Bijlage 1 Taalbeleidsplan Mei-inoar Frysk

Mei-inoar Frysk: Frysk foar elkenien

Inhoudsopgave Samenvatting...........................................................................................................................................3 Gearfetting ...............................................................................................................................................4 1. Inleiding ...............................................................................................................................................5 2. Waar staan we nu?..............................................................................................................................6 3. Wettelijke kaders .................................................................................................................................8 4. Waar willen we naartoe? ...................................................................................................................10 5.

Wat gaan we daarvoor doen? ...........................................................................................................11 5.1 Onderwijs .....................................................................................................................................11 5.2 Bestuur.........................................................................................................................................12 5.3 Cultuur & Media ...........................................................................................................................13 5.4 Zorg & Welzijn..............................................................................................................................14 5.5 Bedrijfsleven & Toerisme .............................................................................................................15 6. Hoe gaan we de aanpak borgen? .....................................................................................................16 7. Monitoring en evaluatie .....................................................................................................................17 8. Financiën ...........................................................................................................................................18

2

Samenvatting Voor veel inwoners van de gemeente Opsterland is het Fries hun ‘memmetaal’: de taal die het meest vertrouwd voelt en waarin zij zich het gemakkelijkst uitdrukken. Toch maakt het Fries in het dagelijks leven en in officiële situaties vaak plaats voor het Nederlands. Daarom wil de gemeente Opsterland het gebruik van het Fries versterken door de taal zichtbaarder te maken en het gebruik in verschillende domeinen te stimuleren. Hoewel maatschappelijke ontwikkelingen invloed hebben op het taalgebruik, blijft het Fries in de gemeente Opsterland veel gebruikt. Onderzoek toont aan dat inwoners hoog scoren op taalvaardigheid (93,6% verstaat Fries goed tot zeer goed), wat benadrukt dat de taal een belangrijk onderdeel van de lokale identiteit vormt. Het aflopen van het voorgaande taalbeleid Romte foar Taal (2021–2025) en het ontstaan van nieuwe ambities, bieden aanleiding tot vernieuwing. Deze nota is tot stand gekomen met inwonersparticipatie en gesprekken met partners. De uitkomsten van de inwonersparticipatie geven richting aan de domeinen waarop we het stimuleren van het Fries als eerste inzetten. Het beleid volgt de indeling van het Europees Handvest voor regionale en minderheidstalen en richt zich op vijf domeinen: Onderwijs, Bestuur, Cultuur & Media, Zorg & Welzijn en Bedrijfsleven & Toerisme.

Per domein is in kaart gebracht wat er al gebeurt, welke partners betrokken zijn en welke doelstellingen gelden. Afhankelijk van de invloed van de gemeente vervullen we verschillende rollen: ondersteunen, bewustwording vergroten, stimuleren, faciliteren en regisseren. Deze rollen bepalen het ambitieniveau. De visie van het beleid is het Fries zichtbaar en vanzelfsprekend maken in de samenleving. Het beleid streeft naar gelijkwaardigheid tussen Fries en Nederlands, waarbij inwoners zich vrij voelen om hun voorkeurstaal te gebruiken. De doelstelling is het creëren van randvoorwaarden die het gebruik van het Fries in alle domeinen stimuleren. Daarbij hanteert de gemeente vijf uitgangspunten: gelijkwaardigheid, respect voor voorkeurstaal, actieve voorbeeldfunctie, uitnodigende houding en bewuste keuzes voor tweetaligheid. Om het Fries structureel te verankeren, zet de gemeente in op interne promotie (bewustwording, scholing, praktische ondersteuning), samenwerking met externe organisaties, kennisborging en structurele financiering. Monitoring vindt plaats via interne gegevens en in samenwerking met partners zoals bibliotheken, onderwijs- en zorginstellingen. Met deze aanpak krijgt het Fries een vaste plek in het dagelijks werk van de gemeente en haar partners.

3

Gearfetting Foar in soad ynwenners fan de gemeente Opsterlân is it Frysk har memmetaal: de taal dy’t it meast fertroud fielt en dêr’t sy har it maklikst yn útdrukke. Dochs makket it Frysk yn it deistich libben en yn offisjele situaasjes faak plak foar it Nederlânsk. Dêrom wol de gemeente Opsterlân it brûken fan it Frysk fersterkje troch de taal sichtberder te meitsjen en it gebrûk yn ferskillende domeinen te stimulearjen. Hoewol’t maatskiplike ûntwikkelingen ynfloed hawwe op it taalgebrûk, bliuwt it Frysk yn de gemeente Opsterlân in soad brûkt. Undersyk toant oan dat ynwenners heech skoare op taalfeardigens (93,6% ferstiet Frysk goed oant tige goed), wat beklammet dat de taal in wichtich ûnderdiel foarmet fan de lokale identiteit. It ôfrinnen fan it foargeande taalbelied Romte foar taal (2021–2025) en it ûntstean fan nije ambysjes, biede oanlieding foar fernijing. Dizze nota is ta stân kommen mei ynwennerspartisipaasje en petearen mei partners. De útkomsten fan de ynwennerspartisipaasje jouwe rjochting oan de domeinen dêr’t wy it stimulearjen fan it Frysk as earste ynsette. It belied folget de yndieling fan it Europeesk Hânfêst foar regionale en minderheidstalen en rjochtet him op fiif domeinen: Underwiis, Bestjoer, Kultuer & Media, Soarch & Wolwêzen en Bedriuwslibben & Toerisme.

