Bijlage 1 OBP Luxwoude - Grondwaterwinning- en drinkwaterproductielocatie

Hier staat ook de achtergrondinformatie en verwijzingen naar onder andere nieuwsbrieven, presentaties en onderzoeken. Inspraak en overleg ex artikel 3.1.1 Bro Met ingang van donderdag 9 juni 2022 heeft het voorontwerpbestemmingsplan gedurende zes weken voor eenieder ter inzage gelegen voor inspraak. De gemeente heeft vier inspraakreacties ontvangen. De beantwoording van deze reacties is opgenomen in bijlage 11 bij deze toelichting. De beantwoording van de inspraakreacties heeft niet geleid tot aanpassingen van het plan. Tevens is het plan naar de vooroverlegpartners gestuurd. De gemeente heeft drie overlegreacties

51

bestemmingsplan Luxwoude - Grondwaterwinning- en drinkwaterproductielocatie

ontvangen (van Provincie Fryslân - bijlage 12, Wetterskip Fryslân - bijlage 13 en Brandweer Fryslân - bijlage 14). De reacties op de overlegresultaten (zie ook bijlage 15 bij deze toelichting) hebben wel geleid tot aanpassingen in het plan: In de bestemming Bedrijf - Nutsvoorziening zijn de functies 'bos en bebossing' en 'het behoud, het herstel en/of de ontwikkeling van de landschappelijke en/of natuurlijke waarden van de gronden' toegevoegd. Met het oog op de instandhouding van het bos- en natuurgebied is in de regels een voorwaardelijke verplichting opgenomen die erin voorziet om het bos na realisatie van de waterwinning en de noodzakelijke productiegebouwen waar nodig en mogelijk te herstellen en vervolgens in overeenstemming met het beheerplan in stand te houden. In de regels is een vergunningsverplichting opgenomen die ziet op de verwijdering van beplanting of aanpassing van het gebruik met het oog op de bescherming van de natuurlijke waarden. Bij het opstellen van het beheerplan zal Vitens de provincie Fryslân betrekken. Omdat het archeologisch onderzoek mogelijk nog niet is afgerond voordat het bestemmingsplan is vastgesteld, zal een beschermende dubbelbestemming Waarde – Archeologie worden opgenomen voor het gehele plangebied.

Deze bestemming is bedoeld om ervoor te zorgen dat eerst onderzoek moet worden uitgevoerd voordat inrichtingsmaatregelen worden genomen die tot een aantasting van het potentieel aanwezige archeologisch erfgoed kunnen leiden. Uitkomsten van dat onderzoek zullen vervolgens met de provinciaal archeoloog worden gedeeld. De effecten op natuur van het plan zijn nog niet helemaal duidelijk. Die worden vooral duidelijk wanneer Vitens een gedetailleerder beeld heeft van het in te richten terrein (met name watergangen en te kappen perceel). Wanneer die duidelijkheid er is, wordt geïnventariseerd of voor deze soorten aanvullend natuuronderzoek nodig is. Als dat zo is en als vervolgens uit dit onderzoek blijkt dat een ontheffing voor één of meerdere soorten nodig is dan wordt deze uiteraard aangevraagd bij bevoegd gezag. Er is een voorwaardelijk verplichting in de regels van dit bestemmingsplan opgenomen om de soortenbescherming te borgen. De uitkomsten van het ecologisch onderzoek m.b.t. de rosse vleermuis zijn nu correct in de toelichting vermeld. Ook de noodzaak van eventuele ontheffingsaanvragen is vermeld. In de vorm van een nieuwe par. 4.3.7 is nadere aandacht besteed aan de ontgrondingsverordening door een berekening van de noodzakelijke ontgronding op te nemen. Uit een globale eerste berekening is gebleken dat de ontgronding leidt tot grondverzet van meer dan 10.000 m3.

Er zal dus een ontgrondingsvergunning moet worden aangevraagd en verleend voordat met de werkzaamheden gestart kan worden. De informatie m.b.t. de schouwwatergang van Wetterskip Fryslân is in par. 5.6 van de toelich-ting opgenomen. In par. 5.6 van de toelichting is een indicatieve berekening van de oppervlakte bebouwing en verharding plus de daaruit voortvloeiende compensatieverplichting opgenomen. Andere aanpassingen in het ontwerpbestemmingsplan Los van de aanpassingen die naar aanleiding van de overlegreacties zijn verwerkt in het ontwerpbestemmingsplan, zijn ook de volgende aanpassingen verricht ten opzichte van het voorontwerpbestemmingsplan: Het bouwvlak is in zuidelijke richting verschoven. Dit houdt verband met de ligging van de gastransportleiding langs de noordzijde van het plangebied. Op deze manier wordt de externe veiligheid voldoende vergroot. Het bouwvlak is vergroot zodat het plan meer flexibiliteit biedt om bedrijfsbebouwing te realiseren. Als gevolg van de iets verdere uitwerking van het plan van Vitens blijkt dat de noodzakelijke ruimte waar gebouwd mag worden, groter moet zijn dan in het voorontwerp werd verondersteld. De maximale oppervlakte van gebouwen en overkappingen, die binnen het bouwvlak mogen worden gerealiseerd, is beperkt tot in totaal 8.000 m2 .

In de bouwregels is een afwijkingsmogelijkheid opgenomen om de bouwhoogte van bedrijfsgebouwen te vergroten naar ten hoogste 20 m. Deze afwijkingsmogelijkheid is beperkt tot een oppervlakte van gebouwen van maximaal 3.000 m2 . Deze afwijkingsmogelijkheid is opgenomen omdat Vitens mogelijk gebruik zal maken van pelletbed- of onthardingsreactoren die een hoogte van het gebouw waarbinnen

52

bestemmingsplan Luxwoude - Grondwaterwinning- en drinkwaterproductielocatie

deze reactoren zullen worden gebouwd, van 20 m vereisen. Omdat de gemeente deze bouwhoogte bij voorkeur wil beperken tot het hoogst noodzakelijke, is de afwijkingsbevoegdheid beperkt tot de genoemde oppervlakte. De plaats van de hoofdwatergang, die nu door het gebied loopt, is gewijzigd. In samenspraak met het Wetterskip is ervoor gekozen om de hoofdwatergang naar de oostelijke grens van het plangebied te verplaatsen. Hier zal een nieuwe watergang worden gegraven, voorzien van een onderhoudspad van 5 m aan de zijde van de toekomstig waterwingebied. De grens van het plangebied aan de noordzijde is gewijzigd. De hier aanwezige watergang is voor de uitvoerbaarheid van het plan niet noodzakelijk en kan buiten het plangebied blijven. Wenselijke maatregel In verband met het verder vergroten van de externe veiligheid (zie ook de overlegreactie van Brandweer Fryslân (bijlage 14) is het wenselijk dat de gebouwdelen waar de meest kwetsbare onderdelen van het productieproces worden gerealiseerd, zoveel mogelijk aan de oostzijde van het bouwvlak worden gebouwd. Op deze wijze wordt zo ver mogelijk vanaf het basisnet vervoer gevaarlijke stoffen en de langs de A7 gelegen gastransportleiding gebouwd. Strikt genomen is er geen noodzaak om deze maatregel via regels te borgen. Daarom is dit ook niet dwingend in de regels vastgelegd.

