Antea Group - Buurtbatterij Ooststellingwerf

Belemmeringen Uit een haalbaarheidsstudie van DHV-GL (2018) 22 zijn de grootste barrières voor buurtbatterijen nader onderzocht. Dit onderzoekt wijst de volgende belemmeringen aan als grootste barrières: • Uitblijven van standaarden en open protocollen voor de aansturing van batterijen; • Voor vele toepassingen van opslag zoals congestiemanagement blijkt het lastig de waarde te bepalen, waardoor compensatie vaak (gedeeltelijk) uitblijft. Hierdoor is een business case vaak niet sluitend te krijgen; • Onduidelijke eigenaarschap van elektriciteit opslag. Kansen De huidige projecten waar een buurtbatterij is toegepast betreffen allemaal pilotlocaties. Hierbij is de netbeheerder actief betrokken geweest bij het implementeren en aansturen van de batterij. Op dit moment is het lastig om buurtbatterijen in te zetten voor het oplossen van congestieproblemen. Dit gaat de komende jaren echter wel veranderen, waarbij de eerste stappen gezet zijn in het opstellen van een inpassingskader door de netbeheerders 23 Buurten binnen de gemeente Ooststellingwerf die het meest interessant zijn voor buurtbatterijen zijn wijken waarbij er een concreet transitiepad ligt en de elektriciteitsbehoefte en opwekking zoveel mogelijk zijn vast te stellen. Dit zijn wijken met huizen die goed geïsoleerd zijn, en waarvan duidelijk is welke warmteoplossing zij gaan krijgen.

De wijken die uit de analyse naar voren komen zijn: Appelscha-Noord en Oosterwolde-Biezenkamp. Dit kan echter de komende jaren nog wijzigen als er voor andere warmteoplossingen wordt gekozen of de energielabels van woningen in andere wijken verbeteren. Momenteel liggen er wel kansen voor (buurt)batterijen om elektriciteit meer lokaal vast te houden en als wijk, dorp of gemeente meer zelfvoorzienend te worden. Dit is niet een puur economische afweging, maar een duurzaamheids- of onafhankelijkheidsafweging. Daarnaast kan het helpen de energietransitie meer zichtbaar te maken en de dilemma’s binnen deze transitie uit te leggen. Risico’s De huidige projecten waar een buurtbatterij is toegepast betreffen allemaal pilot locaties. Hierbij is de netbeheerder actief betrokken geweest bij het implementeren en aansturen van de batterij. Uit deze pilots zijn een aantal risico’s gedefinieerd voor de implementatie van buurtbatterijen: • Netbeheerder mag niet actief mee financieren aan buurtbatterij. Bij pilots is dit wel gedaan om de haalbaarheid van buurtbatterijen te onderzoeken, maar voor reguliere projecten is dit wettelijk niet toegestaan. Een marktpartij of gemeente dient dus zelfstandig in de buurtbatterij te investeren.

Dit terwijl de kosten voor het verzwaren van de elektriciteitskabels bij de netbeheerder liggen; • Uit de pilots blijkt dat de business case voor buurtbatterijen lastig rond te krijgen is; • Onzeker hoe lang buurtbatterij congestie kan verhelpen. Na investering kan er mogelijk alsnog congestie optreden als vraag en/of aanbod verder toeneemt; • Inregelen en implementeren buurtbatterij kan in sommige momenten langer duren dan het realiseren van de benodigde netverzwaring. 22 23

DNV-GL (2018) Buurtbatterij: Haalbaarheid en schaalbaarheid van de buurtbatterij, Rapport nr.: 18-0126 Stedin (december 2022) Batterijen inzetten als plus voor het elektriciteitsnet | Stedin

21

datum 9 februari 2023 projectnummer 0479409.100 betreft Buurtbatterij Ooststellingwerf

5.

