Bijlage 2: Concept-Ontwikkelperspectief NHN
Tekst van het document
Versie 4 september 2026 Vrijgegeven door Stuurgroep OPNHN voor oordeelsvorming Ontwikkelperspectief Noord-Holland Noord Een regionaal koersdocument met een integrale aanpak rond nationale opgaven CONCEPT
2 • Gemeente Alkmaar • Gemeente Bergen • Gemeente Castricum • Gemeente Den Helder • Gemeente Dijk en Waard • Gemeente Drechterland • Gemeente Enkhuizen • Gemeente Heiloo • Gemeente Hollands Kroon • Gemeente Hoorn • Gemeente Koggenland • Gemeente Medemblik • Gemeente Opmeer • Gemeente Schagen • Gemeente Stede Broec • Gemeente T exel • Gemeente Uitgeest • Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier • Provincie Noord-Holland Dit ontwikkelperspectief wordt onderschreven als leidraad voor toekomstig beleid door: Dit ontwikkelperspectief van de regio NHN wordt ondersteund door het Rijk. 1 Ontwikkelperspectief Noord-Holland Noord 3 4 “Welke regio wil NHN worden?” “Wat kan NHN bieden voor nationale belangen?” “Hoe kan NHN de koers houden en uitvoeren? “Waar moeten wij aan werken om deze richting in te slaan?” Inhoudsopgave T en geleide 5 Samenvatting 9 H1 Inleiding 12 H2 Integrale ambities 17 2.1 Aantrekkelijke leefmilieus voor jong en oud 18 2.2 Economie ontwikkelen vanuit eigen regionale kracht 20 2.3 Gezonde leefomgeving voor mens en natuur 22 2.4 Voorbereid op de gevolgen van de klimaatverandering 24 2.5 Regionale cultuur als ontwikkelkracht 26 H3 Regionale agenda 27 3.1 Inzetten op complete knopen en kernen 28 3.2 Inzetten op werkgelegenheidsgroei 33 3.3 Completer netwerk aan verbindingen 40 3.4 T oekomstbestendig en productief landschap 46 3.5 Ontwikkelen met identiteit 52 H4
Integrale aanpak voor nationale opgaven 58 4.1 Nationale opgaven in de regio 59 4.2 Maritiem Cluster Den Helder en omgeving 61 4.3 Wieringermeer Agriport A7 67 4.4 Verstedelijkingsas Regio Alkmaar 72 4.5 Verstedelijkingsas Westfriesland 78 4.6 Aanpak landelijk gebied 82 H5 Koers houden en uitvoeren 86 Bijlagen 89 Colofon 94 5 De ruimtelijke uitdagingen in Noord-Holland Noord worden steeds groter. De komende decennia is voor veel opgaven ruimte nodig, met name voor woningbouw, mobiliteit, landbouw, natuur, recreatie, bedrijven, het watersysteem, het energiesysteem en defensie. Veel van deze opgaven vereisen bovendien een gezonde, klimaatbestendige en aantrekkelijke leefomgeving, en ze doen een beroep op andere hulpbronnen die nu of in de toekomst schaars zijn, zoals energie, zoetwater en arbeid. Deze uitdagingen stoppen niet bij de grenzen van gemeenten of regio’s. Ze vragen om een samenhangende aanpak. Daarom is het belangrijk om samen te werken en oplossingen te zoeken op het schaalniveau van de regio als geheel: de regio Noord-Holland Noord. In Noord-Holland Noord wordt al intensief samengewerkt op thema’s als woningbouw, mobiliteit, economie en energie.
Om als regio zichtbaarder te worden richting het Rijk en regionale samenwerking actief en in alle breedte te versterken, hebben 19 regionale partijen – te weten de 17 gemeenten van de ‘basisregio’s’ Regio Alkmaar, Kop van Noord-Holland en Westfriesland samen met het hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier en de provincie Noord-Holland – eind 2024 gezamenlijk opdracht gegeven voor het opstellen van een Ontwikkelperspectief voor Noord-Holland Noord. Dit proces hebben wij aangepakt als een NOVEX- aanpak. Een NOVEX-aanpak wordt toegepast door het Rijk in gebieden waar veel nationale opgaven samenkomen en waar versnelling in de uitvoering wenselijk is. Het gaat uit van een samenwerking tussen Rijk en decentrale partijen, met een gezamenlijk Ontwikkelperspectief, gevolgd door een gezamenlijke Uitvoeringsagenda. Hoewel het Rijk Noord-Holland Noord (nog) niet heeft aangewezen als NOVEX-gebied, is het wel een gebied waar veel nationale opgaven samenkomen en waar een integrale aanpak kan bijdragen aan draagvlak, balans en samenhang. Op basis van afspraken tussen Rijk en provincie in het Ruimtelijk Arrangement hebben alle betrokken ministeries zich inmiddels aangesloten bij ons proces. Door hun betrokkenheid en inbreng is dit Ontwikkelperspectief NHN een koers die door het Rijk ondersteund wordt.
2 T en geleide Overzichtskaart NHN NHN: een gestapelde samenwerking van 3 deelregio’s, 17 gemeenten Drie deelregio’s Zeventien gemeenten 6 Eén gemeenschappelijk verhaal Het Ontwikkelperspectief NHN is het gezamenlijke koersdocument van de 17 gemeenten, de provincie, het hoogheemraadschap voor de ruimtelijke ontwikkeling in deze regio. Met één gezamenlijk verhaal zet de regio een koers voor de fysieke leefomgeving uit en zet zij een stip op de horizon. Alle betrokken partijen – zowel de opdrachtgevende overheidspartijen als andere organisaties – dragen daar vanuit de eigen rol en bevoegdheden aan bij. Het Ontwikkelperspectief NHN is een regionaal koersdocument en legt daarnaast een stevige basis voor samenwerking met het Rijk. In de Ontwerp-Nota Ruimte zegt het Rijk dat ‘elke regio telt’ en nodigt het regio’s uit voor het opstellen van een integraal perspectief. Met het opstellen van een Ontwikkelperspectief heeft de regio NHN deze uitnodiging opgepakt en de regio op de kaart gezet bij het Rijk. Het Ontwikkelperspectief beschrijft voor welke nationale opgaven Noord- Holland Noord van betekenis kan zijn en welke randvoorwaarden daar dan bij horen.
Met het Ontwikkelperspectief als gezamenlijke basis werkt de regio samen met het Rijk in vier gebieden waar deze grote nationale opgaven samenkomen en in een aanpak voor het landelijk gebied, vanuit een gezamenlijke integrale benadering. Nationale opgaven en regionale behoeften worden daardoor aan elkaar verbonden. Hoe werkt een Ontwikkelperspectief? Een Ontwikkelperspectief is een koers die door meerdere partijen gezamenlijk wordt ingezet en beperkt zich tot de ontwikkelopgaven waarop samenwerking directe toegevoegde waarde heeft. In het perspectief worden geen definitieve ruimtelijke keuzes gemaakt. Dat gebeurt daarna, als het Ontwikkelperspectief wordt uitgewerkt in omgevingsvisies, programma’s én in concrete meer gedetailleerde ruimtelijke besluiten, bijvoorbeeld over woningbouw, infrastructuur, economie, energie en landschap. Gemeenteraden, het college van hoofdingelanden van het hoogheemraadschap en Provinciale Staten hebben in deze vervolgstappen het laatste woord, want zij zijn bevoegd voor het maken van keuzes. Daarom is deze koers, voordat de regio die inzet, ter bespreking aangeboden aan deze gremia. Proces voorbereiding In het proces naar dit concept hebben wij de volgende stappen gezet: Medio 2024 hebben gemeenten, provincie en waterschap een stuurgroep gevormd en gingen zij van start met een gezamenlijk Opgavendocument NHN.