Tervisielegging ontwerp Op grond van de Wro wordt het ontwerp van dit bestemmingsplan ter visie gelegd. In de periode van tervisielegging kan door iedereen een zienswijze worden ingediend.

53

bestemmingsplan Luxwoude - Grondwaterwinning- en drinkwaterproductielocatie

54

bestemmingsplan Luxwoude - Grondwaterwinning- en drinkwaterproductielocatie

Bijlagen toelichting

55

bestemmingsplan Luxwoude - Grondwaterwinning- en drinkwaterproductielocatie

56

bestemmingsplan Luxwoude - Grondwaterwinning- en drinkwaterproductielocatie

Bijlage 1 Motivering bouwhoogte

57

Betreft

:

Toelichting verhogen max. bouwhoogte <20m

Datum

:

10 november 2022

Van

:

Aanleiding Bij de aanvraag van de herziening van het bestemmingsplan ten behoeve van de nieuwbouw van productiebedrijf Luxwoude (Pb Luxwoude) was een maximale bouwhoogte voorzien van 12 meter, de reguliere maximale bouwhoogte. Deze maximale bouwhoogte is voor de nieuwbouw van Luxwoude echter niet toereikend. In deze notitie is onderbouwd waarom de maximale bouwhoogte voor een deel van de bebouwing moet worden verhoogd naar 20 m. Opzet van het te realiseren zuiveringsgebouw De bouwhoogte van een zuiveringsgebouw wordt door een aantal zaken bepaald, te weten: hoogte procesapparatuur; werkhoogte voor onderhoud (ARBO); bouwkundige constructies; grondwaterstand. Voor het bepalen van de benodigde hoogte van het gebouw is het ontwerp van de nieuwe zuivering van productiebedrijf Noardburgum als voorbeeld gebruikt, omdat voor Pb Luxwoude soortgelijke processtappen noodzakelijk zijn om het grondwater te zuiveren tot drinkwater.

Hoogte procesapparatuur Het ruwwater dat in Pb Luxwoude wordt gezuiverd, heeft een te hoge hardheid. Vitens gebruikt voor het verlagen van de hardheid de pelletbedreactor. Deze methode van ontharden blinkt uit in hoog rendement, lage onderhoudskosten en betrouwbare bedrijfsvoering. Een belangrijk nadeel van deze apparatuur is de hoogte. Hierdoor zijn pelletbedreactoren meestal bepalend voor de maximale benodigde gebouwhoogte.

1

Een pelletbedreactor is een trechtervormige reactor waarin water, zand en een base worden gemengd. Door het toevoegen van de base verschuift het kalk-koolzuurevenwicht, waardoor het in het water opgeloste calcium en magnesium op de zandkorrel kristalliseert (te vergelijken met het vormen van een parel in een oester). Om dit proces goed te laten verlopen is er een bepaalde contacttijd nodig. Deze contacttijd in relatie met de doorstroomsnelheid bepaalt de hoogte van de reactor. Vitens heeft sinds 2017 voor dit procesdeel een functionele en technische standaard ontwikkeld. De reactor voor dit proces heeft een totale hoogte van 14 m. Werkhoogte voor onderhoud De reactoren vergen geregeld onderhoud vanwege vervuiling door kalkafzetting op binnenzijde van de apparatuur. Vanwege het reguliere onderhoud zijn voorzieningen noodzakelijk om dit op een ARBO-verantwoorde wijze te kunnen uitvoeren. Boven de reactor is daarom een hijsinstallatie beschikbaar. De hijsinstallatie, (hijsjuk, kraanbaan, e.d.) vergt ca 2 m hoogte, gemeten vanaf de hoogste punt van de reactor. Aan de onderkant van de pelletbedreactor bevindt zich de onderpot, die geregeld groot onderhoud nodig heeft. Om de onderpot op ARBO-verantwoorde wijze te kunnen demonteren en transporteren staat de reactor op poten en is een minimale hoogte van 2 m tot de vloer noodzakelijk.

Deze hoogte is al meegerekend in de hoogte van de reactor. Totaal is voor onderhoud dus 2 m extra hoogte noodzakelijk. Bouwkundige constructies Bouwkundige constructie maken ook deel uit van de benodigde hoogte. De dikte van de vloer bedraagt ca 1 m (dikte is tevens maatregel tegen opdrijven). De ‘dikte’ van de kapconstructie is afhankelijk van de benodigde vrije overspanning. Voor dit deel van het gebouw moet 3 m hoogte worden gerekend, rekening houdend met afschot voor afvoer van regenwater en afstand tot de hijsvoorziening. Totaal is dus 4 m hoogte nodig voor bouwkundige constructies. Samenvatting gebouwhoogte Op basis van het recente ontwerp van PB Noardburgum, waar soortgelijke zuiveringstechnologie wordt gebruikt als voor PB Luxwoude, kan worden geconcludeerd, dat een maximale bouwhoogte van 20 m nodig is. Te verwachten bouwhoogte boven het huidige maaiveld Grondwaterstand Vitens volgt voor de aanleg van reservoir de bouwvoorschriften van KWR. Hierin is bepaald dat reservoirs niet beneden de grondwaterstand mogen worden aangelegd, om besmetting door indringend grondwater bij scheurvorming te voorkomen. De hoogste grondwaterstand van locatie Luxwoude is ca -0,5 mtr beneden maaiveld. De reservoirs mogen dus niet dieper dan -0,5m gefundeerd zijn.

De ruimte waar de reactoren staan opgesteld kunnen wel dieper worden gebouwd, omdat er geen contact met drinkwater ontstaat als zich in de vloer scheurvorming voordoet. Wel moet rekening worden gehouden met het natuurlijke verval van de reactoren naar de nafilters, die boven de reservoirs zijn gesitueerd. Hierdoor is ten opzichte van de vloer van de reservoirs ca 2 m verdieping van de reactorruimte mogelijk. Dit betekent dat het verdiept aanleggen van de reactorruimte is beperkt tot ca -2,5 m t.o.v. (huidige)maaiveld.

2

Aangezien het perceel laag ligt t.o.v. NAP is een overstroming bij calamiteiten niet uitgesloten. In de ontwerpfase zal dit risico nader moeten worden onderzocht. Mogelijk dat het gebouw hierdoor verder boven de hoogste grondwaterstand moet worden gebouwd. Conclusie Uitgaande van de maatvoering uit het ontwerp van Pb Noardburgum is een minimale bouwhoogte van ca 17,5 m boven maaiveld nodig voor Pb Luxwoude. Aangezien er nog onzekerheden zijn ten aanzien van het ontwerp, het grondwaterpeil en maatregelen tegen overstroming (vanwege de lage ligging van het perceel), zal in dit bestemmingsplan rekening worden gehouden met een bouwhoogte van 20m boven maaiveld.

