Bijlage 2 - Rapport Huisvesting Arbeidsmigranten Opmeer_Rekenkamercomissie
Tekst van het document
Huisvesting Arbeidsmigranten Opmeer
Onderzoek Rekenkamercommissie Medemblik-Opmeer 25 oktober 2023
1
Inhoudsopgave Bestuurlijke rapportage
3
Inleiding
4
Analyse
5
Conclusies
12
Aanbevelingen
14
Bestuurlijke reactie
15
Nawoord rekenkamer
19
Huisvesting Arbeidsmigranten in Opmeer BIJLAGE
21
Lijst van geraadpleegde documenten
94
2
Huisvesting Arbeidsmigranten in Opmeer Bestuurlijke rapportage Onderzoek Rekenkamercommissie Medemblik-Opmeer 23 november 2023
3
Inleiding De rekenkamercommissie heeft een onderzoek uitgevoerd naar de manier waarop het gemeentelijk beleid met betrekking tot de huisvesting van arbeidsmigranten wordt uitgevoerd en naar de doeltreffendheid van dat beleid. Het doel van dit onderzoek is daarbij het verstrekken van inzicht aan de gemeenteraad in de manier waarop gemeentelijk beleid wordt uitgevoerd en in de factoren die de doeltreffendheid van dat beleid bepalen, opdat de kaderstellende en controlerende rol van de gemeenteraad versterkt kan worden. Hiertoe is de volgende onderzoeksvraag geformuleerd: In welke mate wordt het gemeentelijk beleid met betrekking tot de huisvesting van arbeidsmigranten doeltreffend gerealiseerd en welke factoren bepalen de doeltreffendheid van dit beleid? Deze onderzoeksvraag kan vertaald worden naar de volgende deelvragen: 1. Welk normenkader kan gehanteerd worden voor de uitvoering van beleid? 2. Welk beleid heeft de gemeente vastgesteld met betrekking tot de huisvesting van arbeidsmigranten? 3. Hoe verloopt de uitvoering van dat beleid in de praktijk? 4. Hoe wordt de gemeenteraad geïnformeerd met betrekking tot de huisvesting van arbeidsmigranten en welke rol speelt de gemeenteraad met betrekking tot dit beleidsonderwerp? 5. Hoe verhouden het beleid en de uitvoering zich tot het geformuleerde normenkader? 6.
Welke aanbevelingen kunnen worden geformuleerd om de doeltreffendheid van de uitvoering te optimaliseren? Het normenkader is conform het onderzoeksprotocol geconstrueerd aan de hand van een analyse van wetenschappelijke literatuur, eerder onderzoek op dit terrein, hogere wet- en regelgeving, jurisprudentie, adviezen, etc. Dit normenkader fungeert eerder als zoeklicht voor het onderzoek, dan als kwantitatief kader waar het beleid en de praktijk aan moeten voldoen. Het normenkader gaat bijvoorbeeld in op de manier waarop de doelstellingen zijn geformuleerd, de middelen die beschikbaar zijn gesteld voor de uitvoering, de mate waarin het beleid politiek en bestuurlijke steun geniet, etc. Om het vastgestelde beleid in beeld te brengen zijn alle genomen college- en raadsbesluiten, inclusief de aangenomen moties en amendementen, met betrekking tot de huisvesting van arbeidsmigranten geanalyseerd en in beeld gebracht. De uitvoering van het beleid met betrekking tot de huisvesting van arbeidsmigranten in de praktijk is getraceerd aan de hand van interviews met ambtenaren (zowel beleidsambtenaren als toezichthouders), maar ook met arbeidsmigranten zelf. Op die manier ontstaat een beeld van de wijze waarop het gemeentelijk beleid in de praktijk wordt uitgevoerd.
De communicatie richting de gemeenteraad is getraceerd aan de hand van alle documenten die zijn toegezonden aan de gemeenteraad (raadsinformatiebrieven, raadsvoorstellen, etc.) en informatie die mondeling tijdens commissie- en raadsvergaderingen door het college is verstrekt. De rol die de raad zelf speelt is in beeld gebracht aan de hand van de discussies die in commissie- en raadsverband zijn gevoerd door de raadsleden.
4
Vervolgens is geanalyseerd in hoeverre het gevoerde beleid en de uitvoering in de praktijk zich verhouden tot de aandachtsgebieden, zoals weergegeven in het normenkader. Tevens is daarbij een vergelijking gemaakt met de gemeente Medemblik, aangezien hetzelfde onderzoek ook voor deze gemeente is uitgevoerd. Centraal in deze analyse staan mogelijke verklaringen voor de mate van doeltreffendheid. Deze analyse kan leiden tot aanbevelingen om de doeltreffendheid te optimaliseren. De gemeente Opmeer heeft niet recentelijk beleid vastgesteld voor de huisvesting van arbeidsmigranten. In 2009 stelt de gemeenteraad de kadernota Huisvesting Buitenlandse Werknemers West-Friesland vast en dit moment zal als startpunt van dit onderzoek worden aangemerkt.
Analyse Als de bevindingen uit het onderzoek worden afgezet tegen het geformuleerde normenkader, ontstaat het volgende beeld: Operationele norm
Paragraaf in de bijlage
Operationele norm voor beleid Het beleid is conform Nationale wetgeving en EUrichtlijnen vormgegeven.
6.2 6.2.1.1
Bevinding
In de kadernota die in 2009 wordt vastgesteld. wordt aangegeven dat de gewenste situatie dient te voldoen aan wet- en regelgeving, maar de nota zelf gaat hier verder niet op in (Kadernota, 2009, p. 17). Ook het raadsvoorstel van 17 december 2009, waarin de kadernota wordt vertaald naar gemeentelijk beleid, gaat niet verder in op de nationale wetgeving of de EU-doelstellingen. Op 3 september 2013 wordt een convenant vastgesteld, waarin de gemeente zich verplicht een beleidskader vast te stellen dat voldoende mogelijkheden biedt om bestaande huisvestingscapaciteit te benutten, dan wel nieuwe te realiseren. Nadien wordt echter geen beleidskader meer vastgesteld. Vermoedelijk gaat men ervan uit, dat de gemeentelijke vertaling van de kadernota, zoals deze op 17 december 2009 is vastgesteld, een toereikend beleidskader biedt. Hierin wordt immers aangegeven hoe de gemeente aanvragen zal beoordelen. Het beeld is, dat het gemeentelijk beleid met betrekking tot de huisvesting van arbeidsmigranten niet in een actuele beleidsnota is vastgelegd, maar in de bestemmingsplannen. 5
Per huisvestingscategorie dient aangegeven te worden of huisvesting is toegestaan en zo ja, wat per categorie het maximaal aantal personen is. Begrippen die gehanteerd worden zijn duidelijk en eenduidig.
6.2.1.2
Dit beeld wordt tevens tijdens de interviews bevestigd. Op 19 april 2018 besluit de raad het beleid met betrekking tot de huisvesting van seizoenarbeiders onder de gestelde voorwaarden van het bestemmingsplan ‘Landelijk gebied Opmeer 2014’ te verruimen naar maximaal 60 huisvestingsplaatsen op agrarische bedrijfspercelen (Besluitenlijst gemeenteraad, 19 april 2018). Opmerkelijk is wel, dat als het bestemmingsplan Landelijk Gebied wordt geraadpleegd, hier nog steeds een maximum van 30 seizoensarbeiders per bedrijf wordt vermeld (2.5.12, Toelichting bestemmingsplan Landelijk Gebied). Het bestemmingsplan is dus niet gewijzigd naar aanleiding van het raadsbesluit. Desgevraagd wordt hier de volgende toelichting opgegeven: “Plannen met meer dan 30 plaatsen voldoen niet aan het bestemmingsplan en kunnen met een uitgebreide procedure worden vergund, met inachtneming van de overige bestemmingsplanregels” (Ambtelijke reactie, 10 juli 2023, vgl. Ambtelijk wederhoor, 28 september 2023).
Eén persoon per slaapkamer en minimaal 15 m2 leefoppervlakte per persoon. 5,5 m2 per slaapkamer.
