Agendabundel

Thuisbesparen beurs Om inwoners van de gemeente inzicht te geven in de mogelijkheden over verduurzaming en hen te voorzien van onafhankelijk advies van lokale initiatieven en ondernemers, is er in maart 2022 een energiemarkt georganiseerd. Op deze markt kwamen verschillende bedrijven bijeen die advies konden geven over verschillende duurzame maatregelen. In totaal zijn hiermee 196 huishoudens bereikt. Collectieve inkoopactie

De Collectieve Inkoopactie heeft inwoners de mogelijkheid geboden om advies in te winnen over energiebesparende- of verduurzamingsmaatregelen aan de woning, door kennis te maken met lokale uitvoerders. In totaal hebben 301 huishoudens deelgenomen aan dit project. Fietsroute duurzame gebouwen Tijdens deze fietsroute langs duurzame gebouwen op 21 mei 2022 konden inwoners van Ooststellingwerf bij woningen van hun buren of andere typen gebouwen in de gemeente kijken, die op verschillende wijze zijn verduurzaamd. Op deze manier kwamen nieuwsgierige inwoners in contact met ervaringsdeskundigen uit hun eigen omgeving. In totaal zijn er 12 mensen op afgekomen. Zie ook Fietstocht langs duurzame gebouwen in Oosterwolde | Gemeente Ooststellingwerf Duurzame Huizen Route Ooststellingwerf doet jaarlijks mee aan de Nationale Duurzame Huizen Route. Wij ondersteunen het initiatief en moedigen inwoners aan om hun duurzame voorbeelden via de Nationale Duurzame Huizen Route te delen. Zie ook: Woning verduurzaamd? Help jouw buurtgenoten op weg! | Gemeente Ooststellingwerf KoploperProject Het Koploperproject is een netwerk van meer dan 200 duurzame bedrijven en organisaties in Fryslân: MKB, gemeenten, zorginstellingen, scholen en woningcorporaties. Het netwerk wisselt informatie uit en werkt samen aan energiebesparing.

In Ooststellingwerf hebben we de afgelopen jaren 3 koploperprojecten georganiseerd voor ondernemers met ongeveer 15 deelnemers per keer (totaal dus ± 45 deelnemers aan het koploperproject in Ooststellingwerf). In 2024 start een nieuwe ronde van dit project met hopelijk weer 15 nieuwe deelnemende ondernemers uit Ooststellingwerf. Energie voor het MKB Het project ‘Energie voor MKB’ heeft als doel om bedrijven in de gemeente Ooststellingwerf inzicht te geven in het energieverbruik en hoe dit kan worden teruggebracht naar energieneutraal. We hebben dit project georganiseerd in 2017 met 14 deelnemende bedrijven uit verschillende sectoren; landbouw, gezondheidszorg, industrie en dienstverlening. Resultaat: • bezoek van een onafhankelijke energie-expert aan bedrijven; • onderzoek naar energiebesparing, opwekkingsmogelijkheden en afbouwen van aardgasgebruik; • maatwerkadvies met alle maatregelen op een rij en de bijbehorende subsidies en fiscale regelingen die van toepassing zijn; • een energielabel van bedrijfspanden; • inzicht in verduurzaming van het wagenpark en energie inkoop.

Duurzame energieopwekking Transitievisie Warmte In 2050 moeten alle woningen in Nederland van het aardgas af zijn. Maar hoe en wanneer koppel je woningen los van het aardgas? Wat is het alternatief en wat is haalbaar en betaalbaar voor iedereen? De gemeenten Opsterland, Weststellingwerf en Ooststellingwerf werken samen en hebben een Transitievisie Warmte opgesteld die antwoord geeft op deze vragen. Zie ook https://transitievisiewarmte-owo.ireporting.nl/ Momenteel werken we in OWO-verband samen aan de uitvoering van deze visie. Samen doen geeft energie – project Regiodeal In de Regiodeal Zuidoost Friesland werken vijf gemeenten samen met de Hanzehogeschool Groningen aan oplossingen voor duurzame energie. De opzet van het project is het analyseren van energieoplossingen per wijk of dorp en het in kaart brengen van de partijen die een rol kunnen en willen spelen bij de realisatie. Het project is zoveel mogelijk gebaseerd op samenwerken zodat bewoners en andere betrokkenen vanaf het begin meedenken en -beslissen over de oplossing die voor hun situatie het meest geschikt is. Onderzoekers van de Hanzehogeschool ondersteunen hierbij. Zij reiken de instrumenten aan om tot duurzame energiekeuzes te komen. In Ooststellingwerf zijn we in gesprek met Oldeberkoop voor de uitvoering van dit project.

Regionale energiestrategie (RES) Samen met alle Friese gemeenten, de provincie Fryslân, het Wetterskip Fryslân en de Friese Energie Alliantie (FEA) hebben we meegewerkt aan het opstellen van de Regionale energiestrategie (RES). De RES is vastgesteld in april 2021. In deze strategie staat de bijdrage vanuit de regio Fryslân aan de landelijke doelstelling uit het Klimaatakkoord voor opwekking van duurzame elektriciteit. Zie ook: RES Fryslân (resfryslan.frl) Het bestendigen van de Friese samenwerking voor de regionale energiestrategie is vormgegeven in de Friese Energietafel. Binnen De Friese Energietafel (FET) bundelen we de krachten, kennis en kunde van alle betrokken partijen (provincie, Friese gemeenten, het waterschap, natuurorganisaties, netbeheerders, bedrijven, inwoners). De FET zorgt voor regie, samenhang en een integrale aanpak van de diverse energievraagstukken. Hiermee is samenwerking niet alleen verstevigd op het gebied van duurzame opwek door zon en wind (RES), maar voor de gehele energietransitie, denk aan de warmtetransitie, energiebesparing, de energie-infrastructuur en lokaal eigenaarschap in Fryslân. Kleine windmolens In Ooststellingwerf willen een aantal agrarische ondernemers kleine windturbines plaatsen om duurzame energie op te weken voor eigen gebruik. De provincie Fryslân maakt plaatsen van deze kleine windturbines sinds juli 2020 mogelijk.

