Document · PDF

bijlage 2 nota fansels frysk

Raadsvergadering 26 november 2025, gemeente OoststellingwerfBij agendapunt: Advies startnotitie taalbeleid Stellingwerfs en Fries oktober 202514.850 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 2 van 2

In het kort: wat zijn de resultaten in 2028? • Er is een gevarieerd aanbod Friestalige boeken (in verschillende vormen) voor alle leeftijden, ruim beschikbaar en te vinden in de bibliotheken in Fryslân en andere plaatsen in de provincie. • Er zijn meer schrijvers van Friestalige boeken, die ruimte krijgen om te experimenteren in en buiten het boek. • Het literaire en culturele netwerk binnen en buiten de provincie is versterkt. • Iepenloftspullen en andere theater- en muziekproducties zijn aansprekend en toegankelijk voor een breed publiek. • De Friese taal is zichtbaar en te horen in meer Friese musea. • Er zijn meer Friese programma’s en films op landelijke televisie en bij streamingsdiensten. • Fries is zichtbaar bij meer sportverenigingen en grote sportevenementen. • De Friese filmindustrie heeft een doorontwikkeling gemaakt en meer films opgeleverd en daarmee een stevige plaats in de Friese culturele sector gekregen.

HOOFDSTUK

Fries in de openbare ruimte

Fryslân in 2051 In 2051 is Fryslân zichtbaar een volledig tweetalige provincie. Het Fries heeft een vanzelfsprekende positie en is in de publieke ruimte alom aanwezig. Ook alle verkeersborden in Fryslân zijn tweetalig. Friezen komen zo het Fries op verschillende plaatsen tegen in het dagelijks leven. In alle activiteiten en uitingen van overheidsinstanties en gesubsidieerde organisaties en instellingen wordt gebruik gemaakt van het Fries. Op deze manier wordt bijgedragen aan een sterkere maatschappelijke positie van en een positieve taalhouding ten opzicht van het Fries. Inleiding Het Fries is voor meer dan de helft van alle inwoners van Fryslân de moedertaal. In de openbare ruimte is het Fries echter niet veel te vinden, zeker in vergelijking met andere minderheidstaalregio’s. Het voortbestaan en de vitaliteit van een minderheidstaal hangt samen met de aanwezigheid van de taal in de publieke ruimte.6 Zichtbaarheid en het gebruik van het Fries versterkt de maatschappelijke positie van de taal en daarmee ook de noodzaak om het te leren. Het vergroten van de positie van het Fries in de openbare ruimte is één van de speerpunten van de BFTK 2024-2028 en krijgt de komende beleidsperiode veel aandacht.

6 Gorter, D., & Cenoz, J. (2024). The Visibility of Minority Languages. In A Panorama of Linguistic Landscape Studies (pp. 174–223). Multilingual Matters / Channel View Publications. https://doi.org/10.2307/jj.6947033.11

Zichtbaar in openbare ruimte Het Fries verdient als andere rijkstaal een gelijkwaardige plaats naast het Nederlands in de openbare ruimte. In 2022 hebben Rijk en provincie een Zichtbaarheidsakkoord afgesloten. De afgelopen jaren zijn er veel interessante zichtbaarheidsprojecten gesteund door de provincie. Een vaste en functionele positie in de openbare ruimte heeft het Fries echter niet. De zichtbaarheid van een taal in de openbare ruimte versterkt de maatschappelijke positie van de taal. Het geeft een taal meer aanzien en heeft een positief effect op de taalhouding tegenover de taal. De komende vier jaar neemt de provincie, in samenwerking met het Rijk en met steunorganisaties, het voortouw om de aanwezigheid van het Fries in de openbare ruimte meetbaar toe te laten nemen en een fundament te leggen voor de vanzelfsprekendheid van het Fries in de openbare ruimte. De investeringen die de komende vier jaar worden gedaan zijn duurzaam en zorgen ervoor dat het Fries blijvend zichtbaarder wordt. Daarnaast wordt er binnen alle opgaven waar provincie Fryslân voor staat gekeken hoe bijgedragen kan worden aan het versterken van de zichtbaarheid van het Fries in de Friese samenleving. In de voorgaande beleidsperiode zijn er al afspraken gemaakt met instellingen en organisaties die subsidie krijgen van de provincie over de zichtbaarheid van het Fries in hun activiteiten en uitingen.

De komende periode worden deze afspraken verder bekrachtigd en uitgewerkt. Iedere dag in aanraking met het Fries Voor een vanzelfsprekende plek van het Fries in de maatschappij is het van belang dat inwoners van Fryslân in het dagelijks leven op verschillende manieren in aanraking komen met het Fries. Dat betekent dat het Fries niet alleen zichtbaar moet zijn op de plaatsen waar het Fries wordt verwacht, maar juist ook op plaatsen waar een breed publiek komt en het Fries (nog) niet vaak gebruikt wordt zoals stations, musea, sporthallen, sportverenigingen, dorpshuizen, parken en natuurgebieden en speeltuinen. Met advies en steun van de provincie en provinciale instellingen wordt met alle betrokken partijen gewerkt aan een sterke positie van het Fries in het dagelijks leven. In de BFTK is afgesproken dat er wordt toegewerkt naar permanente meertaligheid op de verkeersbebording in Fryslân. Het tweetalig (Fries-Nederlands) maken van alle verkeersborden in Fryslân geeft een grote impuls aan de zichtbaarheid van het Fries. Deze beleidsperiode wordt eerst verkend hoe de provincie de tweetalige verkeersborden kan realiseren en wat daarvoor nodig is. Door te kijken naar de aanpak en uitvoering in andere regio’s wordt gewerkt aan een uitvoerbare en duurzame aanpak voor het meertalig maken van de verkeersborden in Fryslân.

