Bijlage 1. Kwaliteit van Raadsvoorstellen Ooststellingwerf - eindrapport
Tekst van het document
Kwaliteit van Raadsvoorstellen Rekenkameronderzoek naar de kwaliteit van raadsvoorstellen in Ooststellingwerf augustus 2026 Inhoudsopgave 3.5 Evaluatie | 33 Leeswijzer | 2 | 3.6 Betrokkenheid participatie en communicatie | 34 3.7 Leesbaarheid | 35 Bestuurlijke nota | 4 | 3.8 Wensen | 37 Essentie | 5 | 3.9 Vergelijking met Weststellingwerf en Opsterland | 39 Conclusies | 8 Aanbevelingen | 10 | Bijlage 1 Bronnenlijst | 40 Bestuurlijke reactie | 12 | Bijlage 2 Respondenten | 41 Bijlage 3 Toelichting op het normenkader | 42 Nota van bevindingen | 13 | Bijlage 4 Overzicht analyse raadsvoorstellen | 47 1. Inleiding | 13 | Bijlage 5 Benchmark | 50 1.1 Aanleiding | 14 | Bijlage 6 Onderzoeksverantwoording | 63 1.2 Onderzoeksdoel en afbakening | 14 1.3 Onderzoeksvraag en deelvragen | 15 1.4 Onderzoeksaanpak en -verantwoording | 16 1.5 Uitwerking van kwaliteit en normenkader | 16 2. Bevindingen bij organisatie van kwaliteit | 19 2.1 Inleiding | 19 2.2. Kwaliteitscriteria binnen Ooststellingwerf | 20 2.3. Omschrijving van verantwoordelijkheden | 22 2.4 Houvast bij beleidsvoorbereiding en training | 22 3.
Kwaliteit van de voorstellen | 24 3.1 Inleiding | 24 3.2 Aanleiding, voorgeschiedenis, probleembeschrijving | 24 3.3 Politieke keuzes, belangenafweging en alternatieven | 27 3.4 Inzicht in het voorkeursalternatief en afwegingen | 30 2 Leeswijzer Verschillende doelgroepen lezen een rekenkamerrapport ook op verschillende manieren. Voor raadsleden en bestuurders is doorgaans de Bestuurlijke Nota het belangrijkst: daarin staan de conclusies en aanbevelingen die uit het onderzoek voortvloeien en daar is de bestuurlijke reactie van het college terug te vinden. Veel raadsleden beperken zich tot dit deel van het rapport. Een enkeling wil meer weten en duikt in de details die in de Nota van Bevindingen zijn terug te vinden. Om ook snel kennis te kunnen nemen van dit deel van het rapport, hebben we de belangrijkste bevindingen steeds in een kadertje opgenomen met een gekleurde achtergrond zoals hier weergegeven. De kadertjes zijn terug te vinden vanaf hoofdstuk 2. De liefhebber leest natuurlijk het hele rapport van A tot Z! Met in hoofdstuk 1 de aanleiding, vraagstelling en aanpak van het onderzoek en in de hoofdstukken 2 en 3 de resultaten. 3 Bestuurlijke nota 4 Essentie Jaarlijks bereiken circa 80 tot 100 voorstellen van het college de gemeenteraad van Ooststellingwerf.
De rekenkamer heeft onderzoek gedaan naar de vraag of de kwaliteit van deze voorstellen voldoende is om de gemeenteraad te helpen goede afwegingen te maken en besluiten te nemen. De kwaliteit van raadsvoorstellen is een cruciale randvoorwaarde om de raad goed in positie te brengen. Kernachtig geformuleerd zijn raadsleden over het algemeen positief over de kwaliteit maar zien ook ruimte voor verbetering. De rekenkamer ziet dat de kwaliteit van de raadsvoorstellen wisselt. Om een beredeneerd antwoord te kunnen geven op de hiervoor geformuleerde vraag heeft de rekenkamer 12 raadsvoorstellen uit de afgelopen raadsperiode 2022-2026 geselecteerd en beoordeeld. Bij de selectie van de raadsvoorstellen is gezocht naar voorstellen over onderwerpen waar de gemeente ook (deels) zelf over gaat, die impact op de samenleving hebben, en waarbij de gemeente uiteenlopende belangen heeft afgewogen. Bij deze raadsvoorstellen heeft de rekenkamer gekeken of de voorstellen de raad voldoende duidelijk maken waarom, waarover en met wie besloten wordt, en of de voorstellen voldoende leesbaar zijn. De vier begrippen ‘waarom’, ‘waarover’, ‘met wie’ en ‘leesbaar’ heeft de rekenkamer verder geconcretiseerd in 16 normen. Uit de analyse van de 12 voorstellen volgt dat de voorstellen zeer uiteenlopend ‘scoren’ op 16 kwaliteitsnormen die de rekenkamer bij dit onderzoek hanteert.
Met andere woorden: de kwaliteit wisselt. De rekenkamer concludeert dat de kwaliteit van de raadsvoorstellen voldoende is bij waarom en de taalkundige leesbaarheid. Er is ruimte voor verbetering bij waarover, met wie en de zelfstandige leesbaarheid. De rekenkamer is van oordeel dat op deze onderdelen de raad beter ondersteund kan worden om goede afwegingen te maken en besluiten te nemen. (zie figuur 1) Figuur 1 Algemene beoordeling van de raadsvoorstellen Kijken we naar de 16 kwaliteitsnormen dan valt op dat het bij waarover met name ontbreekt aan informatie over de beleidsalternatieven en verschillende keuzes en informatie over hoe het college van B&W de alternatieven en belangen die daarmee annex zijn weegt. Daarnaast constateert de rekenkamer dat de voorstellen vaak niet (geheel) zelfstandig leesbaar zijn, raadsleden moeten veelal de bijlagen lezen om het raadsvoorstel te begrijpen. Naast de kwaliteit van de raadsvoorstellen zelf heeft de rekenkamer aan de hand van vier kwaliteitsnormen gekeken naar 5
de organisatie van kwaliteit: zijn de verantwoordelijkheden voor (toetsing van) de kwaliteit helder omschreven en aan medewerkers toebedeeld? En is er voldoende houvast voor medewerkers dankzij handleidingen, instructies en/of training? De rekenkamer concludeert dat de organisatie zich inspant om de kwaliteit van de raadsvoorstellen op peil te houden en te brengen. Zo wordt er driejaarlijks een training gegeven en zijn er schrijfcoaches die minder ervaren medewerkers kunnen ondersteunen. Tegelijkertijd constateert de rekenkamer dat de rol van de agendacommissie nog te weinig is uitgewerkt. Zowel in de raadsvoorstellen zelf als in de organisatie van kwaliteit zijn ook verbeteringen mogelijk die de rekenkamer heeft vervat in aanbevelingen. De raadsleden (en fractieassistenten) zijn gevraagd naar hun oordeel over de kwaliteit van de raadsvoorstellen middels een enquête en een groepsinterview. De enquête en het groepsinterview leveren in het algemeen een positief beeld op. Ook waar de onderzoekers vragen naar wat mogelijk nog beter kan benadrukken raadsleden dat veel goed gaat en dat de kwaliteit van de voorstellen de afgelopen jaren is toegenomen. Er zijn ook kritiekpunten. Raadsleden geven aan soms een duidelijke voorgeschiedenis te missen, wat vooral voor nieuwe raadsleden belangrijk wordt gevonden.
En hoewel men de afgelopen jaren een duidelijk verbetering heeft ervaren blijft begrijpelijke taal en het tegengaan van jargon belangrijk. Raadsleden geven aan dat deze punten in de voorstellen van belang zijn omdat ze direct invloed hebben op de kwaliteit van de behandeling: goede raadsvoorstellen dragen eraan bij dat de discussie over de juiste dingen gaat en niet over zaken die een jaar eerder al besloten zijn Een opvallend resultaat in dit onderzoek is het verschil tussen de beoordeling van de raadsvoorstellen door de onderzoekers en de beleving van de raadsleden. Waar de onderzoekers op basis van het gehanteerde normenkader kritische kanttekeningen plaatsen bij de inhoudelijke volledigheid van de voorstellen, oordelen raadsleden in de enquête en gesprekken overwegend positiever over de kwaliteit en de ervaren verbetering in de afgelopen jaren. Dit verschil laat zich verklaren door de gehanteerde methodiek. De onderzoekers hebben de 12 raadsvoorstellen objectief getoetst aan de hand van het normenkader. Hierbij is gekeken of essentiële bouwstenen, zoals een heldere probleemanalyse en het schetsen van reële beleidsalternatieven, expliciet in de tekst zijn opgenomen. Omdat deze elementen in de praktijk vaak summier blijken of enkel in de bijlagen terug te vinden zijn, valt deze toetsing aan het normenkader lager uit.
