Bijlage 1 - Evaluatierapport Pilot extra opbouwwerk - Bewoners aan het woord deel 2

Het idee is om klein te beginnen. Twee of drie dagdelen open gaan en kijken hoe het draait. In principe altijd een vrije inloop en een stamtafel waardoor mensen zich uitgenodigd voelen om een krantje te lezen of samen een praatje te maken. Daarnaast zijn allerlei activiteiten denkbaar: handwerken, klaverjassen, een leesclub. Dat hangt af van de indeling van iedere partij. Alles moet nog vorm krijgen, het is ook afhankelijk van vrijwilligers. De ene vraagt: wat wil je dat ik doe? De ander vertelt wat hij/zij het dorp wil brengen. Er zijn enorm veel verenigingen in het dorp, daar wist ik niets van. En het overzicht van activiteiten is heel versnipperd. We hopen dat al die kleine initiatieven, die hun eigen publiek zoeken en reclame maken, meer verbonden raken. Dat bijvoorbeeld de schildersclub of de pottenbakster de krachten willen bundelen en iets willen delen. Dan krijg je een groter bereik en kan je elkaar verrijken. Bewoners aan het woord – deel 2, pilot evaluatie opbouwwerk 2020-2021

20

André heeft zich écht verbonden aan ons initiatief. Hij is steeds de motor. Hij weet de route te vinden, zet lijnen uit, houdt stappen vast. Hij weet wie je moet benaderen, hij zorgt voor overleg met organisaties, regelde een bezoek aan een Dorpshuis in Aduard. Het is zijn werk, maar hij doet het met enthousiasme en levendigheid en geeft ons vertrouwen. We hebben hem nog nodig. Je bent voorlopig niet van ons af!”

3.a Het verhaal van de Begeleidingscommissie Opbouwwerk “Doen we de goede dingen en doen we de dingen goed”? Om het opbouwwerk te ondersteunen is er een begeleidingscommissie opbouwwerk in het leven geroepen. De commissie bestaat uit vertegenwoordigers van de dorpen, de wijk Oosterwolde NoordOost, de dorpencoördinator en een beleidsambtenaar van de gemeente Ooststellingwerf. De commissie heeft tot doel feedback te geven op de inzet van het opbouwwerk, commentaar te geven op de gekozen oplossingsrichtingen en te leren van elkaars oplossingen in de verschillende dorpen. De commissie wordt anderzijds weer gevoed door de signalen en aandachtspunten die het opbouwwerk tegenkomt tijdens het werk in de dorpen en wijken. Op deze manier houden we elkaar scherp en wordt de voortgang en kwaliteit van de inzet van het opbouwwerk goed bewaakt. De commissie komt eens in de zes weken bijeen.

3.9 MEEDENKEN EN SAMEN DINGEN VOOR ELKAAR KRIJGEN Het verhaal van Maarten Jeronimus Maarten Jeronimus is voorzitter van Dorpsbelang Fochteloo en sinds 2019 lid van de begeleidingscommissie. Een dikke map met papieren die hij op tafel legt, maakt duidelijk dat er sindsdien het nodige de revue gepasseerd is. “Begin 2019 ben ik aangehaakt bij de begeleidingscommissie. De dag van de lezing op 19 september was ik verhinderd. De beide opbouwwerkers willen graag van leden uit de diverse Dorpsbelangen horen of ze goed bezig zijn en via ons een vinger tussen de deur van dorpen krijgen: kunnen we wat voor jullie betekenen? Er kwamen dus twee vragen op mij af: wat kan ik betekenen voor de begeleidingscommissie en wat kan het opbouwwerk voor Fochteloo betekenen? Over die laatste vraag was ik toen helder: alles loopt. Nu is dat anders, corona. Het ‘nare’ was dat de dorpen die dan hun vingers opsteken al verder zijn. Het overige speelde zich af buiten mijn gezichtsveld. Inmiddels heb ik ontdekt dat er een duidelijk onderscheid is tussen het fenomeen opbouwwerk en dorpencoördinator. De dorpencoördinator Marten Tel heeft ook contact met Plaatselijke en Dorpsbelangen, maar is intermediair tussen hen en de Gemeente. Hij is oproepbaar als je procesproblemen hebt richting de Gemeente. Dat is behulpzaam als ik in het gemeentehuis iets voor elkaar wil krijgen en dat werkt goed.