3

bestemmingsplan Luxwoude - Grondwaterwinning- en drinkwaterproductielocatie

62

bestemmingsplan Luxwoude - Grondwaterwinning- en drinkwaterproductielocatie

Bijlage 2 Inspiratiedocument

63

Vitens natuurinclusief bouwen en ontwerpen water voor nu en later

Vitens natuurinclusief bouwen en ontwerpen

Natuur als bescherming van onze bronnen en voor een schone leefomgeving ‘Samen in beweging voor mens en leefomgeving’ is onze strategie om ook in de toekomst 24/7 betrouwbaar en betaalbaar drinkwater te kunnen blijven garanderen. Duurzaamheid en natuur vormen hierbij een belangrijke basis: wij werken aan een groene bedrijfsvoering ten behoeve van een veerkrachtige infrastructuur. Na onze deelname aan de Greendeal Infranatuur en het vaststellen van het beleid Drinkwater & Natuur is het nu zaak het groene werken verder in praktijk te brengen. Een belangrijk onderdeel hiervan is het natuurinclusief bouwen, waarbij we natuur als integraal onderdeel gaan opnemen in onze bouwprojecten. Voor je ligt een inspiratiedocument vol ideeën voor natuur in en bij onze gebouwen en gebieden. Laat je inspireren om er wat moois van te maken! Zo kunnen we samen trots zijn op alles wat groeit en bloeit in onze waterwingebieden, bij de productielocaties en de gebouwen waar we zelf elke dag werken.

Vitens Beeldbank

en Directie Vitens N.V.

3

Index

Natuurvriendelijk erf Vlinderidylle

24

26

Voorwoord3

Bijenhotel 

27

Heggen en houtwallen

28

Inleiding 

Vijvers met ecologische oevers

30

Oevers om in te broeden

31

Huiszwaluwtil

32

Ooievaarspaal

33

5

Natuurwaarde aan gebouwen voor de bedrijfsvoering6 Natuurvriendelijk reinwaterreservoir

8

Hergebruik van reinwaterreservoir voor vleermuizen

9

Natuurlijke spoelwatervijver

10

Natuurlijk puttenveld

11

Opjagers in het groen

12

Natuurvriendelijke keerlus

13

Het gebouw in het landschap Gebouw in het landschap

14

16

Heide tot aan de voordeur of over het dak

17

Bos tot op het erf

18

Poldergevoel vanaf de plint

20

Aansluiten bij ecologische netwerken

22

Tegels eruit, planten erin. Klimaatmaatregelen koppelen aan natuur 

34

Halfbestrating

36

Vogel- & vleermuisvriendelijke verlichting

37

Natuur in en aan het gebouw Vegetatiedaken

Begroeide gevels

38

40 43

Het gebouw als rots; nestplaatsen voor vogels

46

Nestkasten voor vogels

48

Stenen voor bijen

49

Verblijfplaatsen voor vleermuizen

50

Natuur om zuinig op te zijn

52

Colofon56

4

Inleiding Meerwaarde creëren voor natuur bij al onze bouw- en renovatieprojecten; dat is de uitdaging. Met natuur op onze terreinen beschermen we onze bronnen, dragen we zorg voor een schone leefomgeving en nemen wij onze maatschappelijke verantwoordelijkheid. In 2019 is het natuurbeleid van Vitens vastgesteld, met als één van de onderdelen aandacht voor natuur bij bouw- en sloopprojecten; actief zoeken naar het creëren van meerwaarde voor de natuur. Met dit document willen wij plannenmakers, bedenkers en bouwers, zowel intern als extern, inspireren met voorbeelden. Voorbeelden van elders, maar vooral ook veel voorbeelden van eigen productielocaties en waterwingebieden. Er is heel veel mogelijk. Door vroeg in het planproces de mogelijkheden voor natuur te onderzoeken en te integreren, zijn namelijk al hele mooie projecten gerealiseerd! Het gaat daarbij zowel om voorzieningen aan, op en in het gebouw, als om voorzieningen op de erven en puttenvelden. Kleine aanpassingen kunnen voor de natuur een wereld van verschil maken. Hiermee dragen wij als drinkwaterbedrijf bij aan het behouden en versterken van de biodiversiteit. Gebouwen met broedende vogels, groene bloeiende erven vol bijen en vlinders, overwinterende vleermuizen in oude reservoirs, puttenvelden vol weidevogels en dassen scharrelend in de bosrand.

Help je mee? Dit document dient ter inspiratie in het bouwproces van businesscase tot uitvoering. In de businesscase kijken we welke typen natuur of soorten passen

Rob Elfring

bij het gebouw, het terrein en het landschap eromheen. Gedurende het proces wordt dit steeds concreter uitgewerkt.

Aanleg poel Hoge Hexel

5

Beeldbank Vitens

Gebouwen die opgaan in het landschap zonder dat de bedrijfsvoering eronder lijdt • Natuurvriendelijk reinwaterreservoir • Hergebruik van reinwaterreservoir voor vleermuizen • Natuurlijke spoelwatervijver • Natuurlijk puttenveld • Opjagers in het groen • Natuurvriendelijke keerlus

natuurwaarde aan gebouwen voor de bedrijfsvoering Tull en ‘t Waal

Natuurvriendelijk reinwaterreservoir Een reinwaterreservoir zorgt voor de opslag van drinkwater voor piekmomenten. Het gebouw staat natuurlijk volledig in dienst van hoog kwalitatief water en is zodanig gebouwd dat de bedrijfsvoering zelfs onder de meest extreme omstandigheden niet in het geding komt. Aan de buitenzijde van de gebouwschil is echter heel veel mogelijk om het gebouw te laten passen in de omgeving of zelfs de waarde voor die omgeving te

Rob Elfring

vergroten zonder dat de functionaliteit er onder lijdt.

Reinwaterreservoir Wapenveld

De betonconstructie heeft een draagkracht van 1000 kilo per vierkante meter. Daarop kan een aardedekking van één meter grond worden aangebracht. Belangrijk is gebiedseigen grond bij het afdekken te gebruiken. De beplanting die erop komt kan dan naadloos aansluiten op de omgeving. Zo ontstaat een gebouw als een heuvel in het landschap. Voor het beheer is een talud van maximaal 30° gewenst. Onderhoud kan dan altijd machinaal uitgevoerd worden. Het groene dak van het reservoir kan vaak ook gecombineerd worden met zonnepanelen. (Zie p. 41) Omdat de wand van het reservoir vorstvrij blijft is het een hele geschikte plek om een winterverblijf voor vleermuizen tegenaan te bouwen. Overstort van een reinwaterreservoir kan gebruikt worden om een (kunstmatige) poel met water te vullen. Het moment van spuien is belangrijk zodat aanwezige amfibieën niet uit de poel worden gespoeld. Tijdelijk een gebied onder water zetten

Rob Elfring

is goed als voedselgebied voor steltlopers.

