20210914_05a_Bijlage 1 - Transitievisie Warmte gemeente Opmeer.pdf
Tekst van het document
Onderweg naar een aardgasvrij Opmeer Transitievisie Warmte Opmeer
Colofon
Datum versie: 4 augustus 2021 Deze transitievisie warmte is opgesteld door Over Morgen, in opdracht van de Gemeente Opmeer en in samenwerking met de dorpsraden, Omgevingsdienst NHN, PWN Waterleidingbedrijf Noord-Holland, Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier (HHNK), lokale ondernemers, Liander en Woningbedrijf Opmeer.
2
Wonen in Opmeer zonder aardgas - Transitievisie Warmte
Inhoudsopgave Voorwoord3 Samenvatting4 Hoofdstuk 1: Inleiding 1.1 Landelijke ambities 1.2 Lokale ambities 1.3 Wie hebben er meegedacht? 1.4 Leeswijzer
6 6 7 8 8
Hoofdstuk 2: Gezamenlijke uitgangspunten
9
Hoofdstuk 3: De warmtetransitie in Opmeer 3.1 Huidige situatie van Opmeer 3.2 Naar aardgasvrij in drie stappen 3.3 Aardgasvrije warmteoplossingen in Opmeer
10 10 10 11
Hoofdstuk 4: Waar gaan we van start? 4.1 Richting voor een aardgasvrij Opmeer in 2040 4.2 Afwegingskader voor de fasering van buurten 4.3 Waar gaan we starten? 4.4 Financieringsopties
13 13 14 16 19
Hoofdstuk 5: Uitvoeringsstrategie 5.1 Samenwerken in de warmtetransitie 5.2 Structureel werken aan aardgasvrij Opmeer 5.3 Starten in de Startwijken
21 21 21 23
Bijlage A Bijlage B Bijlage C
25 29 34
Aardgasvrije warmteoplossingen Opmeer Warmtetransitiemodel en de Warmtekaart Resultaten bewonersbijeenkomsten
Voorwoord De Transitievisie Warmte (TVW) is één van de stappen die de gemeente Opmeer neemt in het kader van het Klimaatakkoord. Opmeer heeft samen met de West-Friese gemeenten in het Pact van West-Friesland 7.1 de ambitie uitgesproken om in 2040 energie-, klimaatneutraal en aardgasvrij te zijn. Dat betekent dat ons streven is om in West-Friesland in 2040, het aanbod aan duurzame energie gelijk te laten zijn aan de vraag naar duurzame energie. We hebben ambitie en voelen de urgentie van de energietransitie. Vanuit het Klimaatakkoord spelen de gemeenten een belangrijke rol in het waarmaken van de klimaatafspraken. Zo ook voor het aardgasvrij maken van de gemeente. De gemeente Opmeer heeft een regierol in de warmtetransitie. Duidelijk is dat de gemeente deze last niet alleen zal kunnen dragen. Financieel dienen de EU, de Rijksoverheid en Provinciale Staten de gemeente hierin te ondersteunen.
Het belangrijkste uitgangspunt voor de hele warmtetransitie is dat het haalbaar en betaalbaar moet zijn. Een ieder moet de overstap naar een aardgasvrije woning kunnen maken. Daarin hebben wij een gezamenlijke verantwoordelijkheid. Ik wil iedereen die bijgedragen heeft aan deze Transitievisie Warmte voor Opmeer hartelijk danken. Het is een eerste stap in de goede richting om onze buurten, wijken, dorpen en dús onze gemeente, van het aardgas te krijgen. Deze transitievisie biedt perspectief voor een aardgasvrij Opmeer! Ik nodig u uit om allen mee te doen.
In deze Transitievisie Warmte wordt geschetst hoe Opmeer van het aardgas denkt af te gaan. De visie moet worden gelezen als een eerste stap in een langdurig en veelomvattend proces waarin bewoners, woningcorporaties, netbeheerder en gemeente samen zullen gaan optrekken. In de warmtetransitie kan geen van de hier genoemde partijen het alleen, we móeten samen optrekken. Graag wil ik daarom ook persoonlijk benadrukken dat deze transitie alleen bereikt kan worden mét onze inwoners, draagvlak en participatie zullen noodzakelijk zijn. We kunnen niet in één keer de hele gemeente aardgasvrij maken, dat hoeft ook niet. De overgang naar aardgasvrij doen we stap voor stap waarbij we goed nadenken over elke stap. De ontwikkelingen staan echter niet stil. Er komen nog veel innovatieve ontwikkelingen aan en die zullen we bij elke herijking van de Transitievisie Warmte van Opmeer opnieuw meenemen.
Rabella Wiersma-de Faria Wethouder gemeente Opmeer
Op weg naar een aardgasvrije gebouwde omgeving
3
Samenvatting De aarde warmt op doordat we mondiaal teveel CO2 uitstoten. Om deze opwarming te beperken tot bij voorkeur 1,5 en maximaal 2 graden zijn in het Klimaatverdrag van Parijs afspraken gemaakt over de reductie van de CO2-uitstoot. Dit wordt in belangrijke mate bereikt door het verbranden van fossiele brandstoffen te beperken. Alle woningen en gebouwen in Nederland gaan voor 2050 van het aardgas af. Gemeenten hebben hiervoor de regierol. Dat is zo afgesproken in het Nationale Klimaatakkoord. Deze overgang naar aardgasvrij verwarmen heet de warmtetransitie. De meeste woningen en gebouwen in Opmeer gebruiken nu nog aardgas. De transitie naar een alternatieve warmtevoorziening is daarom een grote uitdaging. Alle gemeenten in Nederland maken uiterlijk in 2021 een Transitievisie Warmte. In de Transitievisie Warmte geven gemeenten aan wat per wijk het beste alternatief is voor aardgas, met de kennis van nu. Ook geven zij aan welke wijken kansrijk zijn om vóór 2030 mee aan de slag te gaan. Dit betekent dat gemeenten de komende jaren de plannen voor deze wijken nader uitwerken. Dat gebeurt samen met de bewoners en andere belanghebbenden in de wijk.
Proces Gemeenten staan niet alleen in deze opgave. Dit geldt ook voor de gemeente Opmeer. Deze Transitievisie Warmte is door diverse afdelingen van de gemeente opgesteld samen met belangrijke samenwerkingspartners: de dorpsraden, Omgevingsdienst NHN, PWN Waterleidingbedrijf Noord- Holland, Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier (HHNK), lokale ondernemers, Liander en Woningbedrijf Opmeer. Inwoners van Opmeer waren ook uitgenodigd om een bijdrage te leveren aan het opstellen van deze visie. Zo was er een digitale bewonersbijeenkomst op 28 januari 2021.
4
Wonen in Opmeer zonder aardgas - Transitievisie Warmte
In stappen naar aardgasvrij Opmeer streeft, net als de andere West-Friese gemeenten, er naar om in 2040 een energieneutrale gemeente te zijn. Dat wil zeggen dat in 2040 binnen Opmeer net zoveel energie wordt opgewekt als dat er wordt verbruikt. De gebouwde omgeving van Opmeer zal ook geleidelijk op een andere manier moeten worden voorzien van ruimteverwarming en warm tapwater dan met aardgas. Alternatieven voor aardgas kunnen worden ingedeeld in drie groepen: • Individueel met elektriciteit verwarmen (‘all-electric’); • Collectief verwarmen met een warmtenet; • Verwarmen met duurzaam gas. Er zijn analyses gemaakt van alle wijken in de gemeente. Hierbij werden de maatschappelijke kosten van de verschillende alternatieven berekend1 en vergeleken met de andere modellen die zijn gebruikt voor inzicht in de warmteoplossingen voor Opmeer, te weten de startanalyse van het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) en het model van netbeheerder Liander. Hieruit blijkt dat in sommige wijken elektrisch verwarmen de meest passende oplossing is. In deze wijken is een warmtenet op dit moment financieel niet haalbaar. Dit zijn doorgaans nieuwere wijken met een lagere bebouwingsdichtheid. Hier zijn woningen al goed geïsoleerd. Daardoor zijn de kosten om elektrisch te verwarmen, vergeleken met het aansluiten op een warmtenet, lager.
Voor nieuwe woningen is elektrisch verwarmen een goed alternatief. Voor oudere woningen is elektrisch verwarmen
meestal minder geschikt en is vaak een collectieve warmte voorziening juist wel een goed alternatief. Voor andere wijken en buurten is er echter geen duidelijk voorkeursalternatief. Hier liggen de geschatte maatschappelijke kosten van elektrisch verwarmen en aansluiten op een warmtenet dicht bij elkaar.