Het opbouwwerk heeft contact met Dorpsbelang in het belang van het dorp. Het opbouwwerk, zo heb ik geleerd, is nadrukkelijk bezig om mee te denken en samen dingen voor elkaar te krijgen. Wel enthousiasmeren, maar ervoor waken om werk uit handen te nemen.” Wel en wee “In het verleden ben ik betrokken geweest bij de ontsluiting van de Molukse kampen in Fochteloo. Daarom ben ik zijdelings geïnteresseerd in het plan van de Molukse gemeenschap in Oosterwolde om Bewoners aan het woord – deel 2, pilot evaluatie opbouwwerk 2020-2021

21

een muziekkoepelachtige marktplaats als ontmoetingsplek te realiseren. Dat dreigt nu planologisch vast te lopen. Nu komt het erop aan dat de gemeente afstapt van de oude manier van regelgeving met allemaal loketten. Uitgangspunt is één loket en één regelgeving: de omgevingswet. Ik zeg: ga in overleg; we gaan er hiervan uit dat de burger een reëel, gezond en gegrond voorstel doet. Wees positief en doe maar gewoon. Kijk naar de gedachte erachter en vraag niet om moeilijke projectplannen. Dat is hun bescheidenheid, ze hoeven niet zo nodig op de voorgrond. Houd er alleen rekening mee dat ze hun eigen feestje willen vieren als het er staat. Ze hechten aan de eigen identiteit. Ik ben overigens wél positief over de Gemeente hoor. Ik denk niet dat ze zo star zijn als het nu klinkt. Maar je moet overleggen. Met de discussie over de bestuurscoach heb ik me niet al te nadrukkelijk bemoeid. Het plan had te maken met een aparte taak en functie van iemand die besturen kon begeleiden. Ik dacht toen: als je dat in een projectplan giet met centen erbij, dan krijg je niets. Integreren in de toekomstplannen van het opbouwwerk is beter. Daar zijn ze op doorgegaan en ik vind het verstandig om die zwaai te nemen. In Appelscha zijn ze begonnen met hun ontmoetingskamer. Dat is een goed ding, hoewel ik wel mijn vraagtekens heb bij het percentage inwoners van Appelscha dat er zal komen.

Maar een ontmoetingskamer met veertig mensen is óók iets. Plaatselijk Belang in Appelscha heeft in zekere zin concurrentie van de ondernemers daar. Ze zijn maar kleine wieltjes in een uurwerk. Het is dankzij het opbouwwerk dat er nu iets staat. Men had wél de gedachte, maar wist niet hoe er te komen. Oosterwolde-Noord zocht ook een eigen ruimte. Die kregen te maken met de visie van zorghuizen, met bouwkundige plannen die mee verhuizen. Concurrentie in de zorg is ook een ding. ZuidOostZorg is gestart met een dagopvang voor thuiswonende licht-dementerende ouderen. Die zijn verkeerd bezig, denk ik dan. Waarom laten ze hun eigen bewoners daar niet gebruik van maken terwijl ze deze doelgroep overlaten aan één van de vele kleinschalige particuliere initiatieven (bijvoorbeeld in een van de vele zorgboerderijen)? Daar kunnen mensen al of niet iets met dieren doen, of gewoon buiten zijn. Dat sluit aan bij datgene waarvan deze gemeente goed is voorzien, in plaats van onder hun duiven te schieten.” Voorlopig gaan we door “We hebben het erover gehad of het nodig is om als begeleidingscommissie door te gaan. Voorlopig gaan we door als klankbord, er was niemand die aarzelde. De mannen komen problemen tegen. Ze hebben ons nodig voor de evaluatie; ze moeten een verslag leveren richting de politiek: dit hebben we gedaan en dit hebben we nog nodig.