Vorden

natuurwaarde aan gebouwen voor de bedrijfsvoering

Hergebruik van reinwaterreservoir voor vleermuizen Als na verloop van tijd een reinwaterreservoir niet meer geschikt is om de oorspronkelijke functie te vervullen, kan deze dienen als winterverblijf voor vleermuizen. ’s Winters, als er geen vliegende insecten zijn, houden vleermuizen een winterslaap. Tijdens de winterslaap daalt de lichaamstemperatuur en zoeken de vleermuizen ruimtes met een constante lage temperatuur en minimale verstoring. Grote lege kelders voldoen aan die eisen. Er zijn wat kleine aanpassingen nodig om de ruimte geschikt te maken. Sluit de ruimte af met een deur met daarin een horizontale sleuf (zoals een brievenbus) van minimaal Rob Elfring

2x20 cm. Hierdoor vliegen de vleermuizen in en uit. Rondom de in- en uitvliegspleet dient het oppervlak ruw te zijn zodat vleermuizen kunnen landen. Wegkruipplekken kunnen worden gemaakt met speciaal daarvoor ontworpen stenen, zoals een vleermuiswandsysteem, of met holle bakstenen. ‘Slordig’ gemetselde muurtjes met ruimte tussen de

Sint Jansklooster

bakstenen fungeren ook als wegkruipplekken.

Gewone grootoorvleermuis Nijverdal

Wegkruipplekken kunnen ook worden gemaakt van betonnen stenen of bakstenen die tegen het plafond worden gemetseld. Sommige recht met 2 cm er tussen, andere onder een kleine hoek zodat de tussenruimte varieert van 1 - 3 cm. Omdat de eisen van vleermuizen aan winterverblijven en de omgeving daarvan soortspecifiek zijn, is deskundig advies belangrijk.

Meer informatie

Theo Douma

www.zoogdiervereniging.nl

9

Natuurlijke spoelwatervijver Rob Elfring

Welke dieren er in vijvers kunnen voorkomen, hangt af van de kwaliteit van het water en of er waterplanten aanwezig zijn. Het water kan naar de spoelvijver eerst door een speciaal daarvoor aangelegde spoelwatergracht worden geleid. Hierin kan het ijzer

Viervlek (libel), Hammerflier

en mangaan bezinken voordat het in de vijvers komt. Een aantal vijvers achter elkaar met steeds schoner water biedt kansen voor verschillende soorten met voorkeuren voor water van verschillende kwaliteit. Het geklaarde spoelwater biedt kans voor soorten die erg schoon water nodig hebben. Zulke plekken zijn schaars in ons land. Het is zeer geschikt als voortplantingswater voor libellen. In een gezonde vijver zit veel variatie aan soorten, maar in kleine aantallen. Vuil water bevat vaak hoge concentraties van één of enkele soorten, wat uitbraken van een plaag in de hand kan werken. Het is wenselijk om water zo lang mogelijk vast te houden op eigen terrein, bijvoorbeeld met meerdere vijvers met verschillende waterniveaus voor verschillende vormen en stadia van leven. Sommige vijvers zullen dan niet continu water bevatten. Droogstaande calamiteiten-vijvers kunnen worden afgegraven voor soorten die van droog zand houden. Andersom kan spoelwater worden gebruikt om de grondwaterstand te verhogen of een plasdras te creëren. Bij uitbaggeren van vijvers kan geschikt bagger gebruikt worden om reliëf te realiseren in het terrein. Geen bomen langs de zuidzijde zorgt voor zon op het water. Bosschages langs de randen zijn goed voor bijvoorbeeld vogels. Bedenk wat lokaal wenselijk is en welke soorten ervan kunnen

10

Spoelvijver Spannenburg

Rob Elfring

profiteren.

natuurwaarde aan gebouwen voor de bedrijfsvoering

Natuurlijk puttenveld In elk landschapstype kunnen puttenvelden liggen: polder, bos of heide. Met de juiste inrichting kunnen deze het omliggende landschap versterken. Puttenvelden in open polder kunnen een meerwaarde voor weidevogels krijgen. Door greppels te verbreden en oevers te verflauwen ontstaan ondiepe laagtes. Laagtes die tussen maart en juni onder water komen te staan. De putten in het puttenveld kunnen worden afgeschermd voor het vee met een raster of dichte haag. Indien begrazing onwenselijk is, kan sinusbeheer worden toegepast. Dit is een manier van gefaseerd maaien, die speciaal gericht is op het creëren van enorm veel variatie op een klein stukje grond, wat met name voor veel vlinders en wilde bijen heel gunstig is. Voor puttenvelden in het bos moeten al brede paden worden gemaakt om met auto’s bij de putten te kunnen komen. Door de paden soms net wat breder te maken, en kruispunten van wegen tot een kleine open plek in het bos te maken wordt het bos ook een plek voor zon-minnende vlinders en insecten. Aaneengesloten bos is voor zonminnaars een barrière, zonnige bospaden maken het aantrekkelijk; ook voor recreanten. En op een heideterrein is het dóór laten lopen van de heide tot de put een prima optie. Open zand direct rond de put is goed voor zandhagedissen en zandbijen.

Icarusblauwtje, Dakhorst

Meer informatie

Sinusbeheer in Hammerflier

Rob Elfring

www.vlinderstichting.nl/sinusbeheer/

Opjagers in het groen Om een opjager op te laten gaan in het landschap kan deze worden omringd door vegetatie, zoals een gevelhaag. Vuurdoorn is hiervoor uitermate geschikt. Eenmaal volgroeid zorgen de dichte takkenstructuur en scherpe stekels voor een goede afweer tegen nieuwsgierig vee en mensen. De takkenstructuur van de vuurdoorn is zeer geschikt voor vogels om in te nestelen en in het najaar trekken de bessen volop lijsters aan. Een andere keuze is een haag van struiken die ook in

Rob Elfring

de winter groen blijft, bijvoorbeeld taxus of liguster. Bloeiende liguster is waardevol voor insecten en vogels eten de bessen graag. Voor een rijker leefgebied kunnen deze groenblijvende soorten worden gecombineerd met andere soorten zoals

Opjager in Hellendoorn

meidoorn. Of beter nog, gebiedseigen struiken om zo perfect te passen in de omgeving. En wat te denken van een markant gebouw? We bouwen nu immers de monumenten van de

12

Rob Elfring

toekomst.

Merel

natuurwaarde aan gebouwen

Rob Elfring

voor de bedrijfsvoering

Vechterweerd

Natuurvriendelijke keerlus Aan het einde van doodlopend pad kunnen vrachtwagens keren op een keerlus. Het grote voordeel van een keerlus is dat er snel kan worden gekeerd. Als nadeel wordt vaak gezien dat een keerlus veel ruimte nodig heeft. Juist hierin schuilen de kansen voor natuur! Binnenin de keerlus kan een relatieve rust worden gegarandeerd. Deze ruimte kan ook speciaal worden ingericht voor natuurfuncties die enige rust vereisen. Bij voorbeeld: een paddenpoel, waar amfibieën de eieren afzetten en hun dikkopjes ongestoord kunnen opgroeien. Of een bosje in een open landschap waarin vogels veilig kunnen nestelen. Vogels zoals grasmus, roodborsttapuit of kneu die nestelen in losse struiken in open landschap kunnen hier profijt van hebben. Er zijn nog legio mogelijkheden, zoals een ooievaarspaal of Rob Elfring

een zwaluwtil. De keerlus in Vechterweerd is door een paartje kleine plevier verkozen tot nestplaats. Eigenlijk kan in een keerlus alles wat in de rest van het terrein ook kan, alleen is de ruimte kleiner.