Raadsleden hebben een ander perspectief: zij vormen hun oordeel vanuit hun rol in het politieke proces en op basis van alle raadsvoorstellen die zij hebben gelezen en behandeld. De meer positieve ervaring van de raad kan ook veroorzaakt worden doordat zij de ontbrekende schriftelijke informatie mogelijk compenseren door hun eigen dossierkennis, de mondelinge toelichting in commissievergaderingen of via politiek overleg en informatie uit hun achterban. 6 Hoewel de raad momenteel over het algemeen tevreden is, schuilt in dit verschil toch een risico. Als wezenlijke bouwstenen in een raadsvoorstel ontbreken of onderbelicht raken, schuilt daarin tenslotte een risico voor de transparantie en navolgbaarheid van de besluitvorming voor de samenleving en nieuwe raadsleden. Lees in deze bestuurlijke nota onze conclusies en aanbevelingen en de reactie van het college daarop. 7 Conclusies In dit onderzoek staat de vraag centraal of de kwaliteit van de raadsvoorstellen in Ooststellingwerf zodanig is dat zij de gemeenteraden voldoende helpen om goede afwegingen te kunnen maken en besluiten te nemen. De rekenkamer komt op basis van de onderzoeksresultaten tot de volgende hoofdconclusie. De rekenkamer is van oordeel dat de kwaliteit van de raadsvoorstellen wisselend is.
Zo is de informatie over het waarom en de technische leesbaarheid voldoende, maar er is ruimte voor verbetering bij de thema’s waarover, met wie en zelfstandige leesbaarheid. Het merendeel van de voorstellen scoort matig of onvoldoende op de volgende normen. Matig scoren de voorstellen op duidelijke informatie over waar de gemeente bij het besluit ook werkelijk zelf over gaat, de zogenaamde beleidsruimte van de gemeente. Vaker ontbreekt in de voorstellen informatie over de beleidsalternatieven en keuzes die met het voorstel aan de orde zijn. Dan gaat het met name over wat het besluit inhoudt, wat de gevolgen ervan in de samenleving zijn en met wie wordt besloten. Deze genoemde verbeterpunten komen ook naar voren in de interviews die voor dit onderzoek zijn gehouden. Verder wijst analyse van de raadsvoorstellen uit dat het merendeel van de voorstellen niet (volledig) zelfstandig leesbaar is. Raadsleden moeten dan, willen zij het voorstel ook goed kunnen begrijpen, in de bijlage op zoek naar aanvullende informatie. In de interviews wordt aangegeven dat de leesbaarheid de afgelopen jaren sterk is toegenomen, maar dat het zelfstandig leesbaar zijn van voorstellen een belangrijk aandachtspunt blijft. De hoofdconclusie wordt in de volgende 3 deelconclusies geconcretiseerd. 1.
De criteria die de gemeente Ooststellingwerf hanteert, dragen bij aan de kwaliteit van raadsvoorstellen, maar behoeven aanvulling. Gekeken naar de in Ooststellingwerf in instructies en training gehanteerde kwaliteitscriteria voor raadsvoorstellen oordeelt de rekenkamer dat deze bijdragen aan de kwaliteit van de voorstellen, maar op enkele onderdelen aanvulling behoeven. De rekenkamer ziet vier criteria niet of onvoldoende uitgewerkt 1 : - Het raadsvoorstel bevat een probleemstelling - Het raadsvoorstel maakt de beleidsruimte van de gemeente zichtbaar - Het raadsvoorstel beschrijft de afweging tussen beleidsalternatieven, politiek-bestuurlijke keuzes, belangen en dilemma’s - De te verwachten positieve en negatieve consequenties voor de samenleving. 2. De borging van kwaliteit in de organisatie is voldoende maar kan op enkele punten nog versterkt worden. Het format voor raadsvoorstellen, de training die medewerkers ontvangen en de bestaande documenten geven houvast aan de 1 Omwille van leesbaarheid en beknoptheid heeft de rekenkamer met deze criteria meerdere normen uit het normenkader samengevat. 8 stellers van raadsvoorstellen. De kwaliteitscriteria die de gemeente Ooststellingwerf bij raadsvoorstellen hanteert zijn (beperkt) uitgewerkt in een beknopte toelichting bij het format voor de voorstellen.
In Ooststellingwerf wordt naast reguliere raadsvoorstellen ook met startnotities gewerkt. Voor een startnotitie wordt geen format gebruikt en zijn ook geen kwaliteitseisen geformuleerd. De gemeente werkt met zogenaamde ‘schrijfcoaches’, ervaren medewerkers die minder ervaren medewerkers kunnen helpen met het opstellen van voorstellen. Format en training sluiten goed op elkaar aan: er is aandacht voor de kwaliteitscriteria genoemd in het format. Wel valt op dat de training eenmaal per drie jaar wordt gegeven, naar het oordeel van de rekenkamer is een interval van drie jaar is te lang voor een cursus om effectief te zijn. Minder aandacht is er voor het ontwikkelen van politiek-bestuurlijke sensitiviteit. Politiek-bestuurlijke sensitiviteit is voor ambtenaren van belang om effectief te kunnen functioneren in een complexe omgeving waar beleidsinhoud, (politieke) belangen en maatschappelijke dynamiek samenkomen. Het bestuurlijk proces en de daarin toegekende verantwoordelijkheden zijn globaal beschreven, zij het verdeeld over meerdere documenten. Met name de ‘bewakende’ rol van de agendacommissie is niet uitgewerkt. 3. De meeste raadsleden oordelen over het algemeen (licht) positief over de raadsvoorstellen, wel zien zij nog mogelijkheden tot verbetering. De enquête en het groepsinterview leveren in het algemeen een positief beeld op.
Ook waar de onderzoekers vragen naar wat mogelijk nog beter kan benadrukken raadsleden dat veel goed gaat en dat de kwaliteit van de voorstellen de afgelopen jaren is toegenomen. Er zijn ook kritiekpunten. Raadsleden geven aan soms een duidelijke voorgeschiedenis te missen, wat vooral voor nieuwe raadsleden belangrijk wordt gevonden. En hoewel men de afgelopen jaren een duidelijk verbetering heeft ervaren blijft begrijpelijke taal en het tegengaan van jargon belangrijk. Raadsleden geven aan dat deze punten in de voorstellen van belang zijn omdat ze direct invloed hebben op de kwaliteit van de behandeling: goede raadsvoorstellen dragen eraan bij dat de discussie over de juiste dingen gaat en niet over zaken die een jaar eerder al besloten zijn. 9 Aanbevelingen Naar aanleiding van voorgaande conclusies komt de rekenkamer tot de volgende aanbevelingen. 1. Geef het college opdracht om in samenspraak met de griffie het format voor raadsvoorstellen aan te vullen met de vier onderbelichte kwaliteitscriteria en geef opdracht een format voor startnotities op te stellen. Het bestaande format voor raadsvoorstellen dient aangevuld te worden met de 4 onderbelichte criteria zoals dat uit de NvB blijkt. Hieraan moet ook aandacht gegeven worden in training en andere instructies.
Om voor raadsleden voldoende duidelijk te maken waarom, waarvoor en met wie wordt besloten zullen de volgende kwaliteitscriteria meer aandacht moeten krijgen: 1. Het raadsvoorstel bevat een probleemstelling als aanleiding voor het voorstel, zoveel mogelijk beschreven zoals het zich in de samenleving manifesteert en aan de hand van de uiteenlopende belangen die ermee gemoeid zijn of de dilemma’s die er zijn in de uitvoering . 2. Het raadsvoorstel maakt de beleidsruimte van de gemeente zichtbaar, eventueel aan de hand van een juridisch kader: waar gaat de gemeente over en waarover niet? 3. Het raadsvoorstel beschrijft de afweging tussen beleidsalternatieven, politiek-bestuurlijke keuzes, belangen en dilemma’s zoals het college deze met het voorstel maakt. 4. De met het voorstel te verwachten positieve en negatieve consequenties voor de samenleving. Naast de criteria die voor reguliere voorstellen gelden adviseert de rekenkamer een apart format op te stellen voor startnotities. Met een startnotitie wordt iets wezenlijks anders beoogd dan met een regulier voorstel. Doelstelling van een startnotitie is de raad vroegtijdig bij een voorgenomen besluitvormingsproces te betrekken. In het licht daarvan doet de rekenkamer de suggestie om een format te hanteren waarin de volgende onderdelen worden betrokken: 1. Probleembeschrijving / beschrijving van het maatschappelijk vraagstuk. 2.