Per domein is yn kaart brocht wat der al bart, hokker partners belutsen binne en hokker doelstellingen jilde. Ofhinklik fan de ynfloed fan de gemeente ferfolje wy ferskillende rollen: stypje, bewustwurding fergrutsje, stimulearje, fasilitearje en regissearje. Dizze rollen bepale it ambysjenivo. De fyzje fan it belied is it Frysk sichtber en fanselssprekkend te meitsjen yn de mienskip. It belied stribbet nei lykweardigens tusken Frysk en Nederlânsk, dêr’t ynwenners har frij by fiele om har foarkarstaal te brûken. De doelstelling is it kreëarjen fan rânebetingsten dy’t it brûken fan it Frysk yn alle domeinen stimulearje. Dêrby hantearret de gemeente fiif útgongspunten: lykweardigens, respekt foar foarkarstaal, aktive foarbyldfunksje, útnûgjende hâlding en bewuste karren foar twataligens. Om it Frysk struktureel te ferankerjen, set de gemeente yn op ynterne promoasje (bewustwurding, oplieding, praktyske stipe), gearwurking mei eksterne organisaasjes, kennisboarging en strukturele finansiering. Monitoaring wurdt dien fia ynterne gegevens en yn gearwurking mei partners lykas biblioteken, ûnderwiis- en soarchynstellingen. Mei dizze oanpak krijt it Frysk in fêst plak yn it deistich wurk fan de gemeente en har partners.

4

1. Inleiding In de gemeente Opsterland speelt de Friese taal een belangrijke rol. Voor veel inwoners is het Fries de ‘memmetaal’, de taal die het dichtstbij staat en waarin je je het makkelijkst uitdrukt. Van een afspraak bij de huisarts die in het Fries kan, tot Friese les op school, of Friestalige straatnamen in het dorp: het zijn alledaagse situaties waarin het Fries steeds zichtbaarder wordt. Om deze ontwikkeling te versterken, stimuleert de gemeente het gebruik van het Fries in verschillende domeinen. Het spreken van de Friese taal in alledaagse situaties is niet altijd vanzelfsprekend. In het straatbeeld en in alledaags contact maakt het Fries regelmatig plaats voor het Nederlands. Ook in officiële situaties, zoals bij de gemeente of andere instanties, wordt het Fries nog beperkt gebruikt. Tegelijkertijd zien we de laatste jaren een verschuiving ontstaan: meertaligheid wordt steeds meer gezien als een verrijking, waarbij talen goed naast elkaar kunnen bestaan. Het aflopen van het voorgaande Fries taalbeleid Romte foar Taal (2021–2025) biedt een natuurlijk moment om het beleid te herzien en te actualiseren. De afgelopen jaren zijn er nieuwe inzichten en ambities ontstaan, zowel lokaal als op provinciaal en landelijk niveau.

Zo bevat de nieuwe Bestjoersôfspraak Fryske Taal en Kultuer (2024–2028) aangescherpte afspraken voor gemeenten, zoals het aanstellen van een meertaligheidscoördinator en het versterken van het Fries in de kinderopvang en het onderwijs. Om daarbij aan te sluiten is vernieuwing van het gemeentelijk beleid nodig. ‘’We voeren het Fries taalbeleid met voortvarendheid uit. Wij vinden dat de gemeente voorop moet lopen en het Fries meer moet gebruiken, ook digitaal. Zo ontstaat er een betere balans tussen het gebruik van het Nederlands en het Fries. Nieuwe projecten geven we een Friese naam. Bij vervanging van plaatsnaamborden wordt voortaan de Friese naam boven de Nederlandse naam geplaatst. We vragen aan organisaties die we subsidiëren wat zij doen om het Fries zichtbaar te maken en te gebruiken.’’ - Coalitieakkoord: ‘Mei-inoar foarút 2022-2026’ Als gemeente vinden we het belangrijk om nieuw beleid te baseren op de dagelijkse praktijk en de mensen die daarin wonen en werken. Daarom is deze nota tot stand gekomen met inwonersparticipatie. Inwoners konden via een enquête hun ideeën en ervaringen delen. Ook zijn er gesprekken gevoerd binnen de gemeentelijke organisatie en met externe partners over de rol van de Friese taal binnen de verschillende beleidsterreinen.

Deze input vormt de basis voor dit vernieuwde taalbeleid, dat de stip op de horizon schetst: waar willen we naartoe? De concrete acties die daarbij horen worden uitgewerkt in een uitvoeringsplan dat ter besluitvorming aan het college wordt voorgelegd. Deze nota is gebaseerd op de indeling van het Europees Handvest voor regionale en minderheidstalen en richt zich op vijf domeinen: Onderwijs, Bestuur, Cultuur & Media, Zorg & Welzijn, en Bedrijfsleven & Toerisme.

5

2. Waar staan we nu? De Friese taal is een belangrijk onderdeel van de identiteit van veel inwoners van de gemeente Opsterland. Onderzoek laat zien dat het percentage sprekers van het Fries redelijk stabiel blijft door de jaren heen1 maar de taal wordt nog altijd bedreigd.2 Maatschappelijke ontwikkelingen beïnvloeden het gebruik van het Fries.

Maatschappelijke ontwikkelingen Verschillende maatschappelijke ontwikkelingen hebben invloed op het gebruik van de Friese taal. Allereerst speelt leeftijd een rol. Uit onderzoek van de Fryske Akademy en Planbureau Fryslân, blijkt dat oudere generaties over het algemeen een hogere Friese taalvaardigheid hebben dan jongere generaties. Mensen boven de vijftig gebruiken de taal bovendien vaker in hun directe omgeving, bijvoorbeeld met hun partner of buren. Tegelijkertijd is onder jongeren sprake van een groeiende solidariteit met het Fries. Zij ervaren ook meer vrijheid om de taal te gebruiken in contact met professionals. Een andere ontwikkeling heeft betrekking tot de gemiddelde taalvaardigheid in het Fries. Over het algemeen is de beheersing van het Nederlands hoger dan die van het Fries. Zelfs moedertaalsprekers beheersen het Nederlands vaak beter, vooral op het gebied van lezen en schrijven. De vaardigheden spreken en verstaan lijken stabiel te blijven, en voor lezen en schrijven zijn de percentages toegenomen. Dit betekent dat de lees- en schrijfvaardigheid zijn gestegen sinds 1995, hoewel schrijfvaardigheid nog altijd relatief laag blijft. Deze factoren dragen eraan bij dat het Fries nog steeds als een kwetsbare taal wordt beschouwd. Tot slot spelen digitalisering en technologische ontwikkelingen een steeds grotere rol in de toekomst van het Fries.