Hierin zijn de belangrijkste ruimtelijke opgaven voor Noord-Holland Noord samengebracht. In januari 2025 was dit gereed. Vanuit deze basis zijn in 2025 bestuurders van de 19 samenwerkende regionale partijen tijdens drie bestuurlijke ateliers in gesprek gegaan met een aantal sleutelspelers in de regio en met elkaar. Van deze drie bestuurlijke ateliers is een grafische samenvatting gemaakt. Deze hebben wij toegevoegd als bijlage 1, 2 en 3. Om het gesprek over de ruimtelijke opgaven breder te voeren zijn bestuurders, volksvertegenwoordigers, maatschappelijke organisaties, ondernemers en belangenorganisaties op 14 november bijeengekomen in Den Helder op het congres ‘Krachtig Noord-Holland Noord: samenwerken, ruimte maken, aanpoten’ . Een kort verslag van ons congres is te vinden in bijlage 4. Dat proces heeft begin 2026 geresulteerd in een overdrachts- en gespreksdocument ‘Op weg naar een Ontwikkelperspectief NHN’ . Kort nadien heeft ook het Rijk zich formeel aangesloten bij de samenwerking. Op dit document hebben wij voorstellen voor verbetering ontvangen van alle deelnemende rijks- en regiopartijen en maatschappelijke organisaties. Dat heeft geresulteerd in het concept-Ontwikkelperspectief (versie september) dat nu voor u ligt. 7 In november 2026 is het vervolgens aan raads- en statenleden en hoofdingelanden om hun wensen en bedenkingen te delen over dit koersdocument.
Deze wensen en bedenkingen zijn cruciaal voor de uitvoering van de koers en worden daarom toegevoegd als bijlage bij het koersdocument. De stuurgroep beslist of wensen en opvattingen in het definitieve Ontwikkelperspectief worden verwerkt. Nadat alle wensen en bedenkingen van colleges, regio’s, raden, staten, hoofdingelanden en rijkspartijen zijn gehoord, is het aan de opdrachtgevende partijen samen met het Rijk om het Ontwikkelperspectief te onderschrijven. Voordat dit document in februari 2027 wordt onderschreven, komen deze partijen in januari nog één keer bij elkaar om te besluiten over de definitieve tekst. Proces richting afronding Het Ontwikkelperspectief NHN wordt naar verwachting in februari 2027 onderschreven door de colleges van B&W van alle 17 gemeenten, het college van Gedeputeerde Staten van de provincie Noord-Holland, het college van Dijkgraaf en Hoogheemraden van het hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier en het Rijk. Op 5 maart 2027 volgt de symbolische ondertekening in aanwezigheid van alle partners. In de aanloop daarnaartoe draagt de stuurgroep dit concept-Ontwikkelperspectief NHN (versie september) voor ter oordeelsvorming in de colleges in de basisregio’s, provincie en hoogheemraadschap. Via de colleges kan het worden aangeboden aan raden, staten en hoofdingelanden.
De drie bestuurlijke afspraken die voortvloeien uit dit Ontwikkelperspectief (opgenomen in hoofdstuk 5) zullen aan het Rijk worden voorgelegd in het BO-Leefomgeving op 9 september 2026. Op 30 oktober 2026 wordt dit koersdocument besproken op het congres voor Noord-Holland Noord. Bestuurders, raadsleden en maatschappelijke partijen worden nadrukkelijk uitgenodigd om hieraan deel te nemen. 8
9 1. Het Ontwikkelperspectief NHN is een gezamenlijk koersdocument van negentien regionale partijen. Deze koers wordt ondersteund door het Rijk. Dit koersdocument legt een basis voor toekomstige samenwerking binnen de regio NHN en legt de basis voor integrale aanpak rond nationale opgaven. 2. Deze koers wordt de komende jaren uitgevoerd in een context van schaarste . De fysieke ruimte en de financiële middelen zijn beperkt. De stikstofproblematiek en de beschikbaarheid van voldoende energie en zoetwater vertragen kansen voor ruimtelijke ontwikkelingen. Dat dwingt nu en in de toekomst tot keuzes: niet alles kan en niet alles kan meteen. Deze context benadrukt de noodzaak van samenwerking tussen Rijk en regio, met begrip voor de onderlinge tempoverschillen. 3. De regio NHN benadert alle ruimtelijke opgaven vanuit het perspectief van de brede welvaart. De brede welvaart in de regio is nu gemiddeld hoog, maar ongelijk verdeeld. Om die reden is de Kop van Noord-Holland aangewezen als NVPR-regio (Nationaal Programma Vitale Regio’s). Overkoepelende ambities in Noord-Holland Noord zijn aantrekkelijke woonmilieus voor jong en oud, sociaal-economisch perspectief, een gezonde leefomgeving voor mens en natuur, een klimaatadapatieve omgeving en uitgaan van de regionale cultuur als ontwikkelkracht. 4.
De Woondeal tussen regio, provincie en Rijk (2022) geeft een enorme stimulans aan Noord-Holland Noord. In de periode 2022 tot en met 2030 zijn er 42.500 woningen geprogrammeerd. Na 2030 stopt de ambitie niet. Dit biedt kans om te bouwen voor de groepen waarvoor de grootste tekorten op de woningmarkt bestaan, zoals senioren en starters. We clusteren een groot deel van de woningbouw in twee verstedelijkingsassen (in de regio Alkmaar, door te zetten naar de Kop van Noord-Holland, en in de regio Westfriesland) en benutten het potentieel van de ov-knooppunten optimaal. Ook is een deel van de woningbouw nodig om kleinere steden, dorpen en kernen leefbaar te houden. De Woondeal wordt geactualiseerd en uitgewerkt in een programmering tot en met 2036. 5. We werken tegelijk aan meer werkgelegenheid . Met grote ambities voor woningbouw moet werkgelegenheid volgen, in segmenten van de arbeidsmarkt waar bij defensie en de meest kansrijke economische sectoren behoefte aan bestaat. Wij willen de economische kracht van Noord-Holland Noord de komende jaren beter tot ontwikkeling brengen. De regio creëert via ruimtelijk beleid meer ruimte voor economische ontwikkeling op kansrijke plekken t.b.v. innovatieve clusters, nationale opgaven die passen bij deze regio en bedrijventerreinen, en stimuleert de groei van stedelijke economie via gebiedsontwikkeling met gemengde woon-werkmilieus. 6.
Meer werkgelegenheid in Noord-Holland Noord zorgt voor een betere regionale woon-werkbalans. We streven ernaar dat meer inwoners in de regio zelf passend werk vinden, de uitgaande pendel niet toeneemt en de vervoersstromen van en naar de MRA meer in evenwicht te krijgen. Dit draagt bij aan een vitale regio. 7. Noord-Holland Noord is belangrijk voor de weerbaarheid, strategische autonomie en toekomstige welvaart van Nederland en Europa. Sectoren die al sterk zijn in de regio, worden daardoor nog belangrijker: agrifood, maritieme veiligheid, energie, gezondheid en digitalisering. 8. De arbeidsmarkt is een kritieke factor voor de ontwikkeling van deze sectoren. We bouwen niet alleen voor de eigen Samenvatting 10 demografische behoefte, maar ook voor de groei van de regionale arbeidsmarkt. We stimuleren de vestiging van bedrijven uit andere regio’s als ze aansluiten bij het economisch profiel van Noord-Holland Noord. 9. We helpen het bedrijfsleven zichzelf te organiseren en bevorderen de groei van economische ecosystemen. Onderdeel daarvan zijn onderwijsinstellingen bij ov-knooppunten, innovatiemilieus, onderscheidende bedrijventerreinen en samenwerking op bedrijventerreinen (bijvoorbeeld via Bedrijven Investeringszones). 10. Weerbare en veerkrachtige mobiliteitsnetwerken zijn een voorwaarde voor de ontwikkeling van de regio.
Ook als inkomende en uitgaande pendel meer in balans raken, leidt de groei van aantallen woningen en arbeidsplaatsen tot meer verkeersbewegingen. Een aantal belangrijke weg- en spoorverbindingen heeft echter weinig restcapaciteit. Met de toenemende strategische betekenis van Noord-Holland Noord voor bijvoorbeeld Defensie en de energievoorziening, moet de infrastructuur ook bij ontwrichtende gebeurtenissen betrouwbaar zijn. Voortbouwend op de regionale bereikbaarheidsvisie en onderzoek naar de weerbaarheid van de infrastructuur, richten wij ons op verbetering van de multimodale bereikbaarheid en de robuustheid. Wij weten dat komende jaren de middelen bij het Rijk voor infrastructuur zeer beperkt zijn. Daarom werken Rijk en regio samen voor de langere termijn. 11. De landbouw wordt geconfronteerd met nieuwe condities volgend uit onder meer de klimaatverandering, het watersysteem, ecologische versterking en de bodemkwaliteit. Met de aanwezige kennis en innovatiekracht, en de sterke samenwerking in de ketens en tussen sectoren zijn er gunstige uitgangspunten om te voldoen aan de nieuwe condities. Individuele ondernemers of collectieven met veelbelovende innovaties verdienen daarom duidelijkheid, ruimte binnen bestaande kaders en waar mogelijk ondersteuning. 12.