Relevante juridische kaders en beschrijving van de beleidsruimte van de gemeente. 3. Relevante stakeholders. 4. Relevante besluiten die de gemeenteraad eerder heeft genomen. 5. Conclusies naar aanleiding van beleidsevaluatie. 6. Beschrijving van het voorgenomen besluitvormingsproces inclusief de rol van inwoners, ondernemers en maatschappelijke organisaties. Bij het ontwikkelen van formats kan deze Beoordelingskaart voor raadsvoorstellen behulpzaam zijn die de Nederlandse Vereniging voor Raadsleden ontwikkelde. 2. Laat door college en een vertegenwoordiging uit de raad in samenspraak met de griffie een overzichtelijke beschrijving opstellen van het bestuurlijk proces van initiatief tot besluit, met daarin de verantwoordelijkheden, taken van betrokkenen en de kwaliteitscriteria die voor raadsvoorstellen gelden. Integreer wat hierover in uiteenlopende documenten is beschreven en neem daarin ook de rol van de agendacommissie 10 op. De beschrijving geeft de stellers van stukken houvast en kan in verschillende trainingen worden gebruikt om de verschillende rollen en verantwoordelijkheden te verduidelijken. 3. Geef het college opdracht om nieuwe medewerkers aanvullend op de schrijftraining een cursus/training politiek-bestuurlijke sensitiviteit aan te bieden.
De rekenkamer acht het in navolging van veel gesprekspartners in dit onderzoek zinvol om voor (nieuwe) medewerkers nadrukkelijke aandacht te geven aan de rol van raad en college, zowel formeel als informeel. Het heeft beslist meerwaarde om in het cursusaanbod voor opstellers van raadsvoorstellen ook nadrukkelijk een politiek-bestuurlijke invalshoek onder de aandacht te brengen. Voor het effectief functioneren van medewerkers is dat een onmisbaar element. Dit kan door het betrekken van raadsleden, bestuurders en de griffier in de uitvoering van het cursusaanbod. Een cursus politiek-bestuurlijke sensitiviteit kan dienen als aanvulling op de bestaande cursus waarin het schrijven van raadsvoorstellen meer technisch aan de orde is. 11 Bestuurlijke reactie 12 Contactpersoon: A. de Jong Telefoonnummer: 14 01516 Zaaknummer: 0085250453 Rekenkamer Ooststellingwerf T.a.v. de Voorzitter, H. Vervoort Onderwerp: Bestuurlijke Reactie Rapport Kwaliteit van Raadsvoorstellen Oosterwolde, 30 juni 2026 Postbus 38, 8430 AA Oosterwolde Bezoekadres ‘t Oost 11 Telefoon 14 0516 E-mail gemeente@ooststellingwerf.nl Internet www.ooststellingwerf.nl - Wij zijn Fair Trade Geachte mevrouw Vervoort, Wij danken de rekenkamer voor het uitgevoerde onderzoek naar de kwaliteit van raadsvoorstellen in Ooststellingwerf.
Het college spreekt zijn waardering uit voor de zorgvuldigheid van het onderzoek en de wijze waarop de bevindingen, conclusies en aanbevelingen zijn gepresenteerd. Algemene reactie Het college herkent zich in de hoofdconclusie dat de kwaliteit van de raadsvoorstellen wisselend is. Daarbij onderschrijven wij het beeld dat de onderdelen ‘waarom’ en de taalkundige leesbaarheid over het algemeen op orde zijn, terwijl met name op de onderdelen ‘waarover’, ‘met wie’ en de zelfstandige leesbaarheid verbeteringen mogelijk zijn. Ook herkennen wij dat in raadsvoorstellen nog niet altijd expliciet wordt ingegaan op de probleembeschrijving, de beleidsruimte, de afweging van alternatieven en de gevolgen voor de samenleving. Daarnaast zien wij, net als de rekenkamer, dat voorstellen niet altijd zelfstandig leesbaar zijn en dat daarvoor regelmatig de bijlagen geraadpleegd moeten worden. Het college constateert tegelijkertijd dat er de afgelopen jaren al stappen zijn gezet in de verbetering van de kwaliteit van raadsvoorstellen. De uitkomsten van het onderzoek bevestigen dat deze ontwikkeling kan en moet worden voortgezet. Ten aanzien van de organisatie van kwaliteit onderschrijven wij dat een goede basis aanwezig is, onder meer in de vorm van een format, training en ondersteuning. De constatering dat de borging op onderdelen verder kan worden versterkt, nemen wij ter harte.
Dat geldt in het bijzonder voor het verduidelijken van rollen en verantwoordelijkheden en de uitwerking van de rol van de agendacommissie. 2 / 3 Het college heeft kennisgenomen van de aanbevelingen van de rekenkamer en kan zich hierin vinden. Wij achten deze aanbevelingen passend en ondersteunend aan het verder verbeteren van de kwaliteit van raadsvoorstellen. Het is aan de gemeenteraad om te bepalen in hoeverre zij deze aanbevelingen overneemt en het college opdrachten verstrekt voor de verdere uitwerking. Hieronder lichten wij per aanbeveling toe waarom het college zich hierin kan vinden. 1. Aanvullen van het format voor raadsvoorstellen en opstellen van een format voor startnotities Het college kan zich in deze aanbeveling vinden, omdat het huidige format richting geeft, maar nog onvoldoende waarborgt dat alle essentiële elementen expliciet aan bod komen. Met name de probleembeschrijving, beleidsruimte, afweging van alternatieven en maatschappelijke effecten zijn van belang voor een goede ondersteuning van de raad. Een aangescherpt format draagt bij aan meer uniformiteit en volledigheid. Daarnaast achten wij een apart format voor startnotities passend, gezien het andere doel van deze documenten, namelijk het vroegtijdig betrekken van de raad bij beleidsvorming. 2.
Opstellen van een integrale beschrijving van het bestuurlijk proces en verantwoordelijkheden Het college onderschrijft deze aanbeveling, omdat een samenhangende en overzichtelijke beschrijving van het bestuurlijk proces bijdraagt aan duidelijkheid over rollen, verantwoordelijkheden en verwachtingen. Dit bevordert de kwaliteit en consistentie van de voorbereiding van besluitvorming. Het expliciteren van de rol van de agendacommissie kan daarbij bijdragen aan een betere borging van de kwaliteit van stukken. 3. Versterken van training, met aandacht voor politiek-bestuurlijke sensitiviteit Het college kan zich ook in deze aanbeveling vinden. Naast de bestaande aandacht voor het schrijven van voorstellen is het van belang dat medewerkers oog hebben voor de politiek-bestuurlijke context waarin voorstellen worden behandeld. Het versterken van deze competenties helpt om voorstellen beter te laten aansluiten bij de informatiebehoefte van de raad en draagt daarmee bij aan de kwaliteit van de besluitvorming. Tot slot Het college is bereid om, indien en voor zover de raad de aanbevelingen overneemt, invulling te geven aan de verdere uitwerking en implementatie hiervan. Daarbij zullen wij de raad betrekken en informeren over de voortgang. Het college van burgemeester en wethouders, J. Werkman E.H.C. van der Laan Burgemeester Gemeentesecretaris 3 / 3 Nota van bevindingen 13 1.
Inleiding 1.1 Aanleiding De rekenkamer heeft besloten onderzoek te doen naar de kwaliteit van raadsvoorstellen zoals deze de afgelopen raadsperiode aan de gemeenteraad zijn voorgelegd. In Ooststellingwerf bereiken jaarlijks circa 80 tot ruim 100 voorstellen van het college de gemeenteraad. 2 De rekenkamer heeft belangstelling voor dit onderwerp omdat raadsvoorstellen de basis vormen voor de politieke besluitvorming binnen een gemeente. Voor de gemeenteraad zijn kwalitatief goede voorstellen van belang om zorgvuldig en goed geïnformeerd besluiten te kunnen nemen. Duidelijk opgestelde raadsvoorstellen zorgen ervoor dat raadsleden sneller en beter de kern van het voorstel kunnen begrijpen. Dit leidt tot effectievere en meer weloverwogen besluitvorming, omdat het politiek debat zich kan richten op de inhoud en de hoofdlijnen, in plaats van op het verduidelijken of begrijpen van onduidelijke of ingewikkelde teksten. En ook voor inwoners zijn heldere voorstellen van belang. Het vergroot de mogelijkheid om te begrijpen waarover de gemeenteraad beslist, waarom bepaalde keuzes worden gemaakt en welke gevolgen dat heeft. Met heldere en leesbare voorstellen kunnen meer mensen actief meedenken, inspreken of participeren, waarmee de legitimiteit en het draagvlak van besluiten wordt versterkt. In het voorgaande ziet de rekenkamer aanleiding een onderzoek te starten naar dit onderwerp.