Conclusies De gemeente Ooststellingwerf heeft ingenieurs- en adviesbureau Antea Group gevraagd de mogelijkheden voor een buurtbatterij binnen de gemeente te onderzoeken. Hierbij was de eerste vraag in welke mate een buurtbatterij kan bijdragen aan het verhelpen of voorkomen van netcongestie. Deze netcongestie vormt nu een risico voor de gemeente Ooststellingwerf voor het behalen van zijn duurzaamheidsdoelstellingen vanuit de RES en transitievisie warmte. Uit het onderzoekt blijkt dat het concept van een buurtbatterij veel mogelijkheden biedt voor het verminderen van netcongestie en andere netwerkproblemen zoals spanningsvariaties. De potentiële toepassingen van een buurtbatterij zijn: peak shaving, congestiemanagement, netstabilisatie, elektriciteitshandel en het verhogen van de eigen consumptie van duurzaam opgewekte elektriciteit. In meerdere pilots is aangetoond dat buurtbatterijen een goede oplossing kan bieden voor netbeheerders voor problemen op het laagspannings- en middenspanningsnetwerk. Hierbij blijkt de locatie van de batterij in het netwerk van groot belang. Het inpassen van buurtbatterijen op locaties die geen pilots betreffen blijkt echter lastig, omdat de netbeheerders niet actief mogen investeren in buurtbatterijen.

Daarnaast blijkt de business case moeilijk positief te maken door het ontbreken van voldoende waardering voor netondersteunende diensten en het inpassen van buurtbatterijen lastig haalbaar te zijn in congestiegebieden. Daarnaast blijkt het momenteel erg lastig voor netbeheerders om de locaties waar netcongestie op laagspanningsniveau gaat plaatsvinden, vroegtijdig vast te stellen. Daarom is het een uitdaging om pro-actief de geschikte locaties voor buurtbaterijen vast te stellen, waardoor buurtbatterijen op laagspanningsniveau vaak reactief netondersteunende diensten kunnen leveren. Het concept van een buurtbatterij blijkt vele mogelijkheden te hebben voor de energietransitie binnen een gebied, echter zijn er een aantal barrières die de implementatie ervan erg lastig maken. Zo verbiedt de wetgeving de netbeheerder om te investeren in elektriciteitsopslag vanwege de splitsing van opwek en transport van elektriciteit. De eerder uitgevoerde projecten met buurtbatterijen in Nederland zijn allemaal pilots geweest waarbij vanwege de pilotstatus afgeweken mocht worden van de wetgeving. Het ontwikkelen van een buurtbatterij ligt daardoor bij een particuliere partij of de gemeente. Bij de ontwikkeling van een buurtbatterij dienen potentiële toepassingen afgewogen te worden omdat toepassingen tegenstrijdige uitkomsten kunnen hebben.

Daarnaast dienen de gebruiksprofielen van de aangesloten partijen met de exploitant gedeeld te worden om goed te kunnen handelen op de lange termijn elektriciteitsmarkten. Het is onzeker of de partijen dit in de praktijk zullen toestaan. Momenteel is het toepassen van buurtbatterijen voor het ondersteunen van het net en het ondersteunen van de energie- en warmtetransitie om bovenstaande redenen niet direct interessant voor de gemeente. Er zijn andere opties (zoals netverzwaring, en cable-pooling) welke ook kansen bieden voor het ontlasten van het elektriciteitsnetwerk. Echter zijn netbeheerders actief bezig met het lobbyen om de buurtbatterij een betere inpassing te geven in het netwerk. Hoe dit eruit komt te zien, wordt de komende jaren duidelijk. Zodra dit duidelijk is, kan opnieuw naar de mogelijkheden van een buurtbatterij voor netondersteunende diensten gekeken worden. Naast de mogelijkheden voor het ondersteunen van het elektriciteitsnet en het vergroten van het getransporteerde vermogen kan een buurtbatterij een positieve bijdrage leveren aan vergroten van de zelfvoorzienendheid binnen de gemeente. Voor grootverbruikers kan dit al interessant zijn, echter worden batterijen daar vaak ingezet ten gunste van de klant en niet als buurtbatterij.