De provincie Fryslân investeert actief in digitale taalhulpmiddelen, zoals de spellingschecker en vertaaltool Frysker. Daarnaast wordt er gewerkt aan Friese spraaktechnologie, zodat inwoners in de toekomst ook in het Fries kunnen communiceren met hun telefoon, smartspeaker of zelfs een zorgrobot.

Taalsituatie in de mienskip De provincie Fryslân publiceert elke vier jaar de Fryske Taalatlas. Deze taalatlas geeft een overzicht van het beheersingsniveau en het gebruik van de Friese taal. Het meest recente rapport komt uit 2020 en is gebaseerd op cijfers uit 2019. Dit rapport geeft inzicht in het gebruik en de ontwikkeling van de Friese taal binnen de gemeente Opsterland. Uit de Taalatlas blijkt dat 93,1% van de Friezen het Fries vrij aardig tot heel goed kan verstaan. In de gemeente Opsterland ligt dit percentage iets hoger, met 93,6% van de inwoners die zelfs aangeven de taal goed tot heel goed te kunnen verstaan. Ook in spreekvaardigheid scoort Opsterland boven het provinciale gemiddelde: 77,2% van de inwoners spreekt het Fries goed tot heel goed.

Verstaan Spreken Lezen Schrijven

Opsterland Heel goed/goed

Vrij aardig

93,6% 77,2% 58,2% 18,2%

4,7% 6,4% 25,3% 25,9%

Met moeite/hele maal niet 1,6% 16,4% 16,5% 55,9%

Fryslân Heel goed/goed

Vrij aardig

84,1% 64,1% 52,4% 15,9%

9,0% 9,2% 25,1% 21,6%

Met moeite/hele maal niet 6,9% 26,8% 22,6% 62,6%

Wat betreft de Friese taal als moedertaal geeft 57,3% van de Friezen aan het Fries als (mede) moedertaal te hebben. In Opsterland ligt dit aandeel hoger, namelijk op 71,5%.

1 Buurke, 2025; Gorter e.d., 1984; Gorter & Jonkman, 1995; Klinkenberg e.a., 2018 2 Kuipers & Zandberg & Kircher, 2020; UNESCO, 2010

6

Taalsituatie in de gemeentelijke organisatie In 2022 heeft de provincie Fryslân een onderzoek uitgevoerd naar de beheersing van het Fries en de taalhouding binnen gemeentelijke organisaties. In totaal hebben 34 medewerkers van de gemeente Opsterland aan dit onderzoek deelgenomen. De uitkomsten zijn niet representatief, maar geven wel een impressie van de taalsituatie in de gemeentelijke organisatie. Uit dit onderzoek blijkt dat 93% van de respondenten het Fries goed tot heel goed kunnen verstaan. De actieve taalvaardigheid ligt lager: 50% spreekt goed tot heel goed Fries, en 58% kan het goed tot heel goed lezen. Schrijven blijkt het lastigst: slechts 21% schrijft goed tot heel goed Fries. De helft van de respondenten geeft aan dat zij vaak mondeling Fries contact hebben met collega’s. In grotere interne overleggen wordt echter vaker Nederlands gesproken. Schriftelijk komt het Fries nauwelijks voor. De respondenten is ook gevraagd of zij het de verantwoordelijkheid van de gemeente vinden, samen met de provincie en het Rijk, om de Friese taal te beschermen. Een ruime meerderheid (74%) is het hiermee eens. Daarnaast vindt 82% het belangrijk dat medewerkers van Friese gemeenten het Fries kunnen verstaan. Andere taalvaardigheden, zoals spreken, lezen en schrijven, worden als minder belangrijk gezien.

Slechts 18% is het eens met de stelling dat gemeentemedewerkers het goede voorbeeld moeten geven in het gebruik van het Fries.

7

3. Wettelijke kaders De Friese taal en cultuur wordt beschermd en bevorderd door verschillende wetten en verdragen op Europees, nationaal, provinciaal en lokaal niveau. Deze kaders geven richting aan de inspanningen van de gemeente bij de ontwikkeling van het nieuwe Fries taalbeleid.

Europees Als lidstaat van de Raad van Europa heeft Nederland zich gecommitteerd aan de bescherming en bevordering van de Friese taal. Een kerntaak van de Raad van Europa is het beschermen en bevorderen van de rijkdom en diversiteit van het talig en cultureel erfgoed in de Europese Unie. Europees Handvest voor regionale talen of talen van minderheden (1998) Met het Europees Handvest heeft de Rijksoverheid zich verplicht om het Fries in de provincie Fryslân te beschermen en bevorderen. Het Fries is erkend onder Deel II én III van dit Handvest en heeft daarmee het hoogste niveau van erkenning. In dit Handvest zijn verschillende maatregelen uitgewerkt die betrekking hebben tot zeven thema’s: onderwijs, rechterlijke autoriteiten, bestuurlijke autoriteiten & openbare diensten, media, culturele activiteiten & voorzieningen, economisch & sociaal leven en grensoverschrijdende uitwisselingen.

Landelijk Ook op landelijk niveau is de positie van het Fries als officiële taal erkend. Dankzij het rapport van de Commissie Friese Taalpolitiek (1970), heeft Nederland de Friese taal als officiële taal herbevestigd. Dit rapport legde de basis voor het huidige landelijke beleid. Deze landelijke wetten zijn vooral bedoeld ter bescherming en bevordering van de Friese taal. Wet gebruik Friese taal (2014) Met de invoering van de Wet gebruik Friese taal zijn de mogelijkheden voor het gebruik van het Fries in het rechtsverkeer en het bestuurlijk verkeer versterkt. De wet bepaalt dat het Fries en het Nederlands de officiële talen van de provincie Fryslân zijn en waarborgt hiermee de gelijke positie van het Fries en het Nederlands. Bestjoersôfspraak Fryske taal en kultuer (2024-2028) In de Bestjoersôfspraak Fryske taal en kultuer (hierna: BFTK) leggen Rijk en provincie Fryslân vast hoe zij de komende jaren gaan werken aan de bescherming en bevordering van de Friese taal en cultuur. De BFTK is een uitwerking van de verdragsverplichtingen voor de Friese taal en cultuur die voortkomen uit de internationale verdragen en de Wet gebruik Friese taal. Ook de BFTK richt zich op de verschillende domeinen als het Onderwijs, Bestuur, Cultuur & Media en Zorg & Welzijn, maar ook op Fries in het rechtsverkeer en uitwisseling over de grenzen heen.