Wij zijn een morele steun en een kennissteun voor deze mannen. Stuk voor stuk zijn we lang zittende bezige baasjes met ervaringskennis. Als het moet kunnen we ook elkaar tegengas geven: nu overdrijf je een beetje. Het moet meer bekend worden, dat je aan deze twee mannen iets kunt hebben. Dorpsbelangen zullen struikelen over een gebrek aan vrijwilligers, daar moet iets op gevonden worden. Fochteloo is zo’n voorbeeld van een dorp waar de gemiddelde leeftijd een dingetje wordt. Jongeren trekken weg. Zelf ben ik inmiddels demissionair voorzitter zoals dat heet. We kunnen geen vervanging vinden. Zo lang de leemte er is draaien we door, maar ik onderneem geen initiatieven meer.”

22

Bewoners aan het woord – deel 2, pilot evaluatie opbouwwerk 2020-2021

4. Conclusies en aanbevelingen 4.1 Wat vertellen de verhalen over wat leeft en speelt bij bewoners in wijken en dorpen? 4.1.1 Conclusies Uit de verhalen komen thema’s naar waar bewoners en initiatieven tegenaan lopen en mee worstelen. In deze paragraaf schetsen we deze in 5 thema’s:

1. Bewoners willen vooral concreet bezig zijn, maar organisatie en samenwerking zijn ook nodig • • • • • • • •

Weinig inwoners willen nog bezig zijn met belangenbehartiging en beleidsbeïnvloeding; De organisatie van plaatselijk belang en de samenwerking met inwoners moet hier en daar onder de loep genomen worden. Er is weinig animo voor bestuurlijke en vertegenwoordigende taken: voorzitters, penningmeesters en secretarissen voor vrijwillige besturen zijn soms moeilijk te vinden. Inwoners willen vooral als vrijwilliger bijdragen aan concrete activiteiten. Nieuwe vormen van vrijwillige inzet zijn nodig. Samen zoeken naar waar de energie zit en deze benutten. Inzetten van nieuwe manieren om vrijwilligers te werven en te behouden. Initiatieven willen graag aansluiten bij de behoeften van (andere) bewoners. Het is van belang dat nieuwe initiatieven lokaal samenwerken met bestaande activiteiten en voorzieningen.

2. Er is behoefte aan gelijkwaardige samenwerking met organisaties en overheidsinstellingen • • • •

Inwoners voelen zich regelmatig niet gehoord of serieus genomen door de gemeente. De provincie kiest een heel formele opstelling wanneer inwoners overlast aankaarten. Er wordt veel gepraat óver bewoners en initiatieven, maar weinig mét bewoners en initiatieven. De samenwerking en communicatie van vrijwilligersinitiatieven met andere organisaties (woningcorporatie, zorg, ondernemers) kan soepeler.

3. Realiseren van ontmoetings (plekken) • • • • • •

In verschillende dorpen en wijken is behoefte aan een eigen plek voor ontmoeting en binding. Op verschillende plekken wordt hier al aan gewerkt. Lokale activiteiten zijn nu versnipperd. Door een ontmoetingsplek wordt verbinding tussen mensen, initiatieven en activiteiten makkelijker. Bewoners hebben behoefte aan (nieuwe) contacten en verbinding. Er zijn netwerken en kennis die gedeeld kunnen worden. Een ontmoetingsplek moet goed aansluiten bij behoeften van bewoners. Mét elkaar praten en niet óver elkaar in de buurt of het dorp. Zorgen dat mensen van verschillende achtergronden en leeftijden elkaar ontmoeten.

Bewoners aan het woord – deel 2, pilot evaluatie opbouwwerk 2020-2021

23

4. De ingewikkeldheid van regelgeving, fondsenwerving en financiën •

•

Ingewikkelde regels en procedures schrikken mensen af om initiatieven of activiteiten te ontplooien, maken dat ze geen zitting willen nemen in een bestuur of bezorgen hen een hoop stress. Het gaat bv om fondswerving, financiën, verzekeringen, vergunningen, aansprakelijkheid, onderhoud, oprichten stichting, opstellen samenwerkingsovereenkomst.

