Agendabundel

Bundel - Raadsvergadering van 26 november 2025 1 10

11

12

13

15

Opening/Mededelingen Advies startnotitie taalbeleid Stellingwerfs en Fries oktober 2025 Eén termijn RV+RB startnotitie taalbeleid stellingwerfs en fries bijlage 1 startnotitie hoe verder na vaststelling nota Fansels Frysk okt 2025 bijlage 2 nota fansels frysk bijlage 3 vertaling besluit Provinciale staten juni 2024 bijlage 4 interne notitie, juridische rechten en plichten bijlage 5 wet en regelgeving talen op een rij feb 2025 bijlage 6 rol meertaligheidscoordinator bijlage 7 GETEKEND M-089 Motie vreemd - LSO, OBelang, GroenLinks, D66, CDA, LO Stellingwarfs bijlage 8 brief aan Provincie inzake subsidie en taalbeleid-n.av. motie -089 bijlage 9 Brief van provincie 15 juli 2025 over fries op school Omschrijving rol Klankbordgroep raad Integraal Taalbeleid Algemene subsidieverordening Ooststellingwerf 2026 Eén termijn In 2018 heeft de raad de Algemene subsidieverordening Ooststellingwerf 2018 (hierna: ASVO 2018) vastgesteld. In de praktijk blijkt dat deze verordening niet meer voldoet, zowel inhoudelijk als juridisch. RV Algemene subsidieverordening Ooststellingwerf 2026 Bijlage 1. Algemene subsidieverordening Ooststellingwerf 2026 Bijlage 2. Memo Algemene subsidieverordening Bijlage 3.

Verantwoordings- en controleprotocol subsidies aangepast oktober 2025 Verlengen looptijd woon(zorg)visie Ooststellingwerf 2022-2026 Eén termijn Vanuit het collegeakkoord (2022) is het uitgangspunt genoteerd dat Ooststellingwerf een duurzame en een fijne plek is om te leven en te wonen. Deze doelstellingen zijn verankerd in het lokale woonbeleid: de woon(zorg)visie 2022-2026. Deze visie loopt per 1 januari 2026 af. Het is wettelijk verplicht om geldig woonbeleid te hebben. Momenteel wordt aan het nieuwe woonbeleid, in de vorm van een volkshuisvestingsprogramma op basis van voorgenomen nieuwe wetgeving de wet versterking regie op de volkshuisvesting, gewerkt. Dit betekent dat er in 2026 aan het nieuwe beleid wordt gewerkt (zie planning bijlage 2). Voorliggend addendum zorgt voor de actualisatie van het huidige beleid en voor een overbruggingsjaar naar het opstellen van het gemeentelijke volkshuisvestingsprogramma. RV + RB verlengen woonbeleid BIjlage 1. woonzorgvisie-ooststellingwerf 2022-2026 Bijlage 2. Planning startnotitie van woon(zorg)visie naar volkshuisvestingsprogramma Bijlage 3 Addendum op woon(zorg)visie Ooststellingwerf 2022-2026 (nieuw) Bijlage 3.

Addendum op woon(zorg)visie Ooststsellingwerf 2022-2026 (oud) Grondaankoop voorkeursrechtgebied Eén termijn Op 2 juli 2024 heeft de gemeenteraad een voorkeursrecht gevestigd op meerdere percelen in het gebied nabij het centrum van Oosterwolde, dat voorlopig wordt aangeduid als het Stationskwartier. Arriva heeft eind maart 2025 naar aanleiding van dit voorkeursrecht het terrein van de voormalige busremise aan de Moskampweg11 in Oosterwolde aan ons te koop aangeboden.Op22 april heeft het college besloten op de uitnodiging tot onderhandeling van Arriva in te gaan. Dit heeft uiteindelijk geleid tot overeenstemming van koop door gemeente van de voormalige busremise, onder voorbehoud van goedkeuring van het college en de gemeenteraad. Om de aankoop te kunnen doen is een krediet benodigd en wordt de raad voorgesteld om dit krediet beschikbaar te stellen. RV + RB Grondaankoop Voorkeursrechtgebied Oprichting Bedrijveninvesteringszone bedrijventerrein Oosterwolde (BizbO)

16

Eén termijn Op 26 augustus 2025 hebben enkele ondernemers verenigd in de Defensie, Bewakings- en Beveiligings Organisatie (DBBO) het college verzocht om een Verordening Bedrijveninvesteringszone (BIZ) op de verschillende bedrijventerreinen in Oosterwolde op te richten. Met de komst van een Verordening Biz -bedrijventerrein biedt het de ondernemers kans om collectief zaken aan te pakken, zoals in dit specifieke geval de beveiliging van de (verschillende) bedrijventerreinen in Oosterwolde. Via het instrument Bedrijven Investeringzone wil men deze ambitie realiseren voor een periode van maximaal 5 jaar ( 2026- 2030). De Verordening is van toepassing op de vastgestelde gebieden zoals die zijn opgenomen in het Biz- plan. In grote lijnen gaat het daarbij om nagenoeg alle bedrijventerreinen in Oosterwolde. Binnen deze vastgestelde gebieden heeft de gemeente Ooststellingwerf de bevoegdheid om de BIZ- bijdrage te heffen van vastgoed eigenaren en gebruikers en deze minus perceptiekosten als subsidie aan de stichting te verstrekken. De betreffende subsidie zal worden ingezet voor de beveiliging van de bedrijven en bedrijventerreinen. RV +RB Oprichting Bedrijveninvesteringszone bedrijventerrein Oosterwolde (BizbO) Bijlage 1. Bizznesplan 2025 bizbo Sluiting

Raadsvoorstel Commissievergadering Titel Onderwerp Portefeuillehouder/Teamleider Extern zaak ID (zaakcode)

: : : : :

commissie Samenleving Startnotitie taalbeleid Stellingwerfs en Fries Taalbeleid Stellingwerfs en Fries Jelke Nijboer / Ferdie van den Brink 0085252242

Datum collegevergadering 13 oktober 2025

Voorgesteld besluit Voorgesteld besluit 1. Aan de hand van bijgevoegde notitie over ‘Hoe verder na de vaststelling van Fansels Frysk’ te kiezen voor het uitwerken van integraal meertalig taalbeleid in onze gemeente (optie 1). 2. Een integrale notitie taalbeleid vast te stellen voor de gemeenteraadsverkiezingen in maart 2026. 3. Voor het maken van een integrale notitie meertalig taalbeleid nog voor de gemeenteraadsverkiezingen een incidenteel bedrag vrij te stellen van € 50.000 4. Het bedrag van € 50.000 te verwerken in de jaarrekening 2025 en de voorjaarsrapportage 2026. 5. Vanuit de raad een klankbordgroep te vormen en te betrekken bij de totstandkoming van de integrale notitie taalbeleid 6. Kennis te nemen van de minimale structurele kosten voor het uitvoeren van dit beleid van € 52.000 7. De definitieve besluitvorming over bovenstaande punten te verwerken in een notitie Taalbeleid en deze financieel mee te nemen bij de integrale afweging bij de kaderbrief 2027

Openbaar Ja, passief via openbaar verslag

Inleiding Op 19 juni 2024 is de taalnota Fansels Frysk vastgesteld door provinciale staten van Friesland. Naar aanleiding daarvan is een startnotitie geschreven over hoe verder.