Waar willen we beginnen? Op basis van de analyse en de gezamenlijke selectiecriteria kunnen we in een uitvoeringsplan komen tot een fasering van buurten waar de komende jaren tot 2030 gestart wordt. Dit betekent niet dat we morgen gelijk aan de slag gaan om deze buurten aardgasvrij te maken. Maar wel dat we de eerste stappen gaan zetten om tot een plan voor deze wijken te komen. Denk hierbij aan een haalbaarheidsonderzoek of een verdieping op verschillende planningen voor het gebied. Vanzelfsprekend leren we van deze eerste stappen en van wat er landelijk en om ons heen gebeurt. Dit nemen we steeds mee in het vervolg. Het selecteren en prioriteren van buurten betekent uiteraard niet dat de rest van de gemeente moet wachten om aan de slag te gaan. In heel Opmeer kan al gestart worden met isolatiemaatregelen. Het is juist gunstig om alle natuurlijke momenten bij bijvoorbeeld onderhoud, verbouwingen en verhuizingen aan te pakken, om de kosten zo laag mogelijk te houden. 1
Dit is terug te vinden in het Warmtetransitiemodel.
Maar ook wanneer de woning niet in een geselecteerde wijk staat, kunnen inwoners al kleine stappen nemen naar aardgasvrij. Sommige woningen kunnen bijvoorbeeld nu al overstappen op een warmtepomp al dan niet in hybride vorm. Bijvoorbeeld nieuwe woningen die in kleinere kernen of in lintbebouwing staan. Wie nu al van het aardgas af wil, kan zelf al overstappen op elektrisch verwarmen en als tijdelijke tussenstap in pieksituaties bijverwarmen met aardgas. Of men kan bijvoorbeeld overgaan op elektrisch koken.
Hoe nu verder? De warmtetransitie is een complex proces. Dit vraagt om een programmatische aanpak met tevens als doel om de bewustwording onder inwoners over de warmtetransitie te vergroten. In de kansgebieden wordt binnenkort onderzoek gedaan naar de haalbaarheid van het aardgasvrij maken van woningen en andere gebouwen in de buurt. Dit gebeurt stap voor stap. Zo kunnen we de aanpak, mocht dat nodig zijn, bijsturen. Iedereen, ook de inwoners en ondernemers, kan haar of zijn eigen bijdrage leveren door woningen en gebouwen te gaan of laten isoleren Een goede samenwerking tussen alle partners is van belang om een succes te maken van de warmtetransitie in de gemeente Opmeer.
Op weg naar een aardgasvrije gebouwde omgeving
5
1 Inleiding Gemeente Opmeer staat voor een grote opgave en wil - in regionaal verband - in 2040 energie- en klimaatneutraal en aardgasvrij en in 2050 klimaatbestendig en waterrobuust zijn2. Op dit moment wordt 56% van de totale energievraag in de gebouwde omgeving van Opmeer bepaald door het gebruik van aardgas. Die warmtevraag moet op een andere manier ingevuld worden. Het is nu tijd om deze initiatieven in een centraal kader te plaatsen en een gezamenlijk beeld te bepalen voor de aanpak van deze grote opgave in Opmeer. Op basis van een analyse hebben we kansrijke wijken geïdentificeerd en een tijdspad opgesteld waarin we de wijken ingaan en de kansen verder gaan verkennen. Op die manier kunnen we samen met de belanghebbenden, zoals inwoners, Woningbedrijf Opmeer en Liander concreet aan de slag in de eerste gebieden. Om inzicht te geven in de totale opgave, kansrijke oplossingen en een logisch tempo voor het aardgasvrij maken van Opmeer hebben we samen met de belanghebbenden, zoals de dorpsraden, Liander, Woningbedrijf Opmeer en de gemeente deze Transitievisie Warmte opgesteld. Elke gemeente moet eind 2021 zo’n transitievisie hebben vastgesteld. De warmtetransitie staat nog aan het begin en ontwikkelt zich steeds verder. Op nationaal, regionaal en lokaal niveau zijn er continu nieuwe ontwikkelingen die invloed kunnen hebben op de transitie in Opmeer.
Flexibiliteit in de uitvoering is dus belangrijk. Deze Transitievisie Warmte geeft focus en richting, maar is geen eindpunt en dient elke 5 jaar herijkt te worden. Op deze manier wijzen we telkens nieuwe buurten of wijken aan met kansrijke warmtealternatieven en nemen we de leerervaringen in de eerste buurten daarin mee. Zo blijven we nieuwe ontwikkelingen en innovaties volgen en kunnen we tijdig bijsturen als blijkt dat het einddoel of de tussendoelen buiten beeld raken.
1.1 Landelijke ambities In december 2015 heeft Nederland in Parijs ingestemd met een nieuw VN Klimaatakkoord. Het akkoord heeft als doel om
6
Wonen in Opmeer zonder aardgas - Transitievisie Warmte
de opwarming van de aarde te beperken tot ruim onder 2 graden Celsius. Om de afspraken van het Parijs Klimaatakkoord te realiseren is een forse inspanning op energiebesparing en het gebruik van duurzame alternatieve energiebronnen nodig. Om deze ambities te halen heeft de Eerste Kamer op 28 mei 2019 de Klimaatwet vastgesteld. In deze wet zijn de doelen concreet vastgelegd om in 2030 de uitstoot van broeikasgassen met 49% en in 2050 met 95% te reduceren ten opzichte van 1990. Eind 2020 is Nederland samen met de ander Europese landen overeen gekomen om de doelstelling voor 2030 aan te scherpen naar 55%. In het nationale Klimaatakkoord (2019) is uitgewerkt hoe de doelen behaald kunnen worden. Als onderdeel van deze opgave is het streven geformuleerd dat nagenoeg 20% van de woningen in 2030 aardgasvrij moet worden om het tempo aan te houden zodat alle woningen 2050 aardgasvrij kunnen zijn. PLANNEN OP DRIE NIVEAUS Het Klimaatakkoord legt niet zozeer de bevoegdheid maar wel de regie bij gemeenten in de transitie. Om invulling te geven aan die rol zijn we als Opmeer bezig met de volgende plannen op drie niveaus:
• Regionaal wordt gewerkt aan de Regionale Energie Strategie (RES) waarin we de aanwezige duurzame energiebronnen in de regio in kaart brengen. Daarin kijken we ook naar de beschikbaarheid van warmtebronnen. • Deze Transitievisie Warmte (TVW) beschrijft hoe we als gemeente onze warmtevraag op een aardgasvrije en duurzame manier kunnen gaan invullen, waarbij we de voorlopige resultaten uit de RES meenemen. Deze visie wordt door de gemeenteraad vastgesteld. • Deze visie zorgt voor een afwegingskader voor het uit voeringsplan. Vanuit hier wordt een buurtfaseringskaart gemaakt waarin duidelijk wordt waar er voor 2030, naast de gemeentebrede aanpak, gestart zal worden. Hierna wordt een concreet wijkuitvoeringsplan (WUP) opgesteld. LANDELIJKE ONTWIKKELINGEN AARDGASVRIJE WIJKEN De warmtetransitie wordt op veel plekken gebied-voor-gebied aangepakt maar in diverse media hebben we de afgelopen tijd kunnen lezen dat het proces om bestaande gebouwen aardgasvrij te maken moeizaam verloopt. Het is ook een pro2
Bron: Pact 7.1 Westfriesland. Einddocument en uitvoeringsprogramma, 2020.