Om een uitgebreide gemeentelijke procedure bij het aanvragen van een omgevingsvergunning met hoge leges te voorkomen hebben we een paraplu-bestemmingsplan voor windturbines in Ooststellingwerf opgesteld. Sindsdien is er voor circa tien kleine windturbines een omgevingsvergunning verstrekt. Opwekking biogas en groengas Monomestvergisting draagt op een positieve manier bij aan klimaatdoelstellingen door de reductie van emissies, de productie van groene energie en het sluitend maken van kringlopen. Daarnaast reduceert het stankoverlast en transportbewegingen. Op dit moment zijn er in onze regio tientallen agrariërs die een vergunning aangevraagd (en gekregen) hebben voor een mestvergister op eigen erf. Hier wordt biogas gemaakt en via leidingen naar een opwaardeerunit getransporteerd, waar het als groengas in het net zal worden geïnjecteerd. Via een coöperatief model zijn agrariërs in staat om op deze manier een nieuw verdienmodel te creëren.

Waterstofpilot In de gemeente Ooststellingwerf hebben Netwerkbedrijf Alliander en ontwikkelaar GroenLeven een pilot gerealiseerd voor de productie van waterstof uit zonne-energie. De gemeente heeft dit proces gefaciliteerd. De installatie in Oosterwolde is de allereerste binnenlandse waterstoffabriek naast een zonnepark in Nederland. Zie ook: Home - Sinnewetterstof Waterstofwerkplaats Vanuit de aanwezigheid van de bovengenoemde waterstofpilot proberen we een zogenaamde waterstofwerkplaats te realiseren. De ambitie van het project is een werkplaats te realiseren voor studenten, ondernemers, inwoners, etc. waar men veilig kan kennismaken met waterstof. Het is een plek om elkaar te vinden en samen te werken in de ontwikkeling van waterstofgebruik en –opslag. Waterstofexpeditie Eind 2021 hebben we een waterstofexpeditie georganiseerd voor het onderwijs en bedrijfsleven. Zie ook: Onderwijs en bedrijfsleven samen op waterstofexpeditie | Gemeente Ooststellingwerf Smart-Grid Smart-Grid zijn slimme energienetwerken om vraag en aanbod van energie op lokaal niveau op elkaar af te stemmen. In deze pilot monitoren we vijf vergelijkbare huizen binnen de gemeente waarbij elk van deze huizen een andere bron van opwek en opslag heeft. De pilot moet inzicht geven in nieuwe vormen van opwek en opslag voor inwoners, en in hoeverre deze (vernieuwende) opties het elektriciteitsnet kunnen ontlasten.

Woningcorporatie Actium gaat bijvoorbeeld binnen de pilot Smart-Grid experimenteren met de opslag van warm water. Pilot thuisbatterij Samen met de Rabobank zijn we een pilot gestart met de plaatsing van thuisbatterijen. Tien koopwoningen worden voorzien van een thuisbatterij met als doel om gebruikerservaring op te doen en te onderzoeken of dit een oplossing kan zijn in de netcongestie. Analyse buurtbatterij In 2023 hebben we een analyse afgerond naar de mogelijkheden voor een buurtbatterij in Ooststellingwerf. Tijdens de themabijeenkomst over de energietransitie op 19 september 2023 zijn de resultaten van dit onderzoek toegelicht. Het resultaat van het onderzoek naar de inzetbaarheid van een buurtbatterij binnen de gemeente Ooststellingwerf vindt u in bijlage 1. Regio-analyse Energiesysteem Congestie op het elektriciteitsnetwerk is de grootste hedendaagse uitdaging van de energietransitie. Tijdens de themabijeenkomst over de energietransitie op 19 september 2023 heeft Liander een toelichting gegeven op netcongestie in Ooststellingwerf. Een verdieping van deze presentatie is te vinden in bijlage 2. Zoals aangekondigd in de themabijeenkomst gaat Liander begin 2024 samen met de gemeente Ooststellingwerf en Weststellingwerf een regio-analyse opstellen voor het energiesysteem.

In deze analyse worden alle plannen en ambities die relevant zijn voor de energie-infrastructuur samengebracht en doorgerekend op de impact op het elektriciteitsnet. Hiermee krijgen we een integraal beeld van de energieontwikkelingen en benodigde energie-infrastructuur richting 2030. LED openbare verlichting Het project om alle openbare verlichting in Ooststellingwerf te vervangen door ledverlichting is recent afgerond. Ooststellingwerf is een van de eerste Friese gemeenten die alle openbare verlichting heeft vervangen door ledverlichting.

Duurzame mobiliteit Laadpalen Inwoners van Ooststellingwerf kunnen een openbare laadpaal voor elektrische voertuigen aanvragen. Elke paal heeft twee laadpunten. Een laadpaal aanvragen kan via www.laadpaalnodig.nl, zie ook Laadpaal elektrische voertuigen aanvragen | Gemeente Ooststellingwerf. Daarnaast zijn er bij het gemeentehuis en de Werf aan de Nanningaweg laadpalen geplaatst voor het laden van elektrische auto’s. Deelmobiliteit Vanaf 2021 participeren we in een pilotproject om deelmobiliteit aan te beiden, door de plaatsing van een deelauto bij het gemeentehuis. Voor het vervolg van dit project is het doel om in samenwerking met plaatselijke belangen het aanbod van deelauto’s uit te breiden in de gemeente. Verduurzamen eigen wagenpark Voor ons eigen gemeentelijke wagenpark kijken we op logische vervangingsmomenten naar de mogelijkheden om te verduurzamen. We kijken daarbij niet alleen naar aanschafprijs, maar naar de totale kosten van het voertuig over de hele periode van gebruik. Daarbij is de elektrische optie niet altijd duurder. Er wordt een afweging gemaakt tussen financiën, duurzame opties maar ook bruikbaarheid voor de collega’s. Band op Spanning en Slimme bandenpomp Op 16 september 2023 hebben we opnieuw deelgenomen aan de actie Band op Spanning, Tijdens deze actie konden inwoners van Ooststellingwerf gratis hun autobanden op spanning laten brengen.

Daarnaast hebben we sinds deze actiedag een vaste Slimme Bandenpomp op de parkeerplaats bij de winkelboulevard aan de Veengang in Oosterwolde. Hiermee kunnen inwoners ook na de actiedag gratis zelf hun banden op de juiste spanning brengen. Zie ook: Ooststellingwerf krijgt Slimme Bandenpomp & actiedag Band op Spanning | Gemeente Ooststellingwerf Zonnecarport We verkennen momenteel de mogelijkheden voor het realiseren van een zonnecarport in de gemeente Ooststellingwerf. Zonnecarports zijn een voorbeeld van slim multifunctioneel ruimte gebruik. Er wordt stroom opgewekt waar die nodig is (bijvoorbeeld voor het laden van elektrische auto’s), geeft schaduw voor geparkeerde auto’s en speelt in op beleid van de provincie om geen nieuwe zonnepanelen toe te staan op landbouwgrond. Daarnaast heeft de Tweede Kamer begin 2023 ingestemd met een motie voor het verplichten van zonnepanelen boven parkeerterreinen.