6.2.1.3
In de kadernota wordt duidelijk waar men arbeidsmigranten kan huisvesten. Niet duidelijk is evenwel, onder welke nadere voorwaarden huisvesting is toegestaan en welke maxima gelden. Hoewel de beleidsregels Kruimelgevallen stellen dat per woning vier arbeidsmigranten mogen worden gehuisvest, wordt niet als eis gesteld, dat iedere arbeidsmigrant de beschikking moet hebben over een eigen kamer. De gemeente gaat ook in andere documenten niet uit van eenpersoons slaapkamers. Zo wordt in het bestemmingsplan Landelijk Gebied aangegeven, dat de oppervlakte van een kamer minimaal 5 m2 per persoon moet bedragen, met een maximum van twee personen per kamer (3.6.1, Bestemmingsplan Landelijk Gebied Opmeer).
6
Voorzieningen op het gebied van inburgering en integratie worden actief opengesteld voor EU-arbeidsmigranten.
De gemeente beschikt over een actueel (jaarlijks vastgesteld) toezichtsplan.
6.2.1.4
6.2.1.5
Het criterium van 5 m2 per persoon per slaapkamer voldoet aan de SNF norm (3,5 m2), maar niet aan de norm van 5,5 m2 die het Aanjaagteam (zie het normenkader in de bijlage) heeft gesteld. In het convenant dat op 3 september 2013 ondertekend wordt, verplicht de gemeente zich in overleg met werkgevers zodanige voorzieningen te treffen, dat inschrijving van arbeidsmigranten in de GBA op efficiënte wijze kan plaatsvinden (art. 4 lid 1, Convenant). Tevens dient de gemeente zich in te spannen om de beschikbare middelen voor taalcursussen ook ter beschikking te stellen voor arbeidsmigranten en arbeidsmigranten op maat informatie te verschaffen over het aanbod aan taalcursussen (art. 4 lid 2, Convenant). Opmerkelijk is, dat de ondervraagde arbeidsmigranten geen weet hebben van taalcursussen. Ook overigens zijn geen documenten bekend die wijzen op de realisatie van deze ambities. Arbeidsmigranten aan hun kant hebben weinig behoefte aan contact met de gemeente, aangezien zij bevreesd zijn voor extra controles of dat zij meer belasting moeten betalen. Jaarlijks wordt door het college een uitvoeringsprogramma VTH vastgesteld. Ook verschijnt jaarlijks een VTH jaarverslag.
Met betrekking tot de huisvesting van arbeidsmigranten heeft de gemeente in het jaarverslag 2022 de volgende doelstelling geformuleerd: “Geen huisvesting van arbeidsmigranten buiten de beleidskaders zoals vastgesteld in het bestemmingsplan Landelijk gebied en de Kadernota huisvesting buitenlandse werknemers”. Deze doelstelling wordt vertaald naar de volgende indicator: “Aantal bekende huisvestingslocaties van arbeidsmigranten buiten de beleidskaders zoals vastgesteld in het bestemmingsplan Landelijk gebeid en de Kadernota huisvesting buitenlandse werknemers In het uitvoeringsprogramma VTH 2023 behoort de huisvesting van arbeidsmigranten niet expliciet tot de onderwerpen die hoog geprioriteerd zijn. Wel is mogelijk dat het illegaal gebruik van 7
bedrijfspanden en het niet recreatief gebruik van verblijfsrecreatie mede betrekking heeft op het onvergund huisvesten van arbeidsmigranten. Dit wordt in het ambtelijk wederhoor bevestigd: Het ‘Goed houden van de recreatieve leefomgeving’ betreft tevens het huisvesten van arbeidsmigranten’ (Ambtelijk wederhoor, 26 september 2023).
Duidelijk moet zijn wie welke verantwoordelijkheid heeft.
6.2.2.1
Opmerkelijk is, dat de doelstellingen zoals deze worden geformuleerd in het VTH jaarverslag van 2022 expliciet ingaan op de huisvesting van arbeidsmigranten, terwijl in het uitvoeringsprogramma 2022 en 2023 niet als zodanig doelstellingen staan geformuleerd die expliciet betrekking hebben op de huisvesting van arbeidsmigranten. In de convenanten wordt aangegeven welke verantwoordelijkheid de huisvesters hebben en wat de verplichtingen van gemeente zijn. Zo verplichten huisvesters zich om de uniforme huisvestingsnorm in acht te nemen, evenals alle voorschriften van het Bouwbesluit, het bestemmingsplan en andere gemeentelijke voorschriften, waaronder het bijhouden van een nachtregister. Op basis van het convenant van 2013 en 2014 verplicht de gemeente zich zodanige voorzieningen te treffen dat inschrijving in de GBA op efficiënte wijze kan plaatsvinden.
Het beleid is gebaseerd op valide causale relaties.
6.2.2.2
Operationele norm voor uitvoering Vanuit de gemeente wordt toezicht uitgeoefend op de
6.3 6.3.1.1
In de kadernota worden de nodige beleidsveronderstellingen gehanteerd. Zo ziet men een relatie tussen het gebrek aan alternatieven voor huisvesting in combinatie met het ontbreken van een goed handhavingsbeleid enerzijds en illegale huisvesting anderzijds. Ook wordt in deze nota de causale relatie tussen de onduidelijkheid in beleid en de lange procedures en illegale huisvesting gelegd.
Hoewel de raad behoefte heeft aan een actueel beeld van illegale huisvesting, heeft de gemeente 8
naleving van gemeentelijke bepalingen.
geen integraal beeld hiervan. Controle op illegale huisvesting wordt uitgevoerd op basis van klachten of meldingen, maar dit levert geen volledig beeld op. Deze reactieve insteek wordt ook tijdens andere interviews bevestigd. Nu wordt vooral geacteerd op basis van klachten, signalen van collega’s en rondes die men zelf maakt. De indruk bij de gemeente is, dat illegale huisvesting niet veel voorkomt in de gemeente. Onvergunde huisvesting vindt met name plaats bij het recreatiepark De Perelaer. Dit heeft in het verleden ook wel tot het opleggen van dwangsommen geleid. Tijdens de controles stuitte de gemeente op illegale huisvesting van arbeidsmigranten. Daarnaast kwamen tijdens de controles ook andere zaken aan het licht. Hoewel de huurprijzen niet te hoog zijn, slaapt men soms wel met vier tot vijf man in een stacaravan waar maar twee slaapkamers zijn ingericht. Ook is de ventilatie niet altijd op orde.
De huisvesting geschiedt conform het gemeentelijk beleid.
6.3.1.2
Door op verschillende data binnen een langere periode dezelfde personen aan te treffen en hier goed verslag van te doen, kon de gemeente het invorderen van een dwangsom op de Perelaer met succes rechtvaardigen. De perceptie van huisvesting verschilt onder de respondenten. Respondenten die vermoedelijk illegaal gehuisvest worden, slapen soms met acht personen in een woning en moeten een kamer delen. Soms slapen drie arbeidsmigranten op één kamer. De kamers mogen niet altijd worden afgesloten met als gevolg dat veel gestolen wordt. De afgelopen twee maanden zijn deze arbeidsmigranten één tot drie keer verhuisd zonder dat vooraf wordt aangegeven wanneer en waarheen men gaat verhuizen. Dit gebeurt ook midden in de nacht als men bang is voor controle. Soms wordt nooit schoongemaakt en algemeen klagen deze respondenten over de slechte hygiëne in het huis. Bij de vergunde huisvesting wordt over het algemeen goed voldaan aan de voorwaarden. 9
Het proces van vergunningsafhandeling verloopt doelmatig.
De uitvoering dient voldoende draagvlak te hebben bij raadsleden, collegeleden en externe betrokkenen (werkgevers, huisvesters, arbeidsmigranten). De mate van draagvlak is te traceren aan de hand van commissie- en raadsvergaderingen, interviews met werkgevers, huisvesters en arbeidsmigranten. Ambtenaren die het beleid uitvoeren zijn voldoende gecommitteerd. Voldoende opleiding, werkervaring en capaciteit aanwezig. Voldoende middelen zijn beschikbaar om het beleid uit te kunnen voeren: ICT voorzieningen, administraties, overige middelen.