Kleine plevier

13

Rob Elfring

Een gebouw staat niet op zichzelf, het is onderdeel van zijn omgeving. Natuurinclusiviteit draagt in grote mate bij aan de landschappelijke inpassing. • Heide tot aan de voordeur of over het dak • Bos tot op het erf • Poldergevoel vanaf de plint • Aansluiten bij ecologische netwerken

het gebouw in het landschap Vlieland

Gebouw in het landschap Uiteraard bieden onze natuurinclusieve gebouwen tal van veilige verblijfplaatsen voor allerhande organismen in de toegepaste neststenen. Maar in de omgeving vinden de bewoners voedsel en soortgenoten. Een gebouw staat niet op zichzelf, het is onderdeel van zijn omgeving. Het bedrijfsterrein is geen tuintje; het is het leefgebied van tal van diersoorten die via verbindingszones in contact staan met populaties in andere gebieden. Neem bij herinrichting en nieuwbouwplannen de omgeving direct mee in het ontwerp en plaats de ontwikkelingen in de context van het omliggende landschap. Door bij herinrichting bestaande beplanting te behouden en bij nieuwe aanplant gebruik te maken van de boomsoorten uit de omgeving, sluit het erf naadloos aan op het ommeland.

bespreek dit met de uitvoerder van het beheer.

Zoelen

16

Rob Elfring

Leg het beheer vast in een beheerplan en

het gebouw in het landschap

Heide tot aan de voordeur of over het dak De fauna van heide is sterk afhankelijk van landschapsstructuur en vochthuishouding. Voor een hoge biodiversiteit is variatie belangrijk. De begroeiing van het heidelandschap kan worden doorgetrokken tot op de daken van de gebouwen. Zowel platte als licht hellende daken zijn hiervoor geschikt. Maak gebruik van substraat en beplanting uit de omgeving, zo sluiten het dak en het erf naadloos aan op het ommeland. Bodemtransplantatie is een prima methode om nieuwe heidegebieden te ontwikkelen. Zelfs op daken. In het aangrenzend heidegebied wordt een dun laagje bodem geplagd. Het geplagde materiaal wordt daarna uitgestrooid op onbegroeide grond op en rond het gebouw. Dit entmateriaal bevat plantenzaden, plantendelen en bodem met bijbehorende bodemgemeenschap. Dankzij deze mix kan de gewenste

Erik van Beers

plantengemeenschap zich snel ontwikkelen in een nieuw gebied. Als zaden en bodemleven worden uitgestrooid, ontstaat er binnen een paar jaar nieuwe heide. Buffers of juist overgangen naar aangrenzende landschappen en watersystemen zijn cruciaal. Zorg voor een inrichting met overgangen van nat naar droog en natuurlijke overgangen naar bos met open vegetatie en half open lage vegetatie.

Zandhagedis. Soestduinen

Meer informatie Heidebeheer: moderne methoden in een eeuwenoud landschap -

Nijverdal

Rob Elfring

KNNV uitgeverij 2013

Bos tot op het erf Hoe zou de wereld eruit zien zonder bomen? Bomen zijn een wezenlijk onderdeel van een prettige woon- en werkomgeving voor mensen én als leefgebied voor dieren. Voor vogels bijvoorbeeld kunnen bomen alle essentiële functies vervullen; de drie V’s: voedsel, veiligheid en voortplanting. Door te variëren met soorten kan men verschillende vogelsoorten bedienen. Er is niet één soort boom beter dan andere soorten. Voor zijn nest stelt een holenbroeder andere eisen aan een boom dan een vogelsoort die een takkennest bouwt. Als voedselbron heeft een insecteneter andere wensen dan een zaadeter. Voor de veiligheid is de schutkleur van een boomkruiper het meest effectief op een ruwe bast, maar voor een veilige slaapplaats van een groep houtduiven zijn juist veel horizontale takken nodig. Variatie aan boomsoorten is in de regel goed. Behalve als leefgebied voor dieren zijn bomen van grote waarde voor mensen. Het is niet alleen bekend hoeveel organismen een boom ongeveer huisvest (platanen scoren hierin heel laag en eiken heel hoog) maar ook hoeveel water elke soort gebruikt, hoeveel stikstof deze opneemt en in welke mate deze de omgeving koelt. Doe een Bomen Effect Analyse (BEA) om de bestaande bomen, met de waarde en functies die ze vertegenwoordigen, een plek te geven in plannen voor de waterwingebieden.

Vanuit het waterwinnen bekeken hebben loofbomen de voorkeur boven naaldbomen; onder loofbomen komt meer regenwater op de bodem en in het grondwater. Loofbomen verdampen minder water dan naaldbomen.

Meer informatie Bomen Effect Analyse: www.crow.nl/crow-levende-stad/nieuws-crow-levende-stad/ mei-2019/nieuwe-richtlijn-bomen-effect-analyse

Rob Elfring

• Gebruik i-Tree om de waarde van bomen te berekenen www.itreetools.org

Bosuil

het gebouw in het landschap

Beheer

Bomen die van nature in een

Leg het beheer van bomenlanen en

omgeving horen, hebben een

bospercelen voor meerdere jaren

grotere natuurwaarde dan exotische

vast. Plan hierin het noodzakelijk

sierbeplanting. Deze bomen zijn het

onderhoud, zoals snoeien of

meest geschikt om te groeien onder

een periodieke dunning. Plan de

Rob Elfring

Gebruik lokale soorten

Kastanjeboom

Laat oude bomen staan Behoud bestaande volgroeide bomen. Nieuwe aanplant heeft jaren nodig om zich te ontwikkelen tot wasdom. Bestaande groenelementen, zoals oude bomen of boomgroepen, zijn zeer waardevol als leefgebied voor dieren en geven de herinrichting

bodemsoort en grondwaterstand. Ook bieden deze bomen het voedsel en leefgebied voor lokale kleine

Goor

organismen, waar grotere dieren zoals

Zorg voor variatie

vogels en vleermuizen van afhankelijk

Varieer in de soorten bomen en zorg

zijn. Het klinkt ingewikkelder dan

voor variatie in hoogte en leeftijd.

het is. Kijk om je heen: welke bomen

Een gevarieerde vegetatie voorkomt

groeien spontaan in deze omgeving?

uitbraken van plaagdieren, zoals

Gebruik deze soorten bij de (her)

eikenprocessierups. Dergelijke

inrichting van het terrein. Zo sluit het

plagen ontstaan in monoculturen,

erf naadloos aan op de omgeving.

de aanplant van één soort gewas.

werkzaamheden zo, dat er niet wordt gekapt of gesnoeid in het broedseizoen van vogels. Beleid hiervoor en de monitoring hiervan is vastgelegd in beheerplannen.

Een gevarieerde vegetatie kan dit voorkomen, doordat de soorten die op

Kramsvogel

de verschillende gewassen leven met

of nieuwbouw bij oplevering direct

elkaar concurreren. Hoe meer variatie

cachet.