Hoe staan we ervoor? CO2 monitor Tijdens de themabijeenkomst over de energietransitie op 19 september 2023 heeft Berenschot een toelichting gegeven het op het CO2 dashboard van Ooststellingwerf. De achterliggende rapportage ‘Ontwikkeling broeikasgasuitstoot gemeente Ooststellingwerf, 1990-2021-2030’ van Berenschot is te vinden in bijlage 3. In deze rapportage wordt gerekend met de meest recent beschikbare cijfers, in dit geval de cijfers tot en met 2021. Het effect van de bovengenoemde projecten uit het Programma Duurzaamheid zijn dus nog niet altijd zichtbaar in deze cijfers. Ten opzichte van 1990 is de uitstoot in 2020 in Ooststellingwerf met 33,6% afgenomen. Nationaal bedroeg de reductie van alle broeikasgassen 24,7%. De afname van uitstoot in Ooststellingwerf is voor een groot deel toe te wijzen aan de opwek van duurzame energie met de zonneparken die de afgelopen jaren zijn gerealiseerd in Ooststellingwerf. Voor de sector elektriciteit bedraagt de reductie van CO2 in 2020 in Ooststellingwerf 103%. Dit is de uitstoot gerelateerd aan het totale elektriciteitsgebruik binnen de gemeente.

In Ooststellingwerf wekken we dusdanig veel elektriciteit op (met name met zonnepanelen) dat op sommige momenten (bijvoorbeeld als de zon veel schijnt) we netto exporteur zijn van elektriciteit en daarmee broeikasgasuitstoot door andere energiebronnen zoals kolencentrales elders in Nederland vermijden. De verwachting is dat de totale CO2 uitstoot in 2030 in Ooststellingwerf verder is afgenomen met 49,9% ten opzichte van 1990. Dit betekent dat we grote stappen zetten in het verminderen van CO2 uitstoot. Ook verwachten we dat met onze inspanningen vanuit het Programma Duurzaamheid het aandeel in het verminderen van uitstoot verder zal toenemen. Tegelijkertijd zien we ook dat we, ondanks onze huidige inspanningen, onze doelstelling om CO2 neutraal te zijn niet halen in 2030. Onderstaande tabel laat de totale uitstoot zien van het aantal kton CO2 van verleden heden en toekomst

uitstoot CO2 in kton 600 500 400 300 200 100 0

1990

2021

2030

Onderstaande grafieken tonen procentueel de uitstoot CO2 per sector voor het genoemde jaar

verleden 1990

24%

56%

10% 10%

landbouw+landgebruik

mobiliteit

gebouwde omgeving

overig

heden 2021

33%

5%

landbouw+landgebruik

42%

8% 12%

mobiliteit

gebouwde omgeving

overig

reductie

overig

reductie

toekomst 2030

35% 50%

5%

8%

2%

landbouw+landgebruik

mobiliteit

gebouwde omgeving

Wat kunnen we doen om ons doel te halen? De sector Landbouw en Landgebruik (en daarbinnen met name de rundveehouderijen) heeft in 2030 naar verwachting het grootste aandeel in de uitstoot van broeikasgassen, met een aandeel van 69% van de totale uitstoot in Ooststellingwerf. Daarna volgen de sectoren mobiliteit en gebouwde omgeving met respectievelijk 16% en 10% van de totale uitstoot in 2030 (zie bijlage 3). Voor de reductie van de uitstoot van broeikasgassen in de landbouw en landgebruik zijn we sterk afhankelijk van de aanpak op het stikstofdossier, de stikstofmaatregelen en de uitvoering van het Fries Plan Landelijk Gebied (FPLG), zie ook de startnotitie Stikstof. We zijn hiervoor mede afhankelijk van EU, Rijk, provincie, bedrijven en inwoners. Om uitstoot in deze sector te verminderen, is het noodzakelijk om te kijken naar de reductie van uitstoot van rundveehouderijen/veehouderijen. Voor de reductie van de uitstoot van broeikasgassen in de energietransitie lijkt er voor Ooststellingwerf ook winst te halen binnen de sectoren Mobiliteit en Gebouwde Omgeving: • Mobiliteit: mogelijk winst te halen bij verkeer op de wegen buiten de bebouwde kom en mobiele werktuigen. Dit is respectievelijk 42% en 23% van de totale uitstoot in 2020 (zie bijlage 3).

• Gebouwde omgeving: mogelijk winst te halen op energiebesparing door isolatie en andere energiebronnen voor verwarming (zie ook Transitievisie Warmte, https://transitievisiewarmteowo.ireporting.nl/).

In de Friese samenwerking van de Regionale Energiestrategie (RES), de Friese Energie Tafel (FET), wordt momenteel door alle betrokken partijen (provincie, Friese gemeenten, het waterschap, natuurorganisaties, netbeheerders, bedrijven, inwoners) gewerkt aan een nieuwe Friese Energievisie. Hierin worden de volgende kenmerken en kansen ten aanzien van de energietransitie in het landelijk gebied weergegeven:

Een belangrijk vraag is hoe het energiesysteem van de toekomst eruit ziet. Door de verschuiving van fossiele brandstoffen naar duurzaam opgewekte energie wordt de noodzaak tot buffering door opslag van energie steeds belangrijker. De zon schijnt niet altijd en ook de wind waait niet elk moment. Voor de toekomst is buffering van energie naast duurzame opwek een belangrijke en bepalende factor. Niet alleen omdat het helpt om netcongestie te voorkomen, maar ook omdat hiermee een voorraad energie wordt opgeslagen die kan worden gebruikt in periodes van geen zon en geen wind (zogenaamde dunkelflaute). Op de korte termijn en middellange termijn is energieopslag in (buurt)batterijen of thuisaccu’s een optie. Voor de lange termijn zijn opslag in waterstofgas of de opslag van warmte in de bodem reële opties. Samen met andere partijen zoals de provincie wordt onderzoek gedaan naar de mogelijkheden van Energiehubs als onderdeel van een Smart-Grid systeem. Een Energiehub is de plek waar lokaal verschillende vormen van opgewekte energie samenkomen met opslagmogelijkheden, om vervolgens dorpen en wijken van energie te voorzien. Een centrale vraag hierin is wel welke rol wij als lokale overheid hierin kunnen en willen nemen. Welke mate van invloed hebben we en waar liggen onze mogelijkheden als lokale overheid om te sturen?