Elektriciteitsvraag voor verwarmen, ruimtelijke impaxct opwek en infra
Het wetsvoorstel voor de Wet Collectieve Warmte (Warmtewet 2) beoogt door middel van een wijkgerichte aanpak de gebouwde omgeving aardgasvrij te maken. Gemeenten krijgen op basis van deze wet de regie over de keuze voor een collectief warmtesysteem. Hiertoe krijgen gemeenten de bevoegdheid om een warmtekavel en een warmtebedrijf binnen dit vastgestelde warmtekavel aan te wijzen. In beginsel hebben die warmtebedrijven een aansluitplicht binnen het warmtekavel. Na het vaststellen van het omgevingsplan wordt een inventarisatie gemaakt van welke bewoners gebruik willen maken van de regeling om zich niet aan te laten sluiten, waarbij aan moet worden getoond dat de gebouweigenaar een qua energiezuinigheid en bescherming van het milieu een gelijkwaardig alternatief heeft voor het collectieve warmtesysteem. Figuur 1: Samenhang RES, Warmtevisie en wijkplan
ces van uitproberen, leren en opschalen. Dat geldt niet voor nieuwbouw. De aansluitplicht van aardgas voor netbeheerders voor de nieuwbouw is afgeschaft per 1 juli 2018, dus voor nieuwbouw geldt dat aardgasvrij de norm is. Het Rijk probeert het aardgasvrij maken van bestaande wijken te versnellen met allerlei stimulerende maatregelen zoals de regeling “Grootschalige Proeftuinen Aardgasvrij”. Deze regeling is in het leven geroepen door het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties waarbij men 100 wijken ondersteunt waar al concrete stappen naar aardgasvrij worden gezet. In 2018 zijn de eerste 27 wijken bekend gemaakt en in 2020 zijn nog eens 19 wijken geselecteerd. Verder wordt de transitie ook met wet- en regelgeving gestuurd. Zo wordt in het kader van de nieuwe Warmtewet de
koppeling tussen de gasprijs en de huidige prijsstelling van warmte ter discussie gesteld. Deze ontkoppeling zal in de toekomst naar verwachting een positief effect hebben op de prijs van collectieve warmte en biedt tevens meer mogelijkheden voor nieuwe aanbieders van duurzame warmte. Met name van belang is dat de discussies op rijksniveau moeten gaan leiden tot een oplossing voor de verdeling van de kosten van de warmtetransitie. Dit gaat over het deel van de kosten die liggen bij de verschillende stakeholders die een rol spelen in het realiseren van de overstap naar aardgasvrij. En met name moeten deze discussies ervoor zorgen dat de warmtetransitie betaalbaar blijft voor bewoners. Dit geldt zowel voor huurders, als voor particuliere eigenaren en Verenigingen van Eigenaren (VvE’s).
1.2 Lokale ambities Opmeer is onderdeel van regio West-Friesland. De regio heeft in het Pact van Westfriesland 7.1 de ambitie uitgesproken om in 2040 energie- en klimaatneutraal en aardgasvrij te zijn. Dat betekent dat in 2040 de vraag naar energie in West-Friesland even groot is als het aanbod aan duurzame energie. Dit vraagt om het realiseren van grootschalige energiebesparing in alle sectoren, het zoeken naar mogelijkheden voor het opwekken van duurzame energie, investeringen en draagvlak en eigenaarschap onder inwoners en ondernemers3. Met deze ambitie loopt de regio - en daarmee Opmeer - voor op de landelijke ambitie.
3
Bron: Pact 7.1 Westfriesland. Einddocument en uitvoeringsprogramma, 2020.
Op weg naar een aardgasvrije gebouwde omgeving
7
Energieneutraal worden is een grote en complexe opgave. Daarom heeft de regio het Uitvoeringsprogramma Pact 7.1 opgesteld. Hiermee geeft de regio een nieuwe impuls aan de regionale samenwerking om samen te werken aan de ambitie om West-Friesland tot de top 10 aantrekkelijke regio’s te laten zijn4. Hierin staan ook de gezamenlijk vastgestelde opgaven, waaronder energietransitie en klimaatadaptatie. Ook in het coalitieakkoord “Bouwen aan vertrouwen”5 is er aandacht voor de opgave. De gemeente zal zoveel mogelijk inzetten op zonne-energie op haar eigen gebouwen en staat open voor innovaties. Ook wordt de opdracht om een TVW op te stellen benoemd. De gemeente ziet ook haar verantwoordelijkheid door uit te spreken dat het gemeentelijk woningbedrijf zo veel als mogelijk haar huurwoningen zal verduurzamen. Een ander belangrijk aspect is het bewust maken van inwoners over de mogelijkheden voor verdere verduurzaming.
1.3 Wie hebben er meegedacht? De warmtetransitie is een transitie die invloed heeft op de hele gemeente. Iedereen krijgt namelijk te maken met de transitie, maar niemand kan deze transitie zelf en onafhankelijk van de ander doorlopen. Voor een succesvolle transitie naar duurzame verwarming van de gebouwde omgeving is een duurzaam gesmede coalitie van lokale belanghebbenden en betrokkenen dan ook cruciaal. Hier is met het opstellen van de Transitievisie Warmte een eerste belangrijke stap in gezet. Om tot een gedragen Transitievisie Warmte te komen is de visie opgesteld in samenwerking met een brede projectgroep. Hierin zaten de dorpsraden, Omgevingsdienst NHN, PWN Waterleidingbedrijf Noord-Holland, Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier (HHNK), lokale onder nemers, Liander en Woningbedrijf Opmeer. Daarnaast hebben medewerkers van de gemeente die betrokken zijn bij bijvoorbeeld wonen, duurzaamheid, openbare ruimte en riolering input geleverd.
8
Wonen in Opmeer zonder aardgas - Transitievisie Warmte
Om inwoners van Opmeer bij de warmtetransitie te betrekken, hebben we op 28 januari 2021 een digitale informatiebijeenkomst georganiseerd. De deelnemers hebben uitleg gekregen over de warmtetransitie en de Transitievisie Warmte. Ook zijn er verschillende stellingen en vragen aan hen voorgelegd, over hun ideeën over de warmtetransitie en wanneer zij bijvoorbeeld betrokken willen worden bij plannen in hun buurt.
1.4 Leeswijzer In deze Transitievisie Warmte behandelen we eerst in hoofdstuk 2 de gezamenlijke uitgangspunten waarop deze visie gebaseerd is. Dit zijn de leidende principes die centraal hebben gestaan tijdens het opstellen van deze visie. Vervolgens wordt in hoofdstuk 3 de transitie naar aardgasvrij toegelicht en gaan we in op de verschillende oplossingen voor het aardgasvrij maken van woningen en gebieden. In hoofdstuk 4 geven we een richting voor een aardgasvrij Opmeer in 2040 en zoomen we in op de wijken waar we de komende jaren van start willen gaan met de warmtetransitie. Tot slot gaat hoofdstuk 5 in op de manier waarop we dit gaan organiseren en welke stappen we de komende tijd gaan zetten om te komen tot een programmatische aanpak van de warmtet ransitie in Opmeer.
4 5
Bron: Pact 7.1 Westfriesland. Einddocument en uitvoeringsprogramma, 2020. Bron: Bouwen aan vertrouwen. Coalitieakkoord van CDA, Gemeente belangen en PvdA 2020 – 2022, 2020.
2 Gezamenlijke uitgangspunten Met de vertegenwoordigers van de partijen uit de projectgroep6 hebben we de volgende fundamentele kaders voor de Transitievisie Warmte van Opmeer opgesteld. Deze zijn ook door de inwoners bevestigd die aanwezig waren tijdens de bijeenkomst in januari.
De overstap naar aardgasvrij moet betaalbaar zijn voor alle inwoners
Verbetering van de huidige situatie en duurzame alternatieven
De warmtetransitie heeft impact op de hele gemeente en brengt kosten met zich mee. We kijken naar de laagst maatschappelijke kosten voor onze inwoners en gaan op zoek naar kosten-efficiënte oplossingen. We streven ernaar dat inwoners niet meer gaan betalen voor de energierekening dan zij nu doen. We vinden het van belang dat iedereen mee kan doen en dat warmtearmoede voorkomen wordt. Dat kan Opmeer niet alleen, maar dit dient ook landelijk geregeld te worden. Daarbij houden we ook oog voor financiële instrumenten die mogelijk beschikbaar komen vanuit de Europese Unie, de rijksoverheid of eventueel de provincie. We houden de ontwikkelingen omtrent subsidies en andere financiële regelingen nauwlettend in de gaten tijdens de warmte transitie.
We zien de warmtetransitie als onderdeel van een groter geheel: we streven naar een verbetering van de huidige situatie. Dit past bij de ambitie om in 2040 energie- en klimaatneutraal en aardgasvrij te zijn en in 2050 klimaatbestendig en waterrobuust te zijn. We hebben daarbij oog voor de ruimtelijke opgaven, het landschap en het milieu. We willen de CO2 footprint verder terugdringen. Dat betekent ook dat we willen gaan voor duurzame aardgasvrije alter natieven.