Provinciaal De provincie Fryslân heeft een belangrijke rol in het behouden en bevorderen van de Friese taal. Zo maakt de provincie haar eigen beleids- en uitvoeringsplannen die gebaseerd zijn op en in overeenstemming zijn met Europese en nationale verdragen en wetten. Daarnaast vervult zij de rol van Taalschipper, waarbij het de betrokken organisaties op het Friese taaldossier coördineert, verbindt en inspireert. De provincie zit de bestuurlijke overleggen omtrent het Fries voor, inspireert en bewaakt gemaakte afspraken. Taalnota Fansels Frysk (2025-2028) Met de provinciale taalnota Fansels Frysk presenteert de provincie haar ambities op het gebied van Fries taalbeleid. In de taalnota is aandacht voor het Fries in de thuissituatie, in het onderwijs, op het werk, in de vrije tijd en in de openbare ruimte. Ook is er aandacht voor het Fries bij de overheid, de rechtbank en in de zorg. Wetenschappelijk onderzoek is de basis van deze taalnota.

8

Lokaal Ook de Friese gemeenten hebben wet- en regelgeving omtrent de Friese taal. De intensiviteit en de ambitie ervan verschilt per gemeente. De gemeente Opsterland besteedt in de onderstaande documenten specifiek aandacht aan de Friese taal. Taalbeleid Fries gemeente Opsterland De Friese gemeenten die onder de Wet gebruik Friese taal vallen zijn verplicht om Fries taalbeleid te formuleren. Het oude taalbeleid ‘Ruimte voor taal’ komt uit 2021 is daarmee verouderd. De nota die nu voor u ligt geldt als hernieuwde beleidsnota. Verordening Fries in het bestuurlijk verkeer Opsterland 2017 Naast het Fries taalbeleid moeten gemeenten de regels en afspraken uit het beleid vaststellen doormiddel van een verordening. De verordening bevat regels over Fries in het bestuurlijk verkeer

9

4. Waar willen we naartoe? In dit hoofdstuk wordt de visie rondom het Fries taalbeleid uiteengezet. We beschrijven de ambities die we nastreven, de doelstelling die daaruit voortvloeit, en de uitgangspunten. Deze elementen vormen samen het kompas voor het versterken van de positie van de Friese taal.

Ambitie De gemeente Opsterland wil vooroplopen in het zichtbaar maken en gebruiken van het Fries. Taal is meer dan een communicatiemiddel: het is onderdeel van identiteit, het verbindt ons en vormt onze mienskip. Daarom voeren we een inclusief taalbeleid waarin gelijkwaardigheid tussen Fries en Nederlands centraal staat. Inwoners moeten zich vrij en uitgenodigd voelen om hun voorkeurstaal te gebruiken in contact met de gemeente.

Doelstelling Het Fries taalbeleid draagt bij aan de volgende doelstelling: Het creëren van randvoorwaarden voor het stimuleren van de Friese taal, zodat het gebruik van de taal in verschillende domeinen van de Opsterlandse samenleving natuurlijker en vanzelfsprekender is.

Uitgangspunten: Bij het realiseren van bovenstaande doelstelling staan de volgende uitgangspunten centraal: Gelijkwaardigheid: de gemeente streeft naar gelijkwaardigheid tussen het Fries en het Nederlands. Omdat het Fries in de praktijk nog niet altijd dezelfde positie inneemt, zetten we ons in om die positie te versterken. Voorkeurstaal: de gemeente creëert een omgeving waarin iedereen – inwoners, ambtenaren en bestuurders – zijn of haar voorkeurstaal kan gebruiken, met wederzijds respect voor elkaars keuze. Voorbeeldfunctie: de gemeente heeft een voorbeeldfunctie en gebruikt en stimuleert het Fries actief. Uitnodigend: de gemeente draagt het Fries zichtbaar uit en nodigt inwoners uit om de taal te gebruiken. Tweetaligheid: de gemeente maakt bewust een keuze voor óf het Fries óf het Nederlands, afhankelijk van de situatie. We kiezen ervoor om beide talen soms te combineren: in plaats van standaard beide talen te gebruiken, verwerken we het Fries in onze Nederlandse teksten en het Nederlands in onze Friese teksten. Wat is het verschil tussen dubbeltalig en tweetalig?: Bij dubbeltalig wordt én het Nederlands én het Fries gebruikt: de tekst moet volledig in beide talen worden aangeleverd.

Bij tweetalig wordt óf het Nederlands óf het Fries gebruikt: de tekst hoeft maar in één taal aangeleverd te worden en het is mogelijk om Friese woorden, zinnen of citaten toe te voegen aan een Nederlandse tekst, en Nederlandse woorden, zinnen of citaten aan een Friese tekst.

10

5. Wat gaan we daarvoor doen? Deze nota richt zich op vijf domeinen: Onderwijs, Bestuur, Cultuur & Media, Zorg & Welzijn, en Bedrijfsleven & Toerisme. In de komende jaren zetten we ons in om het Fries binnen deze domeinen te versterken. Elk jaar ligt de focus op één domein; we streven er dus niet naar alle beleidsdoelen tegelijk te realiseren, maar bepalen jaarlijks welk domein onze prioriteit heeft. Dankzij inwonersparticipatie weten we welke domeinen als het meest belangrijk worden ervaren. Deze prioritering bepaalt ook de volgorde van dit hoofdstuk. Per domein is in kaart gebracht wat er al gebeurt en welke rol externe partners spelen. Als gemeente vervullen we binnen elk domein een andere rol. Dit is afhankelijk van de mate van invloed de gemeente daar heeft. Die verschillen in invloed bepalen ook het ambitieniveau per domein. Binnen het Fries taalbeleid kunnen we als gemeente de volgende rollen op ons nemen: Ondersteunen: de gemeente begeleidt organisaties bij het leggen van contact met de juiste aanbieders, waarbij organisaties zelf het initiatief nemen om de gemeente te benaderen. Bewustwording vergroten: de gemeente wijst organisaties op de waarde van het Fries en benadrukt de voordelen van gebruik. Stimuleren: de gemeente moedigt organisaties actief aan om het Fries te gebruiken en te bevorderen.