6.3.1.3
6.3.2.1
6.3.3.1
Het proces van vergunningverlening laat zich goed vergelijken met de procesvoering binnen andere gemeenten. Aangezien de gemeente geen aparte beleidsnota hanteert met betrekking tot de huisvesting van arbeidsmigranten, wordt eerst aan het bestemmingsplan getoetst. Mocht de aanvraag niet passen, dan kan men bezien of een en ander buitenplans op basis van de beleidsregels Kruimelgevallen is in te passen. Aan de hand van de casestudie wordt duidelijk, dat de gemeente actief registreert wanneer een vergunning expireert en opnieuw moet worden aangevraagd. De gemeente voert snel intern en extern overleg. Daarnaast behoeft geen vergunning brandveilig gebruik aangevraagd te worden en maakt men relatief weinig gebruik van externe adviseurs. De indruk bestaat echter, dat het dossier dat betrekking heeft op deze casus niet compleet is. Aangezien de gemeente geen actueel beleidskader hanteert dat specifiek gericht is op de huisvesting van arbeidsmigranten, kan niet getraceerd worden in hoeverre draagvlak bestaat voor het beleid.
Op het gebied van toezicht en handhaving rijst de indruk dat de capaciteit erg beperkt is. Hoewel tijdens de interviews wordt aangegeven dat de personele capaciteit op het gebied van handhaving en toezicht op orde is, wordt tevens aangegeven, dat de toezichtscapaciteit voor locaties buiten het recreatiegebied zeer beperkt is. Het uitvoeringsprogramma 2023 vermeldt in dit verband, dat in 2022 de focus lag op het op sterkte houden van de uitvoeringsorganisatie met name door inhuurkrachten. Het grote aantal planinitiatieven en personeelswisselingen zorgden voor een hoge werkdruk. In 2023 wordt de 10
afdeling nog steeds gekenmerkt door een groot personeelsverloop. Er is sprake van schaarste aan gekwalificeerd personeel en dus sprake van een tekort aan specialistische kennis en capaciteit.
De gemeente weet waar arbeidsmigranten wonen, waar ze werken en via welke werkgever dat gebeurt.
De gemeente leeft de BRP bepalingen onverkort na. De gemeente stimuleert een RNI registratie.
6.3.4.1
6.3.4.2
Wanneer de beschikbare capaciteit wordt afgezet tegen het verwachte werkaanbod, zoals weergegeven in het uitvoeringsprogramma 2023, kan geconstateerd worden dat voldoende personele en financiële capaciteit beschikbaar is (VTH-uitvoeringsprogramma 2023, p. 14). Desgevraagd wordt gesteld dat de raad graag in beeld wil hebben of en in welke mate sprake is van illegale huisvesting. Een integraal beeld hiervan is echter moeilijk te vormen. Soms komen klachten of meldingen binnen en wordt op basis hiervan een controle uitgevoerd. Dit levert echter geen volledig beeld op. De gemeente beschikt niet over een geautomatiseerde administratie, waarmee snel en accuraat een overzicht kan worden gegenereerd van verstrekte vergunningen. Een knelpunt op het gebied van registratie is, dat het weliswaar verplicht is om bij een verblijf langer dan vier maanden te registreren voor de BRP, maar dat dit niet met een bestuurlijke sanctie kan worden afgedwongen. “We kunnen op dit moment geen boete opleggen”, aldus de respons in dit verband.
11
Conclusies Op basis van de analyse van de bevindingen, kunnen de volgende conclusies worden getrokken: 1. De gemeente Opmeer werkt met een beleidskader dat in 2009 is vastgesteld. Met de ondertekening van een regionaal convenant (2013) verplicht de gemeente zich een beleidskader vast te stellen dat voldoende mogelijkheden biedt om bestaande huisvestingscapaciteit te benutten, dan wel nieuwe te realiseren. Dit convenant leidt echter niet tot een nieuw beleidskader c.q. beleid. 2. Het gemeentelijk beleid met betrekking tot de huisvesting van arbeidsmigranten is niet in een actuele beleidsnota vastgelegd. De uitvoering van het beleid vindt plaats in de bestemmingsplannen inclusief het “kruimelgevallen”-beleid. 3. De gemeente stelt niet als eis, dat arbeidsmigranten gehuisvest dienen te worden in een eenpersoonsslaapkamer. Ook wordt geen percentage eenpersoonskamers gegeven, hetgeen in de gemeente Medemblik wel wordt gedaan. 4. Met het regionaal convenant (2013) verplicht de gemeente zich in overleg met werkgevers zodanige voorzieningen te treffen, dat inschrijving van arbeidsmigranten in de GBA op efficiënte wijze kan plaatsvinden en om middelen voor taalcursussen ter beschikking te stellen voor arbeidsmigranten. En tevens op maat informatie te verschaffen over het aanbod aan taalcursussen. Tijdens het onderzoek is niet gebleken dat deze verplichting wordt nagekomen. 5.
Arbeidsmigranten hebben aan hun kant weinig behoefte aan contact met de gemeente. Men is bang dat voor extra controles of dat men meer belasting moet betalen, als contact wordt opgenomen met de gemeente. 6. De activiteiten op het gebied van toezicht en handhaving met betrekking tot de huisvesting van arbeidsmigranten zijn minder concreet geformuleerd in de VTH-uitvoeringsprogramma’s dan bij de gemeente Medemblik. De VTH-jaarverslagen gaan wel concreter in op de activiteiten die op het gebied van de huisvesting van arbeidsmigranten worden uitgevoerd. 7. De gemeente neemt zelf geen initiatief in de huisvesting van arbeidsmigranten. De primaire verantwoordelijkheid voor de huisvesting ligt bij huisvesters en werkgevers, waarbij de gemeente een faciliterende en toetsende rol op zich neemt. 8. De kadernota (2009) gaat uit van een relatie tussen adequate huisvesting, illegale huisvesting en vergunnen, toezicht en handhaving. De gemeente levert echter geen extra inspanning om via het vergunnen van huisvesting, illegale huisvesting terug te dringen en daarmee tevens het beslag op toezicht en handhaving te reduceren. 9. De gemeente spant zich in om illegale huisvesting op de Perelaer te voorkomen. De gemeente werkt echter niet met een leegstandslijst of voert andere acties uit die specifiek zijn gericht op het traceren van illegale huisvesting op overige locaties. 10.
De gemeente Opmeer handhaaft op basis van klachten en meldingen. De gemeente maakt geen inschatting van mogelijke illegale huisvesting en heeft geen volledig beeld van illegale huisvesting. De gemeente controleert jaarlijks de vergunde huisvesting op de gebruikelijke wijze. Daarnaast voert de gemeente herhaal controles uit met het oog op registratie. In sommige gevallen legt de gemeente bestuurlijke sancties op. 11. Uit controles blijkt dat bij vergunde huisvesting doorgaans wordt voldaan aan de gestelde voorwaarden. Vergunde huisvesting betekent voor arbeidsmigranten veelal een ruimere 12
behuizing, waarbij de hygiëne en de brandveiligheid beter geborgd is. Bij illegale huisvesting is het beeld beduidend pessimistischer. 12. De procedure voor vergunningverlening worden binnen de gestelde termijnen doorlopen, zo blijkt uit de casestudie. De casus laat bovendien zien dat de initiatiefnemer kan volstaan met een vergunning voor het bouwen van een bouwwerk en het handelen in strijd met regels ruimtelijke ordening. Een vergunning brandveilig gebruik maakt geen onderdeel uit van deze procedure. Dit zou tot een (veel) langere procedure kunnen leiden. Het aantal adviserende actoren is beperkt, zo wordt geen advies ingewonnen bij de Agrarische Beoordelingscommissie. Deze conclusies zijn echter gebaseerd op de case studie, waarvan het vermoeden bestaat dat het dossier niet compleet was. 13. De gemeente onderneemt geen pogingen om de registratie te verbeteren, bijvoorbeeld door invoering van het Westlands model. Sommige uitzendbureaus raden de arbeidsmigranten af om te registreren. 14. Het overzicht van verleende vergunningen is niet compleet. Zo ontbreekt een omgevingsvergunning voor een expathotel aan de Waterkant 54 in Spanbroek. De gemeente beschikt niet over een geautomatiseerde administratie. 15. De gemeente beschikt niet over actueel beleid gericht op de huisvesting van arbeidsmigranten.
