepast met vrijere ronde vormen,

t i o n e l e t u i n e n v a n v r o e g e r, m a a r e r k o m e n o o k

grasvelden en waterpartijen.

m e e r m o d e r n e v a r i a t i e s o p d i t t h e m a v o o r.

64

M AT E R I A L E N E N S O O R T E N In een klassieke tuin worden veelal authentieke materialen gebruikt in combinatie met klassieke plantcombinaties. Het bestratingsmateriaal bestaat uit klinkers, split en kiezelp a a d j e s . P l a n t e n z o a l s B e u k , B u x u s , Ta x u s e n P o r t u g e s e L a u r i e r, d i e z i c h g o e d i n e e n v o r m laten snoeien, passen goed in een klassieke tuin. Borders zijn gevuld met Hollandse s o o r t e n z o a l s H o r t e n s i a ’s , L a v e n d e l , R o z e n e n Vrouwenmantel. Passender zijn dus de inheemse soorten. Wat niet betekent dat andere soorten niet voor kunnen komen. Om een voorbeeld te geven: een coniferenhaag is snel dicht en groen, maar niet inheems. Strak onderhouden zou één kleine conifeer best een plek kunnen krijgen in een oud-Friese voortuin. Maar als erfafscheidingshaag passen inheemse haagplanten zoals d e L i g u s t e r, H a a g b e u k o f W i l d e R o o s b e t e r i n het beeld van de Hoofdstraat.

65

SOLITAIR Een solitair is een object, een plant of een groepje van dezelfde planten bij elkaar die op een vrije plek in een tuin direct de aandacht trekken. Bijvoorbeeld een enkele boom op een grasveld of een standbeeld in een border van bodembedekkers. Omdat het om een in-hetoog-springend element gaat, kan het qua vorm of materiaalgebruik afwijken van de omgeving. Een solitair kan daarom best een exotische plant zijn of een afwijkende kleur hebben. Het is vooral van belang om de solitair een mooie, vrije plek te geven waar hij goed tot zijn recht komt. Dus op een plek met een rustige achtergrond en niet te dicht bij andere aandachtstrekkers zoals het gebouw of andere solitairen.

66

.

LANGS DE VOORZIJDE Waar de straat smaller is, zijn geen voortuinen. Grote statige panden hebben dan vaak een laag afgescheiden sierhekwerk. Belangrijk is dat de ruimte optisch doorloopt tot aan de gevel. De voorzijde van de voortuinen vormt een eerste aanblik en een eerste begrenzing van d e s t r a a t e n h e t t r o t t o i r. O o k h i e r s t a a n v e e l traditionele sierhekken eventueel met gemetselde of stenen staanders. Dit zorgt voor continuïteit in het beeld. Deze voorste grens is sterk medebepalend voor het traditionele beeld van de Hoofdstraat. Hagen passen ook in het traditionele beeld en zorgen voor een groene aanblik. Daarnaast is het voor het groene totaalbeeld van de Hoofdstraat wenselijk, dat vanaf de straat in de voortuinen kan worden gekeken. Door haagjes en muurtjes aan de voorzijde laag te houden blijft dit mogelijk.