Sturing en mate van invloed De gemeente Ooststellingwerf heeft niet op alle onderdelen van de energietransitie evenveel invloed. Op projecten waarin we zelf het goede voorbeeld geven, bijvoorbeeld door het gemeentelijke vastgoed energieneutraal en CO2-neutraal te maken of ons wagenpark te verduurzamen, hebben we directe invloed. Op de uitstoot van broeikasgassen door energiecentrales, of het verkeer dat over de snelwegen van het Rijk of provinciale wegen rijdt heeft een lokale overheid geen directe invloed. De projecten die nu in uitvoering zijn vanuit het Programma Duurzaamheid hebben als kenmerk dat deze met name indirect sturen op de energietransitie en de reductie van broeikasgassen (enkele projecten zoals verduurzamen vastgoed en wagenpark daargelaten). Bij veel projecten ligt de nadruk nu op stimuleren, faciliteren, initiëren, subsidiëren, lobby, communicatie en bewustwording.

in kton CO2eq.

Onderstaande figuur geeft de mate van invloed van gemeente Ooststellingwerf op de uitstoot in 1990, 2021 en 2030 weer (zie ook bijlage 3). In 2021 heeft de gemeente een grote mate van invloed op 45 kton van de uitstoot en een middelgrote invloed op 75 kton van de bruto uitstoot. Dit bedraagt samen 28% van de totale bruto uitstoot in dat jaar.

Mate van invloed gemeente op uitstoot (totaal)

600 500

482

400 300

320

200

241

100 Bruto Vermeden uitstoot uitstoot

Netto uitstoot

Bruto Vermeden uitstoot uitstoot

1990 Overig

Geen

Netto uitstoot

Bruto Vermeden uitstoot uitstoot

2021 Zeer beperkt

Beperkt

Netto uitstoot

2030 Middel

Groot

Totaal (netto)

Er zijn mogelijkheden om vanuit onze rol als bevoegd gezag sterker en directer te sturen op de reductie van de uitstoot van broeikasgassen. Dit vergroot de mate van invloed. Binnen de sectoren mobiliteit en gebouwde omgeving, waar voor gemeente Ooststellingwerf binnen de energietransitie met name winst te halen is, kunnen we bijvoorbeeld: Mobiliteit • Emissievrije zones voor mobiliteit aanwijzen • De maximum snelheid op wegen buiten de bebouwde kom verder verlagen • Parkeernormen in de gemeente naar beneden bijstellen Gebouwde omgeving • Strenger gaan handhaven op de labelplicht C voor kantoren • Nadenken over regelgeving voor minimale labelplicht woningen binnen de gemeente • Differentiatie in OZB-belasting gebruiken om te sturen op verduurzaming • Aanwijsbevoegdheid gebruik om gebieden gedwongen aardgasvrij te maken en dit vastleggen in omgevingsplan

• •

Vanuit de ruimtelijke ordening, vergunningverlening en grondbeleid voorsorteren op meer ruimtebeslag voor het oplossen van netcongestie door bijvoorbeeld netverzwaring Vestigingsbeleid voor ondernemers aanpassen en richten op duurzame energieneutrale bedrijfsactiviteiten

Landbouw • Veehouderijen reduceren uitstoot Overig • Onderzoeken of alternatieve vormen van opwek (zoals geothermie4 en riothermie5) haalbaar zijn en vervolgens nadenken over oprichten van gemeentelijk warmtebedrijf

4 Geothermie is duurzame warmte uit de ondergrond waarmee je huizen, gebouwen en kassen kunt verwarmen. 5 Riothermie is het verkrijgen van energie (warmte én koelte) uit afvalwater van het riool.

Onderwerpen ter overweging voor de gemeenteraad Vanuit deze startnotitie komen constateringen en onderwerpen naar voren, waarover keuzes gemaakt kunnen worden. Deze leggen we graag voor aan de raad ter overweging: • We halen ons doel niet. Uit monitoring blijkt dat we voortgang boeken in het verminderen van uitstoot van broeikasgassen, maar dat we onze doelstellingen in 2030 waarschijnlijk niet gaan halen. Wat zijn de keuzes die we kunnen en/of willen maken om dichter bij de doelstellingen te komen? • Versnelling energietransitie en de rol van gemeente. Versnelling in de energietransitie is nodig om doelen te halen. Dit vraagt mogelijk ook een andere rol van de gemeente. Onze acties worden nu vooral ingezet vanuit het oogpunt te stimuleren, faciliteren en bewustwording te vergroten. Willen wij als lokale overheid een meer sturende rol innemen in de energietransitie om de beoogde doelen te halen? • Haalbaar en betaalbare transitie. De gemeenteraad vraagt in de Samenwerkingsagenda 2022 – 2026 om een eerlijke energietransitie waarbij betaalbaarheid en het lokaal maximaal profiteren voor iedereen belangrijke uitgangspunten zijn. Bovenstaande onderwerpen met als centrale vraag wat onze rol als lokale overheid hierin is, willen wij graag samen met de gemeenteraad verkennen. Dit op basis van onderstaande drie scenario’s.

Scenario’s • We brengen versnelling aan in de energietransitie, door de huidige uitvoering te intensiveren en nog meer te investeren in projecten die uitgaan van stimuleren, faciliteren en subsidiëren. • We brengen versnelling aan in de energietransitie door te blijven doen wat we nu doen en aanvullend een aantal elementen zelf uit te voeren (bijvoorbeeld zelf energieprojecten ontwikkelen en zelf energieleverancier worden als eigenaar van gerealiseerde projecten) • We brengen versnelling aan in de energietransitie door noodzakelijke maatregelen voor te schrijven vanuit onze rol als bevoegd gezag. Het voorstel is om in overleg met de agendacommissie van de gemeenteraad vier werkvergaderingen te organiseren met de gemeenteraad over het onderwerp Energietransitie in de eerste helft van 2024. Drie werkvergaderingen om de bovenstaande drie scenario’s samen met de gemeenteraad verder te verkennen (één werkvergadering per scenario) en één werkvergadering waarin de opbrengst van de drie voorgaande werkvergaderingen samenkomt en conclusies voor het vervolg kunnen worden getrokken.