Een goede ‘basiskwaliteit natuur’ en een groen-blauw netwerk dat tot diep in de steden doordringt zijn goed voor de biodiversiteit en bevorderlijk voor de gezondheid van de inwoners. Dat vraagt niet alleen om natuurbeheer en -ontwikkeling, maar ook om aandacht voor alle factoren die de natuurkwaliteit onder druk zetten. 13. Om Noord-Holland Noord ook op termijn leefbaar te houden zijn aanpassingen rond het watersysteem nodig. Om de gevolgen van wateroverlast op te vangen, te bufferen voor tijden van droogte, gebruik en vervuiling van water sterk te verminderen, en overstromingsbestendig te ontwikkelen. Daarbij zitten er grenzen aan de maakbaarheid (en betaalbaarheid) van het waterbeheer. Door op voorhand rekening houden met de kwetsbaarheid van locaties, kunnen ongewenste effecten worden vermeden. 14. We versterken de toeristisch-recreatieve netwerken in het buitengebied. Wandel-, fiets- en vaarroutes in het landschap moeten goed aansluiten op de groen- en waterstructuur in stedelijke gebieden. Zo bevorderen we de leefbaarheid voor onze inwoners, maken wij ruimte voor vrijetijdseconomie en verlichten we de toeristische druk op gebieden waar de natuur overbelast dreigt te raken. 15. We koesteren wat waardevol is en creëren kwaliteit door nieuwe ontwikkelingen te verbinden met het bestaande.
Drie opgaven verdienen vanuit dit oogpunt bijzondere aandacht, omdat ze gemeentegrenzen overschrijden en beeldbepalend zijn (of de potentie daarvoor hebben): economische 11 clusters als trots (verweven met het landschap), de stadsrand als verbinder (stad-landrelaties) en de kusten als troef (toekomstbestendige kustzones). 16. Onze regio zet zo koers naar een groeiende betekenis voor meerdere nationale opgaven, bijvoorbeeld voor veiligheid, energie, voedselzekerheid en digitalisering. Op basis van dit Ontwikkelperspectief NHN werken Rijk en regio vanuit een integrale aanpak samen in gebieden waar grote nationale opgaven samenkomen. 17. Deze integrale aanpak van Rijk en regio wordt gericht op vier gebieden waar nationale en regionale opgaven samenkomen: het Maritiem Cluster Den Helder e.o., Agriport A7 / Wieringermeer, de Verstedelijkingsas Alkmaar en de Verstedelijkingsas Westfriesland. Daarnaast heeft de provincie Noord-Holland het voortouw in de integrale aanpak voor het landelijk gebied. Met de integrale aanpak in deze gebieden worden nationale opgaven en regionale behoeften met elkaar verbonden en blijft de brede welvaart in Noord-Holland Noord hoog. 18. Deze koers in het Ontwikkelperspectief NHN vraagt om inrichting van een integraal bestuurlijk platform.
De basisregio’s, het hoogheemraadschap en de provincie kunnen hierin samen met de trekkers van de thematische platforms in NHN de ontwikkelingen en de gezamenlijke koers bespreken, en waar nodig bijsturen. Voorgesteld wordt om ook het Rijk (namens het Rijk het coördinerende ministerie van BZK/VRO) uit te nodigen voor het Integraal Bestuurlijk Platform NHN. 19. Met dit Ontwikkelperspectief NHN heeft de regio een gezamenlijke koers voor ruimtelijke ontwikkeling. Met een integraal bestuurlijk platform als bestuurlijke opdrachtgever wordt deze koersrichting uitgewerkt in een concrete Uitvoeringsagenda NHN. 1 Noord-Holland Noord is een regio van samenwerken, ruimte maken en aanpoten. Een pionierende regio die over de grenzen heen kijkt en gewend is om uitdagingen aan te gaan. Dat is altijd zo geweest en zo is het nog steeds. Ook nu zich weer nieuwe vraagstukken aandienen. Dit inleidende hoofdstuk benoemt de belangrijkste karakteristieken, kwaliteiten en opgaven van Noord-Holland Noord, in hun regionale én nationale betekenis. Het introduceert het Ontwikkelperspectief NHN, waarin de deelnemende partijen de basis leggen onder een nieuwe samenwerking binnen de regio en tussen Rijk en regio. Hoofdstuk 1 Inleiding 13 Aan alle kanten verbonden Vanaf de wegen en paden in Noord-Holland Noord kijk je uit over het uitgestrekte landschap, beschermd door duinen, dammen en dijken.
Je ziet historische steden en dorpen, groene woonwijken en moderne economische centra. Vanuit de lucht zie je een regio die aan alle kanten verbonden is. Uitgaande van de lands- en zeegrenzen, ligt de regio midden in het Europese deel van het koninkrijk. Noord-Holland Noord is daarmee een strategische draaischijf tussen stad en land. Dijken verbinden de regio met het noorden en oosten van Nederland, havens ontsluiten de regio voor economisch, militair en toeristisch vaarverkeer en vanuit zee komen datakabels en, in de toekomst, energiekabels aan land. In het zuiden ligt een dicht netwerk aan weg-, water- en spoorverbindingen met de buurregio, de Metropoolregio Amsterdam (MRA). Dit unieke laaggelegen gebied heeft in de loop van de eeuwen een geheel eigen profiel opgebouwd dat terug te voeren is op twee karakteristieken: handelsgeest en ingenieurskunst. De harde strijd om het land weerbaar en productief te maken heeft geresulteerd in een agrarisch complex dat miljoenen monden voedt, miljoenen huizen opfleurt en landbouwbedrijven over de hele wereld vooruithelpt met zijn innovaties. Het heeft geresulteerd in kennis van waterbeheer en waterveiligheid die nu, in het licht van de klimaatverandering, weer hard nodig is. Bewoners en ondernemers van Noord-Holland Noord hebben al eeuwenlang het vermogen om zich aan te passen aan de situatie en te vernieuwen waar dat nodig is.
Dat vraagt om aanpoten en samen optrekken. De regio kent een sterke gemeenschapszin en een grote veerkracht. Hoewel omringd door waardevolle wateren als Noordzee, Waddenzee, IJsselmeer en Markermeer, is deze regio nooit een geïsoleerd schiereiland geweest. Noord-Holland Noord ligt centraal en wordt de komende jaren alleen maar belangrijker als cruciale schakel in de autonomie, weerbaarheid en welvaart van Nederland en Europa. 14 Regio in balans In Noord-Holland Noord wonen in 2026 700.000 mensen. Daarmee heeft de regio meer inwoners dan de provincies Zeeland en Drenthe en ongeveer hetzelfde aantal als de provincie Friesland. De regio heeft een sterke economie, is internationaal koploper op het gebied van agri & food, zaadveredeling, energie, medische isotopen en maritieme industrie. Dankzij de Woondeal, getekend door regio, provincie en Rijk, om 42.500 woningen in de periode 2022 tot en met 2030 te bouwen neemt het aantal inwoners toe. De beroepsbevolking groeit mee, maar vanwege de vergrijzing in een wat trager tempo. Dit vraagt om een evenwichtige ontwikkeling, waarbij de groeikansen tussen stedelijke en meer landelijke gebieden verschillen. Voor de ontwikkeling van de regio is het van vitaal belang dat een belangrijk deel van deze nieuwe bewoners werk vindt in Noord-Holland Noord zelf. Het regionale bedrijfsleven heeft behoefte aan talent en arbeidskracht.
Alleen dan kan het doorgroeien en de betekenis voor Nederland en Europa voluit waarmaken en alleen dan kan de regio zich in balans ontwikkelen. 3 Het verbeteren van de balans tussen wonen en werken is daarom een belangrijke keuze die in dit Ontwikkelperspectief wordt voorgedragen. Als deze balans door beleid en hard werken op termijn verbetert, ontstaan voorwaarden voor verdere ontwikkeling en daarmee ruimte voor toekomstige keuzes. Dan wordt een regio in balans ook een completere regio, met een evenwichtige mix van wonen, werken en voorzieningen, met voldoende agglomeratiekracht, een vitaal platteland en een aantrekkelijk groen en blauw netwerk. Het water als bondgenoot De relatie met het water heeft de regio gevormd en gehard. Deze relatie gaat een volgende fase in. Opnieuw staat Noord-Holland Noord voor de vraag hoe het de spreekwoordelijke strijd tegen het water om kan buigen in een productief partnerschap met het water. Dat heeft alles te maken met de verandering van het klimaat. Stijging van de zeespiegel maakt versterking van de kustwering noodzakelijk. Bij hevige neerslag kan het water soms niet meer tijdig worden weggepompt. En voor deze regio, sterk in agri & food, wordt omgaan met zoetwater een belangrijk vraagstuk. Periodes met droogte en tekorten aan zoetwater gaan vaker voorkomen. We kunnen niet meer alleen op technische oplossingen vertrouwen.