5. Welzijn-gerelateerde aandachtspunten •

•

Inwoners signaleren soms (individuele) problematiek, bv eenzaamheid, drugs, psychische problemen, overbelasting mantelzorgers. Daar willen zij dan graag op inspelen maar weten niet hoe. De integratie en participatie van nieuwkomers kan meer aandacht krijgen.

4.1.2 Aanbevelingen Ad 1 Bewoners willen vooral concreet bezig zijn, maar organisatie en samenwerking zijn ook nodig

a. Ondersteun organisaties en verenigingen bij het vormgeven van een nieuwe aanpak rond vrijwilligerswerk. b. Help Plaatselijk Belang-besturen en andere besturen met nieuwe wijzen van inrichten van het werk samen met de inwoners. c. Geef meer aandacht aan ‘bestuurscoaching’ door het opbouwwerk. d. Probeer een netwerk van deskundige vrijwilligers op te richten die organisaties willen helpen met hun specifieke expertise of mogelijkheden.

Ad 2 Er is behoefte aan gelijkwaardige samenwerking met organisaties en overheidsinstellingen

Gemeente en professionele organisaties (welzijn, zorg, ondernemers): a. Neem inwoners serieus en ga een gelijkwaardige relatie aan. b. Geef het goede voorbeeld, practice what you preach. Handel naar de kernwaarden van de organisatie (Kernwaarden van de gemeente zijn bv. vertrouwen in inwoners, samenwerken, durven doen wat nodig is, vertrekken vanuit de leefwereld, lef/sturen op effect). c. Durf je kwetsbaar op te stellen. d. Durf te kijken naar belemmeringen binnen de eigen organisatie die ‘Nieuw Samenspel’ (samenwerking tussen bewoners, organisaties en gemeenten) in de weg staan.

Ad 3 Realiseren van ontmoetingsplekken

Gemeente: a. Durf de keuze voor ontmoetingsplekken neer te leggen bij bewoners. b. Zoek actief mee naar een oplossing wanneer er belemmeringen zijn.

Ad 4 De ingewikkeldheid van regelgeving, fondsenwerving en financiën

a. Ontzorg vrijwilligers voor wat betreft ingewikkelde regelgeving en procedures. Zorg voor ondersteuning door de gemeente, opbouwwerkers of vrijwillige of professionele experts.

Bewoners aan het woord – deel 2, pilot evaluatie opbouwwerk 2020-2021

24

Ad 5 Welzijn-gerelateerde aandachtspunten

a. Inwoners(groepen) kunnen in hun dorp/wijk (in samenspraak met professionals) onderzoeken of initiatieven ontplooid kunnen worden om anderen te helpen. b. Dorps- en wijkgenoten zijn ook vaak bereid om elkaar te helpen. c. De gemeente kan er beter voor zorgen dat inwoners goed weten waar ze met welke zorg of vraag terecht kunnen.

4.2 Wat vertellen de verhalen over (f)actoren die belemmerend of stimulerend werken op het realiseren van ambities van initiatieven 4.2.1 Conclusies Belemmerende & stimulerende (f)actoren spelen op verschillende niveaus: • In de samenwerking tussen bewoners (microniveau); • In de samenwerking tussen bewoners en organisaties (mesoniveau); • In de samenwerking van bewoners en gemeente (macroniveau).

Belemmerende (f)actor

Stimulerende (f)actor

Micro

Micro

• • • • •

Functioneren besturen (zakelijk en interne gerichtheid), daardoor geen aanwas jonge mensen; Behartigen individueel belang in plaats van collectief belang; Emoties: angst om aansprakelijk gesteld te worden; Verbinding kwijt zijn met bewoners, missen ontmoetingsplek; Versnippering van informatie activiteitenaanbod.

Meso

• • •

• • • •

Meso Onbekendheid meerwaarde opbouwwerk; Concurrentie in de zorg; Handelen vanuit organisatiebelang.

• • • • •

Macro

• • •

Gebruik maken van aanwezige talenten, gebruik maken van verschillen zoals in het verhaal van Langedijke; Krachten bundelen zoals in Appelscha en Makkinga; Saamhorigheid bevorderen zodat je meer voor elkaar krijgt ; Een dorpskamer waar alles samen kan komen.