Rob Elfring

Rob Elfring

de lokale omstandigheden, zoals

des te meer veerkracht. Die veerkracht komt ook van pas in deze tijd van klimaatverandering. Voor sommige soorten zal ons land minder geschikt

Havelterberg

Rob Elfring

worden.

19

Poldergevoel vanaf de plint Het oer-Hollands polderlandschap is het leefgebied van de voor ons land zo typische weidevogels als kievit, veldleeuwerik en onze nationale vogel de grutto. Kruidenrijk grasland biedt weidevogels voedsel, een nestplaats en schuilmogelijkheden. Kruidenrijk grasland kan men creëren door een hoogwaterpeil, door te verschralen en daar waar vanuit de grondwaterbescherming is toegestaan, beperkt ruige stalmest te gebruiken of na te beweiden. Kruidenrijk grasland heeft een mix van minstens vier soorten kruiden en/of grassoorten, maar bij voorkeur meer dan vijftien soorten. Bijvoorbeeld boterbloem, pinksterbloem, madeliefje, gewoon reukgras, kamgras, koekoeksbloem, grote ratelaar, moeras-vergeet-mij-nietje, rode klaver en smalle weegbree. De kruiden komen in grote aantallen voor, verspreid over het hele perceel, bij voorkeur in combinatie met een hoog grondwaterpeil. Bij een te laag grondwaterpeil in het voorjaar kan een plas dras worden gecreëerd door met een pomp water uit de sloot op het land te brengen. In zo’n plas vinden weidevogels volop voedsel en kunnen ze rusten. Bij waterlopen in het grasland is het essentieel dat steile slootkanten worden afgevlakt. Het liefst flauwer dan 1:7 vanaf het waterpeil over een breedte van één tot drie meter. Het voorkomt verdrinking van kuikens en door flauwe oevers komt ook meer voedselgebied beschikbaar.

Kruidenrijke graslandranden, bijvoorbeeld in bermen en langs sloten of dijken, kunnen goed dienen als verbindingszones tussen verschillende gebieden. Kruidenrijk grasland kan naadloos overgaan in het gazon rond een gebouw.

Meer informatie

Rob Elfring

www.vogelbescherming.nl/factsheets

Grutto

het gebouw in het landschap

Maaien Rob Elfring

Plas-dras ideale voedselomstandigheden voor weidevogels. Een plas-dras

Als een graslandgebied niet beweid wordt maar gemaaid, pas Rob Elfring

Een plas-dras in het grasland biedt

Grutto’s

kan permanent of tijdelijk worden gecreëerd door een verlaging in het grasland één tot tien centimeter onder water te zetten, bijvoorbeeld met behulp van een zonnepomp. Door een PVC-buis met een bochtstuk in de plas-dras te plaatsen, komt het water niet te hoog te staan. Overtollig water vloeit vanzelf door de buis weg naar een afwateringsloot.

Grondwaterpeil Een hoog grondwaterpeil is om verschillende redenen gunstig voor vogels. Bodemdieren, zoals regenwormen, blijven aan de oppervlakte en zijn daardoor beter bereikbaar als voedsel. Het remt de grasgroei; dit geeft andere soorten grassen, kruiden en bloemen meer de ruimte. Het ideale grondwaterpeil is 0-20 cm onder maaiveld.

het maaibeleid dan aan op aan de grond broedende weidevogels. Voer maaiwerkzaamheden uit buiten het broedseizoen, bij voorkeur voor 15

Beweiding Voor veel weidevogels is het gunstig als grasland regelmatig beweid wordt. Beweide percelen zijn gevarieerder en hebben kleine hoogteverschillen, zoals pollen en trapgaten. Hier komen veel weidevogels graag omdat het de

maart en na 15 juli. Voer het maaisel af na het maaien. De eerste jaren wordt drie maal per jaar gemaaid. In de loop der tijd volstaat één of twee maal per jaar. Leg het beheer vast in een beheerplan en bespreek dit met de uitvoerder van het beheer.

nestgelegenheid en voedselsituatie verbetert. De vogels profiteren het

Hammerflier

meest als buiten het broedseizoen wordt beweid. Bij beweiding in het broedseizoen moet rekening worden gehouden met de nesten en kuikens.

Hammerflier

optimaal wordt beheerd en ingericht, met een zeer vertraagde grasgroei door hoog waterpeil, is beweiding in het broedseizoen niet nodig.

Rob Elfring

Rob Elfring

Wanneer een weidevogelgebied

21

Renée van Assema

Engelse Werk Natuurtuin

Heideverbinding bij Soestduinen

Aansluiten bij ecologische netwerken Het Nederlandse landschap is sterk versnipperd. Geïsoleerde gebieden hebben doorgaans een lagere diversiteit aan leven dan gebieden die in verbinding staan met elkaar. Een netwerk van groene plekken en stapstenen zorgt voor een gezond ecosysteem. Hoe robuuster het netwerk is, des te groter de biodiversiteit. Vogels kunnen weliswaar vliegen tussen verschillende gebieden, maar het grondgebonden leven waar ze van afhankelijk zijn, kan dat vaak niet, of niet over grote afstanden. Via de verbindingen wordt nieuw gebied gekoloniseerd door soorten uit de omgeving. Bovendien voorkomt het onnodige slachtoffers op plaatsen waar dieren niet veilig van het ene naar het andere gebied kunnen komen. Deze verbindingen kunnen speciaal worden aangelegd, maar er kan ook gebruik worden gemaakt van bestaande landschapselementen zoals waterlopen met natuurlijke oevers, taluds van spoorwegen, dijken en verbrede wegbermen. Hoe langer een verbinding bestaat, des te beter wordt deze gebruikt. Simpelweg omdat dieren de nieuwe mogelijkheid moeten leren kennen. Benoem knelpunten in deze verbindingen en los ze op tijdens beheer of herinrichting.

22

het gebouw in het

Jip Louwe Kooijmans

landschap

Welkom egel Erfscheidingen, zoals schuttingen en heggen, vormen een onneembare

Rob Elfring

barrière voor grondgebonden dieren.

Bomenrijen Vleermuizen volgen vaak lijnvormige landschapselementen om open gebieden over te steken, of om van slaapplaatsen naar voedselgebieden

De oplossing is even simpel als

Fauna-uitstapplaats (FUP)

efficiënt. Een paar goed geplaatste

De meeste grondgebonden dieren

openingen bieden dassen en

kunnen uitstekend zwemmen. Maar bij

egels het noodzakelijke contact

steile oevers kunnen dieren verdrinken

met soortgenoten. Voor egels is

als zij niet op de kant kunnen

de opening 15x15cm, voor dassen

klimmen. Op plaatsen waar harde

40x40cm.

oeverbeschoeiing noodzakelijk is, kan

te vliegen. Lintvormige bosschages en bomenlanen kunnen de verschillende gebieden met elkaar verbinden. Deze zijn minstens zo essentieel voor vleermuizen als de verblijfsplaatsen in een gebouw.

dit worden voorkomen met de aanleg

Gebruik bestaande structuren

van een fauna-uitstap plaats.