Voor de gemeenteraad ontbreekt daarmee een kader om collegebesluiten met betrekking tot de huisvesting van arbeidsmigranten te toetsen. Informatiebrieven vanuit het college doen niets af aan deze omissie. 16. In april 2018 besluit de raad het beleid met betrekking tot de huisvesting van seizoenarbeiders onder de gestelde voorwaarden van het bestemmingsplan ‘Landelijk gebied Opmeer 2014’ te verruimen naar maximaal 60 huisvestingsplaatsen op agrarische bedrijfspercelen. Als het bestemmingsplan Landelijk Gebied wordt geraadpleegd, wordt hier echter nog steeds een maximum van 30 seizoensarbeiders per bedrijf vermeld. 17. Meerdere aanzetten tot beleid krijgen geen vervolg en bereiken de gemeenteraad niet in de vorm van een raadsvoorstel. Illustratief is het plan van aanpak huisvesting aandachtsgroepen (Beeldvormende raadsbijeenkomst 23 februari 2023). Het college heeft vervolgens het plan van aanpak huisvesting aandachtsgroepen vastgesteld. 18. Ook regionale initiatieven met betrekking tot arbeidsmigranten leiden niet tot raadsvoorstellen. 19. Opmerkelijk is, dat VTH-uitvoeringsprogramma’s en VTH-jaarverslagen ter kennisgeving worden aangeboden aan de raad en vervolgens zonder discussie voor kennisgeving worden aangenomen.
13
Aanbevelingen Uit de bovenstaande conclusies volgen de volgende aanbevelingen: 1. Het beleid van de gemeente met betrekking tot de huisvesting van arbeidsmigranten is in de bestemmingsplannen en in de regels met betrekking tot kruimelgevallen vastgelegd. Vermoedelijk gaan ook andere beleidsdocumenten in op de huisvesting. Dit levert een vrij versnipperd beeld op, met als gevolg dat belanghebbenden niet altijd goed op de hoogte (kunnen) zijn van de regels die de gemeente stelt aan de huisvesting van arbeidsmigranten. Aanbevolen wordt één beleidskader vast te stellen dat specifiek gericht is op de huisvesting van arbeidsmigranten. In dit beleidskader kan worden aangegeven welke maxima gelden voor welk gebied en kan men tevens ingaan op de voorwaarden en de ruimtelijke onderbouwing. Dit beleidskader kan vertaald worden naar concrete beleidsregels die gepubliceerd kunnen worden. Op deze manier ontstaat een integraal beleid met betrekking tot de huisvesting van arbeidsmigranten, dat ook als zodanig naar belanghebbenden gecommuniceerd kan worden. 2. De VTH-jaarverslagen beschrijven concreter de activiteiten die met betrekking tot de huisvesting van arbeidsmigranten worden uitgevoerd, dan de VTH-uitvoeringsprogramma’s.
Aanbevolen wordt, om in de uitvoeringsprogramma’s in de lijn van de jaarverslagen expliciet doelstellingen te formuleren die betrekking hebben op de huisvesting van arbeidsmigranten. 3. Aanbevolen wordt de nieuwe wet Goed verhuurderschap te benutten. Hierin wordt aangegeven dat de huurovereenkomst en de arbeidsovereenkomst gescheiden dienen te zijn. Ook geeft deze wet andere criteria aan, waaraan de verhuur van woonruimte dient te voldoen. Zo wordt iedere vorm van intimidatie richting de huurder verboden, zijn maxima gesteld aan waarborgsommen, is een verplichting vastgelegd om de huurder te informeren, is het in rekening brengen van servicekosten gereguleerd, etc. 4. Stimuleer de registratie van arbeidsmigranten, onder meer door invoering van het Westlands model, door huisvesters op het belang van registratie aan te spreken en door een bestuurlijke boete vast te leggen in de APV. De Wet BRP geeft de colleges van burgemeester en wethouders de bevoegdheid om een bestuurlijke boete van ten hoogste 325 euro op te leggen. Deze boete kan worden opgelegd aan burgers die een in de wet opgenomen verplichting, die van belang is voor het correct bijhouden van de basisregistratie personen, niet nakomen,. 5. Aanbevolen wordt om de administratie van vergunde huisvesting te automatiseren, zodat snel een volledig overzicht kan worden gegeven van verstrekte vergunningen.
14
Bestuurlijke reactie
15
Reactie op de belangrijkste conclusies van de RKC: • Het regionaal convenant (2013) heeft niet tot een nieuw beleidskader c.q. beleid geleid. • Meerdere aanzetten tot beleid krijgen geen vervolg en bereiken de gemeenteraad niet in de vorm van een raadsvoorstel. • De gemeente neemt zelf geen initiatief in de huisvesting van arbeidsmigranten. De primaire verantwoordelijkheid voor de huisvesting ligt bij huisvesters en werkgevers, waarbij de gemeente een faciliterende en toetsende rol op zich neemt. Reactie gemeente: De uitvoering van het ruimtelijk beleid vindt plaats met het bestemmingsplan Landelijk Gebied Opmeer 2014, het raadsbesluit d.d. 19 april 2018 en het Kruimelgevallenbeleid Gemeente Opmeer 2019. Er is geen aanleiding voor een veronderstelling dat deze regelgeving initiatieven voor de huisvesting van tijdelijke arbeidsmigranten onvoldoende faciliteert. De gemeente Opmeer heeft de laatste jaren verschillende onderzoeken gedaan naar de behoefte aan zowel tijdelijke als permanente huisvesting. In 2018 heeft de gemeente Opmeer het onderzoeksrapport Huisvesting buitenlandse werknemers in De Kop van Noord-Holland en Opmeer laten uitbrengen door Conclusr Group. Het rapport heeft de gemeente inzicht gegeven in de kwantitatieve en kwalitatieve behoeften, n.l.: 1. De kwantitatieve vraag naar huisvesting: hoeveel buitenlandse werknemers zijn er werkzaam; 2.
De kwalitatieve vraag naar huisvesting: hoeveel huisvesting is er en aan welk type huisvesting is behoefte; 3. Inventarisatie huidige aanbod van huisvesting: hoe en waar zijn de buitenlandse werknemers nu gehuisvest. In 2022 is in samenwerking met de Westfriese gemeenten onderzoek gedaan naar mogelijke middelgrote zoeklocaties (voor minstens 100 logiesbedden) voor de destijds bekende tijdelijke huisvestingsbehoefte en ook is de toekomstige behoefte ingeschat. Ervaringscijfers wijzen uit dat ongeveer 1/3 van arbeidsmigranten zich (blijvend) willen vestigen. De andere zijn aangewezen op logiesaccommodaties. Voor Opmeer betekent dit een opgave van 120 nieuwe, additionele (logies)bedden. Uit het regionaal locatieonderzoek zijn 19 voorkeurszoekgebieden naar voren gekomen, waaronder het zoekgebied De Veken. Initiatiefnemers met plannen kunnen zich melden bij de gemeenten. Het zoekgebied wordt aan de hand van door initiatiefnemers in te dienen plannen nader ruimtelijk getoetst. In januari 2023 heeft de gemeenteraad het Plan van aanpak huisvesting aandachtgroepen vastgesteld en in uitvoering genomen, waarvan arbeidsmigranten met een permanente huisvestingsbehoefte één doelgroep is. Het Woonbehoefteonderzoek gemeente Opmeer ligt ten grondslag aan het plan van aanpak. Voor één locatie is een plan gemaakt waarvoor een participatietraject wordt doorlopen. 16
In oktober 2023 is de Woonvisie 2023-2028 vastgesteld, waarin op basis van het regionaal woonbehoefteonderzoek de opgave is beschreven om meer sociale huurwoningen te bouwen voor aandachtsgroepen zoals arbeidsmigranten. • Met het regionaal convenant (2013-2018) verplicht de gemeente zich in overleg met werkgevers zodanige voorzieningen te treffen, dat inschrijving van arbeidsmigranten in de GBA op efficiënte wijze kan plaatsvinden en om middelen voor taalcursussen ter beschikking te stellen voor arbeidsmigranten. En tevens op maat informatie te verschaffen over het aanbod aan taalcursussen. Tijdens het onderzoek is niet gebleken dat deze verplichting wordt nagekomen. Reactie gemeente: De gemeente heeft het digitaal platform ‘Opmeer Leeft.nl’ gefaciliteerd, waarop informatie staat over initiatieven, organisaties en activiteiten binnen de gemeente. Via dit platform kunnen geïnteresseerden zich aanmelden voor een taalcursus. Omdat het platform recentelijk operationeel is geworden, oriënteert de gemeente zich verder op de mogelijkheden om zichtbaarheid, bereikbaarheid en toegankelijkheid van het platform verder te optimaliseren. Een alternatief dat kan worden onderzocht is het inrichten van een Digitaal informatiepunt voor arbeidsmigranten, zoals die van de gemeente Hollands Kroon.