In de tweede helft van de beleidsperiode wordt gestart met de uitvoering. In het kort: wat zijn de resultaten in 2028? • Het Fries is op meer plaatsen in de provincie te vinden en alle Friezen komen in het dagelijks leven het Fries vaak tegen op locaties zoals speeltuinen, stations en natuurgebieden. • Alle organisaties en instellingen die van de provincie steun krijgen dragen het Fries uit in hun activiteiten en uitingen. • De mogelijkheden voor het permanent meertalig maken van verkeersborden zijn in kaart gebracht en er is een begin gemaakt met de uitvoering.

HOOFDSTUK

Fries bij overheid, rechtbank en in de zorg

Fryslân in 2051 In 2051 is alle communicatie van en met (overheids)instanties in het Friese taalgebied tweetalig. Inwoners van Fryslân weten dat ze in contact met de overheid, rechtbank en in de zorg het Fries mogen en kunnen gebruiken. Iedereen die het Fries wil gebruiken voelt zich vrij om dit te doen en ervaart geen beperkingen in het gebruik daarvan. Inleiding Het kunnen en mogen gebruiken van het Fries bij overheidsinstanties draagt bij aan het behoud van de vitaliteit van een taal. Houdingen van de overheid tegenover de taal, het beleid van overheidsinstellingen, de officiële status van de taal en het gebruik vormen samen een van de pijlers van het UNESCO-model voor taalvitaliteit. De komende beleidsperiode wordt er een flinke stap gemaakt richting de ambities voor 2051. Daarbij wordt onderscheid gemaakt tussen de eigen verantwoordelijkheid van provincie Fryslân als overheidsorganisatie en als Taalschipper met een verantwoordelijkheid in het aanspreken van andere officiële en overheidsinstanties in het Friese taalgebied. Rol provinsje Fryslân Provincie Fryslân heeft als overheidsinstantie een voorbeeldfunctie als het gaat om het uitdragen van het Fries in het officiële verkeer. In de organisatievisie van de provincie staat dat tweetaligheid een vanzelfsprekend onderdeel is van de organisatie. Dat

betekent dat in het organisatiebeleid op alle (relevante) gebieden afspraken zijn of gemaakt worden over tweetaligheid. Het gaat bijvoorbeeld om werving- en selectiebeleid, facilitaire zaken, opleidingsaanbod, communicatie en andersoortige uitingen, verantwoordelijkheden van directie en management, tweetalige stukken en formulieren. Er is een Werkgroep Intern Taalbeleid onder voorzitterschap van de algemeen directeur om hierop toe te zien. Door te laten zien dat het Fries een gelijkwaardige positie heeft als bestuurstaal en ruime aandacht krijgt in alle provinciale uitingen en activiteiten kan de provincie andere overheidsinstanties inspireren en motiveren. In 2028 is het uitgangspunt dat alle communicatie van de provincie Fryslân Friestalig is en tweetalig waar dat nodig is en dat het Fries in alle activiteiten actief wordt uitgedragen. Als Taalschipper heeft de provincie de taak om de Friese taal te beschermen en te bevorderen. Vanuit deze rol worden andere overheidsorganisaties zoals de gemeenten en rijksuitvoeringsorganisaties gestimuleerd om zich actief voor het Fries in te zetten. Op grond van diezelfde gedachte stelt de provincie bij het verstrekken van (boekjaar) subsidies de voorwaarde dat er aandacht is voor de Friese taal of tweetaligheid.

Onderdeel van de taalschippersrol is ook om de inwoners van Fryslân bewust te maken van hun recht om het Fries te spreken met overheidsinstanties. Dit wordt gedaan door de zichtbaarheid van het Fries in de openbare ruimte te vergroten en door campagnes te laten ontwikkelen die inwoners van de provincie bewust maken van hun recht. Gemeenten en andere overheidsinstanties Alle Friese gemeenten uit het Friese taalgebied, de Veiligheidsregio, de FUMO en Wetterskip Fryslân hebben een wettelijke taak ten aanzien van het Fries. In de overlegstructuur Mei-inoar foar it Frysk worden gemeenschappelijk ambities geformuleerd. Als voorzitter van Mei-inoar foar it Frysk stimuleert de provincie organisaties om het Fries uit te dragen in hun interne en externe communicatie en het zichtbaar maken in de openbare ruimte. Zo kunnen gemeenten, met financiële hulp van de provincie, een meertaligheidscoördinator aanstellen die zorgt voor een integrale aanpak met oog voor de streektaal en binding houdt met de samenleving. De provincie heeft ook een formele rol als toezichthouder op de uitvoering van de Wet Gebruik Friese taal. Op grond van het Interbestuurlijk Toezicht worden om die reden ook gesprekken gevoerd met gemeenten over hun wettelijke taken op dit gebied. De komende jaren wordt gezamenlijk toegewerkt naar een volledig gelijkwaardige positie van het Fries in alle communicatie-uitingen.