Verbindingen kunnen speciaal worden aangelegd, maar er kan ook gebruik worden gemaakt van bestaande structuren. Door de inrichting en het beheer van bestaande bermen en oevers aan te passen, krijgen deze ook een functie voor dieren. wegbermen en waterlopen met natuurlijke oevers kunnen dieren van het ene gebied naar het andere lopen. Oldeholtpade Dassenpoort in hek

Rob Elfring

Rob Elfring

Langs begroeide dijken, verbrede

Schellerdijk

23

Rob Elfring

Natuur dichtbij, om elke werkdag van te genieten! • Vlinderidylle • Bijenhotel • Hagen en houtwallen • Vijvers en oevers • Voorzieningen voor vogels • Klimaatmaatregelen koppelen aan natuur • Halfbestrating • Vogel- en vleermuisvriendelijke verlichting

natuurvriendelijk erf Oldeholtpade

Vlinder-idylle Een kleurrijk veld voor mensen om van te genieten en voor vlinders en bijen om beter te kunnen overleven. Een vlinderstruik is prachtig, maar niet genoeg. Vlinders hebben

Rob Elfring

meer nodig. De bloemtrossen van de vlinderstruik trekken

Distelvlinder

grote aantallen vlinders aan, maar zonder waardplanten voor de rupsen en zonder beschutting en rust voor de poppen om zich te ontwikkelen, kunnen vlinders niet in een gebied overleven. Een vlinderidylle is eenvoudig aan te leggen. Bewerk de grond vooraf zorgvuldig, maar niet teveel; dat verstoort het bodemleven. De vegetatielaag verwijderen en oppervlakkig frezen om de bovenste grondlaag zaaiklaar te maken is prima, maar als het niet nodig is, moet je de bodem zoveel mogelijk met rust laten. Gebruik goed zaad, het liefst inheems zaad dat past bij de streek en de grondsoort. Meng meerjarig bloemenzaad met wat eenjarig zaad om ook in het eerste jaar al bloemen te krijgen en hiermee waardplanten voor de rupsen van de eerste vlinders. Maai de weide één keer per jaar (in het najaar) en voer het maaisel af. Zorg dat het beheer goed geregeld is en geniet van de bloemen, de vlinders en de bijen!

Meer informatie

Rob Elfring

www.vlinderstichting.nl/idylle/

‘t Klooster

natuurvriendelijk erf

Bijenhotel Wilde bijen kunnen geholpen worden met een bijenhotel in een bloemrijke omgeving. Het hotel bestaat uit stukken hout of steen met voorgeboorde gaten en bundels holle stengels of stengels met zacht merg zoals riet, bamboe, braam of vlier. De gaten variëren in grootte tussen 3 en 8 mm en zijn ten minste zes centimeter diep, maar bij voorkeur meer. Zorg ook dat de gaten geen rafelige randen hebben en in hout dwars op de vezelrichting worden geboord. Afhankelijk van het gebruikte materiaal en de omgeving kunnen metselbijen, maskerbijen en behangersbijen in de gangen nestkamers maken. Plaats het bijenhotel op maximaal twee meter hoogte, bij voorkeur lager. De voorzijde gericht op het zuiden, andere windrichtingen zullen duidelijk minder succesvol werken. Zorg voor een bloemrijke plek in de directe omgeving, bijvoorbeeld een vlinder-idylle. Hang nestkasten voor mezen niet te dichtbij de bijenhotels. De mezen kunnen de larven opeten voordat de bijen goed en wel uitvliegen. Een bijenhotel heeft in principe nauwelijks onderhoud nodig. De bamboe buisjes die beschadigd of er uitgetrokken zijn kunnen worden vervangen. Als de stenen intensief gebruikt worden is het raadzaam om na een paar jaar alle buisjes te vervangen.

Vechterweerd

Erik van Beers

Rob Elfring

Meer informatie www.bijenhotels.nl www.nederlandzoemt.nl bijenplantenzoeker: https://bijenplanten. ontwikkelcentrum.nl/plant/zoeken/pagina/1

Gewone kleine wespbij

27

Heggen en houtwallen Hagen en heggen markeren de grenzen van percelen en landgoederen. Hagen bestaan vaak uit één soort waarvan de planten door meerdere snoeibeurten per jaar strak geschoren in het gelid staan. Als je een haag samenstelt uit verschillende soorten struiken en maar eens per twee jaar snoeit spreek je van een heg. Hierdoor wordt niet alleen de natuurwaarde vergroot, maar ook de belevingswaarde voor mensen. De verschillende struiken hebben elk hun eigen bloeiwijze en bloeiperiode, hierdoor heeft de heg in het voorjaar een langere periode met bloemen. In het najaar dragen de struiken elk in een bepaalde periode vruchten. De soorten die gebruikt worden in een gemengde heg moeten natuurlijk geschikt zijn voor de lokale grondsoort. Er is veel variatie mogelijk en er bestaan prachtige oud-Hollandse voorbeelden van regionale heggen, waarop eindeloos gevarieerd kan worden. Door een haag aan de voorkant recht te snoeien en aan de achterkant wat te laten golven krijg je ‘the best of both worlds’ met verschillende microklimaten en extra voedsel- en schuilgelegenheid voor dieren.

Meer informatie Meer informatie over de historische ligging van houtwallen

28

Rob Elfring

www.topotijdreis.nl

natuurvriendelijk erf

Wierden

Behalve voor natuur kunnen houtwallen ook functioneel worden geplant. Om recreatief gebruik

Ten Hoven Bomen

Rob Elfring

Stuver beplanting

door mensen in gewenste banen te leiden en om de productielocaties te

Mantel-zoomvegetatie De hoogte van de mantelzoom— vegetatie loopt geleidelijk op. Van

Houtwal als hek

beschermen. Dit kan zonder hekken

Oud agrarisch gebied op de

en verbodsbordjes met de aanleg

zandgronden was doorregen

van waterlopen en beplanting. Een

met heggen en houtwallen. In de

fysieke terreinafscherming van stugge

Gevarieerde haag

overgang van open gebieden naar

houtwallen stonden onder andere

planten met scherpe doorns, zo

Diversiteit in het landschap is de basis

besloten landschappen, zoals bossen.

struiken met stekels zoals meidoorn

geheten Stuver beplanting (Sturend en

voor een gevarieerd dierenleven. Dit

Variatie in hoogte en soorten van de

en sleedoorn. Hierdoor waren ze

vermijdend) is zeer effectief.

kan met struiken die allemaal ongeveer

vegetatie is gunstig voor insecten

behalve als afscherming van het

dezelfde groeisnelheid hebben. Men

en dus ook voor andere dieren die

perceel ook geschikt om vee binnen

spreekt dan van een Zeeuwse haag.

daarvan afhankelijk zijn, zoals vogels

te houden. Door de uitvinding van

Of met struiken die een verschillende

en vleermuizen.

prikkeldraad en ruilverkaveling

groeisnelheid hebben, wat zorgt voor

zijn veel van deze karakteristieke

meer variatie en structuur. In dit

landschapselementen verdwenen.

geval spreekt men van een Gelderse

En met de houtwallen verdwenen de

haag. Een traditionele Zeeuwse haag

waterwingebieden in een agrarische omgeving kunnen deze oude

Reservoir Dedemsvaart

bestaat uit meidoorn, sleedoorn en esdoorn. De basis van een Gelderse haag bestaat uit beuk, haagbeuk en natuurlijk Gelderse roos. Hierop kan

houtwallen worden hersteld. Oude

vrijelijk worden gevarieerd, al naar

kaarten geven een beeld van hoe het

gelang de aard van het landschap en

landschap vroeger was.

het gewenste eindbeeld.