• De kadernota (2009) gaat uit van een relatie tussen adequate huisvesting, illegale huisvesting en vergunnen, toezicht en handhaving. De gemeente levert echter geen extra inspanning om via het vergunnen van huisvesting, illegale huisvesting terug te dringen en daarmee tevens het beslag op toezicht en handhaving te reduceren. • De gemeente spant zich in om illegale huisvesting op de Perelaer te voorkomen. De gemeente werkt echter niet met een leegstandslijst of voert andere acties uit die specifiek zijn gericht op het traceren van illegale huisvesting op overige locaties. Reactie gemeente: In het VTH uitvoeringsprogramma 2023 is expliciet tijd gereserveerd voor het doen van 5 'themacontroles huisvesting seizoenarbeiders' en daarnaast worden, evenals in de voorgaande jaren, algemene surveillancerondes gedaan en er wordt op meldingen/klachten gereageerd. In het uitvoeringsprogramma 2024 worden de doelstellingen en activiteiten gespecificeerd opgenomen en de daaraan verbonden inzet van personele capaciteit gereserveerd. • Het overzicht van verleende vergunningen is niet compleet. Zo ontbreekt een omgevingsvergunning voor een expathotel aan de Waterkant 54 in Spanbroek. De gemeente beschikt niet over een geautomatiseerde administratie. Reactie gemeente: De gemeente beschikt over een VTH-applicatie waarin de vergunningen, inclusief die voor het expathotel, zijn geregistreerd.
17
Reactie op de aanbevelingen:
Aanbeveling 1. Stel één beleidskader vast met een vertaling naar concrete beleidsregels.
Reactie gemeente: Het bestemmingsplan Landelijk Gebied Opmeer 2014 met het raadsbesluit van 19 april 2018 (gericht op een omgevingsvergunning buitenplans afwijken bestemmingsplan) geeft mogelijkheden om tijdelijke seizoenarbeiders te huisvesten op een agrarisch bedrijfsperceel, waarbij voorwaarden worden gesteld aan de kwaliteit van de huisvesting en het toezicht. Het Kruimelgevallenbeleid gemeente Opmeer 2019 geeft de mogelijkheid om tijdelijke seizoenarbeiders te huisvesten op een woonperceel, waarbij eveneens voorwaarden worden gesteld aan de kwaliteit van de huisvesting. Daarmee heeft de gemeente invulling gegeven aan de verantwoordelijkheid van de gemeente om particuliere initiatieven, gericht op het realiseren van geschikte huisvesting, te faciliteren.
Dit beleid geeft belanghebbenden duidelijkheid over de voorwaarden waaronder planologisch medewerking wordt verleend. Initiatieven die niet in dit beleid passen zijn uitzonderlijk, zoals de bouw van het expathotel aan de Waterkant 54 in Spanbroek. Dergelijke grootschalige projecten worden op hun eigen merites beoordeeld.
De suggestie om het beleid met betrekking tot de huisvesting van arbeidsmigranten te integreren nemen wij ter harte bij het opstellen van de omgevingsvisie en het omgevingsplan en dan gaan we ook overwegen om de voorwaarden waaraan de huisvesting moet voldoen aan te passen.
Aanbeveling 2 Benut de Wet goed verhuurschap om de kwaliteit van de huisvesting te verhogen.
Reactie gemeente: Bij het opstellen van een de omgevingsvisie en het omgevingsplan gaan wij, in overleg met de huisvesters en bij voorkeur ook met de regiogemeenten, de mogelijkheden die de wet biedt nader onderzoeken.
18
Aanbeveling 3 Stimuleer de registratie van arbeidsmigranten, onder meer door invoering van het Westlands model en de toepassing van de bestuurlijke boete op basis van de Wet BRP.
Reactie gemeente: Inschrijving voor arbeidsmigranten conform het Westlandsmodel is in de gemeente Opmeer ingevoerd voor de grotere aanbieders van huisvesting. Wij gaan met informatievoorziening stimuleren dat arbeidsmigranten die gehuisvest zijn op de andere locaties, zich ook op deze wijze inschrijven. Wij hebben eerder onderzoek gedaan naar de meerwaarde van de bestuurlijke boete in relatie tot de voorwaarden die daarvoor aan de organisatie worden gesteld en hebben destijds besloten het instrument niet te implementeren. Wij gaan afwegen of een heroverweging van dat besluit wenselijk is.
Aanbeveling 4 Neem in de VTH-uitvoeringsprogramma’s expliciet doelstellingen op over de huisvesting van arbeidsmigranten.
Reactie gemeente: Bij het opstellen van het uitvoeringsprogramma 2024 gaan we de doelstellingen en activiteiten met betrekking tot de huisvesting van arbeidsmigranten specificeren en afstemmen met het jaarverslag en we richten die op meer proactief toezicht, om een goed beeld te krijgen van de huisvestingslocaties en de mate van naleving van de voorwaarden.
Aanbeveling 5 Automatiseer de administratie van vergunde huisvesting, zodat snel een volledig overzicht kan worden gegeven van verstrekte vergunningen.
Reactie gemeente: Wij gaan in overleg met de leverancier om de mogelijkheid te onderzoeken, dat de VTH-applicatie automatisch een overzicht genereerd van de in het registratiesysteem opgenomen vergunningen. Een andere optie is dat de vergunningen in een alternatief bestand worden geregistreerd.
19
Nawoord Rekenkamercommissie De rekenkamercommissie heeft met belangstelling kennis genomen van de reactie van het college. Hoewel de rekenkamercommissie verheugd is over de manier waarop het college de aanbevelingen verder wil oppakken, wil de rekenkamercommissie enkele kanttekeningen plaatsen bij de bestuurlijke reactie. Zo ziet het college geen aanleiding voor een veronderstelling dat het huidige gemeentelijke beleid initiatieven voor de huisvesting van tijdelijke arbeidsmigranten onvoldoende faciliteert. Het college wijst daarbij op het bestemmingsplan Landelijk Gebied Opmeer en het Kruimelgevallenbeleid. Tevens wijst het college erop dat in januari 2023 de gemeenteraad het Plan van aanpak huisvesting aandachtgroepen heeft vastgesteld. Deze reactie gaat voorbij aan het gegeven, dat het beleid met betrekking tot de huisvesting van arbeidsmigranten nog steeds in verschillende documenten wordt vormgegeven, hetgeen een versnipperd beeld kan opleveren. Bovendien is het Plan van aanpak huisvesting niet vastgesteld in januari 2023 door de gemeenteraad. Ambtelijk wordt in dit verband het volgende aangegeven: “Het college heeft op 14 februari 2023 het plan van aanpak huisvesting aandachtsgroepen vastgesteld. Vervolgens is intern gewerkt aan de uitvoering van het besluit” (Ambtelijk wederhoor, 28 september 2023).
Gelukkig is het college voornemens om bij het opstellen van de omgevingsvisie en het omgevingsplan het beleid met betrekking tot arbeidsmigranten te integreren en dit zal de rekenkamercommissie met belangstelling volgen. De rekenkamercommissie is verheugd over het feit dat de gemeente een digitaal platform ‘Opmeer Leeft.nl’ heeft gefaciliteerd. Het onderzoek maakt evenwel duidelijk, dat arbeidsmigranten de gemeente niet a priori met vertrouwen tegemoet treden. De vraag rijst dan, in hoeverre een digitaal platform toereikend is en in hoeverre het dieperliggende probleem, het gebrek aan vertrouwen in de gemeente, hiermee wordt aangepakt. Duidelijk is, dat de gemeente expliciet tijd heeft vrijgemaakt voor themacontroles en survaillancerondes en dat de gemeente tevens reageert op meldingen en klachten. De vraag is echter of dit genoeg is of dat omgezien moet worden naar juist andere activiteiten. Bekend is, dat bijvoorbeeld het werken met leegstandslijsten een effectief middel kan zijn om mogelijk illegale huisvesting te traceren. Enkel doorgaan met wat de gemeente nu al doet, zal vermoedelijk de effectiviteit van toezicht en handhaving niet vergroten.