Faciliteren: de gemeente ondersteunt organisaties met middelen, voorzieningen en advies om het Fries toe te passen. Regisseren: de gemeente neemt volledig de regie over hoe het Fries wordt toegepast en stuurt actief op het gebruik ervan.

5.1 Onderwijs Onderwijs in het Fries speelt een belangrijke rol in het behoud en de overdracht van de taal. Het verplichte Fries in het basisonderwijs vormt daarbij een essentiële pijler. Ondanks deze verplichting blijft de kwaliteit en uitvoering van het Friese taalonderwijs een aandachtspunt. De gemeente heeft binnen dit domein slechts beperkte invloed; wij vervullen vooral een stimulerende rol en, waar mogelijk, een faciliterende rol. Wat doen we al? Peuter en kinderopvang De gemeente subsidieert het Tomke-project, een lees- en taalbevorderingsprogramma voor kinderen van 2 tot 5 jaar. Het project richt zich op het stimuleren van de taal- en leesontwikkeling van jonge kinderen. Peuter- en kinderopvanglocaties kunnen ondersteuning krijgen van het kenniscentrum Sintrum Frysktalige Berne Opfang (SFBO) bij het behalen van een meertaligheidscertificering. Deelname is vrijwillig, maar locaties worden actief benaderd. In 2025 zijn in de gemeente Opsterland 18 van de 23 opvanglocaties gecertificeerd als meertalig. Primair onderwijs Alle basisscholen in de gemeente werken aan Taalplan 2030, dat als doel heeft het Fries een structurele plek in het onderwijs te geven. Daarbij ontvangen zij ondersteuning van adviseurs van Cedin.

De ambitie van provincie en rijk is dat uiterlijk in 2030 alle scholen in het primair en voortgezet onderwijs het vak Fries op voldoende niveau aanbieden, volgens het zogenoemde A-profiel. Op alle basisscholen binnen de gemeente is een Taalondersteuner aanwezig. Deze ondersteunt leerkrachten vanaf groep 3 bij het vormgeven van het vak Fries en bij het gebruik van Fries als voertaal in andere vakken.

11

Wist je dat... meertaligheid goed is voor de taalontwikkeling, sociale vaardigheden én intellectuele ontwikkeling van kinderen? Kinderen die meertalig opgroeien zijn vaak taalgevoeliger, schakelen makkelijker tussen talen, leren sneller lezen én kunnen later makkelijker andere talen leren.3 Voortgezet onderwijs Scholen voor voortgezet onderwijs kunnen er vrijwillig voor kiezen om Fries als instructietaal te gebruiken. In de eerste klassen is Fries verplicht. Daarnaast hebben scholen de mogelijkheid om Fries als examenvak aan te bieden. Wat willen we bereiken? In het domein Onderwijs willen we aan de volgende doelstellingen werken: Alle kinderen in de gemeente –zowel Friestalige als Nederlandstalige en anderstalige kinderen– krijgen de kans om het Fries te leren. Kinderen in de gemeente raken vertrouwd met de taal van de mienskip en leren de cultuur en het erfgoed van de regio kennen. Het Fries wordt als onderwijstaal versterkt binnen de kinderopvang en het onderwijs. Om aan deze doelstellingen te werken, hanteren we de volgende aanpak: We stimuleren scholen en kinderopvanglocaties om het Fries structureel en in meer facetten te gebruiken. Hierbij ondersteunen wij hen met passend materiaal en begeleiding. We willen het Fries nadrukkelijker gaan koppelen aan cultuureducatie.

We onderzoeken hoe de spreiding van tweetalige kinderopvanglocaties verbeterd kan worden en hoe gastouders hierbij betrokken kunnen worden.

5.2 Bestuur Gemeenten kunnen de status en het maatschappelijk aanzien van het Fries versterken door bewust een Friestalige uitstraling aan te nemen. Dit kan op verschillende manieren, bijvoorbeeld door het Fries vaker in communicatie en dienstverlening te gebruiken, maar ook door het gebruik van de taal intern te stimuleren. Als gemeente zetten we ons nu al op diverse manieren in voor het behoud en de bevordering van het Fries. Daarom vervullen we binnen dit domein een regisserende rol. Wat doen we al? Intern Ons taalbeleid wordt elke vier jaar geëvalueerd. We beoordelen het huidige beleid en passen het aan waar nodig. Daarbij houden we ook rekening met eventuele nieuwe wettelijke voorschriften, zodat ons beleid actueel blijft. In gemeenteraadsvergaderingen wordt zowel Nederlands als Fries gesproken door raadsleden. De besluitenlijsten worden doorgaans in het Nederlands opgesteld. Medewerkers en raadsleden hebben de mogelijkheid om de eed of belofte in het Fries af te leggen. Wij bieden onze medewerkers cursussen Fries aan om de taalvaardigheid te bevorderen. Contact met inwoners Inwoners mogen de gemeente zowel schriftelijk als mondeling in het Fries benaderen. Medewerkers reageren, voor zover mogelijk, in dezelfde taal. Wanneer inwoners ons in het Fries aanschrijven, beantwoorden wij hen ook in het Fries.

In de aankleding van het gemeentehuis zijn al diverse Friese elementen aanwezig, zoals de nummering van de balies, bordjes met ‘Praat mar Frysk’ en de tekst op de toiletten. Op basis van de Wet gebruik Friese taal worden akten van de burgerlijke stand zowel in het Fries als in het Nederlands opgesteld. Dit geldt bijvoorbeeld voor trouwakten, geboorteakten en overlijdensakten.