Door onze ingenieurskunst en het sterk ontwikkelde ondernemerschap ook in te zetten voor oplossingen die juist het natuurlijke watersysteem versterken en benutten, kunnen wij onze regio tijdig voorbereiden, en ontwikkelt deze regio als tuin van innovatie 4 kennis en technieken waar ook in andere gebieden behoefte aan is. Sterk op brede welvaart Het is goed wonen in Noord-Holland Noord. Dat blijkt uit de Brede Welvaartsindicator van RaboResearch en Universiteit Utrecht. 5 De brede welvaart ligt boven het Nederlandse gemiddelde. Dat is een belangrijke constatering, omdat ‘brede welvaart’ alle aspecten bestrijkt van de kwaliteit van leven. Het gaat om veel meer dan ‘welvaart’ in de traditionele economische zin. Brede welvaart omvat ook elementen als gezondheid, onderwijs, gelijkheid, sociale cohesie, duurzaamheid en de leefomgeving. Deze hoge positie in brede welvaart willen we in de toekomst vasthouden. Maar de brede welvaart in onze regio is wel ongelijk verdeeld. In de Kop van Noord-Holland is de vergrijzing en ontgroening sterker dan het landelijke en regionale gemiddelde. De brede welvaart blijft achter op inkomen, voorzieningenaanbod, kansen voor jongeren, huisvesting, baanzekerheid, sociale contacten en maatschappelijke betrokkenheid.
Het Rijk erkent deze achterstand en heeft de Kop van Noord-Holland daarom aangewezen als één van de regio’s in het Nationaal Programma Vitale Regio’s (NPVR). Het NPVR Het is een langjarige samenwerking tussen het Rijk en de Kop van Noord-Holland, identificeert opgaven op het gebied van de brede welvaart en brengt die tot een gemeenschappelijke aanpak. Deze invalshoek sluit goed aan op ons ruimtelijke Ontwikkelperspectief. 15 Ervaringen die we opdoen in de Kop van Noord- Holland, kunnen ook in de andere deelregio’s worden benut. Nationale belangen Door de verbindingen in alle richtingen en de strategische ligging aan zee kan Noord-Holland Noord substantieel bijdragen aan nationale opgaven. We hebben een belangrijke rol voor heel Nederland in ten minste zes ‘nationale belangen’ die de Ontwerp-Nota Ruimte onderscheidt: • woningbouw, resulterend in ‘een woningvoorraad die aansluit op de woonbehoeften’ met een ‘goede en gezonde leefomgevingskwaliteit’; • een ‘toekomstbestendige (circulaire) economie’ in een ‘aantrekkelijk ruimtelijk- economisch vestigingsklimaat’; • ‘nationale veiligheid en ruimte voor militaire activiteiten’ , • ‘een betrouwbare, betaalbare en veilige energievoorziening en bijbehorende energiehoofdinfrastructuur’ , • ‘een kwalitatief hoogwaardige digitale connectiviteit’ , • ‘voedselzekerheid en een duurzame voedsel- en agroproductie’ .
Een deel van de nationale opgaven richt zich specifiek op het verbeteren van de weerbaarheid en de strategische autonomie van Nederland en Europa. Deze behoefte is de afgelopen jaren groter geworden als gevolg van geopolitieke ontwikkelingen en internationale dreigingen. Noord-Holland Noord kan als regio, met sterke troeven op het gebied van voedselproductie, maritieme veiligheid, energie, gezondheid en digitalisering een belangrijke bijdrage leveren aan onze nationale weerbaarheid en strategische autonomie.6 Voor deze nationale opgaven is Noord-Holland Noord nu al van grote waarde, maar er liggen zeker kansen om meer maatschappelijke waarde toe te voegen. Om deze kansen waar te maken, zijn vaak investeringen nodig in ruimtelijke randvoorwaarden, zoals bereikbaarheid, energie, klimaatadaptatie, ruimte voor bedrijvigheid en woningbouw. Door tegelijk te investeren in nationale opgaven en de randvoorwaarden, verbinden we nationale opgaven aan regionale behoeften. In dit Ontwikkelperspectief geven wij, Rijk en regio, aan hoe we onze inspanningen zodanig afstemmen dat we nationale opgaven en regionale behoeften in samenhang tot ontwikkeling kunnen brengen. We leggen hiermee een basis voor toekomstige investeringen, maatregelen én prioriteiten. Onze koers krijgt gestalte in een context van schaarste. De fysieke ruimte is beperkt.
Hetzelfde geldt voor de financiële middelen, bijvoorbeeld voor nieuwe infrastructuur. Er ontstaan verdeelvraagstukken voor zoetwater en drinkwater. De stikstofproblematiek en de beschikbaarheid van voldoende energie beperken de kansen voor ruimtelijke ontwikkelingen. Dat dwingt nu en in de toekomst tot keuzes: niet alles kan en niet alles kan meteen. Deze context benadrukt de noodzaak van samenwerking tussen Rijk en regio, met begrip voor verschillen in tempo. Alleen door te werken vanuit samenhang blijft de regio in balans en kunnen we het draagvlak creëren voor de ruimtelijke ontwikkelingen die nodig zijn. 16 Leeswijzer Dit Ontwikkelperspectief Noord-Holland Noord is als volgt opgebouwd: • Hoofdstuk 2 gaat over de integrale ambities van deze regio. Welke regio wil Noord-Holland Noord worden? Wat is onze gezamenlijke stip op de horizon? • In hoofdstuk 3 worden deze ambities nader uitgewerkt in acties. Waar moeten wij aan werken om deze richting in te slaan? Voor een groot deel is deze regio daar al mee bezig: • Voor woningbouw komt de koers overeen met de afspraken tussen Rijk en regio, en met regionale planontwikkeling. • Voor mobiliteit wordt een langetermijnperspectief geschetst waar Rijk en regio incrementeel, stap voor stap, naar toe kunnen werken op basis van urgentie, toekomstige ontwikkelingen en reële behoefte aan mobiliteit.
• Om de woon-werkbalans te verbeteren wordt voorgesteld om de ontwikkelkansen van de belangrijkste economische innovatieve clusters te vergroten en te benutten, met als gezamenlijke doel te komen tot structurele groei van werkgelegenheid. • Voor het landelijk gebied wordt extra aandacht gevraagd om de regio met betrokken partijen voor te bereiden op nieuwe condities, onder meer als gevolg van de klimaatverandering, voor een productief en gezond landschap. • In de brede opgave van omgevingskwaliteit vragen drie opgaven om bijzondere aandacht: de economische clusters als onderdeel van de regionale identiteit, de randen van steden en dorpen waar de ruimtelijke druk en dynamiek hoog is en de aaneenschakeling van verschillende kusten, elk met een eigen karakter. • Hoofdstuk 4 agendeert een gezamenlijke integrale aanpak rond nationale opgaven. Door deze te groeperen in vier gebieden (het Maritiem Cluster Den Helder e.o., de omgeving Agriport A7 – Wieringermeer en de verstedelijkingsassen Alkmaar en Westfriesland), kunnen nationale opgaven worden verbonden met regionale behoeften. Hierdoor kan de Noord-Holland Noord een grote bijdrage leveren aan nationale opgaven, zonder dat dit ten koste gaat van de brede welvaart. Daarnaast gaat dit hoofdstuk in op de integrale aanpak voor het landelijk gebied, waarin de provincie Noord-Holland het voortouw heeft.