Hier wordt met de gemeenten concrete en meetbare ambities voor geformuleerd. Naast afspraken met gemeenten en andere overheidsinstanties worden er deze beleidsperiode ook duidelijke afspraken met het Rijk over tweetalige communicatie gemaakt. In de informatie van de rijksoverheid moet het Fries als andere rijkstaal een gelijkwaardige positie naast het Nederlands hebben. Rechtbanken Naar de rechtbank moeten is een spannende ervaring voor de burger. Het is daarom van belang dat mensen hun eigen taal kunnen en mogen spreken. Op deze manier kan iedereen zich het beste uiten wat bijdraagt aan een goede rechtsgang. In de Wet Gebrûk Fryske Taal is vastgelegd dat mensen die in de provincie Fryslân wonen of zijn gevestigd zich in het Fries mogen uiten in de rechtbank. De komende periode zet de provincie erop in dat alle burgers van Fryslân gebruik kunnen maken van dat recht.

De Raad van de Rechtspraak heeft, in het kader van de Bestjoersôfspraak Fryske Taal en Kultuer (BFTK), aangegeven dat er invulling zal worden gegeven aan de wettelijke bepalingen uit de WGFT. Zo faciliteert de rechtbank Noord-Nederland een cursusaanbod en informatie over de rechten en het gebruik van de Friese taal en wordt er bij de toedeling van zaken aan rechters gekeken naar de beheersing van het Fries. Verder wordt gekeken naar de mogelijkheden om het Fries meer zichtbaar te maken op de beeldschermen in de rechtbank Leeuwarden. De provincie ziet toe op de uitvoering van deze afspraken. Zorg Voor het welzijn van patiënten is het van belang dat zij aangesproken worden in hun moedertaal en zich kunnen uiten in die taal. De komende jaren wordt ingezet op het verbeteren van de positie van het Fries in de zorgsector. Via het project Frysk yn ‘e Soarch worden organisaties in de zorg of het sociale domein gestimuleerd om het Fries te borgen in het contact met patiënten. Zij krijgen ondersteuning van de provincie en/ of een steunorganisatie om taalbeleid te ontwikkelen en de zichtbaarheid van het Fries in de organisaties te vergroten. Taalvaardigheid van personeel is van belang om de doelstelling te kunnen halen. Daarom wordt de (door)ontwikkeling van taalcursussen voor professionals in de zorg ondersteund door de provincie.

In het kort: wat zijn de resultaten in 2028? • De provincie geeft als Taalschipper het goede voorbeeld en draagt het Fries in al haar facetten uit. Alle communicatie van de provincie Fryslân is Friestalig en tweetalig waar nodig. De provincie draagt het Fries zelf in alle activiteiten actief uit. • Een kwart van alle communicatie door officiële instanties is tweetalig. • Gemeenten en rijksuitvoeringsinstanties hebben taalbeleid en bevorderen en borgen zo het Fries. • Meertaligheidscoördinatoren steunen de gemeenten bij het realiseren van hun taalbeleid. • Er is zichtbare verbetering bij de rechtbank bij het naleven van de afspraken uit de BFTK en toezegging van de Raad voor de Rechtspraak. • Zorginstellingen hebben taalbeleid, borgen het gebruik van de taal met patiënten en maken het Fries zichtbaar in de gebouwen en in communicatie-uitingen.

HOOFDSTUK

Onderzoek naar en voor het Fries

Fryslân in 2051 De kennisinfrastructuur rondom het Fries is in 2051 weer op orde. Er zijn voldoende experts, opleidingsmogelijkheden en instellingen die zich bezighouden met onderwijs en onderzoek op het gebied van de Friese taal en cultuur om uitwerking te geven aan (Europese en wettelijke) afspraken voor het Fries. Beleidsdoelen op het gebied van de Friese taal en cultuur zijn gebaseerd op wetenschappelijk onderzoek en worden integraal uitgevoerd. Inleiding Wetenschappelijk onderzoek is de basis van het provinciaal taalbeleid. Via verschillende metingen wordt bijvoorbeeld in kaart gebracht hoe Taalplan Frysk 2030 loopt, hoe het aantal sprekers en de Friese taalvaardigheid zich ontwikkelt, wat belangrijke motieven zijn voor nieuwkomers om het Fries te leren en ook echt te gebruiken, en hoe mensen gestimuleerd kunnen worden om de Friese taal door te geven aan hun (klein)kinderen. Provincie Fryslân laat zich adviseren en inspireren door onafhankelijk onderzoek. Daarom steunt de provincie verschillende organisaties die fundamenteel of toegepast onderzoek uitvoeren, archieven beheren en helpen bij het vormgeven en uitvoeren van onderwijs- en taalbeleid. De provincie stuurt ook aan op afstemming en coördinatie van de activiteiten van de kennispartners.