Ook hier is de rekenkamercommissie verheugd over het feit dat het college later in de reactie een meer proactief toezicht aankondigt, om een goed beeld te krijgen van de huisvestingslocaties en de mate van naleving van de voorwaarden. De stelling van het college dat de verstrekte vergunningen via een VTH-applicatie worden geregistreerd, is tijdens dit onderzoek niet onderschreven. Dit geldt tevens voor de stelling van het college dat het Expathotel in de administratie is opgenomen. In het overzicht dat door de gemeente op 3 juli 2023 is verstrekt, komt namelijk het adres van het Expathotel (Waterkant 54) niet voor. In het ambtelijk wederhoor wordt in dit verband gesteld: “Ik veronderstel dat deze vergunning bij het inventariseren niet is opgemerkt” (28 september 2023). Hieruit valt niet alleen op te maken dat het overzicht incompleet is, maar ook dat dit overzicht handmatig is samengesteld. Bovendien komt het college later ook terug op deze stelling, waar het college stelt dat de gemeente in overleg gaat met de leverancier om de mogelijkheid te onderzoeken dat de VTH-applicatie automatisch een overzicht genereert van de verstrekte vergunningen.
20
21
Huisvesting Arbeidsmigranten in Opmeer BIJLAGE
22
Hoofdstuk 1:
1.1
Onderzoeksopzet Huisvesting Arbeidsmigranten
Inleiding en aanleiding
10 november 2020 besluit het college van de gemeente Opmeer kennis te nemen van het rapport “Arbeidsmigranten in West-Friesland” en de gemeenteraad te informeren over dit rapport middels een raadsinformatiebrief (Besluitenlijst college, 10 november 2020, Raadsinformatiebrief, 10 november 2020). Het onderzoek is uitgevoerd door Decisio. Het onderzoek is een belangrijke pijler voor verdere voorstellen voor registratie van deze werknemers, maar ook voor beleid om deze groep te huisvesten (Adviesnota college, 10 november 2020). In dit rapport wordt melding gemaakt van een stijging van het aantal arbeidsmigranten die werkzaam zijn in de gemeente: van 70 in 2010 naar 380 in 2018 (Decisio, 2020, p. 6). In 2018 wonen 170 arbeidsmigranten in Opmeer, een groei van jaarlijks gemiddeld 11% ten opzichte van 2010 (Decisio, 2020, p. 12). 25 mei 2021 wordt een raadsinformatiebrief verzonden met betrekking tot de actualisatie van de cijfers van arbeidsmigranten in Noord-Holland Noord. Het betreft een actualisatie van het rapport “Arbeidsmigranten in West-Friesland”. Deze actualisatie is in opdracht van de provincie Noord-Holland uitgevoerd door Decisio (Raadsinformatiebrief, 25 mei 2021).
De raadsinformatiebrief bevat de volgende aankondiging: “We zien een gemeenschappelijke verantwoordelijkheid voor regiogemeenten, bedrijfsleven en provincie en in het bijzonder een intensieve inzet van ‘inhurende’ bedrijven en de bonafide uitzendorganisaties om tot een uitvoeringsgericht plan te komen. De Westfriese gemeenten stellen voor om gezamenlijk middelen te genereren om tot een gedegen en gedragen plan te komen. Wij zullen de gemeenteraad hierover in het 4e kwartaal van dit jaar informeren” (Raadsinformatiebrief, 25 mei 2021). Op 20 december 2022 wordt een raadsinformatiebrief aangeboden met betrekking tot een volgende actualisatie van het onderzoek naar arbeidsmigranten Noord-Holland Noord, uitgevoerd door Decisio (Raadsinformatiebrief, 20 december 2022). Dit onderzoek is wederom in opdracht van de provincie NoordHolland uitgevoerd en wordt in juli 2022 door de gemeente ontvangen. De actualisatie van de cijfers van arbeidsmigranten is een belangrijke pijler voor verdere voorstellen voor registratie van deze werknemers, maar ook voor beleid en het regionale locatieonderzoek in Westfriesland om huisvesting te organiseren voor deze doelgroep, aldus de raadsinformatiebrief (Raadsinformatiebrief, 20 december 2022). In 2020 werken 315 arbeidsmigranten in Opmeer, een stijging van jaarlijks 10% ten opzichte van 2010 (Decisio, 2022, p. 51).
In 2020 wonen 330 arbeidsmigranten in Opmeer, een jaarlijkse groei van 21% ten opzichte van 2010 (Decisio, 2022, p. 56). Op 20 december 2022 wordt tevens een raadsinformatiebrief over het locatieonderzoek naar de huisvesting van buitenlandse werknemers verzonden. Het betreft hier een onderzoek dat is uitgevoerd door Sweco. In deze raadsinformatiebrief wordt de aanpak en de ambitie als volgt geformuleerd: De samenwerkende Westfriese gemeenten (WF7) hebben daarom afgesproken om het vraagstuk van de huisvesting van buitenlandse werknemers samen op te pakken. In deze aanpak werken de gemeenten nauw samen met de Westfriese Bedrijvengroep (WBG), het Ontwikkelingsbedrijf Noord-Holland-Noord en de provincie Noord-Holland. De Westfriese gemeenten hebben de ambitie uitgesproken om vóór 2025 in totaal 3.000 logiesplekken voor buitenlandse werknemers te realiseren. Naar verwachting komen dan
23
weer 500 reguliere woningen beschikbaar in de regio op de reguliere woningmarkt (Raadsinformatiebrief, 20 december 2022). De boodschap van 20 december 2022 wordt bevestigd in een plan van aanpak huisvesting aandachtsgroepen, dat wordt geagendeerd voor een beeldvormende bijeenkomst op 23 februari 2023. In dit plan van aanpak wordt met betrekking tot de huisvesting van arbeidsmigranten het volgende gesteld: “Buitenlandse werknemers zijn niet meer weg te denken in onze economie en arbeidsmarkt. Ze zorgen voor een inmiddels structurele invulling van arbeidsplaatsen. Ook in West-Friesland. In Opmeer waren in 2020 in totaal 315 buitenlandse werknemers werkzaam (4% van het totaal aantal in West-Friesland). Onderzoek loopt naar locaties waar hiervoor clusters van minimaal 100 bedden ontwikkeld kunnen worden. Ook Opmeer wordt geacht een bijdrage te leveren. Concrete verdeelafspraken zijn (nog) niet gemaakt. Het is echter onze inzet om uit te gaan van een verdeling naar rato van het aantal werkenden per gemeente. Voor Opmeer betekent dit een opgave van 120 nieuwe, additionele (logies)bedden (4% van 3000)” (Plan van aanpak huisvesting aandachtsgroepen, 12 januari 2023). Geconstateerd kan worden, dat de gemeente Opmeer de nodige ambities heeft met betrekking tot de huisvesting van arbeidsmigranten en hier ook de nodige onderzoeken naar heeft laten uitvoeren.
Hoewel deze onderzoeken het totaal aan arbeidsmigranten en de mogelijke voorkeurszoekgebieden in beeld brengen, gaan de onderzoeken niet in op de manier waarop de gemeentelijke beleidsregels worden uitgevoerd en de manier waarop de gemeente acteert in het netwerk dat zich richt op de huisvesting van arbeidsmigranten. De onderzoeken gaan tevens niet in op de ervaringen van de arbeidsmigranten zelf of op de doeltreffendheid van het gevoerde gemeentelijk beleid. Gelet op de politieke belangstelling voor dit onderwerp en het belang van een goed inzicht in de doeltreffendheid van gemeentelijk beleid met betrekking tot de huisvesting van buitenlandse werknemers, is de huisvesting van arbeidsmigranten een relevant object van onderzoek voor de rekenkamercommissie.
1.2
Doelstelling en onderzoeksvraag
De rekenkamercommissie heeft daarom besloten een onderzoek uit te voeren naar de manier waarop het gemeentelijk beleid met betrekking tot de huisvesting van arbeidsmigranten wordt uitgevoerd en naar de doeltreffendheid van dat beleid. Het doel van dit onderzoek is daarbij het verstrekken van inzicht aan de gemeenteraad in de manier waarop gemeentelijk beleid wordt uitgevoerd en in de factoren die de doeltreffendheid van dat beleid bepalen, opdat de kaderstellende en controlerende rol van de gemeenteraad versterkt kan worden. Hiertoe is de volgende onderzoeksvraag geformuleerd: In welke mate wordt het gemeentelijk beleid met betrekking tot de huisvesting van arbeidsmigranten doeltreffend gerealiseerd en welke factoren bepalen de doeltreffendheid van dit beleid? Deze onderzoeksvraag kan vertaald worden naar de volgende deelvragen: 1. Welk normenkader kan gehanteerd worden voor de uitvoering van beleid? 2. Welk beleid heeft de gemeente vastgesteld met betrekking tot de huisvesting van arbeidsmigranten? 3. Hoe verloopt de uitvoering van dat beleid in de praktijk?