3 o.a. gebaseerd op onderzoeken van Bialystok E; Baker C; Cummins J; Woudmans E; Surmont J;

Struys E & Duyck W 12

Inwoners die in onze gemeente trouwen, kunnen ervoor kiezen om het Fries te gebruiken tijdens de ceremonie. Bij de aangifte van de geboorte van een kind ontvangen ouders van de gemeente het Taalkado als stimulans voor het gebruik van het Fries. Gemeentelijke communicatie Alle beleidsstukken en projecten krijgen een Friese titel om de zichtbaarheid van de taal te vergroten. Berichten op onze sociale mediakanalen (LinkedIn, Instagram, Facebook en X) zijn vaak een mix van Fries en Nederlands. Citaten in het Fries worden ook in het Fries weergegeven. Ook nieuwsberichten van de gemeente bevatten doorgaans een combinatie van Fries en Nederlands, zodat beide talen zichtbaar blijven. Bij vervanging van plaats- en straatnaamborden wordt het Fries boven het Nederlands geplaatst, volgens onze huisstijl. Op de kleding van de buitendienst staat de Friese tekst ‘Foar de mienskip’. Wist je dat... 54% van de Friezen de Friese taal spreekt met zijn of haar partner?4 In de gemeente Opsterland kun je daarom ook trouwen in het Fries. Hiervoor zijn er Friestalige trouwambtenaren beschikbaar.

Wat willen we bereiken? In het domein Bestuur willen we aan de volgende doelstellingen werken: Het Fries wordt een structureel en zichtbaar onderdeel van de gemeentelijke organisatie. Bestuurders en ambtenaren hebben een positieve houding ten opzichte van de Friese taal en gebruiken het Fries actief in de communicatie met onze inwoners. Inwoners voelen zich vrij en welkom om hun voorkeurstaal te gebruiken in contact met de gemeente. Om aan deze doelstellingen te kunnen werken, hanteren we de volgende aanpak: We verankeren het Fries in interne richtlijnen en zorgen we dat in alle domeinen aandacht is voor de taal. We bieden de gemeentelijke website in de toekomst ook in het Fries aan. We bieden jaarlijks Friese cursussen aan die het bewustzijn en de Friese vaardigheden verbeteren. We onderzoeken de haalbaarheid van het formeel veranderen van de Nederlandstalige naam ‘Opsterland’ in ‘Opsterlân’ om zo de zichtbaarheid van het Fries en de betrokkenheid van de samenleving te vergroten.

5.3 Cultuur & Media Taal is meer dan een middel om te communiceren; het is een onderdeel van cultuur en identiteit. Daarom spelen cultuur en media een belangrijke rol in de versterking en ondersteuning van het Fries. Investeren in culturele uitingen draagt bovendien bij aan een positievere houding ten opzichte van de Friese taal. De gemeente vervult binnen dit domein vooral een rol die bewustwording vergroot en, waar mogelijk, een faciliterende rol. Wat doen we al? De gemeente heeft sinds 2024 een gemeentedichter. De gemeentedichter wordt voor een periode van twee jaar aangesteld en schrijft op verzoek of uit eigen initiatief gedichten en liederen in het Fries, Nederlands of in een mix van talen. Alle gedichten en liederen worden gepubliceerd op onze website. De gemeente heeft sinds kort een mediasamenwerking met SmelneFM, een lokale omroep die een belangrijke rol speelt in het informeren van inwoners. Binnen deze samenwerking is er ook aandacht voor de Friese taal:

4 Fryske Akademy, 2025: FA_Taalsurvey_1025__def_.pdf

13

De bibliotheek beschikt over een collectie Friese boeken en zet zich actief in voor leesbevordering in het Fries, onder andere tijdens de Friese Voorleesweek en via het programma Tomke. Ook informeert de bibliotheek jonge ouders over voorlezen en meertaligheid via het project BoekStart. De gemeente heeft een aantal musea die de Friese taal regelmatig gebruiken. Ook zijn er bij een aantal musea Friestalige educatieprogramma's, lesplaten of speurtochten voor kinderen beschikbaar. In de subsidieregelingen voor cultuurevenementen bij gemeente Opsterland moet de aanvrager zijn of haar doelen die betrekking hebben op het Fries aantonen in een subsidieaanvraag. Wist je dat… cultuur kan bijdragen aan de taalontwikkeling van kinderen? Door culturele verhalen, tradities en waarden te integreren in het onderwijs, kunnen kinderen zich beter identificeren met de taal en deze op een natuurlijke manier leren.5 (Expertisecentrum Het Talentenhuis)

Wat willen we bereiken? In het domein Cultuur & Media willen we aan de volgende doelstellingen werken: Het Fries versterken als cultuurtaal om de identificatie ermee te vergroten, waardoor de instap breder en inclusiever wordt. De positieve kruisbestuiving tussen sectoren bevorderen, met name op het gebied van cultuureducatie. Om aan deze doelstellingen te kunnen werken, hanteren we de volgende aanpak: We maken culturele en media-instellingen bewust van de voordelen van het gebruik van het Fries. We zoeken nauwere samenwerking met culturele en media-instellingen en delen inspirerende voorbeelden en stimuleren creatieve projecten.