Het aardgasvrije alternatief is technisch haalbaar De warmtetransitie en bijhorende oplossingen zijn (deels) nog in ontwikkeling. We kiezen in de warmtetransitie voor technisch haalbare initiatieven die passend zijn bij Opmeer. Hierbij zien we een verschillende benadering voor woonkernen en buitengebied.
Er is keuzevrijheid en inspraak voor inwoners In de warmtetransitie zullen er ook keuzes gemaakt moeten worden. We vinden het belangrijk om voldoende keuzevrijheid voor onze inwoners te houden en om in een vroegtijdig stadium ruimte voor inspraak voor inwoners te bieden.
Goede informatie en een helder verhaal De warmtetransitie is een inhoudelijk en soms ingewikkeld thema. We vinden het daarom belangrijk dat inwoners en ondernemers de juiste informatie ontvangen, op het juiste moment. Dit dient degelijk en goed onderbouwd te zijn. We willen een helder verhaal communiceren.
Met de laagste maatschappelijke kosten worden bedoeld: de kosten voor het aanpassen van de woningen, vervangen van infrastructuur en de ontwikkeling van duurzame energiebronnen. Hierbuiten vallen de kosten voor bijvoorbeeld opnieuw bestraten na vervangen infrastructuur.
Stevige betrokkenheid gemeente Opmeer We vinden het van belang dat gemeente Opmeer zelf goed betrokken blijft bij de warmtetransitie. Dit sluit aan bij de regierol voor de gemeente, die beschreven is in het Klimaat akkoord. Om deze betrokkenheid te borgen, vinden we het wenselijk om hier apart iemand voor aan te stellen in bijvoorbeeld de rol als warmteregisseur.
Goede voorbeelden en ‘het leuk maken’ In het hele land en ook binnen onze gemeente zijn er al voorbeelden van mensen die bezig zijn met het aardgasvrij maken van de woning of de wijk. We willen ervaringen delen en elkaar inspireren met deze goede voorbeelden. We willen de warmtetransitie ‘leuk maken’ door ruimte te houden voor vernieuwende enthousiasmerende ideeën. 6
In de projectgroep zaten de dorpsraden, Omgevingsdienst NHN, PWN Waterleidingbedrijf Noord-Holland, Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier (HHNK), lokale ondernemers, Liander, Woningbedrijf Opmeer en de gemeente.
Op weg naar een aardgasvrije gebouwde omgeving
9
3 De warmtetransitie in Opmeer In dit hoofdstuk gaan we in op de verandering naar een aardgasvrij Opmeer. We kijken eerst naar de opgave waar we als gemeente voor staan. Vervolgens gaat het hoofdstuk in op de benodigde stappen om de transitie naar een aardgasvrije gemeente te doorlopen: wat moeten we doen om al onze woningen en gebouwen zonder aardgas van warmte en warm water te voorzien?
3.1 Huidige situatie van Opmeer Gemeente Opmeer telt een kleine 11.900 inwoners7 en bestrijkt een oppervlakte van circa 42 km2. De gemeente bestaat uit meerdere dorpen en buurtschappen en ligt in de regio West-Friesland. Opmeer kenmerkt zich door een mooi groen landschap met historische kernen en de gemeente kent veel buitengebied. Het heeft tot slot ca. 4.800 woningen, waarvan ca. 86% eengezinswoningen zijn8.
1.630 m3 aardgas per jaar, in een huurwoning was dit circa 1.150 m3 aardgas per jaar9. Het gasverbruik verschilt per huishouden en is afhankelijk van het soort huis, het bouwjaar, de mate van isolatie en het gebruik van verwarming en warm water.
3.2 Naar aardgasvrij in drie stappen
Aardgas zorgt bovendien voor warm tapwater en wordt gebruikt om te koken.
1. Maatregelen in het gebouw. Voor alle oplossingen geldt: wat je niet gebruikt, hoef je ook niet op te wekken. In sommige gevallen zijn bepaalde maatregelen niet alleen wenselijk, maar noodzakelijk om je woning comfortabel zonder aardgas te kunnen verwarmen.
Tabel 1 laat zien hoe aardgas op dit moment in de woningen van Opmeer wordt gebruikt.
ca. 4.800 woningen
Aantal woningen aangesloten op aardgas in Opmeer
> 240 woningen
Aantal woningen per jaar afsluiten om 2040 te halen
Het grootste deel van onze woningvoorraad heeft momenteel een cv-ketel voor de verwarming. De cv-ketel kan water tot ongeveer 90°C verwarmen, dat vervolgens door de radiatoren stroomt en onze huizen verwarmt. Met deze temperatuur kunnen ook slecht geïsoleerde huizen verwarmd worden. Ongeveer 80% van het aardgas in een woning wordt gebruikt voor het verwarmen van de woning. Iets meer dan 15% wordt gebruikt voor warm water, met name douchen.
Om de stap naar aardasvrij te maken, moeten we op zoek naar alternatieve oplossingen. Maar er is meer nodig om gebouwen duurzaam en comfortabel te verwarmen. We onderscheiden drie stappen, zoals figuur 3 laat zien.
2. Alternatieve infrastructuren. Er zijn drie infrastructuren die in een wijk kunnen liggen om de verwarming van woningen zonder aardgas mogelijk te maken: een warmtenet, een elektriciteitsnet en een aardgasvrij gasnet. 3. Inzet duurzame bronnen. De inzet van duurzame bronnen moet ervoor zorgen dat er geen fossiele energie zoals aardgas meer nodig is om onze huizen te verwarmen.
Figuur 2: Opgave Opmeer
In Opmeer maken de meeste woningen en andere gebouwen - net als in de rest van Nederland - nog gebruik van aardgas om te verwarmen. Een gemiddeld huishouden in een koopwoning in Opmeer verbruikte in 2019 gemiddeld
10
Wonen in Opmeer zonder aardgas - Transitievisie Warmte
Voor koken wordt maar een heel klein deel van het aardgas gebruikt, minder dan 5%. Op 1 januari 2020, bron: www.allecijfers.nl/gemeente/opmeer/ Bron: https://allecijfers.nl/gemeente/opmeer/ 9 Bron: https://klimaatmonitor.databank.nl/dashboard/dashboard/woningen/ 7 8
Tabel 1: Gebruik aardgas in woningen
1. Vraag beperken en temperatuur verlagen
Huidige situatie
2. infrastructuur en warmte-oplossing
Transitiegereed
3. Verduurzaming van de bron
Aardgasvrij
Een hybride warmteoplossing is ook mogelijk. Een voorbeeld van een hybride oplossing is een warmtepomp in combinatie met een gasketel met duurzaam gas.
CO2-neutraal
Figuur 3: Stappen naar een duurzame en aardgasvrije warmtevoorziening in de gebouwde omgeving
STAP 1: MAATREGELEN IN HET GEBOUW: ISOLATIE, VENTILATIE EN ELEKTRISCH KOKEN ZIJN ALTIJD GOED Energiebesparende maatregelen beperken de warmtevraag in de woning en zijn essentieel in de energietransitie. Energiebesparing kan worden bereikt met isolatie van de vloer, dak en gevel (spouwmuur), HR++ glas en het dichten van kieren. Isolatie verbetert het wooncomfort, verlaagt het energiegebruik, en is voor veel woningen een voorwaarde om later de overstap naar een aardgasvrije warmteoplossing te kunnen maken. Als een warmtepomp als alternatieve warmteoplossing in beeld is (all electric), dan is extra isolatie vrijwel zeker nodig. Extra isolatie kan ook aan de orde zijn om oude en slecht geïsoleerde woningen op een warmtenet aan te sluiten.
STAP 2: ALTERNATIEVE INFRASTRUCTUREN Er zijn verschillende oplossingen om woningen aardgasvrij te verwarmen. De meest geschikte warmteoplossing is afhankelijk van de eigenschappen van gebouw en gebied, zoals bouwjaar en isolatie, gebouwtype, bebouwingsdichtheid, het eigendom, de schaal en de beschikbaarheid van bronnen. Er is (minimaal) één van de volgende drie energie-infrastructuren in de wijk nodig: een elektriciteitsnet, een warmtenet, of een gasnet. Dat kunnen we vertalen naar de volgende vier mogelijke warmteoplossingen: gasnet, all-electric, bronnet en een warmtenet. Niet al deze oplossingen passen even goed bij de situatie van Opmeer maar in bijlage A worden deze warmteoplossingen toegelicht. Daarnaast zijn er ook hybride oplossingen, bijvoorbeeld een warmtepomp in combinatie met een gasketel met duurzaam gas. In bijlage A wordt dit verder toegelicht.