Een batterij achter de meter van een grootverbruiker helpt de energiehuishouding van de grootverbruiker, kan de zelfvoorzienendheid vergroten, kan leiden tot minder piekvermogensvragen uit het netwerk en biedt de klant de mogelijkheid de inkoop- en verkoopmomenten van elektriciteit los te koppelen van opwek- en verbruikmomenten, wat momenteel met de hoge elektriciteitsprijzen financieel interessant is. Een buurtbatterij kan ook als educatiemiddel ingezet worden om de uitdagingen van de energietransitie uit te lichten. De keuze van de gemeente Ooststellingwerf voor een buurtbatterij kan dus vooral onderbouwd worden met gemeenschappelijke waarden (meer zelf opgewekte elektriciteit lokaal vasthouden en educatie), en minder met economische of netwerk-technische redenen. Momenteel is er sprake van congestie voor het terugleveren van elektriciteit en in veel mindere mate in het leveren van elektriciteit. Dit kan echter snel veranderen als er besloten wordt veel processen (zoals de warmtevraag) in de gemeente te elektrificeren. De gemeente doet er daarom verstandig aan de toekomstplannen centraal aan te sturen in samenspraak met Liander. Op deze wijze kan programmamatig de verduurzaming binnen de gemeente parallel opgepakt worden met de benodigde uitbreidingen van het elektriciteitsnetwerk.

22

datum 9 februari 2023 projectnummer 0479409.100 betreft Buurtbatterij Ooststellingwerf

6.

Aanbevelingen Op basis van het onderzoek komt ingenieurs- en adviesbureau Antea Group met een aantal aanbevelingen voor de buurtbatterijen binnen de gemeente Ooststellingwerf. De problemen van de energietransitie zijn op verschillende schaalniveaus te merken. ingenieurs- en adviesbureau Antea Group adviseert de gemeente Ooststellingwerf een programmamatige aanpak op te stellen op basis van de volgende stappen: 1. Breng alle ontwikkelingen op energetisch niveau in kaart: a. Duurzaamheidsbeleid: van gas af, RES, isoleren, elektrische mobiliteit, etc.; b. Wensen vanuit bedrijven: groei, elektrificatie van processen, mobiliteit; c. Wensen vanuit bewoners: van gas af, elektrische mobiliteit, zonnepanelen. 2. Probeer als gemeente de plannen te vertalen naar een transitiepad, welke kant gaat welke wijk op. Probeer hier als gemeente sturende rol in te nemen. Welke gebieden doorlopen wanneer de gewenste transitie en verbind transities zo veel mogelijk integraal aan elkaar. Door het integraal op te pakken en een transitiepad uit te stippelen per wijk, voorkomt de gemeente dat er gedurende de transitie onvoorziene ontwikkelingen plaatsvinden die tot congestie leiden en de transitie vertragen. 3. Deel transitievisie met netbeheerders om zo de huidige status van het netwerk met de toekomstige situatie te vergelijken.

Stel met netbeheerders vast wat er nodig is om de toekomstvisie mogelijk te maken. De netbeheerder kan daarbij aangeven voor welke gebieden het huidige netwerk een probleem gaat vormen. Door dit samen met de netbeheerder op te pakken, kan er proactief aan het elektriciteitsnetwerk worden gewerkt om toekomstige problemen te voorkomen. Op deze wijze wordt de kans verkleind dat de beschikbare transportcapaciteit een belemmerende factor gaat zijn voor de energietransitie binnen de gemeente Ooststellingwerf. 4. Stem met netbeheerder de prioritering van de werkzaamheden af. Wanneer worden welke problemen in het netwerk opgelost. Hierbij zullen naar verwachting de volgende opties naar voren komen: a. Aantal wijken zullen relatief weinig problemen ondervinden bij het uitvoeren van de gewenste transitie. Vanuit de warmtetransitie zijn dit de wijken met collectieve warmteoplossingen zoals Oosterwolde- Prandinga, het centrum, Duistereweg, Snellingerdijk en Zuid en HaulerwijkSinnehiem Dit houdt in dat er geen actie ten aanzien van het elektriciteitsnetwerk nodig is. Wel is het wenselijk is als gemeente te blijven monitoren, aangezien problemen zich op verschillende niveaus kunnen voordoen. b. Aantal wijken zullen naar verwachting op relatief korte termijn door Liander van congestie worden verlost.