Beroep kunnen doen op Opbouwwerk; Horizontale verhouding met opbouwwerk: iemand die naast bewoners staat en het beste van zichzelf geeft; Deel zijn van en deelnemen aan netwerken en samenwerkingsverbanden; Samenwerken vanuit praktijksignalen Elkaar kennen, elkaar ontmoeten, ervaringen uitwisselen zoals in Haulerwijk.

Macro Hokjesdenken; Wet- en regelgeving; Bezuinigingen op sociale basis.

•

In gesprek gaan, luisteren naar en verplaatsen in bewoner.

Bewoners aan het woord – deel 2, pilot evaluatie opbouwwerk 2020-2021

25

4.2.2 Aanbevelingen Ad Microniveau: Samenwerking tussen bewoners

a. Wees niet bang voor het onbekende, durf te dromen; b. Verbind je écht aan een initiatief. Geef het beste van jezelf, wees authentiek.

Ad Mesoniveau: Samenwerking tussen bewoners en organisaties a. Neem elkaar serieus. Luister, waardeer elkaars inbreng; b. Zorg voor goede onderlinge communicatie; c. Werk samen, neem deel aan netwerken.

Ad Macroniveau: Samenwerking tussen bewoners en gemeente Zie de aanbeveling in paragraaf 4.1.2.

4.3 Wat vertellen de verhalen over de effecten van de ondersteuning van het opbouwwerk? 4.3.1 Conclusies • • • •

Er is wat in beweging gezet. Mensen zijn uit hun hok gekomen. Voelen zich gesterkt en gesteund, gehoord en gezien . Mensen durven te dromen; de drive is er Er is sprake van persoonlijke ontwikkeling van bewoners, bewoners zijn gegroeid; zijn anders gaan denken en doen De samenwerkingsbereidheid van bewoners is enorm Mooi om te zien dat indicatoren die bewoners noemen sporen met die van de opbouwwerkers

Indicatoren Bewoners

• • • • • • • •

Ideeën zijn verder gebracht Deuren gaan open Iets gekregen, waarop je kunt doorborduren Samen dingen voor elkaar gekregen Mensen zijn verbonden Samen de schouders eronder Krachten gebundeld Verder geholpen

Indicatoren Opbouwwerk • • • • • • •

Inwoners zijn tevreden over resultaten Inwoners voelen zich gehoord en betrokken Het draagvlak voor initiatieven is vergroot Meer bewoners zijn actief geworden in het dorp ideeën zijn uitgewerkt, dromen zijn werkelijkheid geworden Inzichtelijk is geworden wat bewoners zelf kunnen en waarvoor ondersteuning nodig is Bewoners zijn er meer voor elkaar

4.3.2 Aanbevelingen (algemeen) Iets extra’s – een stimulans – blijft nodig, want de situatie in wijken en dorpen verandert continu. Mensen, veelal vrijwilligers, vliegen in en uit, haken aan en af. Het is continu nodig om (het kapitaal van) bewoners te blijven versterken. De rol en de aard van de ondersteuning van het opbouwwerk kan wel veranderen al naar gelang de situatie hierom vraagt. In de volgende paragraaf wordt dit aan de hand van een voorbeeld toegelicht.

Bewoners aan het woord – deel 2, pilot evaluatie opbouwwerk 2020-2021

26

• • • •

Zie bewoners als samenwerkingspartners en benader hen als volwaardige samenwerkingspartners. Beschouw bewoners als held in dorps- en wijkontwikkeling en het opbouwwerk als medestander (een helpende, dienende rol). Waardeer en evalueer de rol van de begeleidingscommissie. Focus op resultaten op lange termijn.