Argumenten 1.1 In de startnotitie staan drie keuzes globaal omschreven Aan de hand van uw vergadering van 25 februari 2025 en de actualiteit (er is de nodige beweging op dit beleidsterrein), is de startnotitie geactualiseerd. Het gaat om de volgende keuzes: 1. We voeren actief meertalig taalbeleid waarin er ruimte is voor het Stellingwerfs en het Fries, we streven naar het aansluiten in het traject Mei-inoar met gelijke en gelijkwaardige ruimte voor onze talen uitgaande van waar deze talen vanouds gesproken worden, volgens de beleidslijn: • Fries met een beetje Stellingwerfs boven de Tjonger. • Stellingwerfs met een beetje Fries beneden de Tjonger. 2. We handhaven ons huidige beleid. 3. We kiezen voor een tussenvorm: meertaligheid waar het zich aanbiedt, in een beleidsarme context en volgens de beleidslijn: • Fries met een beetje Stellingwerfs boven de Tjonger. • Stellingwerfs met een beetje Fries beneden de Tjonger. Aan uw raad wordt voorgesteld te kiezen voor optie 1 en dat is een positieve keuze voor het beschermen en ondersteunen van beide talen op basis van gelijkheid en gelijkwaardigheid, uitgaande van daar waar de taal vanouds gesproken wordt. Het is ook een optie die de provincie bij compromis kan omarmen. 1.1 Via een werkbaar compromis kan het verschil van mening met de provincie Friesland over ons taalbeleid opgelost worden.

De voorliggende drie opties wijken allemaal af van hetgeen de provincie Friesland in eerste instantie van ons verwachtte ten aanzien van de uitvoering van de Wet Gebruik Friese Taal. De provincie gaat uit van de uitvoering van de wet voor ons gehele gebied en het voeren van actief en integraal taalbeleid. Dit wordt bevestigd in een brief van 15 juli 2025, die we onlangs van Gedeputeerde Staten van Friesland ontvingen. Deze brief is een reactie op uw brief van 28 november 2024 over het Fries op school in onze gemeente en de bezuinigingen op de Stellingwarver Schrieversronte (SSR). De brief van de provincie laat aan duidelijkheid niets te wensen. De wettelijke verplichting van het Fries op school zal voortaan worden gehandhaafd in onze gemeente als geheel. Over de inhoud van deze brief is een bestuurlijk overleg geweest met de provincie (1 oktober 2025). Uiteindelijk zijn we met de Provincie tot een compromis gekomen waarin de taalgrens wordt gehandhaafd en waarin er sprake is van een actief integraal meertalig taalbeleid door de gemeente. Hierbij gaan we altijd uit van een gelijke en gelijkwaardige positie van het Fries en het Stellingwerfs, in die zin dat er niet de nadruk ligt op het Fries waar dit vanouds niet gesproken wordt: • Fries met een beetje Stellingwerfs boven de Tjonger. • Stellingwerfs met een beetje Fries beneden de Tjonger.

1.2 Er is weinig tijd om een integrale taalnotitie nog voor de gemeenteraadsverkiezingen aan te bieden We vinden het wenselijk dat de taalnotitie door deze raad wordt vastgesteld. Daarom wordt er gestreefd naar het aanbieden van een integrale taalnotitie voor de gemeenteraadsverkiezingen van maart 2026. Om de notitie taalbeleid nog voor de gemeenteraadsverkiezingen te maken en aan u aan te bieden, wordt er iemand ingehuurd. Zelf doen is op deze korte termijn niet mogelijk. 1.3 Een klankbordgroep vanuit de raad denkt op afstand mee bij het tot stand komen van taalbeleid Het voeren van taalbeleid ligt gevoelig in onze gemeente. Met een klankbordgroep vanuit uw raad kan er door de raad meegedacht worden, hierbij uitgaande van de ambtelijke adviesfunctie en de rol en

bevoegdheid van het college van burgemeester en wethouders in het voorbereiden van de taalnotitie. Vooraf wordt de rol en functie van de klankbordgroep vastgelegd.

Kanttekeningen 1.1 Er blijven juridische onzekerheden bij het uitvoeren van optie 1. Er is het nodige in wet- en regelgeving vastgelegd over met name het Fries. Verwezen wordt naar de bijlage 5 bij dit voorstel: ‘Wet- en regelgeving bescherming Fries en Nedersaksisch’. Het Fries heeft een nadrukkelijk betere rechtspositie en -bescherming dan het Nedersaksisch/ Stellingwerfs. Onzeker is hoe provincie (en rijk) omgaan met de mate van handhaving, ook na het overleg van 1 oktober 2025. In de nota Fansels Frysk maakt de provincie duidelijk dat het haar ernst is en dat ze voornemens is om zo weinig mogelijk ontheffingen te gaan verlenen en ook actief wil gaan handhaven. Het besproken compromis kan pas werken wanneer dit in de Friese regelgeving verwerkt wordt en er dus niet in die zin gehandhaafd gaat worden, maar waarin er ruimte wordt gemaakt voor ons taalbeleid. In bijlage 4 bij dit voorstel over ‘Juridische rechten en plichten’, wordt duidelijk gemaakt dat provinciaal taalbeleid niet zonder meer opgelegd kan worden aan de gemeente. In de Wet Gebruik Friese Taal is artikel 3 lid 2 een artikel om in te kunnen zetten (onevenredige belasting bestuurlijk verkeer). Daarnaast is de taalnota geen algemeen verbindend voorschrift, maar een set voornemens van de provincie, die onze gemeente niet hoeft over te nemen.