Daarvoor is door onderzoeksbureau PA&O gekeken naar de kwaliteit van de voorstellen zoals deze de afgelopen raadsperiode aan de gemeenteraad zijn voorgelegd. 3 Met deze rapportage wil de rekenkamer de gemeenteraad inzicht geven in de kwaliteit van de voorstellen en aanbevelingen formuleren waarmee de voorstellen aan kwaliteit kunnen winnen. In een vooronderzoek heeft de rekenkamer gekeken naar eerder door lokale rekenkamers uitgevoerde onderzoeken op dit onderwerp. Daarbij heeft de rekenkamer ervoor gekozen in belangrijke mate eenzelfde aanpak te volgen met dezelfde onderzoeker als de rekenkamers van de gemeenten IJsselstein (2020), Vijfheerenlanden (2024) en De Bilt (2025). 1.2 Onderzoeksdoel en afbakening De rekenkamer wil met de onderzoeksresultaten de nieuwe gemeenteraad inzicht geven in hoe de opbouw, vormgeving en inhoud van een raadsvoorstel de raadsleden ondersteunt en faciliteert in hun rol. En wat hierin de mogelijke praktische verbeteringen kunnen zijn zoals deze ook door de organisatie kunnen worden doorgevoerd. Voor de raad 3 Het onderzoek is uitgevoerd onder verantwoordelijkheid van Rob Paulussen (PA&O) in samenwerking met Patricia Feelders (De datadenker). Etienne Lemmens (Prae Advies) fungeerde als tegenlezer. 2 Afgaande op de twee volledige kalenderjaren die in dit onderzoek betrokken zijn (2023 en 2024).
14 is aangetreden na de gemeenteraadsverkiezingen in maart 2026, kunnen de inzichten een goed startpunt vormen voor zorgvuldige besluitvorming in de nieuwe raadsperiode. Het onderzoek is afgebakend tot die voorstellen die in de afgelopen raadsperiode aan de raad zijn voorgelegd. Daarbij kijken de onderzoekers naar de voorstellen zelf, de ervaringen van raadsleden daarmee en de organisatorische context waarbinnen de voorstellen tot stand komen. De rekenkamer hecht eraan te benadrukken dat binnen de onderzochte casuïstiek geen uitspraken over de kwaliteit van het uiteindelijk genomen besluit worden gedaan. Een besluit omvat deels een politieke weging van belangen en waarden die nadrukkelijk is voorbehouden aan de gemeenteraad. Daarnaast wordt de kwaliteit van een besluit door meer bepaald dan alleen de kwaliteit van de voorstellen. Zo is ook belangrijk hoe goed raadsleden zich (kunnen) voorbereiden, hoe zorgvuldig zij de stukken (kunnen) lezen, of hun vragen voldoende worden beantwoord en wat de kwaliteit was van de beraadslagingen en het debat in de commissie en gemeenteraad. Ondanks de vele factoren die de kwaliteit van een genomen besluit beïnvloeden, blijft de kwaliteit van het raadsvoorstel een erg belangrijke randvoorwaarde.
1.3 Onderzoeksvraag en deelvragen De rekenkamer heeft het onderzoek gelijktijdig laten uitvoeren voor de drie gemeenten Ooststellingwerf, Weststellingwerf en Opsterland. De bevindingen komen voor iedere gemeente terug in een afzonderlijke Nota van Bevindingen en Bestuurlijke Nota. Voor het onderzoek naar de kwaliteit van raadsvoorstellen heeft de rekenkamer de onderstaande vraagstelling opgesteld. Centrale onderzoeksvraag: Is de kwaliteit van de raadsvoorstellen in Ooststellingwerf, Weststellingwerf en Opsterland zodanig dat zij de gemeenteraden voldoende helpen goede afwegingen te kunnen maken en besluiten te nemen? Organisatie en borging van kwaliteit (context) 1. Aan welke criteria moet een raadsvoorstel voldoen in de gemeenten? 2. Zijn deze criteria afdoende om een kwalitatief goed raadsvoorstel te schrijven? 3. Hoe wordt de kwaliteit van raadsvoorstellen in de gemeente geborgd? De kwaliteit van voorstellen zelf 4. Voldoen de raadsvoorstellen uit Ooststellingwerf, Weststellingwerf en Opsterland aan de gestelde of aan de noodzakelijke criteria? 5. Draagt de wijze van opstellen van de raadsvoorstellen bij aan het politiek debat en een zorgvuldige besluitvorming in de gemeenteraden? 6. Hoe beoordelen raadsleden zelf de kwaliteit en de bruikbaarheid van de voorstellen? Aanbevelingen 7. Wat zijn inspirerende voorbeelden van de individuele en andere gemeenten? 15 8.
Zijn er verbeteringen in de organisatie, borging van kwaliteit en de voorstellen zelf mogelijk? Welke suggesties doen de betrokken actoren en welke volgen uit de analyse? 1.4 Onderzoeksaanpak en -verantwoording De onderzoekers hebben voor dit onderzoek enkele stappen gezet die gebruikelijk zijn bij rekenkameronderzoek. Denk daarbij aan: - Het organiseren van een startbijeenkomst waarin het onderzoek is toegelicht aan direct betrokkenen. - Een (initiële) uitvraag van documenten die iets zeggen over de wijze waarop de organisatie de kwaliteit van raadsvoorstellen probeert te borgen. - Interviews met uiteenlopende functionarissen. In enkele gevallen leidde dit tot een aanvullend verzoek om documentatie. Van alle gesprekken is verslag gemaakt. De verslagen zijn aan de gesprekspartners ter aanvulling en accordering voorgelegd. Een overzicht van respondenten is in bijlage 2 opgenomen. - Een groepsinterview met raads(commissie)leden. - Een ambtelijke feitencheck op de concept-Nota van Bevindingen die door de rekenkamer is voorgelegd. - Een bestuurlijk wederhoor om het college in de gelegenheid te stellen te reageren op de conclusies en aanbevelingen die de rekenkamer heeft geformuleerd. Naast deze gebruikelijke stappen zijn voor dit onderzoek ook enkele bijzondere activiteiten uitgevoerd. Deze zijn in bijlage 6 beschreven.
1.5 Uitwerking van kwaliteit en normenkader Bij de beoordeling van de raadsvoorstellen maken de onderzoekers gebruik van een normenkader. Dit normenkader is eerder ontwikkeld voor de rekenkamer IJsselstein en nadien getest en verfijnd voor onderzoek door de rekenkamer Vijfheerenlanden en de rekenkamer De Bilt. Kern van het gehanteerde normenkader is de notie dat raadsleden uit goede raadsvoorstellen moeten kunnen opmaken waarom en waarover wordt voorgesteld te besluiten en met wie . Daar komt nog bij dat de voorstellen goed leesbaar behoren te zijn. De vier begrippen ‘waarom’, ‘waarover’, ‘wie’ en ‘leesbaar’ zijn verder geconcretiseerd in 16 normen (zie onderstaande tabel). Normen voor de analyse van raadsvoorstellen Waarom 1 Bevat een omschrijving van het procesdoel van het voorstel. 2 Bevat een beschrijving van de aanleiding met een voorgeschiedenis van het voorstel en indien relevant de besluitgeschiedenis. 16 Normen voor de analyse van raadsvoorstellen 3 Bevat een probleembeschrijving / probleemstelling. Dit betekent dat de beschrijving het probleem als volgt beschrijft (en/of): − zoals het zich in de samenleving manifesteert; − aan de hand van alle uiteenlopende belangen van groepen inwoners, ondernemers of maatschappelijke organisaties die ermee gemoeid zijn − de dilemma’s die bestaan in de uitvoering.