5.4 Zorg & Welzijn Taal speelt ook een rol in het welbevinden van zorgvragers. Onderzoek laat zien dat communicatie in de moedertaal het gevoel van vertrouwen en geborgenheid vergroot. Het gebruik van taal bepaalt de afstand tussen verzorgende en zorgvrager. De invloed van de gemeente binnen dit domein is beperkt. Bij externe partners vervullen we daarom vooral een ondersteunende rol. Binnen onze eigen organisatie, zoals de gebiedsteams, is dit vaker een rol die bewustwording vergroot. Wat doen we al? Bij individuele begeleiding en hulp vanuit de gemeente wordt rekening gehouden met de voorkeurstaal van de cliënt. Voor een goed gesprek is het spreken van dezelfde taal van groot belang. Op het consultatiebureau krijgen (aanstaande) ouders informatie over het belang van taal voor de ontwikkeling van hun kind, evenals over de voordelen van meertaligheid. De Afûk werkt momenteel aan het project ‘Frysk yn ’e soarch’. Dit project biedt sociale teams van gemeenten en zorg- en welzijnsprofessionals in meertalige regio’s vrijblijvende voorlichting en advies. Wist je dat… mensen zich vaak beter kunnen uitdrukken in hun moedertaal? Door zich te uitten in de moedertaal voelen mensen zich veiliger en meer begrepen in zorgsituaties. Denk bijvoorbeeld aan mensen met dementie, waarbij vaak eerst de moedertaal terugkeert, terwijl andere talen wegvallen.6

5 Expertisecentrum Het Talentenhuis: De kracht van cultuur en creativiteit in taalontwikkeling op

school - Expertise Centrum Het Talentenhuis 6 Afûk & Alzheimer Nederland: Taalproblemen en dementie | Alzheimer Nederland

14

Wat willen we bereiken? In het domein Zorg & Welzijn willen we aan de volgende doelstellingen werken: Inwoners van de gemeente hebben de mogelijkheid om in contact met zorg- en welzijnsorganisaties het Fries te gebruiken. Zorg- en welzijnsorganisaties weten waar zij terechtkunnen voor deskundige ondersteuning op het gebied van de Friese taal. Om aan deze doelstellingen te kunnen werken, hanteren we de volgende aanpak: We willen zorginstellingen bewust maken van het belang van dienstverlening in de voorkeurstaal van cliënten door hen van relevante informatie te voorzien. We willen vragen over het Fries bij zorginstellingen vroegtijdig signaleren en de organisaties doorverwijzen naar de juiste partners.

5.5 Bedrijfsleven & Toerisme Ook in het Bedrijfsleven & Toerisme kan de Friese taal een onderdeel zijn van beleving, herkenning en gastvrijheid. Het is onderdeel van de authenticiteit van onze regio. Het gebruiken van een streektaal kan de lokale eigenheid versterken en bijdragen aan een warmere, persoonlijker ontvangst. De invloed van de gemeente binnen dit domein is beperkt, daarom hebben we vooral een ondersteunende rol. Wat doen we al? De Afûk en Merk Fryslân zetten zich in voor de promotie van Fryslân en het gebruik van het Fries in bedrijfsmarketing. Daarbij bieden zij workshops, cursussen en actieve begeleiding aan organisaties die hiermee aan de slag willen. De Toerisme Alliantie Fryslân (TAF) stimuleert de Friese gastvrijheidssector en ondersteunt organisaties met concrete ideeën en initiatieven. Het Andere Friesland zet zich in voor de promotie van de regio Zuidoost-Fryslân. De Friese taal wordt hierbij af en toe op een laagdrempelige manier ingezet, door hier en daar Friese woorden te gebruiken. Wist je dat… de meeste Friese bedrijven en organisaties positief tegenover het Fries staan? Het gebruiken van de taal van de klant vergroot de klanttevredenheid, versterkt de identiteit als Fries bedrijf en het is een goede klantenbinder.7

Wat wolle wy berikke? In het domein Bedrijfsleven & Toerisme willen we aan de volgende doelstellingen werken: Inwoners en bezoekers van de gemeente ervaren waardering voor de Friese taal. Ondernemers weten waar zij terechtkunnen voor deskundige ondersteuning op het gebied van de Friese taal. Om aan deze doelstellingen te kunnen werken, hanteren we de volgende aanpak: We ondersteunen bedrijven het Fries zichtbaar te maken in hun onderneming door hen te informeren over relevante regelingen en door te verwijzen naar de juiste partners.

7 Afûk: https://auk.frl/nl/op-it-wurk/advys/

15

6. Hoe gaan we de aanpak borgen? Om de aanpak van het vorige hoofdstuk te borgen, is het belangrijk dat de Friese taal niet afhankelijk is van een aantal sleutelfiguren. Of van losse projecten en subsidies, maar stevig is ingebed in het dagelijkse werk van de organisaties, inwoners en de gemeente. Deze borging doen we op de volgende manieren:

Interne promotie De gemeentelijke organisatie speelt een sleutelrol in het succes van het Friese taalbeleid. Daarom besteden we veel aandacht aan interne promotie van het Fries: • We zorgen voor interne bewustwording door campagnes, nieuwsberichten op intranet en het actief uitlichten van Friese initiatieven. • Medewerkers krijgen de mogelijkheid om Friese cursussen te volgen. Daarnaast delen we praktische tools zoals vertaalservices. • We zoeken de samenwerking op met andere beleidsterreinen, zodat het Fries overal de aandacht krijgt die het verdient.

Goede samenwerking De Friese taal moet niet alleen een belangrijk onderwerp zijn voor de interne organisatie, maar ook voor alle betrokken partners. Daarom zetten we in op een sterke en gezamenlijke aanpak: • We gaan met betrokken partners in gesprek om samen te werken aan een gezamenlijke visie op het Fries en om te verkennen hoe zij het Fries kunnen verankeren in hun eigen beleid. • We betrekken partners bij de ontwikkeling en uitvoering van projecten en activiteiten. • In de beleidsplannen van partners staat beschreven hoe zij bijdragen aan de Friese taal.

Expertise delen en behouden Kennis over de Friese taal mag niet afhankelijk zijn van individuele personen, maar moet overdraagbaar zijn. Niet alleen de gemeentelijke organisatie, maar ook betrokken partners dienen over voldoende expertise te beschikken. Daarom zetten we in op het delen en behouden van kennis: • Betrokken partners ontvangen relevante informatie over de Friese taal, zoals mogelijkheden voor subsidies en ontwikkelingen. • Eventuele lezingen, cursussen en andere scholingsmogelijkheden worden ook opengesteld voor betrokken partners.