Het kan betekenen dat, indien de provincie toch zou kiezen voor actief handhaven, we in een (onzeker en onontgonnen) juridisch traject kunnen terechtkomen. 1.2. Voor het onderwijs geldt aparte wetgeving Voor het onderwijs is aparte wetgeving en daar staat onze gemeente formeel buiten. We zijn natuurlijk wel zeer betrokken. Hier is meertaligheid in taalbeleid wel van cruciaal belang. Feit is dat er wetgeving is voor het Fries op school en niet voor het Nedersaksisch/ Stellingwerfs. Het is aan het onderwijs om hierin keuzes te maken. De optie om hier geen actief taalbeleid te voeren als gemeente, kan voor het Stellingwerfs slecht uitpakken. Het is van groot belang dat het besproken compromis ook gaat gelden voor het onderwijs. Dat betekent dat ook hier de provincie formele stappen moet zetten om het compromis te laten leven. Hier ligt de bal niet alleen bij de gemeente, maar bij het rijk in verband met zijn inzet voor het Nedersaksisch dat nogal te wensen laat, bij de provincie, die hier actief via haar regelgeving op in moet zetten, via de scholen die in de realisatie en uitvoering een taak hebben en onze gemeente die de motor moet zijn onder deze beleidskeuze. 1.3 Er is weinig tijd om een notitie taalbeleid voor de gemeenteraadsverkiezingen te kunnen vaststellen.

Gelet op de aanleverdata voor de raadsvergadering van 3 maart 2026, moet deze klaar zijn in de eerste week van januari 2026. Aangezien er een participatietraject gevolgd moet worden met alle interne en externe stakeholders (zoals het onderwijsveld) is dit een krap tijdspad, ook uitgaande van externe inhuur. Daarnaast is het een belangrijk onderwerp met veel consequenties voor alle betrokkenen. Dit verdient de nodige tijd en aandacht.

Financiële toelichting Het voeren beleid meertaligheid kost geld. In 2019 is hier al ook eens aandacht aan besteed. Een (hele) voorzichtige raming levert nu het volgende beeld op (dit is bedoeld om u een idee te geven van de eventuele lasten): Ambtelijke inzet: 4 uur per week € 9.000 Gemeentelijke inzet tbv taal coördinator € 8.000 Taalcursussen intern Stellingwerfs en Fries intern opleidingsbudget Cursussen extern Stellingwerfs en Fries € 5.000

Zichtbaarheid binnen en buiten gemeentehuis Ontwikkelen onderwijsmethode Stellingwerfs in PO en VO Vertalen stukken in Stellingwerfs of Fries 2 uur per week Subsidieregeling projecten welzijn en cultuur meertalig Totaal

€ 5.500 pm1 € 4.500 € 20.000 € 52.000

Financiële consequenties van een taalnota worden meegenomen bij de integrale afweging bij de Kaderbrief 2027. Voor een deel (€ 17.000) is bij de kaderbrief 2026 al structureel budget door u beschikbaar gesteld. Bovenstaande is naast de middelen die we reeds structureel beschikbaar stellen voor het werk van de stichting Stellingwarver Schrieversronte en erfgoed educatie traject Heemkunde SSR € 49.000 Heemkunde € 13.000 We streven ernaar om een uitgewerkte notitie taalbeleid voor de gemeenteraadsverkiezingen aan te bieden. Hiermee is in onze planning geen rekening gehouden en dit kan alleen via externe inhuur uitgevoerd worden. Voorlopige raming van eenmalige kosten is € 50.000,- . Een deel van deze lasten valt nog in het jaar 2025. Dit wordt verwerkt in de jaarrekening. Het grootste deel valt in het jaar 2026, dat wordt verwerkt in de voorjaarsrapportage 2026.

Sustainable Development Goals (SDG’s)

Het voeren van taalbeleid draagt bij aan bovenstaande doelen.

Inwonersparticipatie Bij het ontwikkelen van taalbeleid door onze gemeente zal ook een participatietraject gevoerd worden.

Publicatie voor bekendmaking De gemeenteraad heeft besloten om integraal meertalig taalbeleid in onze gemeente uit te werken. Er wordt gestreefd naar het vaststellen van een integrale notitie nog voor de gemeenteraadsverkiezingen. De raad heeft hiervoor incidenteel € 50.000 beschikbaar gesteld.

Vervolg Na uw besluit wordt optie 1 uitgewerkt in een gemeentelijke notitie Taalbeleid.

Burgemeester en wethouders van Ooststellingwerf, 13 oktober 2025 , secretaris

, burgemeester.

1 Is erg afhankelijk van de mogelijkheden van de diverse onderwijsprogramma’s en de mogelijkheden van het onderwijs

Bijlagen 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9.

Notitie hoe verder na Fansels Frysk oktober 2025 Nota Fansels Frysk Vertaling besluit Provinciale Staten in het Nederlands over de nota Fansels Frysk. Interne notitie / bijlage juridische rechten en plichten Wet- en regelgeving talen op een rij Rol meertaligheidscoördinator nov 2024 Motie 089 subsidie- en taalbeleid provincie Friesland met betrekking tot het Stellingwerfs Brief van uw raad aan GS Friesland provincie 28 november 2024 Brief van GS provincie Friesland aan college B&W Ooststellingwerf 15 juli 2025

Extern zaak ID (zaakcode) : 0085252242 De raad van de gemeente Ooststellingwerf; nr. gelezen het voorstel van burgemeester en wethouders van 13 oktober 2025;

Besluit Voorgesteld wordt: 1. Aan de hand van bijgevoegde notitie over ‘Hoe verder na de vaststelling van Fansels Frysk’ te kiezen voor het uitwerken van integraal meertalig taalbeleid in onze gemeente (optie 1). 2. Een integrale notitie taalbeleid vast te stellen voor de gemeenteraadsverkiezingen in maart 2026. 3. Voor het maken van een integrale notitie meertalig taalbeleid nog voor de gemeenteraadsverkiezingen een incidenteel bedrag vrij te stellen van € 50.000 4. Het bedrag van € 50.000 te verwerken in de jaarrekening 2025 en de voorjaarsrapportage 2026. 5. Vanuit de raad een klankbordgroep te vormen en te betrekken bij de totstandkoming van de integrale notitie taalbeleid 6. Kennis te nemen van de minimale structurele kosten voor het uitvoeren van dit beleid van € 52.000 7. De definitieve besluitvorming over bovenstaande punten te verwerken in een notitie Taalbeleid en deze financieel mee te nemen bij de integrale afweging bij de kaderbrief 2027

Besloten in de openbare vergadering van , griffier.

, voorzitter.