24
4. Hoe wordt de gemeenteraad geïnformeerd met betrekking tot de huisvesting van arbeidsmigranten en welke rol speelt de gemeenteraad met betrekking tot dit beleidsonderwerp? 5. Hoe verhouden het beleid en de uitvoering zich tot het geformuleerde normenkader? 6. Welke aanbevelingen kunnen worden geformuleerd om de doeltreffendheid van de uitvoering te optimaliseren? Een onderzoek naar de realisatie van beleidsdoelstellingen richt zich doorgaans op de voorziene en gewenste effecten. Men kijkt dan in hoeverre de oorspronkelijke gemeentelijke doelstellingen, zoals opgenomen in het beleid, daadwerkelijk zijn gerealiseerd. Het nadeel van een dergelijk onderzoek is, dat geen verklaringen worden gezocht en gevonden voor een beperkte mate van doeltreffendheid. Dit onderzoek betreft daarom een onderzoek naar doeltreffendheid. Een onderzoek naar doeltreffendheid kent een bredere insteek en richt zich expliciet op factoren die de mate van doelrealisatie kunnen verklaren. Daartoe maakt een onderzoek naar doeltreffendheid een onderscheid tussen de acties en interventies van de gemeente enerzijds en de effecten als gevolg van die acties anderzijds. Doeltreffendheid heeft in essentie betrekking op het realiseren van gewenste en voorziene effecten als gevolg van gemeentelijk handelen.
Een onderzoek naar doeltreffendheid richt zich op de vraag of de beoogde acties en interventies nu daadwerkelijk worden uitgevoerd en daadwerkelijk leiden tot de voorziene en gewenste effecten. Tal van verklaringen zijn denkbaar voor een mindere mate van doeltreffendheid. Het kan bijvoorbeeld zijn, dat het beleid goed wordt uitgevoerd, maar niet tot de gewenste effecten leidt omdat men van inadequate veronderstellingen uitgaat. De beoogde acties worden in dat geval uitgevoerd, maar het gewenste effect wordt niet gerealiseerd. Het kan ook zo zijn, dat het beleid goed is geformuleerd, maar dat de uitvoering tekort schiet. Ook dan wordt het gewenste effect niet gerealiseerd. Al deze mogelijkheden kunnen verklaren waarom de doeltreffendheid van beleid achterwege blijft. Daarnaast worden tevens onvoorziene en ongewenste effecten in een onderzoek naar doeltreffendheid betrokken. Als beleid weliswaar de gewenste effecten oplevert, maar daarnaast zeer veel ongewenste effecten genereert, trekt dit een wissel op de doeltreffendheid van beleid. Conceptueel kan een en ander als volgt worden weergegeven:
25
Doeltreffendheid
Beleid: Voorgenomen acties Beoogde effecten
Uitvoering: Uitgevoerde acties
Gerealiseerdeeffecten: Voorzien onvoorzien Gewenst ongewenst
Normenkader: Verklaringen
Een onderzoek naar doeltreffendheid start doorgaans met het in beeld brengen van het gemeentelijk beleid (deelvraag 2). Dit beeld maakt inzichtelijk welke gewenste effecten de gemeente beoogt en wat daarvoor gedaan moet worden. Vervolgens dient het onderzoek zich te richten op de uitvoering van dat beleid in de gemeentelijke praktijk (deelvraag 3). Beleid dient immers uitgevoerd te worden om de beoogde prestaties en effecten te kunnen realiseren. Als de uitvoering tegen het beleid wordt afgezet, kan bezien worden in hoeverre de beoogde prestaties zijn geleverd en de gewenste effecten zijn gerealiseerd (deelvraag 5). Als de uitvoering van beleid afwijkt van het oorspronkelijk geformuleerde beleid, wil dat niet zeggen dat de uitvoering per definitie ondoeltreffend is. Tijdens de uitvoering kunnen immers effecten worden gegenereerd, die weliswaar niet voorzien zijn, maar achteraf wel wenselijk blijken te zijn (van Twist en Verheul, 2010). Bovendien kan het beleid zelf minder adequaat zijn vormgegeven. Een onderzoek dat zich enkel richt op de mate waarin de uitvoering conform het vastgestelde beleid verloopt, is dan ook te beperkt in die zin dat op die manier geen reflectie op het beleid zelf kan worden gegeven.
Om zowel de uitvoering als het beleid zelf van reflectie te voorzien, is het daarom van belang dat met een extern normenkader wordt gewerkt, waaraan zowel het beleid als de praktijk (de uitvoering) kan worden getoetst. Het normenkader (deelvraag 1) dient om mogelijke verklaringen voor de mate van doeltreffendheid aan te dragen (deelvraag 5).
26
1.3
Methoden en technieken van onderzoek
Het normenkader wordt conform het onderzoeksprotocol geconstrueerd aan de hand van een analyse van wetenschappelijke literatuur, eerder onderzoek op dit terrein, hogere wet- en regelgeving, jurisprudentie, adviezen, etc. en staat dus expliciet los van het gemeentelijk beleid (omdat anders het gemeentelijk beleid niet afgezet kan worden tegen dit kader). Zo heeft het aanjaagteam Bescherming Arbeidsmigranten (de commissie Roemer) in 2020 een aantal aanbevelingen op dit terrein geformuleerd die tevens aan de gemeenten geadresseerd zijn en deels als basis voor dit normenkader kunnen dienen (Aanjaagteam Bescherming Arbeidsmigranten, 2020, hierna te noemen het Aanjaagteam). Dit normenkader fungeert eerder als zoeklicht voor het onderzoek, dan als kwantitatief kader waar het beleid en de praktijk aan moeten voldoen. Het normenkader gaat bijvoorbeeld in op de manier waarop de doelstellingen zijn geformuleerd, de middelen die beschikbaar zijn gesteld voor de uitvoering, de mate waarin het beleid politiek en bestuurlijke steun geniet, etc. (Sabatier, 1986). Om het vastgestelde beleid in beeld te brengen worden alle genomen college- en raadsbesluiten, inclusief de aangenomen moties en amendementen, met betrekking tot de huisvesting van arbeidsmigranten geanalyseerd en in beeld gebracht.
De uitvoering van het beleid met betrekking tot de huisvesting van arbeidsmigranten in de praktijk wordt getraceerd aan de hand van interviews met ambtenaren (zowel beleidsambtenaren als toezichthouders), maar ook met arbeidsmigranten zelf. Op die manier ontstaat een beeld van de wijze waarop het gemeentelijk beleid in de praktijk wordt uitgevoerd. De communicatie richting de gemeenteraad wordt getraceerd aan de hand van alle documenten die zijn toegezonden aan de gemeenteraad (raadsinformatiebrieven, raadsvoorstellen, etc.) en informatie die mondeling tijdens commissie- en raadsvergaderingen door het college is verstrekt. De rol die de raad zelf speelt wordt in beeld gebracht aan de hand van de discussies die in commissie- en raadsverband zijn gevoerd door de raadsleden. Vervolgens wordt geanalyseerd in hoeverre het gevoerde beleid en de uitvoering in de praktijk zich verhouden tot de aandachtsgebieden, zoals weergegeven in het normenkader. Tevens wordt daarbij een vergelijking gemaakt met de gemeente Medemblik, aangezien hetzelfde onderzoek ook voor deze gemeente is uitgevoerd. Centraal in deze analyse staan mogelijke verklaringen voor de mate van doeltreffendheid. Deze analyse kan leiden tot aanbevelingen om de doeltreffendheid te optimaliseren. Het onderzoek wordt zowel uitgevoerd voor de gemeente Medemblik als voor de gemeente Opmeer.
Waar mogelijk zal een vergelijking worden gemaakt tussen deze twee gemeenten. Deze rapportage betreft het onderzoek voor de gemeente Opmeer. De gemeente Opmeer heeft niet recentelijk beleid vastgesteld voor de huisvesting van arbeidsmigranten. In 2009 stelt de gemeenteraad de kadernota Huisvesting Buitenlandse Werknemers West-Friesland vast en dit moment zal als startpunt van dit onderzoek worden aangemerkt.