Ook zal iedereen elektrisch moeten koken en zullen in sommige gevallen ook de bestaande radiatoren of de gehele bestaande verwarmingsinstallatie vervangen moeten worden. Tot slot kan een betere kierdichting betekenen dat mechanische ventilatie nodig is voor een gezond binnenklimaat.
STAP 3: INZET OP DUURZAME BRONNEN Bij iedere energie-infrastructuur (elektriciteitsnet, warmtenet, en gasnet) horen andere bronnen en andere installaties in de woning. De transitie naar volledig duurzame bronnen zal daarom verschillen per energie-infrastructuur:
De stappen worden hieronder één voor één uitgelegd.
• Daar waar het gasnet blijft liggen zal aardgas worden vervangen door een klimaatneutraal alternatief, bijvoorbeeld groen gas of waterstof. • Voor het elektriciteitsnetwerk: elektriciteit zal op termijn niet meer uit gas- of kolencentrales komen, maar zal volledig duurzaam opgewekt worden. • Bij warmtenetwerken zal de warmte uit duurzame bronnen komen, zoals geothermie, bodemwarmte of aquathermie. In bijlage A zijn de bronnen die horen bij de verschillende warmteoplossingen in meer detail benoemd. Op basis van het huidige inzicht is geen enkele bron in voldoende mate beschikbaar om geheel Opmeer van duurzame warmte te voorzien. We zullen een mix van diverse duurzame bronnen nodig hebben.
3.3 Aardgasvrije warmteoplossingen in Opmeer In de vorige paragraaf zijn de drie stappen van de warmtetransitie toegelicht. Maar hoe richten we deze drie stappen in voor Opmeer? Er is nog veel onzeker in de warmtetransitie. Er kunnen nieuwe technieken en nieuwe regelgeving komen, technieken kunnen goedkoper worden (of juist duurder), of het draagvlak voor een techniek kan minder groot worden (of juist groter) worden. Conform onze uitgangspunten in hoofdstuk 2 kiezen we voor een stapsgewijze, flexibele aanpak en laten we ruimte open om gedurende de transitie nadere keuzes te maken. De volgende stappen worden daarbij gevolgd: Op weg naar een aardgasvrije gebouwde omgeving
11
i. Het stimuleren van energiebesparende maatregelen in de woning of het gebouw. Isoleren verlaagt de warmtevraag en zorgt ervoor dat woningen geschikt worden gemaakt om op een andere manier verwarmd te worden. In bijlage A staat per woningtype en bouwjaar welke maatregelen in de woning onafhankelijk van de warmteoplossing die er komt genomen kunnen worden. ii. Beginnen in wijken waar all-electric kan groeien. Dit wordt voorlopig nog niet gemeentebreed gedaan maar wel wijkgericht vanwege beperkte capaciteit van het elektriciteitsnet en de verwachte ontwikkeling van all-electric. Op korte termijn is wel voorzien dat enkele huishoudens en bedrijven individueel de keuze voor all-electric kunnen maken.
iii. Verkennen van wijken waar lokaal een alternatieve infrastructuur mogelijk is. Bijna overal in Opmeer ligt een gas- en elektriciteitsnet. Het is echter de vraag of er genoeg duurzame elektriciteit of groen gas is om alle woningen all-electric te maken en de vraag of het bestaande elektriciteitsnet voldoende capaciteit heeft.10 Op plekken waar dat lokaal mogelijk is wordt gebiedsgericht gestart met onderzoek naar de haalbaarheid van een lokaal warmtenet. Opmeer leent zich na een eerste analyse niet voor een grootschalig warmtenet. Kleinschalige warmte netten maken het mogelijk om eventueel in te zetten op lokale warmtebronnen zoals oppervlaktewater of riothermie. Kleinschalige warmtenetten kunnen gezien worden als mogelijk vanaf 2 gebouwen of meer. In Opmeer zijn er een aantal gebouwen waar bijvoorbeeld het delen van
10 11
12
Wonen in Opmeer zonder aardgas - Transitievisie Warmte
een warmtebron kostenvoordeel kan opleveren. Als lokaal een aantal warmtenetten worden ontwikkeld kunnen die vervolgens met een natuurlijk tempo groeien zodat steeds meer woningen en bedrijven aardgasvrij kunnen worden. iv. Rekening houden met duurzaam gas. De huidige gas-infrastructuur kan dan grotendeels in stand worden gehouden. Dat lijkt aantrekkelijk maar deze optie is alleen in beeld voor specifieke gebieden. De beschikbaarheid van duurzaam gas voor de gebouwde omgeving zal zeer beperkt zijn en gebruikt worden in gebieden waar andere oplossingen niet mogelijk zijn.11 Dat beeld is diffuus, het Klimaatakkoord gaat nu uit van max 20% hernieuwbare gassen voor moeilijk te isoleren woningen en piekvoor ziening warmtenetten.
https://energieregionhn.nl/ https://www.klimaatakkoord.nl/elektriciteit/vraag-en-antwoord/waarom-gaan-we-niet-snel-over-op-waterstof
4 Waar gaan we van start? De regio West-Friesland heeft de ambitie om in 2040 energie- en klimaatneutraal en aardgasvrij te zijn. Aan de ene kant is dat nog ver weg in de tijd maar tegelijkertijd is de opgave groot en zal die tijd hard nodig zijn. De vraag rijst dan hoe het “warmtelandschap” er in het Opmeer van 2040 uit zal zien. Dat is met de kennis van nu slechts gissen, maar met die kennis kunnen we wel een beeld vormen als een stip op de horizon. Die stip bepalen we met een analyse van de laagst maatschappelijke kosten per gebied voor de mogelijke warmteoplossingen. Dat levert per buurt een beeld wat de maatschappelijke kosten zijn van de ene aardgasvrije oplossing, d.w.z. isoleren, overige gebouwmaatregelen en infrastructuur, in vergelijking met de andere oplossingen. Deze analyse beschrijven we in paragraaf 4.1. Het proces waar de analyse onderdeel van uitmaakt heeft samen met gesprekken met de projectgroep, inwoners en wethouder geleid tot een visie hoe we de transitie in Opmeer vorm willen geven. Op basis daarvan hebben we breed gedragen selectiecriteria geformuleerd, paragraaf 4.2, waarmee we bepalen wanneer wijken of buurten kansrijk zijn om te beginnen met de transitie. De analyse en die selectiecriteria zorgen dus op de tweede plaats voor het kunnen maken van keuzes met welke kansrijke wijken of buurten we in de periode tot 2030 aan de slag willen gaan.
In de wijken die we dan selecteren gaan we de komende jaren gefaseerd starten met (de voorbereiding op) de warmtetransitie. In paragraaf 4.3 beschrijven we hoe en op welke manier we willen starten en gaan we in op de buurtfaseringskaart. Ten slotte noemen we enkele manieren die kunnen ondersteunen bij de financiering van de transitie in paragraaf 4.4, een belangrijke voorwaarde voor het realiseren van de opgave.