Bijlage 1: Buurtbatterij Ooststellingwerf, Onderzoek inzetbaarheid buurtbatterij binnen de gemeente Ooststellingwerf, Antea Group, 2023. Bijlage 2: Op weg naar een flexibel energiesysteem, Hoe benutten we het elektriciteitsnet optimaal?, Liander, 2023. Bijlage 3: Ontwikkeling broeikasgasuitstoot gemeente Ooststellingwerf, 1990-2021-2030, Berenschot, 2023.

Buurtbatterij Ooststellingwerf Onderzoek inzetbaarheid buurtbatterij binnen de gemeente Ooststellingwerf

projectnummer 0479409.100 definitief 9 februari 2023

www.anteagroup.nl

Buurtbatterij Ooststellingwerf Onderzoek inzetbaarheid buurtbatterij binnen de gemeente Ooststellingwerf projectnummer 0479409.100 documentnummer 1.0 definitief 9 februari 2023

Auteurs Søren Winkel Keje Spijkerman

Opdrachtgever Gemeente Ooststellingwerf T.a.v. Arjen Nieveen Postbus 38 8430 AA Oosterwolde FR

Gecontroleerd Dieuwke Martens-Bakker

datum 9 februari 2023

beschrijving Definitief

vrijgave

datum 9 februari 2023 projectnummer 0479409.100 betreft Buurtbatterij Ooststellingwerf

Inhoudsopgave 1.

Inleiding

4

1.1 1.2 1.3 1.4 1.5

Aanleiding Onderzoeksvragen Scope onderzoek Methodiek Leeswijzer

4 5 5 6 6

2.

Buurtbatterij

7

2.1 2.2 2.3 2.4 2.4.1 2.4.2 2.4.3 2.4.4

Achtergrond informatie opbouw elektriciteitsnet Wat is een Buurtbatterij Toepassingen Buurtbatterij Praktijkvoorbeelden NL Etten-Leur Rijsenhout Heiloo Leidsche rijn

7 7 9 11 11 11 12 12

3.

Elektriciteitsnetwerk

13

3.1 3.1.1 3.1.2 3.2 3.3

Problematiek netbeheerder Congestieproblemen op verschillende niveaus Spanningskwaliteitsproblemen in het elektriciteitsnet Visie Netbeheerder op buurtbatterij Rol van Netbeheerder

13 13 14 14 16

4.

Ooststellingwerf

18

4.1 4.2 4.3 4.4 4.5

Toekomstvisie van de gemeente Ontwikkelingen binnen gemeente Netsituatie binnen de gemeente Potentiële rol buurtbatterij Ooststellingwerf Afhankelijkheden / risico’s / kansen binnen gemeente

18 18 19 19 20

5.

Conclusies

22

6.

Aanbevelingen

23

Bijlage

3

datum 9 februari 2023 projectnummer 0479409.100 betreft Buurtbatterij Ooststellingwerf

1.

Inleiding

1.1

Aanleiding Om de klimaatverandering te beperken, is het doel van de Nederlandse overheid om in 2050 CO2 neutraal te zijn. In het jaar 2019 is dit doel vastgelegd in het Klimaatakkoord. Voor het behalen van het Klimaatakkoord moet de gebouwde omgeving een energietransitie doorgaan naar volledige duurzame alternatieven. De transitie van de gebouwde omgeving kent verschillende fases, plannen en uitvoeringsdocumenten, zoals weergegeven in figuur 1. Onderdelen van het transitiepad zijn de regionale energiestrategie (RES) en de Transitievisie Warmte (hierna TVW).

Figuur 1: Overzicht van transitiedocumenten1

Ter invulling van de opgestelde verduurzamingsopgave heeft Gemeente Ooststellingwerf het doel om CO 2 neutraal te zijn in 2030. Om het gestelde doel te bereiken heeft de gemeente de wens om alle benodigde energie duurzaam op te wekken. Daaropvolgend heeft de gemeente de wens om vragers van energie zoveel mogelijk te verbinden met lokale aanbieders van duurzame energie via een slim lokaal energienetwerk. Vanuit de RES komt naar voren dat de verwachte jaarlijkse elektriciteitsvraag binnen de gemeente in 2030 uitkomt op 0,138 TWh. Hiervan wordt 0,096 TWh opgewekt door reeds gebouwde of vergunde opwekprojecten. Om de doelstellingen te behalen dient er dus nog 0,042 TWh aan extra duurzame elektriciteit opgewekt worden. De gemeente zoekt deze extra opwek in meer zonnepanelen op daken, parkeerplaatsen en in veldopstelling. Daarnaast wordt de mogelijkheid voor windmolens onderzocht.2 Eind 2021 heeft Iedere gemeente in Nederland een visie op de warmtetransitie vastgelegd in de TVW. De TVW onderbouwt hoe en met welke duurzame alternatieven de warmtetransitie wordt vormgegeven met bijbehorende tijdslijn op buurtniveau. Uit de TVW van Ooststellingwerf komt naar voren dan het voor de meeste woningen in de gemeente niet interessant is om voor collectieve warmteoplossingen te kiezen, vanwege het ontbreken van duurzame warmtebronnen en de relatief lange afstanden tussen de woningen.

Dit maakt dat veel warmtevraag binnen de gemeente door individuele systemen (bijvoorbeeld all-electric of hybride warmtepompen) opgewekt gaat worden. Deze transitie van verwarmen door middel van elektriciteit in plaats van fossiele brandstoffen, in combinatie met een verdere elektrificatie van mobiliteit en bedrijfsprocessen en de groei van duurzame elektriciteitsopwekking (zonnepanelen en windmolens) binnen de gemeente zorgt ervoor dat er meer elektriciteit getransporteerd moet worden. Deze groeiende behoefte aan transportcapaciteit van elektriciteit zorgt voor overbelaste elektriciteitskabels genaamd netcongestie. De vraag naar transportcapaciteit groeit harder dan de netbeheerders kunnen verhelpen door het verzwaren van de kabels, waardoor de behoefte aan onconventionele oplossingen groeit. Om de beperkte transportcapaciteit op het elektriciteitsnet niet de vertragende factor van de energietransitie in de gemeente Ooststellingwerf te laten zijn, is de gemeente actief op zoek naar onconventionele oplossingen. Binnen deze zoektocht naar onconventionele oplossingen is de wens van de gemeente dat de bewoners van 1 2

Tijdlijn Handreiking 2.0 - Regionale Energiestrategie (regionale-energiestrategie.nl) RES Fryslân, (2021), Achtergronddocumenten RES 1.0 Fryslân

4

datum 9 februari 2023 projectnummer 0479409.100 betreft Buurtbatterij Ooststellingwerf

Ooststellingwerf participeren en meer eigenaarschap hebben (delen) op het energiesysteem. Een van de opties die de gemeente hierbij voor ogen heeft is de inzet van buurtbatterijen. Hierbij heeft de gemeente Ooststellingwerf het ingenieurs- en adviesbureau Antea Group gevraagd de mogelijkheden voor het inzetten van buurtbatterijen binnen de gemeente te onderzoeken.