Startnotitie Stellingwerfs en Fries; hoe verder na de vaststelling Taalnota Fansels Frysk Oktober 2025 Inleiding Op 19 juni is de taalnota Fansels Frysk vastgesteld door provinciale staten van Friesland. Zowel door ons college als door uw raad is de taalnota, zoals deze was voorgelegd aan Provinciale Staten, niet positief ontvangen. Ooststellingwerf is in de taalnota volledig in het Friestalig gebied getrokken. Er is in de nota weinig tot geen ruimte gemaakt voor het Nedersaksisch / het Stellingwerfs, dat in onze gemeente gesproken wordt. Er is weinig tot geen ruimte in de nota voor de andere culturele en taalkundige achtergrond van onze gemeente. Ons college heeft via een brief een inspraakreactie gestuurd naar Provinciale Staten waarin gevraagd is om ook het Stellingwerfs als de andere minderheidstaal in de provincie een gelijkwaardige positie te geven. Wij hebben gevraagd de nota daarop aan te passen. Wij hebben in onze brief aangegeven dat wij geen ruimte zien voor het uitvoeren van de nota zoals deze is voorgelegd aan Provinciale Staten. Op 19 juni jl. is de taalnota vastgesteld door Provinciale Staten. In deze notitie wordt ingegaan op de actuele situatie en hoe nu verder. Hierin wordt ook kort ingegaan op onze juridische positie in deze ‘taalkwestie’.

Deze notitie is vooral bedoeld als ondersteuning in een inhoudelijk gesprek over ons taalbeleid en om te komen tot een richtinggevende uitspraak over de te kiezen beleidslijn. Besluit van Provinciale Staten van Friesland op de taalnota Fansels Frysk De taalnota heeft geleid tot veel discussie in de provincie en in de Friese Staten. Enerzijds door een forse bezuiniging op diverse taalinstellingen in Friesland, terwijl er door het rijk meer geld voor het Fries beschikbaar is gesteld. Ook de Stellingwerver Schrieversronte heeft een deel van haar structurele subsidie (een bedrag van € 27.500,-) in moeten inleveren per 2026. Anderzijds is er een discussie ontstaan over het ondersteunen van de zogenaamde streektalen in Friesland. Hier heeft onze brief aan bijgedragen en dit heeft de besluitvorming ook beïnvloed. Provinciale Staten heeft op 19 juni besloten1: 1. Fansels Frysk 2025-2028, Beliedsnota Fryske taal, fest te stellen, werby't de langetermyndoelen ta kundskip oannaam wurde en it Steatekomitee Frysk frege wurdt dizze te belûken by har inisjatyfutstel en mei it taheakjen fan in troch it kolleezje op te stellen tekst oer Fryske streektalen en it Nedersaksysk yn Fryslan mei as utgongspunten: 1. De provinsje Fryslan spant har derfoar yn dat streektalen in bettere posysje krije.

De provinsje draacht derom yn de mande mei de bestjoerlik ferantwurdlike gemeenten by oan it beskermjen en befoarderjen fan de streektalen yn Fryslan. 1 De besluitvorming van de staten wordt alleen in het Fries geschreven, onze vertaling is onderaan de notitie te

vinden.

1

2. Skoallen dy't dat winskje, yn regio's der't in streektaal yn gebrûk is, meie de streektaal taheakje oan it ûinderwiisoanbod Fryske taal en kultuer. a. Benammen yn de plakken der't in sterke streektaalmienskip is siket de provinsje yn de mande mei skoalstipers romte om in folweardige posysje fan de streektaal yn de lessen Fryske taal en kultuer fierder te fersterkjen. 3. Yn oerlis mei de Stellingwerven probearret de provinsje te kommen ta in effektyf taalbelied foar it Stellingwerfsk, mei as ûitgongspunt dat de provinsje in ferantwurdlikheid fielt foar it Stellingwerfsk en derom de primere bestjoerlike ferantwurdlikheid fan de gemeenten stipet, binnen har wetlike taken en befoegdheden. Deryn gean wy ût fan proaktive gearwurking fan de Stellingwerven. Derby wurdt ek de Onderfining brukt dy't yn oare gemeenten al opdien is mei de meartalichheidskoordinatoren. 4. Yn oparbeidzjen mei de gemeenten, de Ryksoerheid ende oare provinsjes meitsje wy wurk fan de Etfiering fan it Konvenant Nedersaksysk ût 2018. In het besluit van Provinciale Staten klinkt onze zorg over de positie van het Stellingwerfs duidelijk door. En dat is positief. Brief Gedeputeerde Staten 23 oktober 2024 In een brief van 23 oktober 2024 heeft het college van Gedeputeerde Staten van Friesland gereageerd op uw reactie op de Taalnota Fansels Frysk.

Het is een brief waarop gereflecteerd wordt op uw reactie en die reflectie is niet positief. Dat was ook te verwachten misschien. Over het algemeen zijn Gedeputeerde Staten teleurgesteld over de keuzes van Ooststellingwerf in het verleden ten aanzien van het taalbeleid. Over de uitgesproken teleurstelling, het verwijt geen beleid te voeren en in diverse bestuurlijke overleggen niet aanwezig geweest te zijn, kan gezegd worden dat er over ons beleid diverse bestuurlijke gesprekken zijn geweest met de provincie, in het verleden, tussen de (toenmalige) portefeuillehouders en burgemeester / CdK. Hierin is Ooststellingwerf behandeld als ware het Weststellingwerf en is het uitvoeren van een minimaal taalbeleid gerespecteerd. Het huidige college van Gedeputeerde Staten heeft dit eenzijdig veranderd. Hoe we de brief moeten zien ten opzichte van het formele besluit van Provinciale Staten is niet duidelijk. De brief eindigt met een uitgestoken hand. En het is verstandig om het daar dan ook maar bij te laten. Stellingwerfs en Friese streektalen in het besluit van Provinciale Staten van juni 2024 Opvallend is dat er in de besluitpunten van Provinciale Staten een duidelijk onderscheid wordt gemaakt tussen de Friese streektalen en het Nedersaksisch in Friesland.

En dat er wordt gesproken over een door het college van gedeputeerde staten op te stellen tekst over Friese streektalen en het Nedersaksisch in Fryslân waarin drie uitgangspunten moeten zijn verwerkt. Deze tekst is nog niet ontvangen. Voor ondersteuning van het Stellingwerfs wordt wel expliciet aangegeven dat de gemeenten aan zet zijn. De provincie zal dit steunen, de vrijblijvendheid van de afgelopen jaren is voorbij. Niet vrijblijvend Het aangepaste besluit is niet vrijblijvend. In het besluit van Provinciale Staten wordt duidelijk gemaakt dat ook onze gemeente moet ‘leveren’. Gezamenlijk en actief optrekken om zowel het Stellingwerfs als het Fries in positie te brengen. Dat betekent in de eerste plaats dat we ons eigen beleid moeten aanpassen. Daarbij wordt in het besluit gesproken over de samenwerking van de Stellingwerven. Weststellingwerf behoort niet tot het Friestalig gebied en heeft in dit geval toch wel echt een andere rechtspositie. 2