Waarover 4 Beschrijft het juridische kader voor zover dat relevant is om de beleidsruimte van de gemeente inzichtelijk te maken. 5 Bevat een vertaling van de beleidsruimte in de politiek-bestuurlijke keuzes en belangenafweging(en) die voorliggen. 6 Voorliggende keuzes zijn evenwichtig, onderbouwd en zo concreet mogelijk vertaald in beleidsalternatieven. Dit wordt beoordeeld door na te gaan in hoeverre een voorstel de volgende elementen bevat: − Inhoudelijke beschrijving van ieder alternatief: geeft zicht in de bijdrage aan de aanpak van het probleem en de te nemen maatregelen. − Evenwichtige voorstelling van argumenten pro en contra: voor alle genoemde alternatieven. − Inschatting van de risico’s die met de alternatieven gepaard gaan. − Te verwachte positieve en negatieve consequenties voor de samenleving (inwoners, maatschappelijke organisaties, ondernemers/bedrijven). 7 Geeft inzicht in de voorkeur van het college van B&W voor een bepaald alternatief door te beschrijven: − Hoe het college van B&W de afweging maakt tussen de in het geding zijnde belangen en dilemma’s (onder 3 genoemd) of de afweging tussen beleidsalternatieven (onder 6 genoemd) − Welke concrete doelen met het voorkeursalternatief worden nagestreefd. − Wat de financiële consequenties zijn van het voorkeursalternatief. 8 Omschrijft duidelijk wat het besluit inhoudt (incl.
mogelijkheid tot amenderen) en wat de gevolgen zijn ervan. 9 Omschrijft het tijdstip waarop het beleid geëvalueerd zal worden en hoe het college van B&W in de tussentijd vorm zal geven aan de actieve informatieplicht richting de gemeenteraad. Met wie 10 Biedt inzicht in wie betrokken zal worden (of is geweest) bij het opstellen van de alternatieven / het beleid. 11 Omschrijft de wijze waarop en wanneer er communicatie plaats zal vinden. Leesbaarheid 12 Het voorstel is zelfstandig leesbaar. Details en bijzaken zijn terug te vinden in bijlagen. 13 Er zijn nuttige bijlagen bij het raadsvoorstel opgenomen: de bijlagen betreffen uitsluitend de uitwerking van hoofdzaken die in het raadsvoorstel zijn beschreven. Een toelichting of nadere uitwerking van de financiële consequenties indien noodzakelijk. 17 Normen voor de analyse van raadsvoorstellen 14 Het voorstel is opgebouwd volgens een heldere en logische structuur. 15 Het voorstel is to-the-point geschreven en bevat geen overbodige informatie. 16 Het voorstel is geschreven in goed Nederlands. Normen voor de organisatorische context 17 Het gemeentebestuur heeft globaal omschreven wat zij onder kwaliteit verstaat als het gaat om voorstellen aan de raad. 18 De verantwoordelijkheden voor (toetsing van) de kwaliteit van raadsvoorstellen zijn helder omschreven en aan medewerkers toebedeeld.
19 Beleidsvoorbereiding is bij wijze van houvast in handleidingen en/of instructies uitgewerkt. 20 Beleidsvoorbereiding is onderwerp van training voor (beleids-) medewerkers. In bijlage 3 is een uitgebreide toelichting op de normen opgenomen. 18 2. Bevindingen bij organisatie van kwaliteit 2.1 Inleiding In dit hoofdstuk gaan we in op de context waarbinnen voorstellen aan de raad worden ontwikkeld. Dit hoofdstuk gaat daarmee in op de eerste drie deelvragen uit het onderzoek voor Ooststellingwerf: 1. Aan welke criteria moet een raadsvoorstel voldoen in de gemeente? 2. Zijn deze criteria afdoende om een kwalitatief goed raadsvoorstel te schrijven? 3. Hoe wordt de kwaliteit van raadsvoorstellen in de gemeente geborgd? Raadsvoorstellen komen niet tot stand in een vacuüm. Gemeenten spannen zich op uiteenlopende manieren in om de stellers van stukken te ondersteunen bij het ontwikkelen en opstellen van de voorstellen. Cursussen, protocollen, formats, schrijfcoaches en handreikingen kunnen medewerkers het noodzakelijke houvast geven. Gemeenten hanteren in het bestuurlijke proces doorgaans ook vormen van toezicht of controle om de kwaliteit van de voorstellen te toetsen en te bewaken. In dit hoofdstuk beschrijven en beoordelen we de organisatorische context, of anders gezegd, de ‘borging’ van kwaliteit in Ooststellingwerf.
Ten behoeve van deze beschrijving en waardering heeft de rekenkamer een viertal normen gehanteerd (zie onderstaand). Normen organisatorische context 17 Het gemeentebestuur heeft globaal omschreven wat zij onder kwaliteit verstaat als het gaat om voorstellen aan de raad. 18 De verantwoordelijkheden voor (toetsing van) de kwaliteit van raadsvoorstellen zijn helder omschreven en aan medewerkers toebedeeld. 19 Beleidsvoorbereiding is bij wijze van houvast in handleidingen en/of instructies uitgewerkt. 20 Beleidsvoorbereiding is onderwerp van training voor (beleids-) medewerkers. Een uitwerking van deze normen is opgenomen in bijlage 3. Daarin zijn ook enkele voorbeelden uitgewerkt van hoe deze normen in andere gemeenten zijn vormgegeven. In de paragrafen 2.2 tot en met 2.4 is beschreven hoe deze normen in Ooststellingwerf tot uitdrukking komen. 19 2.2. Kwaliteitscriteria binnen Ooststellingwerf De belangrijkste bevindingen in deze paragraaf zijn: - De kwaliteitscriteria die aan een raadsvoorstel worden gesteld zijn terug te vinden in verschillende documenten. - Er is een format met invulinstructies waaruit een negental kwaliteitseisen kunnen worden afgeleid. Deze worden met de invulinstructies in een of enkele zinnen toegelicht en staan ook centraal in een driejaarlijkse cursus voor de opstellers van voorstellen.
- In Ooststellingwerf wordt naast reguliere voorstellen ook met startnotities gewerkt. Hiervoor bestaat geen format en er zijn voor deze startnotities ook geen kwaliteitseisen geformuleerd. De gemeente is gevraagd documenten aan te leveren waarin is opgenomen wat het gemeentebestuur heeft afgesproken over wat kan worden verstaan onder kwaliteit van raadsvoorstellen of kwaliteit van informatievoorziening. De onderzoekers troffen geen specifiek document aan dat expliciet ingaat op alle ‘kwaliteitseisen’, wel bestaat er een format met invulinstructies. Deze invulinstructies betreffen aanwijzingen over hoe het format (de kopjes) moet worden gebruikt. Deze instructies zijn soms op te vatten als kwaliteitscriteria/eisen. 4 Uit het format valt op te maken dat de stellers van raadsvoorstellen: 1. Geacht worden ‘ concrete en amendeerbare besluiten te formuleren ’. 2. Een ‘ voorgeschiedenis en context van het voorstel’ dienen op te nemen. 3. Beslispunten uit moeten werken in een ‘ kernargument’ . Het kernargument verder te onderbouwen met argumenten . 4. Het voorstel te voorzien van ‘ kanttekeningen ’: ‘mogelijke ja-maars’. 5. Een toelichting te geven op ‘het financiële beslispunt.’ 6. Aan dienen te geven ‘hoe het voorstel bijdraagt, dan wel strijdig is met een duurzame toekomst ’, gerelateerd aan 17 wereldwijde doelen (Sustainable Development Goals). 7.
Aangeven ‘ hoe inwoners actief zijn betrokken bij de totstandkoming van het voorstel.’ 8. Aangeven wat ‘ het vervolg ’ is (op hoofdlijnen een planning en hoe de lezer in het vervolg op de hoogte wordt gehouden). 9. Aangeven hoe en wanneer ‘ evaluatie op de uitvoering van het besluit plaatsvindt.’ Deze instructies zijn in het format steeds in een of enkele zinnen uitgewerkt en komen verder aan de orde in een cursus en e-learning die door een trainingsbureau op maat is gemaakt. Van de cursus bestaat een korte samenvatting. Deze gaat met name in op het formuleren van beslispunten, het onderbouwen daarvan met argumenten en de kanttekeningen die bij het voorstel moeten worden geplaatst. 5 In de interviews wordt 5 LVE (Loo van Eck), z.d. 4 Ook in de gesprekken die de onderzoekers voerden voor dit onderzoek werd door betrokkenen verwezen naar het format als het gaat om de bron waar de kwaliteitseisen voor raadsvoorstellen in Ooststellingwerf zijn terug te vinden. 20 aangegeven dat deze cursus iedere drie jaar wordt aangeboden. Dit omdat er door verloop steeds nieuwe medewerkers zijn die niet altijd uit het werkveld komen.