5. Doorkijk naar de toekomst Het nut en noodzaak van de inzet opbouwwerk heeft zich de afgelopen anderhalf jaar bewezen, gezien de verhalen en uitkomst van het rapport. Structurele inzet verdient aanbeveling omdat in een aantal dorpen en wijken een begin is gemaakt met initiatieven en processen die een lange adem vereisen. Als nú de ondersteuning wordt verminderd, of in het slechtste geval helemaal wordt gestopt, zullen deze initiatieven en ingezette processen worden vertraagd of verdwijnen. Want wie gaat er dan naast die bewoners staan? Het is nu de tijd om te gaan oogsten, om de investering terugbetaald te krijgen. Een Dorpskamer in Appelscha, een mooi leefbare wijk in het Haerenkwartier, uitbreiding van de samenwerking in Makkinga, een stillere weg in Noord en wellicht een Baileo in de toekomst. Maar daarmee is het niet klaar, want nieuwe ontwikkelingen vragen weer om andere ondersteuning die de initiatieven verder kan brengen.

5.1 Concrete vervolgstappen: -

-

-

-

Inzet van het opbouwwerk bij het realiseren van de functie van bestuurscoach. Ondersteuning bij het realiseren van verschillende ontmoetingsruimten, Appelscha, Oosterwolde Noord en Noord Oost en het Haerenkwartier. Samen met bewoners werken aan het nieuwe samenspel: samenwerken op basis van gelijkwaardigheid, inwoners, organisatie en gemeente. Dit geldt voor de meeste dorpen maar is nu concreet in Haulerwijk, Makkinga en Appelscha. Leren van elkaar blijft een belangrijk onderwerp. Het opbouwwerk kan hierbij stimuleren en faciliteren zodat mooie praktijkvoorbeelden inspireren voor dorpen en wijken in de gemeente Ooststellingwerf. Samenwerking met dorpencoördinatoren intensiveren en verder afstemmen, zodat er complementair aan elkaar gewerkt kan worden met als doel dat inwoners zich gezien en gehoord voelen. Opbouwwerk vraagt onderhoud: Opbouwwerk begeleidt de processen van initiatieven van inwoners vaak in samenwerking met instellingen en overheidsinstanties. Dat vergt een lange adem en is nooit af, immers elke fase vraagt om andere ondersteuning. Met als voorbeeld het initiatief van de Dorpskamer Appelscha onderscheiden we vier fases: 1. Agenderen, initiëren en inventariseren (dorpsgesprekken in Appelscha). 2. Operationaliseren, concreet en werkbaar maken van de onderwerpen. (formeren van vier werkgroepen in Appelscha waarvan één de werkgroep accommodatie is). 3.

Begeleiding en ondersteuning. Van idee, naar plan, naar realisatie van het initiatief. (proces in Appelscha: het werkelijk realiseren van de dorpskamer).

Bewoners aan het woord – deel 2, pilot evaluatie opbouwwerk 2020-2021

27

4. Adviseren en consulteren. (de dorpskamer is gerealiseerd nu komt het er op aan om goed inhoud te (blijven) geven aan deze nieuwe voorziening).

5.2 Werkgeverschap Bij aanvang van de pilot was het uitgangspunt dat de opbouwwerkers zo onafhankelijk mogelijk hun werk zouden kunnen doen. Een sollicitatiecommissie bestaande uit bewoners van de dorpen en de gemeente benadrukte deze werkwijze. Er werd voor gekozen om de opbouwwerkers onder te brengen bij Scala-Welzijn vanwege het netwerk dat Scala heeft binnen de gemeente Ooststellingwerf. Bovendien zijn er korte lijnen naar het jongerenwerk, de buurtsportcoaches en Plek voor Talent en is er ondersteuning vanuit het management. Dit is tot uiting gekomen in de verschillende activiteiten de afgelopen periode. Daarnaast is de Begeleidingscommissie Opbouwwerk in het leven geroepen om de kwaliteit van de inzet te bewaken, en dicht bij het doel van de inzet te blijven; noem het ‘inhoudelijk werkgeverschap’. De conclusie van de Begeleidingscommissie is dat de opbouwwerkers er goed in zijn geslaagd de onafhankelijkheid te behouden, wat de kwaliteit van het werk ten goede is gekomen zoals blijkt uit de verhalen. De commissie doet de aanbeveling dat de inzet van het opbouwwerk op dezelfde manier wordt voortgezet.

28

Bewoners aan het woord – deel 2, pilot evaluatie opbouwwerk 2020-2021