4.1 Richting voor een aardgasvrij Opmeer in 2040 De warmtekaart van figuur 4 laat per wijk de alternatieve warmteopties zien op basis van de analyse met het Warm-
tetransitiemodel van Over Morgen. In bijlage B wordt het Warmtetransitiemodel verder toegelicht. De inkleuring van de wijken geeft aan wat per wijk de meest waarschijnlijke warmteoplossing is. Met andere woorden, wat per wijk de oplossing met de laagste maatschappelijke kosten is, op basis van de stand van de techniek van vandaag. Het is zeer goed mogelijk dat op basis van nieuwe inzichten en innovaties het eindresultaat van de warmtetransitie er net anders uit zal zien. Daarom werkt de kaart op basis van waarschijnlijkheid. Voor de wijken die het meest duidelijk inkleuren, kan met de grootste zekerheid de voorkeurswarmteoptie worden vastgesteld. De zekerheid is daar groter, waardoor dit ook de wijken zijn waar het meer waarschijnlijk is om te starten. De wijken waarbij de uiteindelijke warmteoplossing minder duidelijk is, volgen pas later in de tijd. Ook de oplossingen voor deze buurten zullen steeds duidelijker worden. De warmtekaart van Opmeer laat verschillende kleuren zien, waarbij all-electric oplossingen vaker als positieve optie uit de bus komen. In de donkerblauwe wijken is de optie all-electric meer dan 30% goedkoper dan een collectief warmtenet. In de lichtblauwe wijken is de optie all-electric tussen de 10% en
30% goedkoper. De roze kleur laat zien dat in dat gebied het kostenverschil tussen een warmtenet en all-electric kleiner is dan 10%. We zien in de warmtekaart van Opmeer geen groene of lichtgroene gebieden. Dat laat zien dat er op basis van de analyse geen wijken zijn waarin een warmtenet als goedkoopste optie naar voren komt. Ten slotte zijn er ook twee kleine gebieden oranje, uit de analyse van het model komt de optie om hier het gasnet voorlopig nog even te laten liggen. Wijken die in aanmerking komen voor all-electric zijn doorgaans relatief nieuwe wijken, waar woningen al vergaand geïsoleerd zijn en de kosten om elektrisch te gaan verwarmen relatief laag zijn. Daarnaast zal een aantal wijken afhankelijk zijn van hernieuwbaar gas of toekomstige innovaties. Uiteraard duurt de weg naar 2040 nog lang. Gedurende het proces om volledig aardgasvrij te gaan wonen in Opmeer worden er nog innovaties op de markt verwacht voor wijken waar nu aardgasvrije alternatieven moeilijk te realiseren of erg kostbaar zijn. Het is belangrijk om te noemen dat deze kaart is gebaseerd op de huidige stand van de techniek. Dit beeld is daarom niet in beton gegoten en wordt regelmatig herijkt, in ieder geval eens in de vijf jaar. Zo blijft er ruimte voor nieuwe ontwikkelingen.
De kaart geeft wel een duidelijke richting weer en laat zien waar de keuze voor een aardgasvrij alternatief het meest zeker is. We stellen voor om te starten in de buurten waar de zekerheid het grootst is. Hier hebben we meerdere partijen voor nodig, zoals het Woningbedrijf Opmeer, de inwoners en de gemeente. Hier gaan we in de volgende paragrafen verder op in.
Op weg naar een aardgasvrije gebouwde omgeving
13
4.2 Afwegingskader voor de fasering van buurten De kaart van figuur 4 geeft een eerste inzicht in waar de keuze voor een aardgasvrij alternatief het meest zeker is. Maar waar gaan we beginnen?
Er wordt logischerwijs gestart op die plekken waar de kans op een succesvolle transitie het grootst is. Dat betekent keuzes maken. Hiervoor is een afwegingskader gemaakt. Met dat afwegingskader kunnen we bepalen of een wijk kansrijk is om te starten. Onderstaande criteria voor dit afwegingskader zijn door de projectgroep en samen met inwoners opgesteld:
1
2
3
4
5 6 Figuur 4: Warmteopties per buurt in Opmeer op basis van analyse met de laagst maatschappelijke kosten
14
Wonen in Opmeer zonder aardgas - Transitievisie Warmte
Criterium Toelichting Draagvlak bij inwoners De warmtetransitie heeft impact op de directe leefomgeving van de inwoners van Opmeer. Acceptatie en ambitie vanuit inwoners en ondernemers kan een versnellend effect hebben. Ook aandacht voor koplopers en hun verhaal kan positief zijn. We prioriteren daarom de wijken waar het draagvlak hoger is. De kosten kunnen We willen de warmtetransitie zo betaalbaar mogelijk houden en gedragen worden vinden het belangrijk dat de kosten gedragen kunnen worden. We streven ernaar dat inwoners niet meer gaan betalen voor de energierekening dan nu. We kiezen daarom voor de laagste maatschappelijke kosten en voor technisch haalbare warmteoplossingen. Deze alternatieve warmteopties hebben we onderzocht aan de hand van het Warmtetransitiemodel. In bijlage B wordt het Warmtetransitiemodel verder toegelicht. Uniformiteit als voorEr is in Opmeer gedeeltelijk sprake van uniformiteit in vastgoed. deel Denk hierbij aan huurwoningen of particuliere woningen met hetzelfde bouwjaar en isolatiegraad. Deze uniformiteit zetten we in als voordeel om een succesvolle aanpak te ontwikkelen welke voor een groot aantal woningen toepasbaar is. Natuurlijke momenten We willen de warmtetransitie zo efficiënt mogelijk maken.
Daaren koppelkansen om willen we graag zo veel mogelijk aansluiten bij natuurlijke momenten, waar ook maatwerk geleverd kan worden rekening houdend met de verschillen tussen buitengebied en woonkernen. Op gemeentelijk niveau is het daarvoor belangrijk om tijdig planningen inzichtelijk te maken en waar mogelijk op elkaar af te stemmen. Maar ook op wijk-, straat- of woningniveau komen natuurlijke momenten voor. Daarbij kijken we ook naar mogelijke koppelkansen. Waar mogelijk maken we werk met werk en verzilveren we de quick wins zoals isolatiemaatregelen bij een verbouwing of gasloos koken, met commitment van alle partijen. Praktisch toepasbaar We kiezen voor technisch bewezen alternatieven, welke ook alternatief praktisch toepasbaar en betrouwbaar zijn. Ruimtebeslag We kiezen voor aardgasvrije alternatieven en oplossingen waarvan het ruimtebeslag acceptabel is.
Tabel 2: Criteria wijkfasering
HOUD DIT IN JE ACHTERHOOFD BIJ HET LEZEN VAN DE KAARTEN! Een wijk of gebied is niet van de ene op de andere dag aardgasvrij In de buurtfaseringskaart zal een tijdsaanduiding gegeven worden voor de jaren waarin we starten met de warmtetransitie in de eerste wijken. Let wel, het jaar dat is aangeduid om te starten is het jaar dat we met de voorbereidingen gaan beginnen om toe te werken naar wonen zonder aardgas. Dit betekent niet dat in dat jaar de overstap naar aardgasvrij al gemaakt wordt. Starten betekent in dit geval samen met de belangrijke belanghebbenden in de buurt te beginnen met het opstellen van een concreet plan van aanpak voor die buurt. Wie deze belanghebbenden zijn verschilt per buurt, maar daarbij worden inwoners altijd betrokken. In het plan van aanpak worden keuzes gemaakt over de techniek, de organisatie, de financiering, de koppeling met andere opgaven in de buurt en de communicatie- en participatieaanpak. Het totale proces naar een aardgasvrije buurt, wijk of gebied kan vijf á tien jaar en soms zelfs langer duren afhankelijk van de complexiteit en daaraan gekoppelde benodigde acties en investeringen en de grootte van het gebied. Hoe meer er geïsoleerd moet worden voordat een aardgasvrije technologie kan worden toegepast, hoe langer het over het algemeen zal duren voordat de buurt aardgasvrij is.
De complexiteit kan ook toenemen als er in een buurt veel verschillende vastgoedeigenaren aanwezig zijn, die allemaal op een voor hen natuurlijk moment in hun woning willen investeren. Daarnaast kan de overstap versneld worden als de Rijksoverheid ruimte creëert op het gebied van financiering en juridische mogelijkheden. Grenzen liggen niet vast We kiezen in de warmtetransitie voor een gebiedsgerichte aanpak, dus buurten, combinaties van buurten of juist delen van een wijk staan centraal. Dit betekent natuurlijk niet dat de aanpak ophoudt bij de grens van een buurt, of dat een bewonersinitiatief altijd maar in één buurt mag plaatsvinden. De buurtgrenzen mogen daarom ook niet beperkend zijn. Ze kunnen wel helpen om richting te geven en gebruikt worden om de communicatie op te starten. Diversiteit binnen buurten is mogelijk Het feit dat een buurt is aangeduid als kansrijk voor all-electric, betekent niet dat elk gebouw in die buurt een warmtepomp moet krijgen. Buurten zijn niet homogeen en het kan dus zijn dat in delen van een buurt andere oplossingen kostenefficiënter zijn. We starten dan wellicht
ook niet in de hele buurt tegelijk, maar eerst met de huurwoningen en andere panden met eigenaren die snel kunnen en willen aansluiten, zoals ook gebouwen van gemeente Opmeer zelf. We kijken per fase of particulieren en andere eigenaren mee kunnen en willen doen. Een wijkaanpak hoeft dus niet per se te betekenen dat de hele wijk of buurt tegelijkertijd de overstap doet. De route naar aardgasvrij is niet in beton gegoten De buurtfaseringskaart die we gaan opstellen is een visie en ligt dus niet vast. Wat zeker is, is dat we de komende jaren eerst beginnen in de buurten die we gaan selecteren. De warmtetransitie is een proces van ervaring opdoen en leren. Initiatief nemen en rekening houden met flexibiliteit in de uitvoering en fasering zijn daarbij belangrijk. Ook vinden we het belangrijk om initiatieven in de gemeente, zoals de inzet van een energiecoöperatie of een collectieve actie voor isolatiemaatregelen, die passen binnen de uitgangspunten van deze visie te stimuleren. Het kan dus ook zo zijn dat er in buurten die (nog) niet in de buurtfaseringskaart aangegeven worden, toch al stappen gezet worden richting aardgasvrij. Er is keuzevrijheid, maar wel onder voorwaarden Voor particuliere woningeigenaren geldt dat zij zelf mogen kiezen welke warmteoplossing ze willen toepassen. De praktijk zal echter ook uitwijzen dat er niet altijd keuze is.