• Hoofdstuk 5 agendeert dat werken met een integraal ontwikkelperspectief ook vraagt om het inrichten van regionale samenwerking op het schaalniveau van NHN en het opstellen van een Uitvoeringsagenda NHN om de koers met verschillende partijen gecoördineerd te realiseren. 2 Hoofdstuk 2 Integrale ambities Dit hoofdstuk gaat over de integrale ambities van de regio. Welke regio wil Noord-Holland Noord worden? Welke gezamenlijke stip op de horizon hoort daarbij? We zetten koers naar een blijvende brede welvaart voor iedereen, gelijk verdeeld over de regio. Daarbij horen vijf integrale ambities. ‘Integraal’ omdat ze van elkaar afhankelijk zijn – de een kan niet zonder de ander. En ‘integraal’ omdat één enkele ruimtelijke ingreep aan meerdere ambities tegelijk kan bijdragen. Noord-Holland Noord werkt toe naar een regio: • met aantrekkelijke leefmilieus voor jong en oud, • die haar economie ontwikkelt vanuit eigen kracht, • met een gezonde leefomgeving voor mens en natuur, • die is voorbereid op de gevolgen van klimaatverandering, • die haar regionale cultuur inzet als ontwikkelkracht. De regio staat voor veel gebiedsontwikkelingen, in zowel stedelijk als landelijk gebied en in de economische clusters. De drivers, oftewel de aanjagers, verschillen. Maar deze integrale ambities tellen overal.
Ons uitgangspunt is dat de in dit Ontwikkelperspectief voorgestelde ruimtelijke ontwikkelingen samen resulteren in een regio die op al deze punten stappen zet. 18 We geven in Noord-Holland Noord prioriteit aan het bouwen voor senioren, voor starters en voor de groei van de arbeidsmarkt. De woningbouwopgave zetten we in om leefmilieus te ontwikkelen die juist deze groepen aanspreekt, in aanvulling op de groene woonmilieus voor gezinnen die in de regio al rijkelijk beschikbaar zijn. Rond het jaar 2000 had Westfriesland de jongste bevolking van Noord-Holland. Ook in de Regio Alkmaar en de Kop van Noord-Holland was de gemiddelde leeftijd laag. Dat beeld is drastisch omgeslagen. Op dit moment is de bevolking in Noord-Holland Noord relatief oud. De verwachting is dat die ontwikkeling zich tot 2050 voortzet, tenzij we actie ondernemen om jongeren meer perspectief te bieden. Met name in de Kop van Noord-Holland, maar niet alleen daar, vormen jongeren de sleutel om de leefbaarheid op peil te houden. Om zich aan de regio te kunnen binden, hebben jongeren ten minste zicht nodig op een woning, een opleidingsplek en een baan. 2.1 Aantrekkelijke leefmilieus voor jong en oud Het vasthouden van jongeren is belangrijk voor de sociale structuur in de regio en voor de arbeidsmarkt. Alle talent is nodig. Inherent aan de vergrijzing is een toenemende zorgbehoefte. Daar is personeel voor nodig.
Daarnaast kent de regio een aantal clusters met uitstekende ontwikkelingskansen die het regionale belang ver te boven gaan, maar ook die zijn afhankelijk van voldoende arbeidskrachten. Om de arbeidsmarkt op peil te houden volstaat het niet om onze jongeren perspectief in de regio zelf te bieden. Er is ook talent van buiten nodig. Bevolkingsprognose 2024-2050, Provincie Noord-Holland (CBS, PNH) 19 Bedrijventerrein Hoorn80 in Westfriesland. Bron: Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO) 20 Rijk en regio vinden het belangrijk om de economie in Noord-Holland Noord te versterken en zo naast de woningbouw- en mobiliteitsopgave ook voldoende ruimte te bieden voor economie. Versterken van de regionale economie kan drie doelen dienen. T en eerste kunnen de innovatieclusters in de regio belangrijk bijdragen aan het verdienvermogen dat nodig is om het huidige welvaartsniveau van Nederland te behouden. Het rapport van Wennink (2025) 7 vraagt daar aandacht voor. Onze regio heeft innovatieve clusters op veel onderdelen waar Nederland volgens Wennink meer op moet inzetten. T en tweede is het economisch ecosysteem in deze regio nauw verbonden met de weerbaarheid en veiligheid op land en zee, waaronder de toenemende activiteiten van Defensie. Nationale en Europese overwegingen rond de strategische autonomie wegen steeds zwaarder.
T en derde draagt uitbouw van de eigen economische kracht bij aan meer balans tussen wonen en werken. Structurele werkgelegenheidsgroei kan voorkómen dat er nieuwe grote investeringen nodig zijn in de verkeersverbindingen met de MRA, met name rond het Noordzeekanaal. Sterke, innovatieve clusters en knooppunten in Noord-Holland Noord die op verschillende manieren bijdragen aan de nationale weerbaarheid en veiligheid, zijn het agri & foodcomplex (met onder meer Seed Valley en Greenport NHN), Agriport A7, de maritieme bedrijvigheid en defensie in Den Helder, de Energy & Health Campus in Petten, het Energy Innovation Park Alkmaar en het ICT-cluster rond Alkmaar. Het bedrijfsleven heeft diverse platforms en netwerken opgericht om samen met kennisinstellingen pionierende ondernemers te ondersteunen en stappen verder te brengen. Mede daardoor is deze regionale cultuur van innovatie ook wijdverbreid bij ons midden- en kleinbedrijf, dat onze economie schraagt en zo een basis legt voor onze innovatiekracht 8. Agrarische ondernemers bewijzen dit, als zij - soms tegen de klippen op - innoveren en technieken toepassen die een hoge productiviteit combineren met een optimaal gebruik van kunstmest, gewasbeschermingsmiddelen en zoetwater. Ze dragen bij aan bodemherstel, sterkere planten en een toekomstbestendig watersysteem zonder in te leveren op voedselzekerheid.
Met deze innovaties en ontwikkelkracht ontwikkelt Noord-Holland Noord de kennis voor toekomstige businessmodellen en teeltsystemen die later elders grootschaliger worden uitgerold. 2.2 Economie ontwikkelen vanuit eigen regionale kracht We willen ruimte creëren voor een economische groei die aansluit bij deze eigen regionale kracht. Dat betekent dat we groei en nieuwvestiging van bedrijven ruimtelijk mogelijk maken als deze passen bij het economische profiel van de regio en dit bedrijf aansluit bij de regionale arbeidsmarkt en het regionale MKB. 21 Hoogspanningslijnen en natuur. Bron: Theo Baart 22 Om aantrekkelijke leefmilieus te realiseren en een economische structuur te ontwikkelen die ook op lange termijn vitaal en concurrerend is, is een gezonde leefomgeving een eerste vereiste. Zowel voor de mens als voor de natuur – zonder gezonde natuur is een gezonde leefomgeving voor de mens ondenkbaar. De leefomgeving heeft een grote invloed op onze gezondheid en ons welzijn. In positieve zin als de omgeving uitnodigt om te bewegen, gezond te eten en sociale contacten te onderhouden. Groen, schone lucht, recreatieve mogelijkheden, veilige fiets-, vaar- en wandelroutes en toegankelijke voorzieningen dragen hier direct aan bij. T egelijkertijd kan de leefomgeving ook een negatieve invloed hebben.
Onder meer luchtverontreiniging, geluid- of geurhinder en klimaatrisico’s kunnen onze gezondheid onder druk zetten, net als een gebrek aan veilige of prettige plekken om te sporten, te bewegen, mensen te ontmoeten of anderszins te vertoeven. Het RIVM heeft onderzocht hoe de condities voor een gezonde leefomgeving zijn voor de inwoners van de verschillende delen van Noord-Holland Noord.9 Uit de analyse komen sterke verschillen naar voren.10 Kort gezegd stapelen in het zuidelijke deel van de regio de negatieve invloeden zich op, maar scoren ook de positieve invloeden het hoogst. De belangrijkste graadmeter voor de gezondheid van de natuur is de biodiversiteit. Die loopt in heel Noord-Holland Noord terug. We staan voor een opgave om een robuuster en veerkrachtiger ecosysteem te realiseren, binnen en buiten natuurgebieden. Water is daarvoor een belangrijk sturingsmiddel, zowel het peil als de kwaliteit van grond- en oppervlaktewater. Schoon water, schone lucht en een schone bodem bevorderen de gezondheid van mens en natuur. Dat vraagt samenwerking tussen verschillende partijen en toepassing van schone technieken en technologieën in alle economische sectoren, de bouw, de mobiliteit en de energievoorziening.