Vanuit haar rol als Taalschipper heeft de provincie ambities geformuleerd om met de instellingen toe te werken naar de langetermijndoelstelling voor 2051. Voor een groot

deel komen deze overeen met de ambities die met het Rijk zijn afgesproken in de BFTK 2024-2028, voor een ander deel met de ambities uit ons Bestuursakkoord 2023 -2027. Hieronder worden de ambities één voor één uitgewerkt. Kennisinfrastructuur Tussen 2019 en 2023 zijn er enkele rapporten over de kennisinfrastructuur verschenen die in grote lijnen dezelfde conclusies bevatten.7 Er moeten meer mensen opgeleid worden die zich bezig kunnen houden met onderwijs en onderzoek op het gebied van de Friese taal, cultuur en geschiedenis. Ook zou er meer en beter moeten worden samengewerkt tussen de kennisinstellingen, is er behoefte aan meer focus en regie, en moet er volgens de rapporten meer aandacht zijn voor het vasthouden van onderwijsen onderzoekstalent. Gebeurt dat niet, dan wordt het moeilijk om Europese en wettelijke afspraken over het Fries na te komen, en om nieuw taalbeleid te formuleren en uit te voeren. Dat er een tekort aan experts is, is voelbaar. Voor belangrijke posities in de kennisinfrastructuur is het lastig om mensen te vinden. Zo is er bijvoorbeeld een tekort aan (senior) onderzoekers, docentopleiders, journalisten die het Fries goed beheersen, schrijvers en vertalers. Ook moeten er veel meer leerkrachten Fries komen voor het basisonderwijs en docenten Fries voor het voortgezet onderwijs en het hbo.

Als er niets verandert, komt niet alleen de toekomst van de frisistiek (het wetenschappelijke onderzoek naar het Fries), maar ook de toekomst van het Fries in gevaar. Daarom vindt de provincie het belangrijk dat de basis weer in orde wordt gebracht. De komende periode zet de provincie samen met de instellingen in op gemeenschappelijk werven, opleiden en vasthouden van talenten voor de toekomst. Fries op universitair niveau In Nij Poadium is in het kader van Taalplan Frysk 2030 een start gemaakt met het versterken van de doorgaande leerlijn tussen de diverse onderwijsniveaus. De meeste aandacht is toen (ook met het oog op de wettelijke verplichtingen in het primair en voortgezet onderwijs) uitgegaan naar het eerste deel van de leerlijn. In het licht van bovengenoemde adviezen aan provincie en Rijk wordt er de komende periode aan gewerkt dat er meer experts worden opgeleid zowel in het hbo (zie hoofdstuk 2. Fries in het onderwijs) als aan de universiteit.

Een onafhankelijke positie van universiteit is op zichzelf wenselijk, zo concludeert ook DINGtiid, maar voor het Fries pakt dit niet goed uit.8 Met het verdwijnen van de enige zelfstandige bachelor- en masteropleiding Friese taal- en letterkunde aan de Rijksuniversiteit van Groningen is het onderwijsaanbod op het gebied van het Fries op universitair niveau de laatste tien jaar sterk teruggelopen, evenals het aantal studenten dat het aanbod volgt. Gelukkig ligt er met het Europees Handvest een juridische basis voor academisch onderwijs op het gebied van de Friese taal en cultuur. In de BFTK is daarom met het Rijk afgesproken dat er in de komende periode gezamenlijk gewerkt wordt aan de versterking van het Fries op universitair niveau. Zo moet er volgens alle partijen weer een fulltime hoogleraar Friese taal en cultuur komen en minimaal 2 fte academische staf, die in ieder geval een volledige en duurzame bacheloropleiding Fries verzorgen. Omdat veel studenten pas op latere leeftijd belangstelling krijgen voor het Fries, onderzoeken provincie en Rijk ook hoe de mogelijkheden voor zij-instroom en nieuwe onderzoekers weer vergroot kunnen worden. Daarmee verbetert het laatste deel van de doorgaande leerlijn van Taalplan Frysk 2030. 7 Zie ‘Rapport van de Taskforce Fryske Akademy’ (2019), DINGtiid, ‘Op ‘e syk nei nije dynamyk.

Advysnotysje oangeande de kennisynfrastruktuer fan it Frysk’ (2020), DINGtiid, ‘Advysbrief universitêre frisistyk’(2022), ComEX, ‘Seventh Evaluation Report on the Netherlands’ (2022), KNAW, ‘De toekomst van de frisistiek’ (2023). 8 DINGtiid, ‘Advysbrief universitêre frisistyk’(2022).