1.2

Onderzoeksvragen Om de mogelijkheden voor een buurtbatterij binnen de gemeente Ooststellingwerf te bepalen is de volgende onderzoeksvraag gedefinieerd: • In hoeverre kan een buurtbatterij een positieve bijdrage leveren aan een verdere invulling van de gestelde doelen van Gemeente Ooststellingwerf? Om antwoord te geven op de onderzoeksvraag, zijn de volgende deelvragen geformuleerd: • Kan een buurtbatterij bijdragen aan het voorkomen en/of oplossen van netcongestie en andere knelpunten in het elektriciteitssysteem? • Welke kansen, risico’s en afhankelijkheden zijn er bij de implementatie van een buurtbatterij? • Op welke wijze kan een buurtbatterij onderdeel zijn van de lokale gemeenschap?

1.3

Scope onderzoek Het onderzoek dat ingenieurs- en adviesbureau Antea Group uitvoert naar de haalbaarheid van buurtbatterijen binnen de gemeente Ooststellingwerf. Figuur 2 geeft hierbij de grenzen van de gemeente weer. Het onderzoek wordt uitgevoerd naar de gebouwde omgeving binnen deze grenzen.

Figuur 2: Gemeente Ooststellingwerf3

Een belangrijk aspect voor de potentiële inpassing van buurtbatterijen binnen de gemeente Ooststellingwerf is de mate waarin de netbeheerder mee kan en wil werken aan dergelijke oplossingen. In dit geval heeft Ooststellingwerf te maken met de landelijke elektriciteitsnetbeheerder: TenneT, en de regionale netbeheerder Liander. De onderzochte oplossingen dienen op deze schaal inpasbaar te zijn. 3

2015, Centraal Bureau voor de Statistiek / Topografische Dienst Kadaster

5

datum 9 februari 2023 projectnummer 0479409.100 betreft Buurtbatterij Ooststellingwerf

1.4

Methodiek Het onderzoek van ingenieurs- en adviesbureau Antea Group richt zich op het beantwoorden van de vraag of, en in welke mate, een buurtbatterij een interessante optie kan zijn voor de gemeente Ooststellingwerf. Om deze vraag te beantwoorden is er een literatuurstudie uitgevoerd om de huidige status van buurtbatterijen te bepalen en zijn er gesprekken met Liander gevoerd om de problematiek en kaders van de netbeheerder duidelijk te krijgen. Daarnaast is de lokale situatie van het elektriciteitsnet onderzocht om samen met de kansen, risico’s en afhankelijkheden te bepalen of een buurtbatterij een geschikte oplossing kan zijn voor de gemeente Ooststellingwerf.

1.5

Leeswijzer Dit document is opgebouwd uit verschillende hoofdstukken waarin verschillende aspecten van de inpasbaarheid en toepasbaarheid van de buurtbatterijen voor Ooststellingwerf worden toegelicht. In hoofdstuk 2 wordt de huidige status van buurtbatterijen onderzocht (inclusief voorbeeldprojecten), waar in hoofdstuk 3 de visie en kaders van de (regionale) netbeheerder verder worden uitgewerkt. Deze twee hoofdstukken vertalen zich in hoofdstuk 4 tot de mogelijke toepassing binnen de gemeente Ooststellingwerf. In hoofdstuk 5 worden de hoofdvragen beantwoord en worden conclusies getrokken in hoofdstuk 6 doet Ingenieurs- en adviesbureau Antea Group aanbevelingen richting de gemeente Ooststellingwerf omtrent de inzet van (buurt)batterijen in relatie tot de benodigde stappen in de energietransitie.

6

datum 9 februari 2023 projectnummer 0479409.100 betreft Buurtbatterij Ooststellingwerf

2.

Buurtbatterij In dit hoofdstuk wordt een algemeen overzicht gegeven wat een buurtbatterij is, wat de toepassingen zijn, en worden er meerdere praktijkvoorbeelden besproken. Echter voordat er inhoudelijk op het concept buurtbatterij ingegaan kan worden, wordt eerst de opbouw van het huidige elektriciteitsnet geschetst.

2.1

Achtergrond informatie opbouw elektriciteitsnet Het huidige Nederlandse elektriciteitsnet heeft zijn vorm te danken aan een jarenlange doorontwikkeling door verschillende kleine en grotere partijen. Hierbij is het vertrekpunt altijd geweest: elektriciteit vanuit de centraal aangestuurde elektriciteitscentrales wordt via elektriciteitskabels (met verschillende spanningsniveaus) getransporteerd naar eindgebruikers. Historisch gezien waren veel componenten in handen van centrale instanties, echter is hier in het jaar 2009 verandering in gekomen. Door de intrede van de Wet Onafhankelijk Beheer is er een splitsing gekomen tussen de opwekking en het transport van elektriciteit. Hierbij is de opwek van elektriciteit geprivatiseerd, waar het transport in (semi)overheidshanden is gebleven.

Laagspanningskabel

Marktpartij Figuur 3: Opbouw elektriciteitsnet Nederland

TenneT

Regionale netbeheerder (Liander)

4

De gemeente Ooststellingwerf heeft voor de elektriciteitsvoorziening te maken met de landelijke netbeheerder TenneT (verantwoordelijk voor het transport op hoogspanningsniveau) en de in provincie Friesland opererende regionale netbeheerder Liander (midden- en laagspanning, afgekort MS en LS). Het overdrachtspunt tussen de verschillende netbeheerders is het transformatorstation (zie figuur 3). In bijlage 1 staat het elektriciteitsnet schematisch weergegeven met kengetallen. De taak van de netbeheerder ligt bij het voldoende beschikbaar hebben van transportcapaciteit en het waarborgen van de kwaliteit van de geleverde elektriciteit. Als het gaat om kwaliteit van het netwerk streven netbeheerders naar een stabiel netwerk waarin de spanning en frequentie stabiel zijn en binnen de wettelijke kaders blijven.