Allelectric zal soms vragen om een netverzwaring die niet is voorzien en duurzaam gas is maar beperkt beschikbaar, terwijl een warmtenet nieuw aangelegd zal moeten worden. Daarnaast is het ook goed om er rekening mee te houden dat het maatschappelijk niet kosteneffectief is om dubbele infrastructuur aan te leggen. De prioritering en de bijbehorende warmteoplossingen die we beschrijven, geven de voorkeursrichting aan waar we ons gezamenlijk voor in willen zetten om zo de warmtetransitie voor iedereen betaalbaar en uitvoerbaar te kunnen houden. Niet ingekleurd betekent niet niks doen Als een buurt in eerste instantie niet in de buurtfaseringskaart aangemerkt is, betekent dat niet dat er helemaal niets hoeft te gebeuren voor 2030. De noodzaak van het transitiegereed maken van woningen door te isoleren, geldt voor alle woningen in alle wijken. Individuele gebouweigenaren kunnen er altijd voor kiezen om zelf de overstap naar aardgasvrij te maken.
Op weg naar een aardgasvrije gebouwde omgeving
15
4.3 Waar gaan we starten? In de bijeenkomsten van de projectgroep zijn op basis van de uitkomsten van het Warmtetransitiemodel en de bovenstaande selectiecriteria de verschillende buurten in Opmeer bekeken in hoeverre het kansrijk is om aan de slag te gaan voor 2030. De daadwerkelijke selectie van de wijken waar we starten volgt later in het uitvoeringsplan. Tijdens de bewonersavond hebben we de aanwezigen ook gevraagd in welke buurt er gestart kan worden, zie bijlage C. Daarop is o.a. aangegeven om te starten waar een aardgasvrij alternatief het goedkoopst is, waar veel bezit is van Woningbedrijf Opmeer of waar het riool toch al vervangen wordt. Starten betekent dat we hier samen met de betrokken partijen en inwoners in die buurten gaan beginnen met de wijkuitvoeringsplannen. Dit doen we bijvoorbeeld door het uitvoeren van een haalbaarheidsstudie om de kansen voor het aardgasvrij maken van woningen en ander vastgoed in die buurt verder te verkennen. Daarbij zien we kansen voor de verschillende aardgasvrije technieken die beschikbaar zijn in Opmeer. Starten betekent dus niet dat gelijk de schop de grond in gaat. Daarnaast is het voor de hele gemeente belangrijk dat we een aanpak ontwikkelen om isoleren te stimuleren, zodat alle woningen op termijn transitiegereed zijn.
GEMEENTEBREDE ISOLATIE-AANPAK Het selecteren en prioriteren van buurten betekent uiteraard niet dat de rest van de gemeente moet wachten om aan de slag te gaan. In heel Opmeer kan al gestart worden met isolatiemaatregelen. Het is juist gunstig om alle natuurlijke momenten bij bijvoorbeeld onderhoud, verbouwingen en verhuizingen aan te pakken, om de kosten zo laag mogelijk te houden. Alle kleine stappen, maken op termijn samen grote stappen. Daarom willen we in 2021-2022 starten met de gemeentebrede isolatie-aanpak. Het uitvoeren van de isolatiemaatregelen is aan woningeigenaren en het Woningbedrijf, de gemeente kan bijvoorbeeld inzetten op communicatie en bewustwording. Welke isolatiemaatregelen getroffen kunnen worden is te benaderen op basis van het type woning en bouwjaar. De verschillende kleuren in 6, 7 en 8 laten zien dat er veel diversiteit zit in de isolatie-opgave. De kleur groen geeft aan dat er weinig warmtevraag is voor het type gebouw. Geel komt overeen met het landelijke gemiddelde en rood geeft aan dat er sprake is van een relatief hoge warmtevraag voor het type gebouw.
Figuur 5: Startkans gemeente Opmeer
16
Wonen in Opmeer zonder aardgas - Transitievisie Warmte
Isolatiemaatregelen buurtgerichte aanpak Tijdens de projectgroep is het idee besproken om te kijken of er specifieke buurten zijn om op te richten, waardoor we kunnen versnellen. Op de onderstaande warmtetransitiekaarten (figuur 6, figuur 7 en figuur 8) kleuren veel woningen oranje en rood. Hier is nog veel besparing te behalen en kunnen per buurt vergelijkbare isolatiemaatregelen worden toegepast. Denk bijvoorbeeld aan spouw- vloer of dakisolatie. Ook zijn er verschillende concentraties van dit type woningen aanwezig
binnen de bebouwde kom. Een buurtgerichte isolatie-aanpak voor dit type woningen kan hier lonen en zorgen voor versnelling. Bijlage A laat isolatiemaatregelen voor dit woningtype zien.
dat er in deze buurten veel vraag is naar een vergelijkbare aanpak. Onderstaande kaarten laten eengezinswoningen zien waar het mogelijk kan zijn om te starten, met bijvoorbeeld het isoleren van de spouw, begane grondvloer en zoldervloer.
De keuze voor buurten waar als eerst gestart kan worden met buurtisolatieplannen kan worden gemaakt op basis van verschillende selectiecriteria. Uniformiteit van vastgoed is er hier één van. Een hoge mate van uniformiteit maakt immers
Om de gemeentebrede en buurtgerichte isolatie-aanpak vorm te geven is het belangrijk dat inwoners ergens terecht kunnen voor kennis en advies. Het Duurzaam Bouwloket, eventueel (toekomstige) lokale energiecoöperaties of andere initiatieven
Figuur 6
Figuur 7
Figuur 8
Op weg naar een aardgasvrije gebouwde omgeving
17
kunnen hier een rol in spelen. Daarnaast was er in de projectgroep en tijdens de bewonersbijeenkomst veel draagvlak voor het inzetten van energieadviseurs. Zij kunnen inwoners en gebouweigenaren adviseren op het gebied van duurzame warmte en isolatiemaatregelen. Er kan onderzocht worden of zij bijvoorbeeld woningeigenaren thuis kunnen opzoeken om hen van advies te voorzien. De mogelijke inzet van de energieadviseurs wordt verder besproken in de uitvoeringsstrategie, om hier uitvoering aan te geven is budget nodig (hoofdstuk 5).
Hoe en waar kunnen we starten? Na deze Transitievisie Warmte wordt er in een uitvoeringsplan een buurtfaseringskaart gemaakt waarin duidelijk wordt waar er voor 2030, naast de gemeentebrede aanpak, gestart zal worden. Op basis van de analyse, de gezamenlijke selectiecriteria en een verkenning in de buurten en wijken zullen deze keuzes gemaakt worden. Dit sluit aan bij de geluiden van de bewonersbijeenkomst, waarin een groot deel van de deelnemers aangaf mee te willen denken over een aardgasvrij Opmeer en het aardgasvrij maken van de eigen buurt. Anderen gaven weer aan dat ze graag betrokken willen worden wanneer er een concreet plan ligt voor de eigen buurt. Daarnaast zijn er ook een aantal deelnemers die aangegeven hebben zichzelf actief in te willen zetten voor een aardgasvrij Opmeer, zie ook bijlage C. Per wijk lichten we in de buurtfaseringskaart toe waarom deze wijk is gekozen, wat de aandachtspunten zijn en hoe daar gestart kan worden. Dit betekent niet dat we morgen gelijk aan de slag gaan om deze buurten aardgasvrij te maken. Maar wel dat we de eerste stappen gaan zetten om tot een plan voor deze buurten te komen. Denk hierbij aan een haalbaarheidsonderzoek of een verdieping op verschillende planningen voor het gebied. Vanzelfsprekend leren we van deze eerste stappen en van wat er landelijk en om ons heen gebeurt. Dit nemen we steeds mee in het vervolg.