Een goede ‘basiskwaliteit natuur’ en een groenblauw netwerk met voldoende recreatiemogelijkheden dat tot diep in de steden doordringt, verbonden aan het Natuurnetwerk Nederland, zijn goed voor de biodiversiteit én bevorderlijk voor de gezondheid van de inwoners. Dat vraagt niet alleen om natuurbeheer en -ontwikkeling, maar ook om aandacht voor alle factoren die de natuurkwaliteit onder druk zetten. We wegen een gezonde leefomgeving steeds volwaardig mee bij onze ruimtelijke keuzes, zowel in stedelijk als in landelijk gebied. Dat maakt de ambitie van een gezonde leefomgeving tot een integrale opgave. 2.3 Gezonde leefomgeving voor mens en natuur 23 Gemaal Lely in de Wieringermeer. Bron: Theo Baart 24 Omgaan met de gevolgen van de klimaatverandering is een bestaansvoorwaarde, in heel Nederland maar zeker in Noord-Holland Noord. Weersextremen nemen toe. T egelijk stijgt de zeespiegel. De combinatie van groot water aan bijna alle kanten, de lage ligging, bodemdaling van veengebieden en de afstand tot de Nederlandse rivieren (als belangrijke zoetwaterbron) stelt de regio voor flinke uitdagingen. Op steeds meer plekken loopt het watersysteem tegen zijn grenzen aan. Nu al is overlast niet volledig te voorkomen; het huidige systeem heeft bijvoorbeeld moeite om zeer intense clusterbuien te verwerken.
De regio heeft de spreekwoordelijke strijd tegen het water altijd weten om te buigen in een bondgenootschap met het water. Dat is nu opnieuw nodig. Klimaatverandering vraagt om aanpassingen én om acceptatie van nieuwe realiteiten. Het gaat om behoud van waterveiligheid, beperken van wateroverlast, de beschikbaarheid en verdeling, transport en opslag van zoetwater en het omgaan met toenemende verzilting. Niet alles is nog technisch oplosbaar. Het watersysteem bepaalt dan ook in toenemende mate het ruimtegebruik, bijvoorbeeld door opvang en berging van hemelwater, opslag van zoetwater voor droge perioden en beperkingen aan het gebruik van zoetwater. Dat kan vaak worden gekoppeld aan natuurherstel en biodiversiteitsverbetering. In een stedelijke omgeving levert open water een belangrijke bijdrage aan het beperken van zomerse hitte. T egelijk heeft de demografische en economische groei consequenties. T en eerste voor de beschikbaarheid van water: terwijl de schaarste toeneemt, stijgt het aantal watervragers. Maar ook voor de waterveiligheid. Door stedelijke en economische ontwikkelingen worden het potentiële aantal slachtoffers en de (economische) schade bij een overstroming vergroot. Deze toename van het risico moet voorafgaand aan nieuwe ontwikkelingen worden meegewogen.
De klimaatverandering brengt met zich mee dat we bij alle investeringen een horizon van vijftig tot honderd jaar in acht nemen. Door onze keuzes nu in het licht van de lange termijn te zetten, voorkomen we desinvesteringen. We volgen daarvoor een tweesporenaanpak. • Primair gaat het om waar we ontwikkelen: nieuwe ontwikkelingen krijgen bij voorkeur een plek in gebieden die minder kwetsbaar zijn en beter passen bij de natuurlijke kenmerken van water en bodem, zoals maaiveldhoogte en grondsoort. 2.4 Voorbereid op de gevolgen van de klimaatverandering • Als een weloverwogen besluit wordt genomen om toch te ontwikkelen op locaties die vanuit water- en bodemperspectief relatief kwetsbaar zijn, gaat het om de vraag hoe we ontwikkelen. In dat geval moeten plannen zo worden ingericht dat zij op lange termijn houdbaar zijn en anticiperen op toekomstige water- en klimaatomstandigheden. Daarbij is het belangrijk afwenteling te voorkomen: niet naar volgende generaties, niet van regionaal naar nationaal en niet van privaat naar publiek. 25 Waal en Burgerdijk op T exel. Bron: Theo Baart 26 Het landschap van Noord-Holland Noord is het resultaat van voortdurende aanpassing. De omgang met water en de uitdagende natuurlijke omstandigheden hebben geleid tot een cultuur waarin samenwerken, ontwikkelen en pragmatisch handelen centraal staan.
De vroegste gebiedsontwikkelingen werden al planmatig en zorgvuldig ingericht. De beste landmeters, tekenaars en denkers gaven vorm aan structuren en objecten die tot op de dag van vandaag herkenbaar zijn. Dit heeft een rijkgeschakeerd landschap opgeleverd. Van de grote openheid en rechte lijnen in de Kop van Noord-Holland tot de kronkelende dijken en lintdorpen in Westfriesland, bosrijke duinen en open standvlakken in combinatie met de hechte relatie tussen stad, dorp en buitengebied in de regio Alkmaar. Ook nu biedt deze sterke regionale cultuur een basis om ruimtelijke opgaven te verbinden met landschappelijke kwaliteiten en de leefbaarheid van dorpen en steden. Juist door voort te bouwen op bestaande structuren, verhalen en kwaliteiten dragen nieuwe ontwikkelingen bij aan een samenhangende leefomgeving met identiteit. Dit vraagt om een ontwerpende benadering, We willen niet alleen ruimte bieden aan de actuele opgaven in Noord-Holland Noord, maar ook werken aan een omgeving die herkenbaar, bruikbaar en aantrekkelijk is voor bewoners, ondernemers en bezoekers. Het koesteren en benutten van bestaande kwaliteiten staat aan de basis van het werken aan een hoge omgevingskwaliteit. Dit sluit aan bij de Omgevingswet, waarin omgevingskwaliteit – naast veiligheid en gezondheid – een centrale maatschappelijke doelstelling is.
In sommige gevallen ligt de sleutel voor een hoge omgevingskwaliteit niet alleen binnen het projectgebied zelf, maar juist ook in het versterken van de omgeving. Wanneer een ontwikkeling minder goed aansluit op bestaande kwaliteiten, kan een zorgvuldig ontwerp bijdragen aan het toevoegen van nieuwe omgevingskwaliteit. Recente voorbeelden van zulke ‘nieuwe iconen’ zijn de Hondsbossche Duinen (tussen Camperduin en Petten) en de Prins Hendrik Zanddijk op T exel. Hier is de bescherming van de kust gecombineerd met natuur, recreatie en behoud van erfgoed. Uit een verder verleden stammen iconen als de gemalen aan het toenmalige Wieringermeer en de verschillende watertorens in de regio. Op deze manier blijft de regionale identiteit niet alleen behouden, maar wordt deze ook actief ingezet als ontwikkelkracht. Een kracht die richting geeft aan verandering en zorgt voor een leefomgeving die herkenbaar blijft en zich blijft vernieuwen. 2.5 Regionale cultuur als ontwikkelkracht 3 In het vorige hoofdstuk zetten we vijf integrale ambities neer. Die werken door in alle ontwikkelingen in de regio. Dit hoofdstuk maakt die ambities concreter. Dat gebeurt achtereenvolgens voor het bebouwd gebied van steden en dorpen, economische zones, infrastructuur, het landelijk gebied en de regionale identiteit. Al deze vijf zijn op hun beurt uitgewerkt in drie paragrafen met samenhangende acties.
Zo brengen we in beeld wat er nodig is voor een integrale, regionale aanpak. Voor een deel is de regio daar al hard mee bezig. Vooral over woningbouw en mobiliteit zijn afspraken gemaakt. Voor de economie, het landelijk gebied en de regionale identiteit wordt in deze koers om meer gevraagd. Hoofdstuk 3 Regionale agenda 28 T ot en met 2030 is onze ambitie om 42.500 nieuwe woningen te bouwen. We dragen daarmee maximaal bij aan het oplossen van het woningtekort in Nederland. Na 2030 stopt deze ambitie niet. Woningbouw gaat dan gelijk op met de economische groei. Er is voldoende plancapaciteit van in totaal 68.000 woningen om extra woningbouw te realiseren. En wij blijven monitoren of nieuwe ontwikkellocaties nodig zijn. We zetten deze bouwopgave strategisch in. We spelen in op de demografische ontwikkeling met meer woningen voor starters en senioren, bevorderen een efficiënt gebruik van de infrastructuur en geven een impuls aan de regionale arbeidsmarkt. Door hoofdzakelijk binnenstedelijk te bouwen, in knopen en kernen, beperken we bovendien de aanspraak op ruimte voor verstedelijking in het landelijk gebied. Zo blijft daar ruimte voor landbouw, waterberging, natuur, recreatie en landschappelijke waarden. We clusteren een groot deel van de woningbouw in twee verstedelijkingsassen: in de regio Alkmaar en de regio Westfriesland.