Na een voorbereiding door een werkgroep vanuit de raad (een zogenaamd Verbeterteam), besluit de raad in februari 2022 dat er twee keer per jaar ‘ een peiling dient te worden gehouden onder raads(commissie)leden om de kwaliteit van de raadsvoorstellen te toetsen .‘ 6 Vanuit de organisatie is hieraan in februari 2024 invulling gegeven. Vanwege een te lage respons heeft dit niet geleid tot betrouwbare conclusies. 7 Uit de beperkte reacties maakt de gemeente desondanks op dat de gemeente ‘ actief aan de slag moet met een juiste aanpak om de kwaliteit van raadsvoorstellen te verhogen .’ In de gesprekken wordt aangegeven dat de raad nadien heeft besloten geen peilingen meer te doen. Dit vanwege de tijd die ermee gemoeid is en de beperkte inbreng die het oplevert. In Ooststellingwerf wordt naast reguliere voorstellen ook gewerkt met zogenaamde startnotities. Hierbij is het de bedoeling de raad ‘meer aan de voorkant’ van het besluitvormingsproces te betrekken. Dit is nadrukkelijk de bedoeling bij een aantal onderwerpen die door de raad als A-onderwerpen zijn benoemd. 8 Voor een startnotitie wordt geen format gebruikt en zijn ook geen kwaliteitseisen geformuleerd. Er is bewust voor gekozen om geen vast format te hanteren voor startnotities.
Het werken zonder vast format biedt daarmee ruimte om per onderwerp maatwerk te leveren en de inhoud van de startnotitie af te stemmen op de aard, complexiteit en politieke gevoeligheid van het vraagstuk. Een startnotitie wordt altijd samen aangeleverd met een raadsvoorstel. 8 De raad heeft aan het begin van de afgelopen raadsperiode met een zogenaamde ‘Samenwerkingsagenda’ een aantal onderwerpen benoemd waarbij zij vroegtijdig in de besluitvorming betrokken wil worden. Aanvankelijk werd dit naast startnotities ook ingevuld met zogenaamde werkvergaderingen: vergaderingen om onderwerpen af te tasten. 7 De respons was 15%. 47 personen zijn benaderd, 7 respondenten hadden de vragenlijst ingevuld en geretourneerd. De rekenkamer heeft niet kunnen achterhalen wie – naast raadsleden en commissieleden - met deze enquête precies werd benaderd. 6 Dit op voorstel van het ‘Verbeterteam gemeenteraad’, zie Besluitenlijst van de openbare raadsvergadering van 15 februari 2022, punt 5, p. 2. 21 2.3. Omschrijving van verantwoordelijkheden De belangrijkste bevindingen in deze paragraaf zijn: - De verantwoordelijkheden in het bestuurlijk proces (van initiatief tot besluit door de raad) zijn beperkt beschreven.
- Er bestaat geen instructie voor de bewakende rol van de agendacommissie als het gaat om toetsing van de ‘kwaliteit, tijdigheid en volledigheid van vergaderstukken’ zoals bepaald in het reglement van orde van de raad. - Verantwoordelijkheden die zijn beschreven of die worden genoemd betreffen vooral de verantwoordelijkheden tot de behandeling van het voorstel in het college. In Ooststellingwerf bestaat geen volledige en expliciete beschrijving van de verantwoordelijkheden in het bestuurlijk proces voor (het toezien op) de kwaliteit van raadsvoorstellen. In verschillende documenten worden wel - direct of indirect - verantwoordelijkheden benoemd. Zo bestaat er een ‘stappenplan’ waarin een stap is opgenomen waarin het voorstel ‘juridisch/financieel/door communicatie’ wordt gecontroleerd. 9 De documenten beschrijven vooral het proces tot en met de behandeling van het voorstel door het college en gaan met name in op het bestuurlijk-administratieve proces (deadlines, activiteiten en de volgorde daarin, parafen). Ze betreffen dus minder een expliciete beschrijving van de verantwoordelijkheden van het proces van initiatief tot besluit door de raad.
In Ooststellingwerf is in het eind 2025 vastgestelde Reglement van Orde van de gemeenteraad bepaald dat de agendacommissie ‘ de kwaliteit, tijdigheid en volledigheid van de vergaderstukken bewaakt’ aan de hand van een ‘document kwaliteit raadsvoorstellen’. 10 Dit document bestaat (nog) niet. Uit de interviews blijkt dat in de praktijk de griffie en agendacommissie wel een adviserende of ‘bewakende’ rol proberen te vervullen als het gaat om de kwaliteit van de voorstellen aan de raad. De griffie gebruikt hierbij de kwaliteitseisen die af te leiden zijn uit de invulinstructies in het format. Er bestaat daarmee geen door de raad vastgestelde instructie over waar de agendacommissie precies naar kijkt bij het uitoefenen van de taak die zij volgens het RvO heeft. Bovendien bestaan er bij raadsleden vraagtekens of de agendacommissie de bewakende rol ook echt kan waarmaken: in de gevoerde gesprekken wijzen raadsleden op het korte tijdsbestek dat je als lid van de agendacommissie hebt om de stukken te kunnen lezen en beoordelen. 2.4 Houvast bij beleidsvoorbereiding en training De belangrijkste bevindingen in deze paragraaf zijn: - Gemeente Ooststellingwerf geeft nadrukkelijke aandacht aan het bieden van houvast aan de stellers van raadsvoorstellen: er zijn schrijfcoaches, en er bestaat een voortdurende terugkoppeling van opvallende leerpunten.
10 Reglement van Orde voor de raadsvergaderingen, commissievergaderingen en andere werkzaamheden van de raad van de gemeente Ooststellingwerf 2025, artikel 5, lid 7e. Zie: https://lokaleregelgeving.overheid.nl/CVDR746271/1 9 Gemeente Ooststellingwerf, Stappenplan raadsvoorstel , z.d. 22 - Er bestaat een cursus die wordt aangeboden die ingaat op het schrijven van voorstellen aan raad en college. Deze cursus sluit aan op de onderdelen die in het format worden benoemd. - De inhoud van de cursus wordt door de organisatie aangeleverd en sluit aan bij het gehanteerde format en de bijbehorende invulinstructies. In de uitvoering van de cursus spelen de organisatie, de griffie, raadsleden en bestuurders geen rol. De gemeente Ooststellingwerf onderneemt - naast het aanbieden van de reeds genoemde documenten – nog enkele andere activiteiten die houvast moeten geven bij het opstellen van voorstellen. Zo zijn er medewerkers als ‘schrijfcoaches’ aangewezen met als taak mee te lezen en de stellers van voorstellen te ondersteunen bij het schrijven van raads- en collegevoorstellen 11 . De schrijfcoaches komen eens in de zes weken samen en overleggen dan over ‘opvallende punten' die bij het meelezen naar voren komen. Vervolgens is het de bedoeling dat over deze punten ‘actief wordt gecommuniceerd’ op het Intranet.
Aan de stellers van voorstellen wordt een cursus aangeboden die driejaarlijks wordt gegeven. Deze cursus wordt uitgevoerd door een trainingsbureau. Vanuit de organisatie wordt vooraf input gegeven aan het bureau. De cursus sluit direct aan op de kwaliteitscriteria die uit het format voor raadsvoorstellen blijken en laat deelnemers praktisch oefenen met de kopjes uit het format. Uit de interviews blijkt dat deelnemers met tevredenheid terugkijken op deze sterk op het format gerichte training. Bij de uitvoering van de cursus spelen organisatie, griffie, raadsleden of bestuurders geen rol. Daarmee faciliteert de cursus niet een gesprek over de wijze waarop raadsleden en bestuurders in Ooststellingwerf aankijken tegen voorstellen en adviezen. De cursus is een schrijfcursus en niet gericht op het ontwikkelen van politiek-bestuurlijke sensitiviteit. In de interviews komt naar voren dat aandacht voor het ontwikkelen van politiek-bestuurlijke sensitiviteit als een belangrijke aanvulling wordt gezien. 12 12 In de interviews werd ook verwezen naar een cursus politiek-bestuurlijke sensitiviteit die voor de onderzoeksperiode is gegeven en vooral nuttig zou zijn voor mensen die net beginnen bij de gemeente. 11 We gaan hier niet verder op in omdat de kwaliteit van collegevoorstellen niet vallen binnen de scope van dit onderzoek. 23 3.