Daarnaast blijft de bescherming van het Stellingwerfs een kwestie van actieve aandacht. Zolang onze gehele gemeente als Friestalig gebied wordt aangemerkt – en dat is niet gewijzigd – zullen we een stap harder moeten lopen om het Stellingwerfs te bevorderen en te beschermen in het Stellingwerfstalig gebied. Dat is nog steeds niet vanzelfsprekend, ook niet na het definitieve besluit over de taalnota Fansels Frysk. Ook hierop wordt van ons verwacht dat we ons beleid moeten richten. Eigen beleid aanpassen? Onze gemeente valt sinds 2013 onder de Wet gebruik Friese taal (WGFT). We voldoen aan de wettelijke verplichtingen die dat meebrengt. We hebben een Taalnota en een Verordening Fries in het schriftelijk verkeer. Er is op 8 januari 2019 door ons college hierover een besluit genomen en dit is bevestigd door uw raad op 26 maart 2019. Er is toen besloten om een minimale uitvoering te geven aan de WGFT. Dit is in overleg met de provincie Friesland tot stand gekomen. In ons beleid gaan we uit van het Nederlands als voertaal. We voeren de WGFT minimaal uit, met name vanuit onze cultuurhistorische en taalkundige achtergrond. Immers, “Wi’j bin gien echte Friezen, Mar ok gien Drenten meer”2, Hiermee hebben we doelbewust geen keuze gemaakt voor het voeren van meertalig beleid. Waarom niet? 1.

We hadden net als Weststellingwerf een uitzonderingspositie willen krijgen op de Wet Gebruik Friese Taal. Dit is niet gelukt. Toen is gekozen voor een praktische en pragmatische oplossing: Nederlands als voertaal en minimale invulling van taalbeleid. 2. Taal is een gevoelig onderwerp, ook in Ooststellingwerf. Door een gulden Nederlandstalige middenweg te kiezen, omzeilen we de mogelijkheid van het ontstaan van conflicten over taal. Die gaan we bij voorkeur uit de weg. Daarnaast is in de alledaagse realiteit ook het Nederlands voertaal in onze gemeente. 3. Het Nedersaksisch / Stellingwerfs heeft als erkende minderheidstaal in Europa een lagere beschermingsstatus dan het Fries. Bij het voeren van actief taalbeleid staan we in de bescherming van het Stellingwerfs om te beginnen met 1-0 achter. Dat is onrechtvaardig en nodigt niet uit om er aan te beginnen. 4. Het voeren van actief taalbeleid kost geld. Minimale uitvoering betekent ook minimale inzet van mensen en middelen. Bij het voeren van actief taalbeleid zullen we mogelijk meer middelen moeten inzetten dan in andere Friese gemeenten, omdat het Fries en het Nedersaksisch niet verwant zijn aan elkaar. Het zijn verschillende talen met een linguïstisch andere oorsprong. Alles rondom deze talen vraagt om een eigen expertise. Bij het Fries is dat meer voorhanden dan bij het Stellingwerfs.

Voor het Fries zijn beduidend meer middelen beschikbaar. Dat maakt het voeren van actief taalbeleid voor ons een financieel onzekere uitdaging. De provincie vraagt nu van ons om gezamenlijk op te trekken in de bescherming van het Fries en het Stellingwerfs. Punt 3 in het besluit van Provinciale Staten is hierin belangrijk. Als gemeente zijn wij primair verantwoordelijk en wordt van ons een proactieve houding verwacht. De provincie voelt verantwoordelijkheid voor het Stellingwerfs, maar als gemeente zijn wij de eerst verantwoordelijke. Er is diverse keren ambtelijk contact geweest met het rijk hierover. Ook het rijk onderstreept dit. Conclusie is dat ons huidige taalbeleid vanuit dat beeld niet meer voldoet. Vanuit punt 3 wordt van ons impliciet gevraagd en verwacht dat we een actief integraal beleid meertaligheid gaan voeren. Er 2 Uit het tweede couplet van het Stellingwarfs volkslied

3

zal door rijk en provincie niet van ons verwacht worden dat we gelijk van de spreekwoordelijke kelder naar de zolder springen, maar wat hen betreft is de gekozen vrijblijvendheid voorbij. We moeten dan ons huidige beleid loslaten en meer ruimte creëren. Onderwijs is hierin een belangrijk onderwerp met een eigen wettelijke basis. Er zijn diverse gesprekken geweest op bestuurlijk niveau tussen onze gemeente en de provincie. Ook zijn er diverse brieven uitgewisseld. Als gemeente hebben we ons hard gemaakt voor een gelijke en gelijkwaardige positie van het Stellingwerfs naast het Fries, daar waar het vanouds gesproken wordt. Dit is als volgt verwoord: We voeren meertalig en integraal taalbeleid waarin er ruimte is voor het Stellingwerfs en het Fries volgens de beleidslijn: • Fries met een beetje Stellingwerfs boven de Tjonger • Stellingwerfs met een beetje Fries beneden de Tjonger Dit is als compromis met de provincie Fries nu ook naar voren gekomen. Hierin hebben beide overheden nu stappen te zetten. Taalbeleid in de nota Fansels Frysk De provincie voert integraal taalbeleid en dat betekent dat er op een aantal beleidsdomeinen rekening gehouden moet worden met meertaligheid.

In de nota Fansels Frysk worden de volgende beleidsdomeinen genoemd: • Fries thuis • Fries in het Onderwijs (voorschools tot en met HBO) • Fries op het werk en het bedrijfsleven • Fries in de vrije tijd • Fries in de openbare ruimte • Fries bij de overheid, in rechtbank en in de zorg • Onderzoek naar en voor het Fries • Internationale samenwerking Hiermee wordt in grote lijnen de opzet van de Bestjoersôfspraak Fryske Taal en Kultuer, BFTK 2024 – 2028 gevolgd3. In de BFTK 2024-2028 staan nieuwe afspraken tussen rijk en provincie over de uitvoering van de WGFT. In Fansels Frysk neemt de provincie de afspraken uit de BFTK als basis en wordt uitgelegd hoe deze afspraken worden uitgewerkt en welke structurele en incidentele middelen er daarvoor worden ingezet. Het Nedersaksisch valt hier niet onder. De provincie wil de ambities tezamen met overheden en instellingen realiseren. Er worden per beleidsdomein resultaten in 2028 benoemd. In de nota Fansels Frysk is over het Fries bij de overheid, het volgende opgenomen: “Alle Friese gemeenten uit het Friese taalgebied, de Veiligheidsregio, de FUMO en Wetterskip Fryslân hebben een wettelijke taak ten aanzien van het Fries. In de overlegstructuur Mei-inoar foar it Frysk worden gemeenschappelijk ambities geformuleerd.