2.2

Wat is een Buurtbatterij Al vele jaren worden batterijen gebruikt om elektriciteit op te slaan om op een later moment weer te gebruiken. Voorbeelden hiervan zijn te vinden in veel huishoudelijke apparaten en automobiel-accu’s. De afgelopen jaren is een trend te zien in de inzet van batterijen voor grotere toepassingen binnen het elektriciteit netwerk. Hierbij kan er onderscheid worden gemaakt in de volgende batterij-inzet: 1. Batterijen bij huishouden (kleinverbruikers); 2. Batterijen bij grootverbruikers voor optimalisatie achter de meter; 3. Batterijen in een straat en/of woonwijk; 4. Batterijen voor een geheel verzorgingsgebied (bijvoorbeeld meerdere woonwijken).

4

Bewerking van: Uit welke onderdelen bestaat het elektriciteitsnetwerk? (kennisplatform.nl)

7

datum 9 februari 2023 projectnummer 0479409.100 betreft Buurtbatterij Ooststellingwerf

Batterijen bij huishoudens of grootverbruikers (opties 1 en 2) kenmerken zich als individuele toepassingen, welke geïnstalleerd zijn achter de aansluiting (meter). Hierbij heeft de eigenaar zelf controle over de inzet van de batterij. Een buurtbatterij kenmerkt zich echter als een collectieve elektriciteitsopslagsysteem, waarbij een centrale batterij gekoppeld is aan meerdere huizen in een straat of wijk (optie 3 en 4). Bij voorbaat is de buurtbatterij gekoppeld aan huizen en bedrijven met een eigen elektriciteitsbron, zoals zonnepanelen. Hiermee wordt zelf opgewekte elektriciteit centraal in de buurt opgeslagen. Op een later moment kan de opgeslagen elektriciteit weer worden gebruikt. Gemiddeld verbruiken huishoudens 30% van de zelf opgewekte elektriciteit uit zonnepanelen voor eigen gebruik. De rest van de opgewekte elektriciteit wordt terug geleverd aan het elektriciteitsnet. Dat komt doordat zonnepanelen stroom opwekken als de zon schijnt, terwijl huishoudens vooral stroom verbruiken op andere dagdelen (ochtend en avond), zie Figuur 4.

Figuur 4: Effect buurtbatterij 5

Batterijen kenmerken zich als een elektriciteitsopslagmedium met een opslagduur van uren tot een dag (zie figuur 5), en ontlaadvermogen tussen de 10 kWh tot 10 MWh.

Figuur 5: Een overzicht van opslagtechnologieën, hun capaciteit en opslagduur. Langdurige (seizoen)opslag vraagt om een minimale capaciteit van 100 MWh (bewerking van: PWC, 2015)

5

Bewerking van: Thuisbatterij — Sol-E-Tech

8

datum 9 februari 2023 projectnummer 0479409.100 betreft Buurtbatterij Ooststellingwerf

De aansturing van de buurtbatterij kan ingericht worden afhankelijk van de gekozen toepassing en verdienmodellen. Een buurtbatterij kan verschillende type eigenaren en gebruikssituaties hebben, afhankelijk van de toepassingen en belangen van de stakeholders. Over het algemeen bevindt een buurtbatterij zich in de volgende context: • Een buurtbatterij is onderdeel van een lokaal elektriciteitsnetwerk met meerdere elektriciteit-afnemers of terug leverende partijen. Hierbij zit een buurtbatterij vaak via een eigen aansluiting aangesloten aan het elektriciteitsnetwerk en worden de elektriciteitsstromen gestuurd via een slim aansturingssysteem welke communiceert met de andere elektriciteitsafnemers en -producenten. Indien de batterij bij één netaansluiting staat, en alleen acteert ten gunste van deze aansluiting is het geen buurtbatterij, maar puur een batterij voor de eigenaar van de aansluiting; • Een buurtbatterij staat ‘voor de meter’ en staat in woonwijken, bedrijventerreinen of bij kantoorgebouwen; • Een buurtbatterij wordt commercieel ingezet en wordt dus niet aangestuurd door en is niet in eigendom van een netbeheerder.

Een buurtbatterij is eigendom van een particuliere partij; • De buurtbatterij staat bij voorkeur in of in de buurt van een laagspanningsnet; • Een buurtbatterij kan meerdere toepassingen hebben, waarvan één of meer systeemdiensten aan de regionale netbeheerder, zoals congestiemanagement en netstabilisatie. Bovenstaande punten leiden dan ook tot de kernvraag wat de gewenste toepassing, doel en verdienmodel is van de batterij in de betreffende straat of wijk binnen de gemeente Ooststellingwerf.

2.3

Toepassingen Buurtbatterij Een buurtbatterij kan verschillende toepassingen hebben afhankelijk van de gekozen configuratie, zie kop 2.2. Deze toepassingen kunnen waarde toevoegen aan de eindgebruikers, terug leverende partijen, de regionale en de landelijke netbeheerder. De toepassing van een buurtbatterij hangt daarnaast ook af van twee technische aspecten: vermogen en capaciteit. Het vermogen bepaalt de snelheid waarmee een batterij kan laden en ontladen en de capaciteit bepaalt de energetische inhoud van de batterij. Afhankelijk van het vermogen en de capaciteit zijn de volgende toepassingen te definiëren 6: 1. Peak shaving; 2. Congestiemanagement; 3. Netstabilisatie; 4. Elektriciteitshandel; 5. Verhogen zelf-consumptie. Peak shaving Opslagsystemen zoals (buurt)batterijen kunnen worden gebruikt om de piekvraag aan elektriciteit te reduceren, wat leidt tot lagere netverliezen en minder (over)belasting van het netwerk. Vaak is de basislast op het elektriciteitsnet veel lager dan de vermogenspieken die voor korte tijd worden gevraagd (zie pieken in figuur 4). Een buurtbatterij kan worden opgeladen bij een overschot aan elektriciteit (bv. bij veel elektriciteitsopwekking van zonnepanelen). De opgeslagen elektriciteit kan vervolgens worden gebruikt op momenten dat de elektriciteitsvraag groter is dan het aanbod van elektriciteit dat wordt opgewekt uit bijvoorbeeld zonnepanelen.