Kwaliteit van de voorstellen 3.1 Inleiding Dit hoofdstuk gaat in op de kwaliteit van de raadsvoorstellen in Ooststellingwerf, zoals beoordeeld door de onderzoekers en hoe raads- en commissieleden de kwaliteit ervaren. Zoals in het inleidende hoofdstuk is beschreven, gebruikten de onderzoekers een uitgewerkt normenkader om de kwaliteit van voorstellen uit de praktijk van de gemeenteraad van Ooststellingwerf te waarderen. Daarnaast zijn de onderzoekers met behulp van een enquête en een gesprek met raads- en commissieleden (een “raadsgesprek”) nagegaan hoe deze de kwaliteit ervaren. De resultaten uit deze onderzoeksmethoden dienen in dit hoofdstuk om in de bestuurlijke nota de volgende deelvragen te beantwoorden: 4. Voldoen de raadsvoorstellen uit Ooststellingwerf, Weststellingwerf en Opsterland aan de gestelde of aan de noodzakelijke criteria? 5. Draagt de wijze van opstellen van de raadsvoorstellen bij aan het politiek debat en een zorgvuldige besluitvorming in de gemeenteraden? 6.
Hoe beoordelen raadsleden zelf de kwaliteit en de bruikbaarheid van de voorstellen? Het hoofdstuk volgt de indeling van het normenkader: − Aanleiding, voorgeschiedenis, probleembeschrijving (paragraaf 3.2) − Politieke keuzes, belangenafweging en beleidsalternatieven (paragraaf 3.3) − Inzicht in voorkeursalternatief en gemaakte afwegingen (paragraaf 3.4) − Evaluatie (paragraaf 3.5) − Betrokkenheid stakeholders en communicatie (paragraaf 3.6) − Leesbaarheid (paragraaf 3.7) In de paragrafen worden allereerst de gebruikte normen weergegeven, waarna de belangrijkste bevindingen in een kader vetgedrukt zijn weergegeven. Dit wordt gevolgd door een toelichting hierop met behulp van de belangrijkste resultaten van het onderzoek (analyse voorstellen en beoordeling vanuit de enquête en het raadsgesprek). Een volledig overzicht van de resultaten van de analyse is terug te vinden in bijlage 4. Dit hoofdstuk beschrijft vervolgens de wensen die geinterviewden hebben genoemd in de enquête en de gesprekken. Het hoofdstuk sluit af met een vergelijking van de resultaten in Ooststellingwerf met de gevonden resultaten in Weststellingwerf en Opsterland.
3.2 Aanleiding, voorgeschiedenis, probleembeschrijving Om goed te kunnen begrijpen waarom een raadsvoorstel aan de gemeenteraad wordt voorgelegd, is het belangrijk dat er een duidelijk doel, een aanleiding met voorgeschiedenis en een probleembeschrijving in het raadsvoorstel zijn opgenomen. De Rekenkamer formuleerde hiervoor de volgende normen: 24 Normen aanleiding, voorgeschiedenis en probleembeschrijving 1 Bevat een omschrijving van het procesdoel van het voorstel. 2 Bevat een beschrijving van de aanleiding met een voorgeschiedenis van het voorstel en indien relevant de besluitgeschiedenis. 3 Bevat een probleembeschrijving / probleemstelling. Dit betekent dat de beschrijving het probleem als volgt beschrijft (en/of): - zoals het zich in de samenleving manifesteert; - aan de hand van alle uiteenlopende belangen van groepen inwoners; ondernemers of maatschappelijke organisaties die ermee gemoeid zijn - de dilemma’s die bestaan in de uitvoering. De belangrijkste bevindingen in deze paragraaf zijn: - De 12 onderzochte raadsvoorstellen in Ooststellingwerf bevatten allemaal een procesdoel. - In de meeste raadsvoorstellen is een duidelijke aanleiding en voorgeschiedenis opgenomen. In vier gevallen voldeed de beschrijving en aanleiding niet volledig en in een geval ontbrak deze.
Raadsleden geven aan dat deze kwaliteitsnorm (raadsvoorstel bevat een voorgeschiedenis / besluitgeschiedenis) een erg belangrijke voorwaarde is om goed aan het debat te kunnen deelnemen. - De meeste raadsvoorstellen voldoen niet of niet volledig aan de norm dat een raadsvoorstel een duidelijke probleembeschrijving moet bevatten. Een derde voldoet wel volledig aan deze norm. - Raadsleden oordelen in de enquête vergelijkbaar met de onderzoekers: ze zijn over het algemeen tevreden over de beschrijving van het procesdoel, de aanleiding en voorgeschiedenis van het voorstel. Wel valt op dat meer dan de helft van de raadsleden in de enquête positief oordeelt over de beschrijving van het maatschappelijk vraagstuk, terwijl dit punt voornamelijk als “matig” naar voren kwam uit de analyse van onderzochte raadsvoorstellen. Een toelichting volgt in de subparagrafen hieronder. 3.2.1 Beeld uit de analyse van raadsvoorstellen De 12 onderzochte raadsvoorstellen bevatten allen een duidelijk procesdoel. Het merendeel van de onderzochte raadsvoorstellen (7 van de 12) geeft een duidelijke omschrijving van de aanleiding en voorgeschiedenis. Bij 4 raadsvoorstellen is dit matig en bij een raadsvoorstel is dit onvoldoende aanwezig. Een voorbeeld van een raadsvoorstel waarbij duidelijk is wat de aanleiding is en de voorgeschiedenis is onderstaand weergegeven.
25 Figuur 3.1: Fragment uit het raadsvoorstel ‘ Verordening Hart voor de Jeugd Ooststellingwerf 2024’ Een beschrijving van het probleem zoals het zich in de samenleving manifesteert, is bij een derde van de voorstellen aanwezig, bij de helft enigszins en bij twee raadsvoorstellen wordt dit onvoldoende beschreven. Zie onderstaande tabel voor de normering per raadsvoorstel. Tabel 3.1 Resultaten analyse raadsvoorstellen Ooststellingwerf, norm 1 tot en met 3 Norm (samengevat) 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 1 Bevat een procesdoel + + + + + + + + + + + + 2 Bevat een aanleiding en voorgeschiedenis +/- + + + + +/- + +/- +/- + - + 3 Bevat een probleembeschrijving +/- + + +/- +/- +/- - + - +/- + +/- Legenda: + = scoort positief op norm, +/- = scoort matig op norm, - = scoort negatief op norm, N.v.t. = Niet van toepassing. 3.2.2 Beeld uit de enquête en het raadsgesprek Met de enquête vroegen de onderzoekers de raads- en commissieleden in de gemeenteraad te beoordelen hoe duidelijk zij raadsvoorstellen doorgaans vinden over de reden waarom het voorstel aan de raad wordt voorgelegd. Onderstaande tabel geeft de resultaten. Onder de tabel worden de resultaten toegelicht. Tabel 3.2 Resultaten enquête Ooststellingwerf over het waarom van de raadsvoorstellen (17 respondenten) 26
Legenda: het meest genoemde antwoord is dikgedrukt Het merendeel van de respondenten is het ermee eens dat het procesdoel van de voorstellen duidelijk is. Daarnaast vindt de meerderheid ook dat raadsvoorstellen duidelijk zijn over de reden om het aan de raad voor te leggen. De respondenten zijn iets gematigder in hun positieve oordeel als het aankomt op hoe duidelijk de raadsvoorstellen zijn over wat eerder door de raad besloten is en wat het wijzigt aan wat eerder door de raad is besloten. Het meest gekozen antwoord is “mee eens”. Echter, het meest gekozen antwoord daarna (met 1 respondent minder) is “neutraal”. In het raadsgesprek benadrukten de gesprekspartners het belang van het opnemen van een besluitgeschiedenis. Vooral voor nieuwe raadsleden is het ontbreken ervan problematisch: het vertroebelt al snel een eerlijke discussie. Meer dan de helft van de respondenten is het er (zeer) mee eens dat de raadsvoorstellen duidelijk zijn over het maatschappelijk vraagstuk dat centraal staat.