Als voorzitter van Mei-inoar foar it Frysk stimuleert de provincie organisaties om het Fries uit te dragen in hun interne en externe communicatie en het zichtbaar maken in de openbare ruimte. Zo kunnen gemeenten, met financiële hulp van de provincie, een meertaligheidscoördinator aanstellen die zorgt voor een integrale aanpak met oog voor de streektaal en binding houdt met de samenleving. De provincie heeft ook een formele rol als toezichthouder op de uitvoering van de Wet Gebruik Friese taal. Op grond van het Interbestuurlijk Toezicht worden om die reden ook gesprekken gevoerd 3 Gebaseerd op het UNESCO taalvitaliteitsmodel

4

met gemeenten over hun wettelijke taken op dit gebied. De komende jaren wordt gezamenlijk toegewerkt naar een volledig gelijkwaardige positie van het Fries in alle communicatie-uitingen. Hier wordt met de gemeenten concrete en meetbare ambities voor geformuleerd. Naast afspraken met gemeenten en andere overheidsinstanties worden er deze beleidsperiode ook duidelijke afspraken met het Rijk over tweetalige communicatie gemaakt. In de informatie van de rijksoverheid moet het Fries als andere rijkstaal een gelijkwaardige positie naast het Nederlands hebben. Resultaten 2028 • De provincie geeft als Taalschipper het goede voorbeeld en draagt het Fries in al haar facetten uit. Alle communicatie van de provincie Fryslân is Friestalig en tweetalig waar nodig. De provincie draagt het Fries zelf in alle activiteiten actief uit. • Een kwart van alle communicatie door officiële instanties is tweetalig. • Gemeenten en rijksuitvoeringsinstanties hebben taalbeleid en bevorderen en borgen zo het Fries. • Meertaligheidscoördinatoren steunen de gemeenten bij het realiseren van hun taalbeleid”. Met de Friese overheidsinstellingen is een traject Mei-inoar foar it Frysk gestart. Onze gemeente heeft hierin niet geparticipeerd. Immers, ons beleid (minimale uitvoering WGFT) werd gerespecteerd. De provincie heeft dit in de nota Fansels Frysk gewijzigd.

Van ons wordt verwacht dat we invoegen in het Mei-inoar traject. Provinciale Staten heeft in juni aandacht gevraagd voor het Nedersaksisch en wil ruimte voor een betere positie van het ‘streektalen’ en dus ook het Nedersaksisch. Het is aan ons als gemeente, zoals gezegd, om die ruimte te vertalen in beleid. Taalbeleid Binnen de nieuwe bestuurlijk context die er is ontstaan hebben we een aantal keuzes of opties: 1. We voeren meertalig en integraal taalbeleid waarin er ruimte is voor het Stellingwerfs en het Fries volgens de beleidslijn: • Fries met een beetje Stellingwerfs boven de Tjonger • Stellingwerfs met een beetje Fries beneden de Tjonger 2. We handhaven ons huidige beleid 3. We kiezen voor een tussenvorm: meertaligheid waar het zich aanbiedt in een beleidsarme context volgens de beleidslijn: • Fries met een beetje Stellingwerfs boven de Tjonger • Stellingwerfs met een beetje Fries beneden de Tjonger In het compromis dat besproken is met de provincie komt optie 1 naar voren als voorkeursoptie. Hieronder gaan we in op deze drie opties. Optie 1. Het voeren van actief en integraal taalbeleid Bij een keuze voor meertalig beleid is een gezamenlijke aanpak niet per se dezelfde aanpak. Het Mei-inoar traject is gebaseerd op het stimuleren, beschermen en spreken van het Fries. Er is ruimte voor het Nedersaksisch / Stellingwerfs en het is aan ons om dat op te pakken.

Voorgesteld wordt om binnen deze optie de volgende lijn aan te houden: We gaan uit van een gelijke en gelijkwaardige positie van het Stellingwerfs ten opzichte van het Fries: We hanteren daarbij de beleidslijn • Fries met een beetje Stellingwerfs boven de Tjonger • Stellingwerfs met een beetje Fries beneden de Tjonger 5

We gaan integraal beleid meertaligheidbeleid voeren op de beleidsdomeinen: • Zichtbaarheid in het gemeentehuis en de openbare ruimte • In- en externe communicatie van de gemeente • Onderwijs (zie verderop in deze notitie) • Sociaal domein, zoals WMO, participatie- en jeugdwet • Bibliotheken (ook met de nieuwe gemeentelijke verantwoordelijkheid in het vooruitzicht) • Nieuwe sprekers • Verenigingsleven Hiermee volgen we qua onderwerpen het Mei-inoar traject en haken we, indien mogelijk, aan bij de inzet van een meertaligheidcoördinator (zie verderop in deze notitie). Zoals gezegd is optie 1 niet hetzelfde beleid als het taalbeleid zoals dat verwoord is in de nota Fansels Frysk. Het is het voeren van integraal taalbeleid met onze eigen Ooststellingwerfse accenten. Het voeren van integraal beleid meertaligheid is nieuw beleid. Het zal natuurlijk gepaard gaan met een participatietraject. Daarnaast zijn er op dit moment nog onvoldoende middelen voor opgenomen in de gemeentebegroting. Dat betekent dat het beschikbaar stellen van extra middelen meegenomen worden in de integrale afweging in de Kaderbrief 2027. De gezamenlijkheid houdt niet op bij onze grens, er wordt in het besluit van Provinciale Staten gesproken over een proactieve samenwerking van de Stellingwerven. Die is er op het gebied van de taal wel, maar kan geïntensiveerd worden.

Punt van aandacht is wel dat de gemeente Weststellingwerf niet valt onder de WGFT en hierin dus een totaal andere positie heeft. Het is van belang om te overleggen met Weststellingwerf over hoe zij denken over het besluit van Provinciale Staten en het voeren van taalbeleid. Onderwijs heeft onze bijzondere aandacht Naast de WGFT hebben de Wet op het Primair Onderwijs en de Wet op het Voortgezet Onderwijs bepalingen over het Fries (zie ook de juridische bijlage) en dan natuurlijk het Fries op school. Er worden nieuwe en voor ons vergaande kerndoelen geformuleerd door de provincie. Formeel hebben wij als gemeente hierin geen positie, maar het is wel van groot en fundamenteel belang. De provincie zet via de taalnota volop in op het Fries op school en wil haar beleid uitgevoerd zien in het Friestalig gebied, ook in Ooststelligwerf. Provinciale Staten maakt duidelijk via beslispunt 2 dat het onderwijs in het Fries maatgevend is en dat er ruimte wordt gemaakt voor de streektalen (een volwaardige positie), indien gewenst in dat gebied. Het is inmiddels duidelijk dat het Nedersaksisch in Friesland aan de hand van beslispunt 3 van Provinciale Staten, haar status aparte niet behoudt en dat het gemeentelijk beleid door de provincie niet gerespecteerd zal worden op dit punt, zoals dat tot nog toe het geval is geweest.