Een ander deel van de woningbouw is nodig om kleinere steden, dorpen en kernen leefbaar te houden. We bouwen daarvoor in of aan bestaande kernen, onder meer langs de Ontwikkelas A7. We bouwen klimaatadaptief, met aandacht voor de natuur, recreatie, erfgoed en landschap. In alle kernen, stads en dorps, realiseren we een leefomgeving die in elk opzicht veilig, schoon en gezond is. Ook de energievoorziening is onderdeel van gebiedsontwikkeling, nu een aansluiting op het stroomnet niet altijd meer direct te realiseren is. We ontwikkelen netbewust, met aandacht voor de mogelijkheden en grenzen van een (deels) decentraal energiesysteem. Onder meer in de regio Alkmaar, Westfriesland en Agriport functioneren warmtenetten. Er liggen kansen voor uitbouw, waarbij een grotere rol is weggelegd voor geothermie (naast industriële restwarmte en warmtekrachtkoppelingen). Met grote plannen voor stedelijke en economische ontwikkeling zal de regio ook aandacht moeten geven aan het afvalwatersysteem. Als uitbreiding van het afvalwatersysteem nodig is als gevolg van plannen voor woningbouw en economische ontwikkeling, moet dit vanaf de start worden meegenomen in de planvorming, zodat tijdig voldoende ruimte beschikbaar kan komen om het afvalwater te kunnen blijven zuiveren.
3.1 Inzetten op complete knopen en kernen 29 Overzichtskaart Inzetten op complete knopen en kernen 30 Mobiliteitsknopen zijn in Noord-Holland Noord het toneel van grootschalige gebiedsontwikkelingen. Een groot deel van de woningen in de verstedelijkingsassen van Westfriesland en de Regio Alkmaar en in de Kop van Noord-Holland wordt gebouwd op en rond knopen. Actuele voorbeelden zijn de stationsgebieden van Hoorn, Schagen, Alkmaar en Dijk en Waard. Het zijn goed bereikbare plekken in een stedelijke omgeving. Dat maakt hoge dichtheden mogelijk, zoals in de nabijheid van ov-knoop in het stationsgebied Dijk en Waard waar zo’n 8.750 woningen worden toegevoegd in het hart van de gemeente. Rondom het station wordt een nieuw kerngebied ontwikkeld met een mix van woningen, werken, voorzieningen, onderwijsinstellingen, winkels en recreatie. We benutten het ontwikkelpotentieel van de knopen optimaal, zeker waar nog onderbenutte ruimte is. Een aantal knopen in de verstedelijkingsassen is tot nu toe nog onderbenut gebleven. Zo gaan wij woningen bouwen rond stations in Hoogkarspel in de gemeente Drechterland, Bovenkarspel in de gemeente Stede Broec en Obdam in de gemeente Koggenland. We bouwen op knopen meer dan alleen woningen. Afhankelijk van de positie in het stedelijk netwerk en het mobiliteitsnetwerk, creëren we er ook ruimte voor werk en voorzieningen.
3.1.1 Ontwikkelen van knooppunten Een groeiende bevolking vraagt bovendien om vestiging van onderwijsinstellingen. Daarmee binden we jongeren aan de regio. De kantorenmarkt in Noord-Holland Noord is beperkt, maar voor zover er marktvraag is, sturen we die zoveel mogelijk naar de knopen. We maken de verzameling knopen compleet. Om de kansen van Den Helder als economische groeipool waar te maken en de bereikbaarheid van T exel beter te organiseren, groeit ook langs de mobiliteitscorridor in de Kop een verstedelijkingsas van knopen. Met name rond de stations Schagen en Den Helder is ruimte voor groei, maar ook in Anna Paulowna en Den Helder Zuid liggen er mogelijkheden voor extra woningbouw en ontwikkeling van voorzieningen. Ontwikkelas Schagen - Den Helder Ontwikkelas A7 Verstedelijkings- en Ontwikkelas Regio Westfriesland Verstedelijkings- en Ontwikkelas Regio Alkmaar Ontwikkelen en verstedelijken Ontwikkelas/verstedelijkingsas Verstedelijking knoop
31 3.1.2 Leefbare kernen Woningbouw buiten de verstedelijkingsassen is vooral bedoeld om de leefbaarheid in het landelijk gebied op peil te houden. Alle verschillende typen kernen leveren een bijdrage aan het diverse aanbod aan woningen in Noord-Holland Noord. Niet elke kern beschikt over hetzelfde voorzieningenaanbod en de grote diversiteit aan kleinere dorpen en kernen maakt dat zij een eigen opgave hebben voor de leefbaarheid. Dit voorzieningenaanbod heeft ook een functie voor kleinere dorpen in de omgeving en bewoners van het landelijk gebied. Ze helpen om de leefbaarheid in het landelijk gebied als geheel op peil te houden. Voorzieningen in de nabijheid beperken niet alleen de noodzakelijke reisbewegingen, ze functioneren in veel gevallen ook als ontmoetingsplaats. Ze bevorderen daarmee de sociale cohesie. Perspectief op een passende woning is een belangrijke component van brede welvaart. Het biedt jongeren de kans om in de eigen omgeving een eerste zelfstandige woning te vinden en senioren om desgewenst kleiner of aangepast te gaan wonen. Voor sommige kernen betekent dit het vasthouden van het dorpse karakter, waarbinnen het toevoegen van woningen bijdraagt aan het behoud van de leefbaarheid en doorstroming naar passende woningen. Dit doen we in het belang van de sociale cohesie en zelfredzaamheid binnen deze dorpen.
Eerder (in hoofdstuk 2) signaleerden we dat het goed wonen is in de regio, maar dat de brede welvaart ongelijk verdeeld is. We grijpen ontwikkelingen in de kernen aan om de brede welvaart te vergroten. De combinatie van economisch perspectief en het sociale bindmiddel van de voorzieningen draagt bij aan een gezondere leefomgeving en daarmee aan de brede welvaart. Vooral in de Kop kunnen we daar grote stappen in zetten, zeker met steun van het Nationaal Programma Vitale Regio’s (NPVR). Leefbare kernen Basisregio’s bepalen zelf wat de kernen van de regio zijn Kern Knoop 3.1.3 Regio in balans | Regio in balans Betekent meer verkeersstromen naar NHN en binnen de regio NHN Complete knopen en kernen scheppen de | Onze inzet op verstedelijkingsassen is een voorwaarden voor een evenwichtig stedelijk | voorwaarde voor de ontwikkeling van de eigen netwerk in Noord-Holland Noord. Zowel tussen | economische complexen in Noord-Holland Noord. dicht- en dunbebouwd gebied als tussen stedelijke | Met meer banen en opleidingsplekken in Noord- centra onderling, zowel binnen de regio als in de | Holland Noord maken we ons minder afhankelijk verbindingen met de Metropoolregio Amsterdam | van de capaciteit op de infrastructuur naar het (MRA). | zuiden.
Door de Alkmaarse verstedelijkingsas door te zetten naar Den Helder, de Hoornse Lijn Veel inwoners van Noord-Holland Noord werken in | te versterken en de Ontwikkelas A7 beter te de MRA en dan met name in de agglomeratie van | benutten, vergroten we de ontwikkelingskansen Amsterdam. Het woonwerkverkeer in omgekeerde | in de Kop van Noord-Holland en Westfriesland. richting is veel beperkter. Dat maakt de druk op de | Binnen Noord-Holland Noord functioneren | 4 infrastructuur groot, zowel in de ochtend- als in de | Alkmaar, Dijk en Waard en Hoorn als avondspits, maar vooral in één richting. | scharnierpunten. Dat zijn de verdeelpunten voor het interregionale verkeer, waar de corridors elkaar Het verschil tussen ochtend- en avondspits | ontmoeten. in de bezetting van de treinen is groot.11 Er | 14 | 5 is in één richting dus nog veel capaciteit op | Delen van Noord-Holland Noord, met het spoorwegnet. Het Rijk kan stimuleren dat | name het noordoosten dat niet per spoor onderwijsinstellingen en andere voorzieningen | is ontsloten, zijn voor bovenregionale waarvoor elders geen vervoerscapaciteit meer | openbaarvervoersverbindingen afhankelijk van beschikbaar is, zich vestigen in Noord-Holland | het busnetwerk. Een regio in balans vraagt ook om Noord. Ook op de snelwegen is die disbalans goed | een betere benutting van de verbinding over de te merken.