Samenwerking In het Bestuursakkoord Oparbeidzje foar Fryslân 2023-2027 staat aangegeven dat de provincie zal aansturen op meer samenwerking tussen organisaties, zodat het geld voor het Fries zo effectief mogelijk wordt ingezet. De lijn die is ingezet met Nij Poadium wordt daarmee voortgezet. Toen is een samenwerkingstraject tussen de verschillende instellingen in Fryslân gestart: het Gearwurkingstrajekt Fryske Taal en Kultuer (GFTK). Dit heeft geleid tot een kennisagenda die de komende jaren zal worden uitgewerkt tot een meerjarig uitvoeringsprogramma. Zowel DINGtiid als het Steatekomitee Frysk komen in de loop van 2024 met een voorstel voor een langetermijnvisie voor het Fries. In Wales werken ze al met zo’n langetermijnvisie9. Deze ontwikkelingen, net als de mogelijke start van een Raad voor de Frisistiek als plaats waar een aantal kernspelers op landelijk niveau afstemming zoekt over hoger onderwijs en onderzoek, worden meegenomen in het vervolg op de GFTK. Om de basis weer op orde te krijgen, adviseert de provincie om in beide trajecten veel aandacht te hebben voor regeneratie: het werven en vasthouden van specialisten op het gebied van het Fries. Zo wordt de frisistiek versterkt en sluiten de activiteiten van de kennispartners waarmee de provincie een subsidierelatie heeft beter op elkaar aan.

Dat leidt tot meer synergie tussen de partijen en een sterkere positie van de Friese taal en cultuur. Kennis- en wetenschapsbeleid Niet al het kwantitatieve en kwalitatieve onderzoek dat wordt uitgevoerd is meteen toepasbaar. Het grootste deel van het provinciale onderzoeksbudget is bedoeld voor fundamenteel onderzoek naar de Friese taal en cultuur, zoals onderzoek naar de Oudfriese rechtsteksten of taalvariatie. Fundamenteel onderzoek is gericht op het vergroten van kennis. Dat is waardevol omdat het inzicht geeft in waar we vandaan komen en hoe onze samenleving en wereld voortdurend veranderen. Voor het provinciale beleid is behoefte aan zowel fundamenteel als toepasbaar onderzoek. Daarom zal de provincie een eigen kennis- en wetenschapsbeleid formuleren en vaststellen. Dit moet beter inzichtelijk maken welke beleidsvragen en beleidsontwikkelingen (voor taalbeleid bijvoorbeeld op het gebied van taaloverdracht of het ontwikkelen van spraaktechnologie) om wetenschappelijk onderzoek vragen, en hoe de provincie op basis van de zorgplicht voor het Fries beter kan sturen op onderzoek dat helpt de positie van het Fries te versterken. In het kort: wat zijn de resultaten in 2028? • Er is een volledige, duurzame en toegankelijke bacheloropleiding Friese taal en cultuur met een fulltime hoogleraar en minstens 2 fte academische staf.

• De samenwerking tussen instellingen is door overleg binnen het GFTK en de Raad voor de Frisistiek verder verbeterd. Er wordt gewerkt vanuit een gemeenschappelijke visie op het op Fryslân georiënteerde onderzoek. • Instellingen werken effectief samen bij het werven en vasthouden van studenten en onderzoekers op het gebied van de Friese taal en cultuur en bij het bedenken en uitvoeren van onderwijs- en onderzoeksactiviteiten. • De kennisagenda is uitgewerkt tot een meerjarige uitvoeringsagenda. • De provincie heeft haar eigen kennis- en wetenschapsbeleid voor het Fries ontwikkeld en vastgesteld.

Llywodraeth Cymru/Welsh Government (2017). Cymraeg 2050. A million Welsh speakers.

HOOFDSTUK

Internationale samenwerking

Fryslân in 2051 Fryslân werkt goed samen met andere meertalige regio’s op het gebied van taalplanning, onderzoek, onderwijs, culturele producties en uitingen, en in de lobby naar Europa. Daardoor is het mogelijk om goede samenwerkingsprogramma’s, mede gefinancierd door Europa, op te zetten. Dat zorgt voor een grote verscheidenheid aan excellent vergelijkend onderzoek en culturele producties en uitwisselingen. Door de samenwerking leren de regio’s van elkaar en inspireren ze elkaar volop en is het Fries een vitale taal. Inleiding Er zijn in de wereld heel veel regio’s die meertalig zijn. In deze regio’s is/zijn naast de nationale taal (een) andere taal/talen in gebruik. Sommige talen zijn officieel erkend en worden door een groot aantal inwoners gebruikt, andere talen staan onder druk en daar dreigt assimilatie. Iedere regio heeft op zijn eigen wijze oog en aandacht voor deze talen. Op sommige gebieden kan Fryslân veel leren van andere regio’s, op andere gebieden loopt Fryslân voorop. Mede door internationale samenwerking kunnen talen zoals het Fries worden versterkt. In de lobby naar Europa toe, met vergelijkend onderzoek, uitwisseling van culturele producties en onderwijsbeleid, en het ontwikkelen van langetermijnbeleid en taalplaningsactiviteiten. De komende jaren zal de provincie werken aan het uitbouwen van de internationale samenwerking op het gebied van taal en cultuur.