Hier wordt nu geen verplicht Fries gegeven (en ook geen verplicht Stellingwerfs). Via de genoemde onderwijswetten is het Fries af te dwingen, maar er is een ontheffingsmogelijkheid. De provincie wil in haar nieuwe beleid eigenlijk geen ontheffingen meer verlenen4. “Gedeputeerde Staten zullen voortaan alleen in uitzonderlijke gevallen een officiële ontheffing verlenen voor het aanbieden van een of meer kerndoelen Fries. De beleidsregel voor het verkrijgen van ontheffing voor het Fries wordt daarvoor aangepast. Van alle scholen in het Friese taalgebied 4 Onderwijsparagraaf, bladzijde 17 in de Taalnota Fansels Frysk

6

wordt verwacht dat ze toewerken naar een volledig aanbod Friese taal en cultuur in 2030. In regio’s binnen het Friese taalgebied waar een streektaal in gebruik is, kunnen scholen die dat wensen de streektaal toevoegen aan het onderwijsaanbod Friese taal en cultuur”. Voor het Stellingwerftalig gebied in onze gemeente is bovenstaande onacceptabel. Het is van belang dat er nu een werkbaar compromis besproken is met de provincie. Onderwijs in een minderheidstaal is van fundamenteel belang om die minderheidstaal te beschermen en vooruit te helpen. Het kan meehelpen in het voorkomen van het verdwijnen van deze taal.5 Met taal gaat culturele identiteit verloren. Dat geldt voor het Fries en natuurlijk ook voor het Stellingwerfs. Het Fries heeft ook hier een beter wettelijk beschermde positie. En kan in bovenstaande context in onze gemeente het Stellingwerfs wegduwen. Indien we een actief meertalig beleid gaan voeren, dan zal dat over onderwijs in het Stellingwerfs en het Fries moeten gaan, in een gelijke en gelijkwaardige positie. Voorgesteld wordt om binnen optie 1 ook hier te blijven kiezen voor de beleidslijn: • Fries met een beetje Stellingwerfs boven de Tjonger • Stellingwerfs met een beetje Fries beneden de Tjonger Met ons Primair Onderwijs stichting Comprix en stichting Tjongerwerven is contact geweest over deze beleidslijn en zij geven ook de voorkeur aan deze beleidslijn.

Het is wel de vraag of zij kunnen voldoen aan de inspanningen die dit meebrengt. Het vragen van ontheffing ligt bij het onderwijs zelf. Als gemeente kunnen we ondersteuning bieden. Dit is juridisch een complex geheel, maar niet zonder mogelijkheden. Zie bijlage 4 bij deze notitie. Lesmethoden Punt van aandacht is dat er door de betere rechtsbescherming en de hoeveelheid middelen voor het Fries, er veel meer geïnvesteerd kon en kan worden in het ontwikkelen en gratis beschikbaar stellen van onderwijsmethoden (spoor 8 voor Basisonderwijs en Serie voor het Voortgezet Onderwijs). Het zou mooi zijn wanneer er een vertaling komt van Spoor 8 en van Serie, voor het Stellingwerfs en dat er les gegeven kan worden het Stellingwerfs in het PO en VO6 in alle groepen en klassen, in een doorgaande leerlijn. Overigens heeft NHL Stenden een eigen lesmethode voor het Nedersaksisch ontwikkeld. Deze zou ook een goed alternatief voor het Stellingwerfs op school kunnen zijn. Of het programma dat nu wordt ontwikkeld voor het Nedersaksisch in het onderwijs in het programma Nij Begun (herstel en perspectief voor Groningen en Noord-Drenthe na de aardgaswinning). Een gelijke en gelijkwaardige behandeling van het Stellingwerfs naast het Fries, met de taalgrens als uitgangspunt vraagt om een forse inzet in middelen en mentaliteitsverandering ten behoeve van onze beide minderheidstalen.

Het is tegelijkertijd ook een positieve keuze voor meertaligheid in het onderwijs en de voordelen die kinderen daarbij hebben.7 Hier ligt de bal niet alleen bij de gemeente maar bij het rijk in verband met zijn inzet voor het Nedersaksisch dat nogal te wensen laat, bij de provincie, die hier actief via haar regelgeving op in moet zetten, via de scholen die in de realisatie en uitvoering een taak hebben en onze gemeente die de motor moet zijn onder deze beleidskeuze.

5 De raad voor Europa hekelt het Nederlandse beleid op dit punt, ook ten aanzien van o.a. het Nedersaksisch in

haar 7e rapportage over de Europese minderheidstalen uit 2023. 6 Het erfgoededucatie programma Heemkunde / Veerkieker staat hier los van. 7 Zie ook het rapport van de Onderwijsraad sept 2025 ‘Talige diversiteit benutten’

7

Coördinator Meertaligheid van belang, ook voor het Stellingwerfs? De provincie Friesland heeft extra rijksmiddelen ontvangen voor de inzet van een coördinator meertaligheid in de Friese gemeenten. Deze kan als extra ondersteuning voor beide talen dienen. In december hebben we een beschrijving ontvangen van de provincie van wat de rol zou moeten zijn van een coördinator meertaligheid. Het document zit als bijlage bij deze notitie. De coördinator is beschermer, interne ambassadeur en externe verbinder van het taalbeleid. Ook in de rolbeschrijving worden de zogenaamde streektalen genoemd, maar de omschreven subsidieresultaten in 2026 en 2028 gaan grotendeels over het Fries. Er is inmiddels een subsidieregeling voor de inzet van de coördinator meertaligheid, waarin ook doelen en verplichtingen worden vastgelegd. De regeling Meertaligheidscoördinator is inmiddels opengesteld voor subsidieaanvragen. Ook bij de aanvraag meertaligheidscoördinator gaan wij uit van de beleidslijn: • Fries met een beetje Stellingwerfs boven de Tjonger. • Stellingwerfs met een beetje Fries beneden de Tjonger. Op die basis willen wij dan ook de aanvraag in gaan dienen, na vaststelling van deze startnotitie in de gemeenteraad. Een meertaligheidscoördinator kan ons op die basis helpen bij het ondersteunen van ons taalbeleid. Optie 2.