Zoek hier gezamenlijk met de wijk naar de mogelijkheden om op korte termijn energie te besparen, of piek vraag / aanbod te verlagen om op deze wijze ruimte op het netwerk vrij te spelen voor de transities. Vervolgens zijn de problemen structureel opgelost nadat de netverzwaring is doorgevoerd. c. Voor de gebieden waarbij de problemen op het netwerk niet snel genoeg opgelost worden kan de gemeente in samenspraak met de buurt opzoek gaan naar alternatieve oplossingen zoals: i. Verlagen van piekbelastingen door achter de meter te optimaliseren door middel van bijvoorbeeld: bedrijfsprocessen optimaliseren, batterijen of andere technologieën; ii. Energie besparen (altijd wenselijk); iii. Onderzoek mogelijkheden buurtbatterij in samenspraak met regionale netbeheerder. Advies van Ingenieurs- en adviesbureau Antea Group is om zelf als gemeente de regie in handen te nemen om sturing te geven aan de gewenste ontwikkelingen (bijvoorbeeld: welke wijken krijgen warmtepompen of laadpalen). Bij deze sturing is het wenselijk de regionale netbeheerder te betrekken. Zaken die de gemeente nu al kan oppakken, welke niet tegenstrijdig zijn met toekomstige plannen zijn: het proactief ondersteunen van energiebesparingsprojecten, en optimalisatie van energie achter de meter om zo vermogenspieken te verlagen.

De ruimte die hierbij vrijkomt kan ingezet worden om de extra vraag vanuit warmtepompen (deels) op te vangen. En voor die locaties waarin dat niet voldoende is, kan de gemeente samen met de netbeheerder zoeken naar alternatieve oplossingen zoals (buurt)batterijen, monitor daarbij de ontwikkelingen ten aanzien van het beleidskader batterijen vanuit de netbeheerders. De wijken die interessant zijn om alternatieve oplossingen voor te zoeken zijn wijken waar het toekomstbeeld (relatief) goed bekend is waardoor de gekozen alternatieven optimaal ontworpen kunnen worden voor een toekomst vaste implementatie.

23

datum 9 februari 2023 projectnummer 0479409.100 betreft Buurtbatterij Ooststellingwerf

Bijlage

Figuur 10: Het elektriciteitsnetwerk in vogelvlucht24

Figuur 11: Indicatie van relatie tussen elektriciteits- en gasnet25

24 25

RES Fryslân, (2021), Achtergronddocumenten RES 1.0 Fryslân RES Fryslân, (2021), Achtergronddocumenten RES 1.0 Fryslân

24

Over Antea Group Antea Group is het thuis van 1500 trotse ingenieurs en adviseurs. Samen bouwen wij elke dag aan een veilige, gezonde en toekomstbestendige leefomgeving. Je vindt bij ons de allerbeste vakspecialisten van Nederland, maar ook innovatieve oplossingen op het gebied van data, sensoring en IT. Hiermee dragen wij bij aan de ontwikkeling van infra, woonwijken of waterwerken. Maar ook aan vraagstukken rondom klimaatadaptatie, energietransitie en de vervangingsopgave. Van onderzoek tot ontwerp, van realisatie tot beheer: voor elke opgave brengen wij de juiste kennis aan tafel. Wij denken kritisch mee en altijd vanuit de mindset om samen voor het beste resultaat te gaan. Op deze manier anticiperen wij op de vragen van vandaag en de oplossingen voor morgen. Al 70 jaar.

Contactgegevens Monitorweg 29 1322 BK Almere P O box 10044 1301 AA Almere E. Soren.Winkel@AnteaGroup.nl

Copyright © 2023 Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar worden gemaakt door middel van druk, fotokopie, elektronisch of op welke wijze dan ook, zonder schriftelijke toestemming van de auteurs. De informatie die in dit rapport is opgenomen is uitsluitend bestemd voor geadresseerde(n) en kan persoonlijke of vertrouwelijke informatie bevatten. Gebruik van deze informatie, door anderen dan de geadresseerde(n) en gebruik door hen die niet gerechtigd zijn van deze informatie kennis te nemen, is niet toegestaan. De informatie is uitsluitend bestemd om te worden gebruikt door de geadresseerde, voor het doel waarvoor dit rapport is vervaardigd. Indien u niet de geadresseerde bent of niet gerechtigd bent tot kennisneming, is openbaarmaking, vermenigvuldiging, verspreiding en/of verstrekking van deze informatie aan derden niet toegestaan, tenzij na schriftelijke toestemming door Antea Group en wordt u verzocht de gegevens te verwijderen en direct een melding te maken bij security@antegroup.nl. Derden, zij die niet geadresseerd zijn, kunnen geen rechten aan dit rapport ontlenen, tenzij na schriftelijke toestemming door Antea Group.

www.anteagroup.nl