Op deze wijze worden de piekbelastingsmomenten in elektriciteit afgevlakt en is het mogelijk in totaal meer duurzaam opgewekte elektriciteit te gebruiken op lokaal niveau. Het afvlakken van belastingspieken wordt ook wel peak shaving genoemd. Congestiemanagement Door de opgewekte elektriciteit in batterijen op te slaan, kan de batterij op een gecontroleerde wijze verspreid over de hele dag en nacht, elektriciteit opslaan en terugleveren aan het elektriciteitsnet. Door het gecontroleerd leveren en terug leveren van elektriciteit op momenten dat het elektriciteitsnet zwaar wordt belast, hoeft het elektriciteitsnet niet verzwaard te worden en kan een buurtbatterij congestieproblematiek voorkomen of verhelpen. (Buurt)batterijen kunnen in situaties waar onvoldoende transportcapaciteit beschikbaar is een uitkomst bieden, echter bevind de inzet van buurtbatterijen ter voorkoming van netcongestie zich nog in de pilotfase (zie hoofdstuk 2.4). 6

E Delft (2021) Omslagpunt grootschalige batterijopslag, Publicatienummer: 21.210361.169a

9

datum 9 februari 2023 projectnummer 0479409.100 betreft Buurtbatterij Ooststellingwerf

Netstabilisatie Doordat de hoeveelheid opwek en afname van elektriciteit bijna nooit precies gelijk is aan elkaar, is er altijd instabiliteit in het elektriciteitsnetwerk (frequentie- en spanningsvariaties). Netwerkbeheerders zorgen ervoor dat de mate van instabiliteit binnen een bepaalde bandbreedte valt. Naarmate het energielandschap verandert door de ingezette energietransitie, wordt het stabiliseren van het elektriciteitsnetwerk steeds uitdagender. Dit wordt veroorzaakt door de toename van nieuwe elektriciteitsbronnen die op het netwerk worden aangesloten, zoals zonnepanelen en windmolens, of door een grote stijging van de elektriciteitsvraag, bijvoorbeeld door de stijgende trend van elektrificeren. Spanningsvariaties komen voor op kabelniveau en worden veroorzaakt door lokale schommelingen in opwek- en verbruik. Het handhaven van het spanningsniveau wordt lastiger door een toename van fluctuaties in het aanbod van, en de vraag naar elektriciteit. Een buurtbatterij kan een ondersteunende rol spelen in het stabiliseren van het elektriciteitsnet, door bij dreigende netinstabiliteit stroom te leveren dan wel terug te leveren. Voor het beschikbaar stellen van batterijcapaciteit kan de netbeheerder een vergoeding uitkeren. Naast netinstabiliteit door schommelingen in netspanning, kan ook een schommeling in de netfrequentie leiden tot problemen.

Deze schommelingen worden ook veroorzaakt door extra vraag en/of aanbod van elektriciteit op landelijk niveau. Uit pilots blijkt dat batterijen goed in staat zijn het netwerk te ondersteunen door de netfrequentie te stabiliseren. De netfrequentie is hetzelfde over het gehele netwerk, waardoor schommelingen op grote afstanden, invloed kunnen hebben op de frequentie in Ooststellingwerf. Om de netfrequentie te stabiliseren zijn echter grote vermogens nodig, welke niet direct door een buurtbatterij geleverd kunnen worden. Netfrequentie wordt daarom landelijk en internationaal aangestuurd, waar netspanningsproblemen door regionale netbeheerders worden opgelost. Elektriciteitshandel Batterijen kunnen op verschillende markten geld verdienen. Het creëren van meerdere inkomstenstromen is vaak nodig om de exploitatie van de batterij rendabel te maken. De inkomstenstromen van batterijen kunnen komen uit het aanbieden van systeemdiensten, congestiemanagement en marktarbitrage. Een buurtbatterij inzetten om systeemdiensten aan te bieden heeft als doel bij te dragen aan de stabiliteit van het netwerk. Als een batterij wordt ingezet voor systeemdiensten wordt dat voornamelijk gedaan op de Frequency Containment Reserve (FCR) en de automatic Frequency Restoration Reserve (aFRR), dit zijn markten van Tennet.

Batterijen zijn zeer geschikt voor deze markten, omdat ze snel kunnen reageren op de behoefte vanuit Tennet. Vergoedingen worden betaald voor het beschikbaar stellen van het vermogen aan Tennet. Een andere toepassing van een batterij is de inzet ten behoeve van congestiemanagement. Congestiemanagement is nodig wanneer in (een deel van) het netwerk de vraag naar transportcapaciteit groter is dan de aanwezige capaciteit. Met congestiemanagement vragen netbeheerders aan marktpartijen in het congestiegebied om tijdelijk meer of minder af te nemen of op te wekken. Als laatste kunnen batterijen kan ook worden ingezet om gebruik te maken van prijsverschillen op de elektriciteitsmarkt. Door de batterij op te laden bij lage elektriciteitsprijzen en te ontladen bij hoge elektriciteitsprijzen kan op het prijsverschil geld worden verdiend. Er wordt dan ook wel van marktarbitrage gesproken. Het opladen van de batterij wordt gezien als afname uit het net, wat betekent dat er transporttarieven en energiebelasting over moeten worden betaald. Dit vermindert de inzet van opslag voor marktarbitrage, open ontladen is hierdoor alleen interessant als er voldoende grote prijsverschillen in de markt zijn. Mogelijke markten voor marktarbitrage zijn de Day-ahead-markt en de Intraday-markt. Op de Day-ahead-markt wordt een dag van tevoren voor ieder uur van de dag de prijs bepaalt.

Op de Intraday-markt wordt de prijs van elektriciteit 15 minuten voor levering nog bepaalt. Voor kleinverbruikers is het handelen in elektriciteit momenteel niet interessant vanwege de salderingsregeling. Door de salderingsregeling is er geen prijsverschil tussen geleverde en teruggeleverde elektriciteit. Momenteel debatteert de tweede kamer over het mogelijk afschaffen van deze regel in 2025. Voor grootverbruikers is er wel sprake tussen een prijsverschil tussen levering en teruglevering van elektriciteit, wat de inzet van batterijen interessanter maakt.

10