Door samen te werken op het gebied van taalplanning, onderwijs en onderzoek, maar ook op het gebied van culturele producties en uitingen kunnen regio’s van elkaar leren, elkaar inspireren, meer (Europees) geld binnenhalen voor nieuw onderzoek en nieuwe producties, en samen voor de belangen van meertalige regio’s opkomen. NPLD Het Europese Network to Promote Linguistic Diversity (NPLD) is een belangrijke platformorganisatie voor lokale overheden, wetenschappelijke en maatschappelijke organisaties uit gebieden waar een minderheids- of regionale taal wordt gebruikt. De provincie zal samen met de andere Friese NPLD-leden actief bijdragen aan het organiseren van bijeenkomsten en projecten ten aanzien van thema’s als taalvitaliteit. Het NPLD wordt actief gebruikt om de kennis over het behouden en bevorderen van onze talen te delen. De inzet van de provincie hierbij is om de verbinding tussen het Friese onderwijsveld, de wetenschappelijke wereld, de Friese culturele wereld, de Friese economie en die van de (praktische) taalbevordering van het Fries (nog) beter tot stand te brengen. Het streven is om tussen 2025-2028 minimaal één keer een NPLD-bijeenkomst naar Fryslân te halen. Daarnaast is met andere Friese NPLD-partners afgesproken Fryslân de komende jaren beter voor het voetlicht te krijgen in de activiteiten van het NPLD en meer invloed uit te oefenen op de te bespreken thema’s.

Onderzoeksprojecten De wetenschappelijke studie van het Fries, de frisistiek, is van belang voor de toekomst van het Fries en voor de status van het Fries als Europese taal. De komende periode wordt voortgezet met het uitwisselen van kennis over het Fries met andere meertalige regio’s in Europa, bijvoorbeeld met het Network to Promote Linguistic Diversity (NPLD). Naast de provincie doen ook Friese instellingen zoals de Fryske Akademy, Mercator, de Afûk en NHL Stenden Hogeschool mee aan internationale samenwerkingsprojecten. Internationale culturele projecten De provincie Fryslân wil als (lead)partner in samenwerking met partners uit vergelijkbare Europese taalregio’s deelnemen aan internationale projecten, die voor het in stand houden van de Friese taal relevant zijn. Daarbij wordt in het bijzonder gebruik gemaakt van het NPLD-netwerk, maar als dat mogelijk is ook van andere cultuur- en taalgerelateerde Europese netwerken zoals UNESCO Cities of Literature en Film. De bescherming en bevordering van onze Europese (minderheids- en regionale) talen en culturen zal hierbij altijd het hoofddoel zijn.

Daarbij gaat het bijvoorbeeld om het bevorderen van culturele activiteiten voor nationale minderheden (bijvoorbeeld theater in eigen taal, beschikbaarheid kennis over eigen erfgoed en geschiedenis in musea), twee- of meertalig onderwijs, rechten inzake culturele expressie en mogelijkheden voor nieuwe domeinen en media (uitwisseling journalisten lokale omroepen). Uitwisselingsprojecten voor jongeren De provincie zal ook in de toekomst voorzien in de behoefte van het Friese veld om met andere Europese minderheidstaalgebieden in contact te komen. Zij stelt daar ieder jaar financiering voor beschikbaar. De belangrijkste doelgroepen zijn jonge Friese schrijvers, dichters, filmmakers, muzikanten, journalisten en schoolgaande of studerende jongeren. Internationalisering is daarbij beslist geen doel op zichzelf, maar een middel om van elkaar te kunnen leren en zich door andere minderheidstaalregio’s te laten inspireren. Contacten met Friese buurlanden Inhoudelijke contacten en uitwisseling op het gebied van taal(vitaliteit), cultuur en onderwijs tussen de provincie Fryslân en de van oudsher verwante taalgebieden

rondom de waddenregio worden in overleg met de betreffende gebieden gecontinueerd. Bestaand Fries lesmateriaal en/of kinderboeken kan op verzoek beschikbaar worden gesteld aan taalregio’s waar nog Friese varianten worden gesproken (Duitsland en de Länder Niedersaksen en Sleeswijk-Holstein). Daarnaast zal worden onderzocht of er een onderzoeksagenda ontwikkeld kan worden over taalsociologische vraagstukken. Doel is de gemeenschappelijke aanpak van het versterken van de taalvitaliteit in de verschillende regio’s. Steun van Nederlandse ambassades In de BFTK is afgesproken dat het ministerie van Buitenlandse Zaken en de Nederlandse ambassades in focuslanden, de provincie actief zullen ondersteunen bij het leggen van contacten. Integratie met andere beleidsterreinen De komende jaren zal er meer aandacht komen om de Friese taal en talige diversiteit te verbinden aan andere belangrijke thema’s waar de provincie mee bezig is, zoals regionale en plattelandsontwikkeling, biodiversiteit, digitalisering, en participatie en empowerment van de samenleving. In de internationale samenwerking zal het Fries en de eerder genoemde expertise op het gebied van meertaligheid steeds vaker een plek krijgen, vooral in samenwerkingsprojecten met andere meertalige regio’s.