Geld voor nu en later De uitvoering van het Fries taalbeleid kost geld. Binnen de gemeentelijke organisatie is hiervoor structureel geld beschikbaar. Maar er moet ook genoeg geld zijn voor de toekomst, daarom: • Maken we gebruik van provinciale subsidieregelingen, zoals Sichtberens. Hierdoor hebben we extra financiële mogelijkheden. • Onderzoeken we of specifieke projecten gefinancierd kunnen worden uit andere gemeentelijke budgetten. • Gaan we efficiënter om met beschikbare middelen. We prioriteren op basis van behoefte uit de samenleving. Inwonersparticipatie bepaalt welke thema’s de meeste aandacht krijgen.

16

7. Monitoring en evaluatie In de gemeente Opsterland willen we weten of het Fries taalbeleid werkt. Daarom meten we wat we doen en wat het oplevert. Monitoring en evaluatie helpen ons om te leren van wat goed gaat én van wat beter kan. Cijfers zien we daarbij niet als eindpunt, maar als startpunt voor het gesprek. Ze geven richting, maar het verhaal erachter is minstens zo belangrijk. We meten op twee manieren: 1. Cijfers (tellen): We gebruiken cijfers om te meten: hoeveel projecten zijn er uitgevoerd? Hoeveel inwoners hebben we hiermee bereikt? Hoeveel inwoners beheersen het Fries in de gemeente? Deze gegevens geven een beeld van de reikwijdte en het gebruik van onze maatregelen. 2. Verhalen (vertellen): We halen ook verhalen op, want cijfers zeggen niet alles: wat vinden de inwoners van de projecten? Hebben zij meer Fries gezien en gehoord in de gemeente? Voelen mensen zich meer verbonden met de Friese taal? Zo krijgen we zicht op de daadwerkelijke impact van het beleid op mensen. Tijdens de beleidstermijn monitort de gemeente het beleid op verschillende manieren. Allereerst door het taalbeleid elke vier jaar te evalueren. Dan beoordelen we het huidige beleid en passen het aan waar nodig. Ook houden we interne gegevens bij, zoals het aantal Friestalige activiteiten of projecten. Daarnaast vindt monitoring plaats in samenwerking met betrokken partners.

Wanneer partners relevante projecten uitvoeren, registreren zij zelf hoeveel mensen deelnemen en wat zij van deelnemers terug horen. Deze informatie wordt gedeeld met de gemeente. Hierdoor kunnen we tijdig bijsturen, successen versterken en knelpunten aanpakken. Tot slot raadplegen we relevante onderzoeken van onder andere de provincie Fryslân, de Fryske Akademy en Planbureau Fryslân. Zo voert de provincie Fryslân elke vier jaar onderzoek uit voor de Friese taalatlas, waarmee we inzicht krijgen in de ontwikkeling van het Friese taalniveau onder de inwoners van de gemeente Opsterland. Aan het einde van de beleidstermijn evalueren we het beleid door zowel de interne metingen als de externe onderzoeksresultaten te bundelen en gezamenlijk te beoordelen. Kernvragen bij monitoring Binnen de gemeente Opsterland richten we ons op de volgende kernvragen: • Welke stappen zijn ondernomen om de zichtbaarheid van het Fries binnen de gemeente Opsterland te vergroten? - Mogelijke indicatoren: % Friestalige communicatie uitingen, % Friestalige borden, % Friestalige activiteiten/projecten. • Is er sprake van een toename in het gebruik van het Fries binnen verschillende domeinen, zoals onderwijs, zorg, dienstverlening en cultuur? - Mogelijke indicatoren: % Friestalige boeken in de bibliotheken, % Friestalige lesuren, % culturele uitingen/projecten in het Fries.

• Welke effecten hebben deze maatregelen op de inwoners die ermee in aanraking komen? - Mogelijke indicatoren: % inwoners dat goede verhalen vertelt/goede ervaringen heeft, % inwoners dat meedoet aan relevante projecten/evenementen.

17

8. Financiën Het versterken van de Friese taal vraagt niet alleen om visie en betrokkenheid, maar ook om structurele middelen om het beleid in de praktijk te kunnen uitvoeren. Om dit te bereiken, is een financiële basis noodzakelijk. Structurele middelen Voor de uitvoering van de basis van het Fries taalbeleid is binnen de gemeentelijke begroting jaarlijks €15.000,- beschikbaar. Dit bedrag wordt ingezet voor onder andere: • Het inkopen van interne taalcursussen bij de Afûk; • Het organiseren van Friese activiteiten; • Communicatiemiddelen. Aanvullende financiering Naast de structurele middelen zet de gemeente in op het benutten van aanvullende subsidieregelingen. De provincie Fryslân stelt vrijwel jaarlijks de subsidieregeling Sichtberens Fryske taal beschikbaar, waarmee projecten ter bevordering van de zichtbaarheid van het Fries worden gestimuleerd. Per jaar kan de gemeente vanuit deze regeling maximaal €10.000,- subsidie aanvragen. Door het aanvragen van relevante subsidies creëren we ruimte om nieuwe projecten te financieren die het gebruik en de zichtbaarheid van het Fries binnen de gemeente versterken. Jaarlijks willen we ten minste één nieuw project realiseren dat het Fries stimuleert binnen één van de vijf domeinen. De keuze en prioritering van deze domeinen komen tot stand in samenspraak met inwoners.

Meertaligheidscoördinator Vanaf 2026 stelt de provincie Fryslân via de subsidieregeling Sichtberens Fryske taal incidentele middelen beschikbaar voor de aanstelling van een Meertaligheidscoördinator per gemeente. In 2026 worden de volledige kosten van de aanstelling door de provincie vergoed. Voor de gemeente Opsterland is in dit jaar een bedrag van €27.900,- beschikbaar, waarmee een aanstelling van 0,2 fte wordt gefinancierd. De financiële dekking voor de inzet van een Meertaligheidscoördinator voor de jaren na 2026 is nog onzeker. Mogelijk dient de gemeente vanaf jaar 2027 een eigen bijdrage te leveren van 25% van het totale begrotingsbedrag van de subsidieaanvraag. Daarom wordt vanaf 2027 een beroep gedaan op het structureel jaarlijks beschikbaar stellen van €28000,- door de raad voor de inzet van een Meertaligheidscoördinator. Dit bedrag is dan aanvullend op het reeds toegekende budget van € 15.000.

18