3.3 Politieke keuzes, belangenafweging en alternatieven Om aan de gemeenteraad duidelijk te maken welke ruimte er is om besluiten te nemen, is het relevant dat het raadsvoorstel het juridisch kader beschrijft (de wet- en regelgeving waaraan het besluit moet voldoen), de beleidsruimte (de mate van zelfstandigheid die de gemeente heeft om over eventuele maatregelen te besluiten) en welke realistische keuzeopties er bestaan (beleidsalternatieven). De Rekenkamer formuleerde hiervoor onderstaande normen. Normen politieke keuzes, belangenafweging en alternatieven 4 Beschrijft het juridische kader voor zover dat relevant is om de beleidsruimte van de gemeente inzichtelijk te maken. 5 Bevat een vertaling van de beleidsruimte in de politiek-bestuurlijke keuzes en belangenafweging(en) die voorliggen. 6 Voorliggende keuzes zijn evenwichtig, onderbouwd en zo concreet mogelijk vertaald in beleidsalternatieven. Dit wordt beoordeeld door na te gaan in hoeverre een voorstel de volgende elementen bevat: - Inhoudelijke beschrijving van ieder alternatief: geeft zicht in de bijdrage aan de aanpak van het probleem en de te nemen maatregelen. 27
- Evenwichtige voorstelling van argumenten pro en contra: voor alle genoemde alternatieven. - Inschatting van de risico’s die met de alternatieven gepaard gaan. - Te verwachte positieve en negatieve consequenties voor de samenleving (inwoners, maatschappelijke organisaties, ondernemers/bedrijven). De belangrijkste bevindingen in deze paragraaf zijn: - Een juridisch kader opnemen is niet altijd nodig. Waar dit wel het geval is, voldoet de helft van de raadsvoorstellen aan de norm. - De beleidsruimte wordt bij een derde van de raadsvoorstellen duidelijk omschreven, maar eveneens bij een derde onvoldoende. - In het merendeel van de raadsvoorstellen ontbreken duidelijke beleidsalternatieven. Raadsleden geven aan de aanwezigheid hiervan een belangrijk kwaliteitscriterium te vinden. - De beoordeling van de raadsleden over bovenstaande punten in de enquête is relatief positief in vergelijking met wat er uit de analyse van de 12 raadsvoorstellen komt. - De meeste respondenten zijn tevreden over de beschreven beleidsruimte en neutraal over de beschrijving van de beleidsalternatieven. 3.3.1 Beeld uit de analyse van raadsvoorstellen Van de 12 onderzochte raadsvoorstellen bevatten er 4 een afdoende juridisch kader. Bij 4 raadsvoorstellen is er geen juridisch kader nodig. Twee raadsvoorstellen laten onvoldoende zien binnen welke wet- en regelgeving het besluit moest worden genomen.
Een voorbeeld van een raadsvoorstel waarin duidelijke koppelingen worden gemaakt naar relevante wetten is het raadsvoorstel ‘Visie op inwonersparticipatie’. Er wordt hierin voorgesorteerd op zowel de inwerkingtreding van de Omgevingswet als een wetsvoorstel: Figuur 3.2: Fragment uit het raadsvoorstel ‘ Visie op Inwonersparticipatie’ Bij een derde van de raadsvoorstellen wordt goed duidelijk wat de beleidsruimte was. Eveneens bij een derde is dit niet duidelijk. Slechts een raadsvoorstel bevat duidelijke alternatieven. Bij zeven raadsvoorstellen zijn deze beperkt of impliciet aanwezig (uit de tekst af te leiden dat er andere opties waren). Vier raadsvoorstellen bevatten geen alternatieven. Onderstaande tabel geeft deze normeringen weer per raadsvoorstel. Tabel 3.3 Resultaten analyse raadsvoorstellen Ooststellingwerf, norm 4 tot en met 6 Norm (samengevat) 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 4 Beschrijft het juridische kader +/- +/- + - + - N.v.t. + N.v.t. + N.v.t. N.v.t. 28
Norm (samengevat) 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 5 Beschrijft de beleidsruimte - + - +/- + +/- + + - +/- - +/- 6 Bevat beleidsalternatieven - - +/- - +/- +/- +/- + - +/- +/- +/- Legenda: + = scoort positief op norm, +/- = scoort matig op norm, - = scoort negatief op norm, N.v.t. = Niet van toepassing. 3.3.2 Beeld uit de enquête en het raadsgesprek In de enquête is gevraagd of raadsvoorstellen duidelijk zijn over de beleidsruimte, de beleidsalternatieven en de voor- en nadelen van de alternatieven. Het inzichtelijk maken van de beleidsruimte en de beleidsalternatieven kan bijdragen aan het voeren van een debat in de raad. Daarom is in de enquête ook gevraagd of de raadsvoorstellen het debat in de raad stimuleren. Onderstaand de resultaten. 29 Tabel 3.4 Resultaten enquête Ooststellingwerf over de ruimte van de raadsvoorstellen (17 respondenten) Legenda: het meest genoemde antwoord is dikgedrukt Bijna de helft van de respondenten vindt dat de raadsvoorstellen duidelijk zijn over de beleidsruimte die de gemeente heeft. Over het presenteren van beleidsalternatieven en met name de voor- en nadelen daarvan, zijn de respondenten voornamelijk neutraal tot kritisch. Dit komt overeen met de analyse van de raadsvoorstellen, waaruit bleek dat 7 van de 12 raadsvoorstellen beperkt alternatieven bevatten.
Ongeveer de helft van de respondenten vindt dat de raadsvoorstellen het debat in de raad stimuleren. In het raadsgesprek werd benadrukt dat het belangrijk is dat alternatieven in het voorstel worden opgenomen, dus een belangrijk kwaliteitscriterium. 3.4 Inzicht in het voorkeursalternatief en afwegingen In een raadsvoorstel legt het college een keuze voor een bepaald alternatief voor. Om voor raadsleden navolgbaar te maken waarom het college voor dit alternatief kiest, is het behulpzaam als het raadsvoorstel laat zien welke afwegingen het college heeft gemaakt. Daarnaast is het van belang dat het besluit zelf duidelijk is en wat de gevolgen zijn als de gemeenteraad hier ‘ja’ tegen zegt. Dit is als volgt verwoord in het normenkader. 30
Normen voorkeursalternatief en afwegingen 7 Geeft inzicht in de voorkeur van het college van B&W voor een bepaald alternatief door te beschrijven: - Hoe het college van B&W de afweging maakt tussen de in het geding zijnde belangen en dilemma’s (onder 3 genoemd) of de afweging tussen beleidsalternatieven (onder 6 genoemd) - Welke concrete doelen met het voorkeursalternatief worden nagestreefd. - Wat de financiële consequenties zijn van het voorkeursalternatief. 8 Omschrijft duidelijk wat het besluit inhoudt (incl. mogelijkheid tot amenderen) en wat de gevolgen zijn ervan. De belangrijkste bevindingen in deze paragraaf zijn: - Het is bij de meeste door de onderzoekers geanalyseerde raadsvoorstellen niet (volledig) duidelijk welke afwegingen van het college hebben geleid tot het aangeboden voorkeursalternatief. - De meeste raadsvoorstellen geven een beperkt inzicht in wat het gevraagde besluit inhoudt en wat de gevolgen zijn ervan. - In de enquête zijn de raadsleden neutraal tot licht positief over hoe duidelijk de raadsvoorstellen beschrijven wat de belangenafwegingen, de (financiële) risico’s, de politiek-bestuurlijke keuzes en de deelbesluiten zijn. Een derde van de respondenten is kritisch over hoe duidelijk raadsvoorstellen de consequenties voor de samenleving weergeven. De bevindingen worden in de navolgende subparagrafen toegelicht.
3.4.1 Beeld uit de analyse van raadsvoorstellen De meeste raadsvoorstellen geven beperkt inzicht in welke afwegingen van het college hebben geleid tot het aangeboden voorkeursalternatief. Bij een kwart van de onderzochte raadsvoorstellen is dit wel duidelijk. Bij een (1) raadsvoorstel is er geen inzicht en bij een (1) raadsvoorstel is dit niet van toepassing (een startnotitie). Het besluit is bij een kwart van de onderzochte raadsvoorstellen duidelijk en bij een (1) onduidelijk. De meeste raadsvoorstellen scoren matig op dit punt. 31 Tabel 3.5 Resultaten analyse raadsvoorstellen Ooststellingwerf, norm 7 en 8 Norm (samengevat) 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 7 Geeft inzicht in de voorkeur van het college van B&W +/- +/- +/- - + N.v.t. + + +/- +/- +/- +/- 8 Omschrijft duidelijk het besluit en de gevolgen +/- + +/- - +/- +/- +/- +/- +/- + +/- + Legenda: + = scoort positief op norm, +/- = scoort matig op norm, - = scoort negatief op norm, N.v.t. = Niet van toepassing. Er is een raadsvoorstel waarbij zowel het inzicht in de voorkeur van het college van B&W als de gevolgen van het besluit onduidelijk zijn. Dit raadsvoorstel is zeer beknopt (net iets meer dan een A4) en er is een stuk tekst weggevallen. Deze tekst staat overigens wel in het bijbehorende raadsbesluit.