In het kort: wat zijn de resultaten in 2028? • De provincie organiseert met de andere Friese NPLD-partners minimaal één keer een NPLD-bijeenkomst in Fryslân. • Er zijn in ieder geval twee internationale samenwerkingsprojecten op het gebied van onderzoek, taalplanning of cultuur met andere meertalige regio’s, meegefinancierd door Europa. • De uitwisseling met andere UNESCO Cities of Literature, maar ook met andere UNESCO cities zoals op het gebied van film leidt tot minimaal twee nieuwe internationale samenwerkingen en producties. • Om de ambities op het gebied van film waar te kunnen maken, steunt de provincie minimaal één uitwisseling met een andere minderheidstalenregio waar een sterke filmindustrie actief is.

HOOFDSTUK

Monitoring en financiën

Monitoringskader Aan het eind van elk hoofdstuk of paragraaf staat een kort overzicht met de verwachte resultaten in 2028. Een aantal resultaten zijn meetbaar geformuleerd en kunnen worden gemeten met onderzoeken die de provincie zelf uitvoert of opdracht voor geeft, zoals de Taalatlas en de Taalplan Frysk 2-meting. Ook kan de provincie aan de hand van overzichten met aantal aanvragen en subsidieverleningen zien in hoeverre de resultaten zijn behaald. Andere beschreven resultaten in 2028 zijn (nog) niet uitgewerkt in meetbare cijfers of met een nadere beschrijving wie het zal uitvoeren en hoe dit zal worden gedaan. Ambtelijk zal dit worden bijgehouden in een apart monitoringskader. Financiën Onderstaande tabel geeft aan hoe de komende beleidsperiode de financiële middelen zullen worden ingezet. De beschikbare middelen bestaan uit de structurele budgetten volgens de begroting van de provincie aangevuld met tijdelijke middelen uit het coalitieakkoord 2023 - 2027 (Oparbeidzje foar Fryslân) en tijdelijke aanvullende middelen uit de Bestjoersôfspraak Fryske Taal en Kultuer (BFTK) 2024-2028 met het Rijk. Provinciale Staten hebben in juni 2022 besloten om een aantal structurele budgetten als heroverweging aan te merken.

In eerste instantie zou dit gelden vanaf 2025, maar Provinciale Staten hebben besloten met een amendement dat de kosten voor dat jaar nog uit de Vrije Aanwendbare Reserve (VAR) gedekt konden worden. De heroverwegingen worden om die reden pas per 2026 van kracht en verwerkt in de begroting.

Per hoofdstuk is een verdeling gemaakt op basis van de beschikbare middelen en de verschillende onderwerpen. Een deel van de middelen is beschikbaar voor onderwerpen die integraal worden opgepakt tussen de verschillende hoofdstukken van deze beleidsnota en met andere beleidsterreinen. Naast uitgaven aan goederen en diensten zal het grootste deel van de middelen worden ingezet voor subsidies, via subsidieregelingen, aan taal- en onderwijsinstellingen en via projecten.

Tabel begroting 2025-2028 Financiën

2025

2026

2027

2028

Boekjaarinstellingen taal

€ 32.600

Taaloverdracht

€ 181.200

€ 100.000

Totaal

€ 213.800

€ 132.600

Boekjaarinstellingen onderwijs/Taalplan Frysk 2030/regelingen

€ 5.656.700

€ 5.237.500

€ 5.312.500

Kerndoelen Fries (inclusief bijdrage Rijk*)

€ 400.000

€ 100.000

€ 50.000

Leraren primair & voortgezet onderwijs (bijdrage Rijk*)

€ 1.400.000

€ 2.100.000

€ 1.400.000

Totaal

€ 7.456.700

€ 7.437.500

€ 7.387.500

€ 6.712.500

Taalbeleid Taalvitaliteit

€ 50.000

Totaal

€ 50.000

Boekjaarinstellingen Bibliotheek***

€ 3.616.200

Boekjaarinstellingen Taal

€ 2.100.000

€ 1.926.700

Fries thuis

Fries in het onderwiis

Fries op het werk

Fries in de vrije tijd

Prijzen

€ 87.300

€ 40.200

Taalbevordering Afûk (bijdrage Rijk*)

€ 100.000

€ 350.000

€ 200.000

Taalbeleid Taalvitaliteit

€ 200.000

€ 175.000

€ 150.000

Taalvitaliteit NHL Stenden Hogeschool Minor Friestalige journalistiek**

€ 50.000

€ 75.000

€ 50.000

Taalbeleid City of Literature

€ 300.000

Taalbeleid Taalproductiehuis

€ 150.000

Taalprojecten

€ 212.800

€ 154.100

Taalprojecten & regelingen

€ 651.400

€ 610.300

Taalregelingen literatuur/cultuur (bijdrage Rijk*)

€ 350.000

€ 500.000

€ 400.000

€ 7.817.700

€ 7.897.500

€ 7.872.500

€ 7.597.500

Zichtbaarheid Impuls (bijdrage Rijk*)