Rob Elfring

vogels, vlinders en zoogdieren. Op

struiklaag tot de kruinlaag van de grootste bomen. Ideaal voor de

Rob Elfring

plekken in het boerenland voor de

de kruidlaag op de grond, via de

Wierden Huurne

29

Vijvers en ecologische oevers Groen kan niet zonder blauw. Waterpartijen zijn een verrijking van het landschap en de soorten­rijkdom. Bovendien leeft in Nederland altijd de vraag: hoe kunnen we water langer vasthouden? Water is voor veel dieren van levensbelang. Waterpartijen dienen als groeiplaats voor water- en moerasplanten, als leefgebied voor insecten en amfibieën, als drinkplaats voor vogels en zoogdieren. Een vijver is bij voorkeur zo diep dat de bodem één meter onder het grondwaterniveau ligt én de laagste grondwaterstand, in de nazomer, bij voorkeur niet meer dan anderhalve meter beneden het maaiveld komt. Zo is er in de zomer voldoende water voor de ontwikkeling van de larven van verschillende soorten waterdieren. Wanneer een poel te vroeg in het jaar droogvalt zal de voortplanting niet slagen. Men kan er desgewenst voor kiezen om op de bodem een ondoorlatende laag klei of leem aan te brengen om water vast te houden. Houd ook rekening met voldoende instraling van zonlicht; minimaal de helft van de dag. De oevers zijn een essentieel onderdeel van de natuurwaarde van elke waterpartij. Een oever beschermt het land tegen het water. De beschoeiing van de oever voorkomt afkalving door golfslag en stroming. Afhankelijk van de ruimte, de werking van het water en het gewenste eindbeeld is er voor elke situatie een natuurlijke variant.

Meer variatie betekent altijd meer planten- en diersoorten. Het talud van een natuurlijke oever heeft een helling van minder dan 1:3 en waar mogelijk 1:20. Zo ontstaat voldoende ondiep water, wat voor veel dieren aantrekkelijk is. Met name wanneer een nevengeul of een vooroever kan worden gerealiseerd, groeit de natuurwaarde exponentieel. De extra ondiepte is een kraamkamer voor amfibieën en vissen en zo een voedselgebied voor watervogels. Tweejaarlijks baggeren, of jaarlijks om-en-om baggeren, voorkomt verlanding van de oever en de nevengeul.

Meer informatie www.stowa.nl/sites/default/files/assets/PUBLICATIES/Publicaties%20 Renée van Assema

2000-2010/Publicaties%202005-2009/STOWA%202009-37.pdf

Infiltratievijver Eibergen

natuurvriendelijk erf

Oevers om in te broeden Oeverzwaluw

Steile oevers langs stromend of

De grond van de oeverzwaluwwand

stilstaand water zijn uitstekend Rob Elfring

geschikt als nestplaats voor een ijsvogelpaar of een kolonie oeverzwaluwen, mits voldoende rust

uitgraven. Maar men kan er ook voor kiezen een kunstwand aan te leggen. Een kunstwand is vaak duurder in de aanleg maar de constructie is veel robuuster. Plaats de nestwand direct aan het water, zo is deze niet bereikbaar voor roofdieren. Voorkom dat mensen en vee in de verleiding komen boven op de wand te lopen, met het gevaar dat de nestgangen worden ingedrukt. Een nestwand met een goede constructie en regelmatig onderhoud gaat decennialang mee.

ronde gaten met een doorsnee van

IJsvogel

11 cm en met een onderlinge afstand

Een ijsvogelwand is tenminste één

van ongeveer 65 cm. Onderhoud de

meter hoog, anderhalve meter breed

nestwanden door éénmaal per jaar

en anderhalve meter diep. Ten minste

(na de vorst maar vóór het voorjaar)

60 centimeter boven het water worden

de gebruikte nestgangen opnieuw te

enkele gaten geboord. Aan het eind

vullen met zand en door de eventuele

van die gangen graaft de ijsvogel een

opslag voor de wand te verwijderen.

Rob Elfring

de vogels zelf een nestgang kunnen

afgestoken of worden gemaakt van

Kwikstaart Onder bruggen kan een halfopen nestkast worden geplaatst voor witte kwikstaart en in sommige delen van

nestruimte. Soms graaft de vogel

het land de grote gele kwikstaart.

zelf een complete nieuwe gang.

De nestkast hangt anderhalf tot drie

Het is noodzakelijk dat in de directe

meter boven het water, met een vrije

omgeving van de wand tenminste 500

aanvliegroute. In de directe omgeving

meter (maar bij voorkeur meer) oever

moeten de vogels op voldoende

langs helder water met overhangende

plaatsen langs de waterlijn kunnen

takken aanwezig is. Bij gebrek aan

lopen om voedsel te zoeken.

overhangende takken kunnen ook enkele stokken in de oever worden gestoken. Deze dienen als uitkijkpost vanwaar de ijsvogel speurt naar visjes en andere kleine waterdieren.

Rob Elfring

een aarden wand ontstaat waarin

zand. De voorzijde kan worden keerwandelementen voorzien van

gewaarborgd is. De oevers kunnen verticaal worden afgestoken, zodat

bestaat bij voorkeur uit leemhoudend

31

Jan Hop

Martine DuBois

Bremerberg Biddinghuizen

Huiszwaluwtil Een huiszwaluwtil is in alle eenvoud een dak op een paal. Onder de witte, overstekende daklijsten bouwen huiszwaluwen zelf hun nest of kiezen één van de reeds geplaatste kunstnesten. De huiszwaluwtil biedt de vogels een oplossing voor hun woningnood. Bij verstoring of verlies van een bestaande nestplaats, bijvoorbeeld door renovatie of onderhoud, kan een huiszwaluwtil uitkomst bieden. Voorwaarde is wél dat er in de nabijheid voldoende nestmateriaal aanwezig blijft in de vorm van klei of leem. Huiszwaluwtillen werken het beste in de buurt van bestaande huiszwaluwkolonies of als een bestaande kolonie verloren gaat. De overstekende daklijsten zijn 30 tot 40 centimeter breed, tenminste vier meter boven de grond. Onder de daklijsten worden enkele kunstnesten geplaatst met daartussen ruimte voor de zwaluwen om een eigen nest te bouwen. Op de zandgronden worden kunstnesten veel meer gebruikt dan in gebieden op veen of klei, waar de zwaluwen meer geneigd zijn tot zelfbouw. Het verschilt per gemeente, maar voor de plaatsing van een huiszwaluwtil is soms een bouwvergunning of minstens meldingsplicht bij de gemeente nodig.

32

Meer informatie www.schwalbenschutz.de