Om die reden is het belangrijk dat er | Houtribdijk en goede ov-verbindingen binnen de niet alleen woningen worden gebouwd, maar ook | Kop van Noord-Holland. | 7 het aantal arbeidsplaatsen toeneemt. | 31 | 20 Huidige pendel van en naar Regio Alkmaar, Kop van Noord-Holland en Westfriesland Tegenspits creëren Bron: Economische verkenningen MRA (2025). Pendel x 1000 personen, <1000 is niet meegenomen | 32 33 Een regio in balans, vraagt naast woningbouw ook aandacht voor voldoende werkgelegenheid in de regio. Deze ambitie wordt gedeeld door ondernemende partijen in Noord-Holland Noord. Het Economisch Forum Holland boven Amsterdam heeft een ruimtelijk-economische agenda opgesteld, de ‘Voorzet’ (2026), bedoeld om de economische kansen in deze regio gezamenlijk in te koppen12. Deze voorzet inspireert om samen met ondernemende partijen en het Ontwikkelingsbedrijf Noord-Holland Noord uitvoering te geven aan de gezamenlijke ambitie voor het stimuleren van werkgelegenheid in de regio.
Deze gezamenlijke ambitie vraagt om een aanpak van regionale overheden en ondernemende partijen om de regionale economie op meerdere lagen tegelijk te stimuleren en te faciliteren13, te weten door: • kansen benutten rond innovatieclusters, waarmee het verdienvermogen toeneemt; • het verzilveren van kansen door ruimte te bieden voor passende nationale opgaven; • het realiseren van fysieke ruimte ten behoeve van meer bedrijventerreinen; • het versterken van de stedelijke economie, bestaande uit consumptieve en een verzorgende bedrijvigheid en deze te stimuleren via gebiedsontwikkelingen en de ontwikkeling van meer gemengde woon-werkmilieus. Door kansen en groei te stimuleren op deze vier economische lagen kunnen overheden en bedrijfsleven gezamenlijk werken richting werkgelegenheid in deze regio. Dit vraagt om een integrale, langjarige strategie waaraan veel partijen een actieve bijdrage leveren. In Noord-Holland Noord zijn al partijen actief die het bedrijfsleven daarin ondersteunen. Denk bijvoorbeeld aan het Ontwikkelingsbedrijf NHN en de ontwikkelingsmaatschappij ROM InWest. Zij zijn goed georganiseerd en staan klaar om samen met de regio een belangrijke impuls te geven aan de economie van Noord-Holland Noord. Een cruciale randvoorwaarde voor deze aanpak is een sterke regionale arbeidsmarkt.
Het mbo- en hbo-beroepsonderwijs in de regio – met instellingen als Vonk, T alland en Inholland – leidt een beroepsbevolking op die berekend is op de nieuwe opgaven en transities. De Regio Deal NHN met het Rijk ondersteunt dit met programmalijnen gericht op beter leren, beter leven, beter werken. Het is daarbij essentieel dat onderwijsprogramma’s continu anticiperen op de veranderende vraag van het bedrijfsleven naar kennis en vaardigheden. Dit vraagt om goede regionale afstemming. Deze vindt plaats binnen het Regionaal Platform Arbeidsmarktbeleid NHN (RPAnhn). Samenwerking en beleidscoördinatie met deze partijen is een essentiële randvoorwaarde voor een sterke regionale economie in Noord-Holland Noord. 3.2 Inzetten op werkgelegenheidsgroei Strategie voor structurele werkgelegenheidsgroei in Noord- Holland Noord Gebiedsontwikkelingen in de steden is een van de lagen in onze aanpak. Met meer aandacht voor functiemenging kunnen we vitale woon- werkmilieus ontwikkelen waarmee stedelijke economie verder tot ontwikkeling gebracht kan worden. Sommige woonwijken kunnen zich zo doorontwikkelen tot creatieve wijken met ruimte voor zzp’ers of andere vormen van gemengde woon-werkmilieus.14 Meer focus op menging binnen gebiedsontwikkeling legt zo een sterke ruimtelijke basis voor een vitale stedelijke economie.
In volgende paragrafen worden aanvullende lagen verder uitgewerkt: innovatieve clusters (3.2.1), bedrijventerreinen (3.2.2), energieknopen waar kansen liggen voor nationale opgaven (3.2.3). 34 Overzichtskaart Regionale strategie voor werkgelegenheidsgroei 35 Een structurele strategie voor het stimuleren van werkgelegenheid in de regio gaat uit van versterking van innovatieve clusters. Noord- Holland Noord beschikt over sterke innovatieve clusters en knooppunten die kunnen bijdragen aan het toekomstige verdienvermogen. Regionale innovatieplatforms, overheidspartijen en onderwijsinstellingen hebben samen het initiatief ‘Samen Sterk’ opgezet. Dit initiatief richt zich op het gezamenlijk positioneren van de innovatiehubs in Noord-Holland Noord. Het rapport van Wennink (2025) ‘Route naar toekomstige welvaart’ roept op om meer te investeren in innovatieve clusters op vijf domeinen: Digitalisering & AI, Veiligheid & Weerbaarheid, Energietechnologie, Life Sciences en Biotechnologie. Al deze innovatieve clusters zijn in Noord-Holland Noord aanwezig. Voor biotechnologie heeft Noord-Holland Noord onder meer het innovatieve cluster Seed Valley. Dit cluster loopt wereldwijd voorop in plantenveredeling en zaadtechnologie. Zaden van bijna de helft van alle groenten wereldwijd vinden hier hun oorsprong.
De belangrijkste concentraties bevinden zich rond grote bedrijven in Enkhuizen/ Grootslag en Warmenhuizen. De glastuinbouw en de vollegrondsgroenteteelt in Noord-Holland Noord en daarbuiten zijn verbonden met dit cluster. In Noord-Holland Noord wordt op verschillende plekken gewerkt aan innovatie op het gebied van energietransitie: de Boekelermeer in Alkmaar/ Heiloo, de Energy & Health Campus (EHC) in Petten, het Maritiem Cluster in Den Helder en Agriport A7 in de Wieringermeer. Hier wordt een basis gelegd voor integratie van verschillende energiedragers zoals elektriciteit, warmte, waterstof én groen gas. Een mogelijke aansluiting op het Waterstofnetwerk Nederland biedt nieuwe kansen voor deze regio. De Europese Commissie erkent Noord-Holland Noord en het Noordzeekanaalgebied met het predicaat ‘Hydrogen Valley’ als toekomstige plek voor een waterstof-ecosysteem. 3.2.1 Versterken innovatieve clusters Life sciences Energie- en klimaattechnologie Veiligheid en defensie Biotechnologie Digitalisering en AI Innovatieclusters NHN + energienetwerken Waterstofbackbone VAWOZ tracé aanlanding Corridor 380kV-verbinding Zaadveredelings- concentratiegebied 36 In elk van bovenstaande clusters is de energie- innovatie verbonden aan een eigen economisch ecosysteem.
In de Boekelermeer krijgt de industriële biotechnologie, die biomassa en reststromen omzet in biobased energie en grondstoffen, een plek. EHC innoveert op het gebied van Life Sciences. Hier worden nieuwe technologieën voor met name nucleaire toepassingen ontwikkeld. Bedrijven op EHC Petten zijn internationaal marktleider voor de productie van medische isotopen. Het Maritiem Cluster verbindt energie-innovatie aan kansen voor maritieme innovatie, zowel op het gebied van defensie als op het gebied van veiligheid en onderhoud van de energiecentrale op de Noordzee. Agriport A7 focust zich op agri, data & digitale technologie en energie. Het is op dit moment één van de twee gebieden voor hyperscales in Nederland, cruciaal voor de digitalisering en AI. Al deze innovatieve clusters bieden kansen voor hoogwaardige werkgelegenheid op het gebied van research & development. Ze hebben een grote behoefte aan opgeleid talent. Extra woningbouw in aantrekkelijke leefmilieus biedt kansen om meer talent aan te trekken. T alent waar ook het regionaal beroepsonderwijs een grote bijdrage aan levert. Strategie voor structurele werkgelegenheidsgroei in Noord-Holland Noord 37 Een innovatieve economie kan alleen floreren wanneer de economische basis stevig is. Die basis wordt gevormd door het regionale MKB, dat ongeveer 95% van alle bedrijven in de regio omvat.