€ 100.000

€-

Zichtbaarheid de tweetalige provincie

€ 200.000

€ 530.000

€ 420.000

Zichtbaarheid projecten & regeling

€ 226.800

Totaal

€ 526.800

€ 856.800

€ 756.800

€ 646.800

€ 92.000

Totaal Fries in de openbare ruimte

Fries bij overheid, rechtbank en in de zorg Adviesorgaan Friese taal

Financiën

2025

2026

2027

2028

Meertaligheidscoördinator gemeenten (bijdrage Rijk*)

€ 140.000

€ 640.000

€ 580.000

€ 340.000

Totaal

€ 232.000

€ 732.000

€ 672.000

€ 432.000

Archief & Kennis***

€ 3.949.100

Wetenschap & Kennis

€ 3.085.800

Onderzoek naar en voor het Fries

Academisch Fries

€ 120.400

€ 7.155.300

Internationaal

€ 264.300

Totaal

€ 264.300

Proceskosten****

€ 75.000

€ 150.000

€ 75.000

Totaal

€ 75.000

€ 150.000

€ 75.000

Totaal

€ 23.791.600

€ 24.676.000

€ 24.441.000

€ 23.066.000

Instellingen hybride activiteiten***

€ 8.414.400-

€ 8.365.300-

Totaal

€ 15.377.200

€ 16.310.700

€ 16.075.700

€ 14.700.700

Totaal Internationale samenwerking

* De onderdelen die zijn aangegeven als een bijdrage van het Rijk zijn nieuwe aanvullende onderwerpen vanuit de BFTK 2024 -2028. In de BFTK staan de bestuursafspraken over de Friese taal en cultuur met het Rijk. De inkomsten van deze middelen lopen via het provinciefonds. Via het provinciefonds zijn de onderdelen Kerndoelen en Zichtbaarheid als impulsbijdrage al opgenomen in de provinciale begroting. ** De bijdrage voor de minor Friestalige journalistiek van het Rijk aan de NHL Stenden Hogeschool is in totaal 125k. De provincie doet ook een bijdrage van 125k aan NHL Stenden Hogeschool verdeeld volgens de begroting. *** Instellingen Omrop Fryslân, Tresoar en Fers hebben hybride activiteiten. Alle provincies hebben een Regionale Publieke Omroep (Mediawet ), Regionaal Historisch Centrum (Archiefwet) en een Steunfunctie-instelling bibliotheekwerk (Wet stelsel openbare bibliotheken ). In Fryslân hebben deze instellingen een extra taak ten aanzien van de Friese taal, waardoor zij onderdeel uitmaken van deze nota en begroting. **** De proceskosten zijn voor algemene uitgaven van goederen en diensten en uitgaven ten aanzien van het monitoringskader.

Bronvermelding Bosma, E. (2017). Bilingualism and cognition: The acquisition of Frisian and Dutch, Universiteit van Amsterdam. Committee of Expert of the European Charter for Regional or Minority Languages (2022). Seventh Evaluation Report on the Netherlands. DINGtiid (2022). Adviesbrief Universitaire Frisistiek. DINGtiid (2020). Op ‘e syk nei nije dynamyk. Advysnotysje oangeande de kennisynfrastruktuer fan it Frysk. Europeesk Hânfêst foar regionale talen of talen fan minderheden. Straatsburg, 05-11-1992. E&E advies (2020). ‘Krenten uit de pap’ – Op zoek naar de meerwaarde van de Friese taal in het economisch verkeer. Provinsje Fryslân. Gorter, D., & Cenoz, J. (2024). The Visibility of Minority Languages. In A Panorama of Linguistic Landscape Studies (pp. 174–223). Multilingual Matters / Channel View Publications. KNAW (2023). De toekomst van de frisistiek. Llywodraeth Cymru/Welsh Government (2017). Cymraeg 2050. A million Welsh speakers. Varkevisser, N. A., & Walsweer, A.P. (2023). It is mei sizzen net te dwaan. 1-mjitting primêr ûnderwiis. Provinsje Fryslân. Provinsje Fryslân (2023). Bestjoersakkoart Oparbeidzje foar Fryslân 2023-2027. Provinsje Fryslân (2022). Gearwurkingstrajekt Fryske Taal en Kultuer (GFTK): Contouren van een kennisaginda. Provinsje Fryslân (2021). Taalplan Frysk 2030. Provinsje Fryslân (2019). Nij Poadium.

Kunst & cultuur, taal &onderwijs en erfgoed in Fryslân 2021-2024. Ramtferdrach foar de beskerming fan nasjonale minderheden. Straatsburg, 01-02-1995. Rapport van de Taskforce Fryske Akademy (2019).

Colofon Opdrachtgever Provincie Fryslân Tweebaksmarkt 52 8911 KZ Leeuwarden 058 – 292 59 25 provincie@fryslan.frl Fotografie Bart Lindenhovius Natalia Balanina Fotobureau Hoge Noorden Ypie Boersma Opmaak en druk Provincie Fryslân Leeuwarden, mei 2024

← Vorig deel

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Ooststellingwerf&id=a3578b23-1511-452e-8fb2-1386861535b3