27
28
Hoofdstuk 2:
2.1
Normenkader
Inleiding
Het doel van dit onderzoek is het verstrekken van inzicht aan de gemeenteraad in de manier waarop gemeentelijk beleid wordt uitgevoerd en in de factoren die de doeltreffendheid van dat beleid bepalen. Om het onderzoek af te bakenen richt het onderzoek zich op het tijdvak 2021 – 2023. Hoewel niet op voorhand te zeggen is welke factoren precies de doeltreffendheid van het beleid met betrekking tot de huisvesting van arbeidsmigranten bepalen, kunnen op basis van wetenschappelijke inzichten en inzichten vanuit de praktijk van het openbaar bestuur wel enkele factoren vooraf benoemd worden. Zo kunnen vanuit eerder uitgevoerd wetenschappelijk onderzoek op dit gebied factoren benoemd worden die de mate van doeltreffendheid kunnen verklaren. Daarnaast zijn inzichten te ontlenen aan publicaties vanuit het openbaar bestuur zelf, zoals de rapportage van het aanjaagteam, die in opdracht van het kabinet is opgeleverd. Deze factoren en inzichten worden in dit onderzoek in ieder geval meegenomen en nu ook al opgenomen in dit normenkader. Om beleid doeltreffend te laten zijn, zal enerzijds het beleid zelf aan een aantal criteria moeten voldoen. Anderzijds dient beleid adequaat uitgevoerd te worden. Normen met betrekking tot doeltreffendheid, dienen dan ook in te gaan op zowel de manier waarop het beleid is geformuleerd als op de manier waarop dat beleid wordt uitgevoerd.
De normen richten zich expliciet op het beleid met betrekking tot de huisvesting van arbeidsmigranten en op de uitvoering van dat beleid. De manier waarop de informatievoorziening richting de raad wordt vormgegeven en de manier waarop de raad zelf acteert op dit dossier, zal conform de opzet van dit onderzoek object van onderzoek zijn, maar niet voorzien worden van normen. Het onderzoek richt zich immers op de doeltreffendheid van beleid met betrekking tot de huisvesting van arbeidsmigranten en niet op de doeltreffendheid van informatievoorziening of de doeltreffendheid van rolinvulling door de raad. In dit hoofdstuk wordt aldus een normenkader uitgewerkt. Hiertoe is eerst een analyse uitgevoerd van de meest relevante wetenschappelijke inzichten en inzichten vanuit het openbaar bestuur op dit terrein. Vervolgens zullen deze inzichten vertaald worden naar gemeentelijk beleid op het gebied van de huisvesting van arbeidsmigranten.
2.2
Theoretische verkenning: factoren vanuit eerder wetenschappelijk onderzoek
Vanuit de gedachte dat het succes van uitvoering afhankelijk is van de mate waarin deze uitvoering zich conform het vastgestelde beleid voltrekt, kunnen knelpunten worden aangegeven die in de weg staan van een succesvolle uitvoering. Sommige knelpunten zijn terug te leiden tot al te hoge en optimistische verwachtingen van het beleid. Men onderschat dan de benodigde tijd of middelen of de rol die andere stakeholders spelen (Hudson e.a., 2019). Ook als bij de uitvoering verschillende overheidslagen betrokken zijn, kan dit een juiste uitvoering bemoeilijken (Sausman e.a., 2016). Knelpunten doen zich eveneens voor als het beleid niet in samenwerking met betrokkenen is geformuleerd (Gazley, 2017). Het gegeven dat de aandacht voor uitvoering op de langere termijn kan afnemen, werkt een adequate uitvoering eveneens niet in de hand (Norris en McCrae, 2013, Hudson e.a., 2019).
29
In de top down benadering is de veelheid aan variabelen die uitvoering kunnen beïnvloeden, samengebracht tot een aantal voorwaarden die als noodzakelijk kunnen worden aangemerkt voor een succesvolle uitvoering van beleid. Zo zullen de doelstellingen van het beleid duidelijk en consistent moeten zijn (Nilsen e.a., 2013, Hudson, 2019). Tevens zal men moeten beschikken over een adequate causale beleidstheorie (Pressman en Wildavsky, 1973). De handhaving tijdens de uitvoering zal door middel van (wettelijke) bepalingen gestructureerd moeten zijn om compliance te borgen, waarbij sancties of incentives kunnen worden ingezet (Sabatier, 1986, Hill, 2005). Uitvoerders dienen gecommitteerd en geëquipeerd te zijn (Nilsen e.a., 2013). Daarnaast zal het proces van uitvoering de nodige steun van belanghebbenden en bestuurders dienen te hebben (Nilsen e.a., 2013), terwijl de context waarbinnen de uitvoering plaatsvindt niet dusdanig mag wijzigen dat de causale relaties of de politieke steun onder druk komen te staan (Nilsen e.a., 2013, Hudson, 2019, Sabatier, 1986). Ook zullen voldoende middelen aanwezig moeten zijn om de uitvoering adequaat te laten verlopen (Nilsen e.a., 2013). Uitvoering vereist tevens, dat de uitvoering wordt gemonitord en gecontroleerd. Dit kan zowel op centraal als op decentraal niveau binnen de organisatie plaatsvinden (Hudson e.a., 2019, Gold, 2014, Gold, 2017).
Vanuit de bottom up benadering wordt de voorwaarde gesteld om de nodige flexibiliteit in beleid te verankeren, opdat tijdens de uitvoering rekening gehouden kan worden met onvoorziene knelpunten en contextuele factoren (Nilsen e.a., 2013). Eén van de meest besproken thema’s op het gebied van uitvoeringonderzoek is de vraag, in hoeverre discretionaire ruimte van uitvoerders de uitvoering van vastgesteld beleid in de weg kan staan (Tummers en Bekkers, 2014). Discretionaire ruimte kan gedefinieerd worden als de vrije ruimte om beslissingen te nemen, binnen de kaders die door wet, regelgeving en procedures worden bepaald (Lotta en Marques, 2020). Uitvoerders hebben immers onvermijdelijk een zekere discretionaire ruimte nodig en deze ruimte biedt de mogelijkheid om beleid op een specifieke manier te interpreteren (Lipsky, 1980, Matland, 1995, Hill, 2003, de Roover e.a., 2022). Uitvoerders ontwikkelen ‘coping mechanismen’ om formeel beleid aan te laten sluiten op de omgeving waarbinnen de beleid moet worden vormgegeven (Lipsky, 1980, Tummers en Bekkers, 2014, Brummel e.a., 2021). Dit kan ertoe leiden dat het beleid beter aansluit op de behoefte van doelgroep en meer rekening houdt met de beperkingen waarmee uitvoerders geconfronteerd worden (Tummers en Bekkers, 2014, Brummel e.a., 2021).
Dit kan er echter ook toe leiden dat de preferenties van uitvoerders kunnen prevaleren boven de oorspronkelijke doelstellingen van het beleid en dat deze laatste op de achtergrond kunnen raken (Lipsky, 1980, Sabatier, 1986, Hupe en Hill, 2007, May en Winter, 2007, Tummers en Bekkers, 2014). Vanuit het top down perspectief wordt discretionaire ruimte logischerwijs doorgaans niet positief gepercipieerd, gelet op het gevaar dat formeel vastgesteld beleid wordt afgebogen naar preferenties van uitvoerders. Vanuit het bottom up perspectief wordt discretionaire ruimte niet alleen als onvermijdelijk, maar zelfs als conditioneel opgevat: discretionaire ruimte werkt ‘willingness to implement the policy’ in de hand (Tummers en Bekkers, 2014, Lotta en Marques, 2014). De laatste decennia is de roep om discretionaire ruimte binnen de uitvoering te vergroten, toegenomen. De introductie van new public management heeft binnen de publieke sector onder meer de aandacht gevestigd op het belang van decentralisatie, waarbij de beslissingsbevoegdheden dichter bij de uitvoering komen te liggen en de discretionaire ruimte van uitvoerders vergoot wordt (ter Bogt, 2008). Ook binnen het bestuursrecht wordt in toenemende mate gepleit voor het gebruik van open normen, met als doel meer discretionaire ruimte toe te kennen aan uitvoerders (Oude Vrielink en Dorbeck-Jung, 2006, Stevens, 2007, Anderson, 2018).
Uitvoering staat vrij prominent op de agenda binnen overheidsorganisaties, waarbij het vergroten van de ruimte voor uitvoering een centraal terugkerend thema is (Buitendijk e.a., 30