18
Wonen in Opmeer zonder aardgas - Transitievisie Warmte
De buurtfasering en de bijbehorende warmteoplossingen geven de voorkeursrichting aan, de richting waar we ons gezamenlijk voor in willen zetten om zo de warmtetransitie voor iedereen betaalbaar en uitvoerbaar te kunnen houden. Dit betekent dat we hier samen met de betrokkenen en belanghebbenden gaan beginnen met de wijkuitvoeringsplannen. In deze buurtfaseringskaart willen we ook inzichtelijk maken hoeveel woningen en gebouwen er in een bepaalde buurt of wijk staan. Zo kunnen we monitoren hoe de warmtetransitie in Opmeer vordert. De verwachting is dat de snelheid van de warmtetransitie niet lineair, maar exponentieel zal zijn.
4.4 Financieringsopties De kosten voor de warmtetransitie zijn aanzienlijk en kunnen enorm verschillen van woning tot woning of van gebouw tot gebouw. Er mag geen warmtearmoede ontstaan in de gemeente, daarom is het belangrijk om een manier te vinden om tot een eerlijke verdeling van kosten tussen alle betrokken partijen en inwoners te komen. Bovendien zijn nieuwe manieren van financiering, bijvoorbeeld vanuit het Rijk, nodig om ervoor te zorgen dat iedereen de stap naar een aardgasvrije woning of gebouw kan maken. Hoe die kosten verdeeld worden en hoe we ervoor zorgen dat de transitie naar aardgasvrij voor iedereen betaalbaar is, zijn vraagstukken die voor een groot deel op landelijk niveau moeten worden opgelost. Maar we kunnen wel op kleine schaal starten en inzicht krijgen door als vervolg op deze Transitievisie Warmte voor elk van bovenstaande wijken de kosten en onrendabele top (het deel van de investering dat niet kan worden terugverdiend met de inkomsten en besparingen van de investering) in kaart te brengen. De volgende instrumenten en ontwikkelingen ondersteunen de financiering van de transitie naar aardgasvrij wonen.
SUBSIDIES • BZK proeftuinen aardgasvrij: In 2018 is 120 miljoen euro verdeeld over 27 wijken en in 2020 nog eens 100 miljoen over 19 wijken. In de derde tranche in 2021 kunnen nieuwe wijken worden aangedragen. • Subsidies van o.a. Provincie Noord-Holland en EU subsidies kunnen ondersteuning bieden in de vorm van procesgeld of subsidie voor aanleg van nieuwe infrastructuur. Op regionaal niveau worden kansen verkend en inschrijvingen gecoördineerd. • Investeringssubsidie Duurzame Energie (ISDE): particuliere huishoudens en zakelijke gebruikers (waaronder VvE's) die zelf duurzame energie willen opwekken kunnen subsidie aanvragen voor zonneboilers, warmtepompen, biomassaketels en pelletkachels. De subsidie is afhankelijk van de gekozen maatregel. Je kunt subsidie aanvragen tot en met 31 december 2021, tenzij de subsidiepot al voor die tijd leeg is. • Voor VvE’s is er subsidie beschikbaar voor een energieadvies en eventueel procesbegeleiding en een energieadvies in combinatie met Meer Jaren Onderhoudsplan en eventueel procesbegeleiding. LENINGEN • Het Nationaal Warmtefonds Fonds (voorheen Nationaal Energiebespaar Fonds (NEF)) biedt energiebespaarleningen tegen lage rente voor VvE’s en particuliere eigenaren. Stimuleringsfonds Volkshuisvesting Nederlandse gemeenten (SVn) is fondsmanager.
• Hypothecaire leningen: deze zijn rendabel vanaf €15.000,vanwege de bijbehorende administratie- en advieskosten. • Consumptieve leningen. OVERIG • Collectieve inkoop acties zorgen voor lagere kosten per maatregel, zoals isolatie en zonnepanelen. • Gebouwgebonden financiering. Een manier om lening
te verstrekken voor maatregelen waarmee warmte kan worden bespaard en zodoende via de besparing de lening over een periode terug te betalen. Analyse laat zien dat dit voor enkele isolatiemaatregelen interessant kan zijn, maar dat het volledig transitiegereed maken van een woning (uitgaande van 70°C) niet met gebouwgebonden financiering rondrekent. Andere oplossingen naast gebouwgebonden financiering zijn dus nodig. Gebouwgebonden financiering is nu nog niet mogelijk, maar de mogelijkheden worden op nationaal niveau onderzocht. Deze hulpmiddelen zijn belangrijk om in te zetten, maar duidelijk is ook dat ze nog niet toereikend zijn om inwoners financieel volledig te ondersteunen in het aardgasvrij maken van de woning. De vraag is echter of dat ook zal gaan gebeuren. Duurzame, toekomstbestendige en comfortabel verwarmde woningen worden steeds hoger gewaardeerd, dus er zijn naast besparing op de energierekening meer financiële voordelen aanwezig. In de verdere uitwerking per wijk wordt nader onderzocht hoe tot een aantrekkelijk aanbod te komen voor inwoners.
Op weg naar een aardgasvrije gebouwde omgeving
19
20
Wonen in Opmeer zonder aardgas - Transitievisie Warmte
5 Uitvoeringsstrategie In het vorige hoofdstuk zijn kansrijke gebieden om te starten benoemd, en zijn ook de eerste acties om in die gebieden stappen te zetten beschreven. In dit hoofdstuk gaan we verder in op de route richting uitvoering, en de zaken waar we als gemeente rekening moeten houden om de komende jaren samen met onze partners verder te werken aan de overstap naar een aardgasvrije gebouwde omgeving van Opmeer.
5.1 Samenwerken in de warmtetransitie De warmtetransitie is ingewikkeld en wordt niet van de ene op de andere dag uitgevoerd. In de voorgaande hoofdstukken hebben we gezien dat het om veranderingen aan gebouwen en infrastructuur gaat, dat er energiebronnen nodig zijn, en dat er grote investeringen bij komen kijken. Hierbij is het van belang welke subsidies er vanuit de rijksoverheid en provincie er komen. Deze transitie vraagt ook om nieuwe vormen van samenwerken met gebouweigenaren, met inwoners en met het bedrijfsleven. En vraagt tevens om veranderingen binnen de gemeentelijke oranisatie, zoals bij Woningbedrijf Opmeer en de rol die de gemeente wil pakken. Samenwerken in de warmtetransitie betekent meer dan het naast elkaar uitvoeren van de projecten van de individuele stakeholders. Enerzijds dient er gebiedsgerichte coördinatie te zijn op de (samenhang tussen) de specifieke projecten en opgaven. Anderzijds liggen er stevige uitdagingen op samenwerking, strategie, communicatie & participatie en financiering. Dit vraagt een gestructureerde aanpak en - sturing. De warmtetransitie is bovendien geen op zichzelf staande opgave. Het is belangrijk dat ambities en plannen worden afgestemd met de ambities en plannen op andere thema’s. Het gaat dan om thema’s als verbetering van de inrichting openbare ruimte, het verhogen van de leefbaarheid en het versterken van de sociale cohesie.
De gemeente is regisseur van de warmtetransitie en zal als vervolg op deze warmtevisie samen met de inwoners en
andere belanghebbenden in Opmeer een organisatiestructuur inrichten met bijbehorende uitvoeringsorganisatie, om de ambities in de visie te kunnen realiseren. Om dat te bereiken, is de eerste en essentiële stap het verder opbouwen van de samenwerking met deze partners, met onder andere als doel om een gedeeld beeld te krijgen over de meest geschikte manier van samenwerken en de best bijpassende organisatie structuur. Randvoorwaarde is daarbij dat er voldoende gemeentelijke capaciteit beschikbaar komt om de regierol daadwerkelijk te kunnen invullen. Het doel is uiteindelijk om stappen te maken in de warmtetransitie. Het programma zal dan ook gericht moeten zijn op het daadkrachtig werken aan de eerste projecten in de wijken en hier leerervaringen uit te halen voor vervolgproces. Omdat nog veel onzeker is in de warmtetransitie vraagt de uitvoering van een programma continue aandacht, regie, monitoring en bijsturing. Gelet op de grote opgave zal het programma ook een aanzienlijke investering vergen in capaciteit vanuit zowel de gemeentelijke organisatie als haar partners.