Handhaven huidige beleid Het huidige taalbeleid van onze gemeente is niet zomaar ontstaan. Het veranderen hiervan is een breuk met het verleden en ligt gevoelig. U kunt kiezen voor het handhaven van het huidige beleid. Immers verandering van Fries beleid hoeft niet automatisch in te houden dat uw eigen (doordachte) beleid aangepast moet worden. Hierbij wordt verwezen naar de (juridische) bijlage 4 bij deze notitie. Als gemeente kunnen we om ontheffing vragen van de verplichtingen in de WGFT, want ‘onevenredige belasting van het bestuurlijk verkeer’. Over een eventuele indeplaatsstelling zal een rechter zich moeten gaan buigen, mocht het zo ver komen. Daarnaast is de taalnota geen algemeen verbindend voorschrift, maar een set voornemens van de provincie. Wij kunnen daarin onze eigen beleidskeuzes maken. Ten aanzien van het onderwijs gelden ook ontheffingsmogelijkheden, maar dit ligt, zoals eerder aangegeven, bij het onderwijs zelf. Wij kunnen als gemeente ondersteuning bieden. Dit is juridisch een complex geheel, niet zonder mogelijkheden en ook niet zonder risico’s. Bij het ingaan van een juridisch traject moeten we ons realiseren dat ook dit geld kost. Daarnaast zet het de bestuurlijke verhoudingen verder op scherp over dit onderwerp en is de uitkomst onzeker omdat het om juridisch onontgonnen gebied gaat.

In het licht van het besproken compromis met de provincie wordt deze optie niet geadviseerd. Optie 3. Tussenvorm: meertaligheid waar het zich aanbiedt in een beleidsarme context. Een tussenvorm kan zijn om er voor te kiezen op een aantal punten meer inzet te plegen op de talen, maar wel uit te gaan van handhaving van het huidige beleid. Waar mogelijk en indien opportuun, wordt dan incidenteel inzet gepleegd op meer Stellingwerfs en Fries, met ook hier de beleidslijn: • Fries met een beetje Stellingwerfs boven de Tjonger • Stellingwerfs met een beetje Fries beneden de Tjonger We hebben dat bijvoorbeeld al gedaan met de actie “zet je licht aan” Fietsverlichtingsactie | ANWB door meertalige neonteksten op een fietspad bij school te spuiten.

8

Er waren plannen voor meertaligheid cursussen voor medewerkers van de gemeente bij SSR en Afûk. Dit is vanwege de taalnota on hold gezet. Plannen om Stellingwerfstalige spreuken naast Fries aan te bieden op de toeristische rustpunten in Oost- en Weststellingwerf zijn inmiddels uitgevoerd. Een tussenweg is een pragmatische weg, maar niet per se een duidelijke weg. Voor het onderwijs zal dit niet voldoen. Voor het onderwijs is, zoals gezegd, aparte wetgeving en daar staat onze gemeente buiten. Hier is echter meertaligheid in taalbeleid wel van cruciaal belang. Feit is dat er wetgeving is voor het Fries op school en niet voor het Nedersaksisch/ Stellingwerfs. Het is aan het onderwijs om hierin keuzes te maken. De optie om hier geen actief taalbeleid te voeren als gemeente, kan voor het Stellingwerfs slecht uitpakken. Het is aan het onderwijs om keuzes te maken. Wij hebben hierover goed contact met het onderwijs, maar in een beleidsarme context past bescheidenheid. In het licht van het besproken compromis met de provincie wordt ook deze optie niet geadviseerd. Voorkeur Optie 1 Als gemeente nemen wij een bijzondere positie in. Wij zijn de enige Nederlandse gemeente die twee taalkundig verschillende minderheidstalen binnen onze grenzen heeft, waarbij één taal een betere rechtsbescherming geniet dan de andere.

Door de recente beleidswijzigingen rondom het Friese taalbeleid is dat verschil pijnlijk duidelijk geworden. Dat brengt ons in een moeilijke en juridisch ook wel complexe situatie waarin we vaak alleen staan. Het brengt ons ook in een uitdagende en unieke positie waarin wij van harte kunnen kiezen beide talen gelijk en gelijkwaardig te ondersteunen en te beschermen, uitgaande van waar ze vanouds gesproken worden. Die positieve beleidskeuze is te verkiezen boven de minimale variant (2) waarbij geen van de minderheidstalen gediend is en ook boven de tussenvariant (3) die eigenlijk geen keuze is. Daarbij moet gezegd worden dat deze keuze onze keuze is en nu de uitkomst van een compromis met de provincie zal zijn. Het is voor ons belangrijk om op te komen voor een gelijke en gelijkwaardige ondersteuning van onze talen. Immers, met het verdwijnen van de taal verdwijn de identiteit en dat is het laatste wat we zouden moeten willen. Voorgesteld wordt dus om uit te gaan van het verder uitwerken van optie 1: het voeren van meertalig beleid volgens de beleidslijn: • Fries met een beetje Stellingwerfs boven de Tjonger • Stellingwerfs met een beetje Fries beneden de Tjonge Na uw richtinggevende uitspraak kan het nieuwe beleid verder uitgewerkt worden, ook financieel. Juridische aspecten Er is het nodige in wet- en regelgeving vastgelegd over met name het Fries.

Verwezen wordt naar de bijlage 5 bij deze notitie: ‘Wet- en regelgeving bescherming Fries en Nedersaksisch’. Het Fries heeft een nadrukkelijk betere rechtspositie en -bescherming dan het Nedersaksisch/ Stellingwerfs. Onzeker is nog hoe provincie (en rijk) omgaan met de mate van handhaving. In de nota Fansels Frysk maakt de provincie duidelijk dat het haar ernst is en dat ze voornemens is om zo weinig mogelijk ontheffingen te gaan verlenen en ook actief wil gaan handhaven. Het is voor ons van belang dat het bereikte compromis in de provinciale regelgeving gevolgd wordt en dus een vertaling krijgt. In bijlage 4 bij dit voorstel over ‘Juridische rechten en plichten’, wordt duidelijk gemaakt dat provinciaal taalbeleid niet zonder meer opgelegd kan worden aan de gemeente. In de Wet Gebruik Friese Taal is artikel 3 lid 2 een artikel om in te kunnen zetten (onevenredige belasting bestuurlijk 9

verkeer). Daarnaast is de taalnota geen algemeen verbindend voorschrift, maar een set voornemens van de provincie, die onze gemeente niet hoeft over te nemen. Het kan betekenen dat, indien de provincie toch kiest voor actief handhaven op bepaalde onderdelen van de WGFT, we in een (onzeker en onontgonnen) juridisch traject kunnen terechtkomen, met bijbehorende financiële consequenties. Bij de wetgeving over het Fries op school hebben wij, zoals gezegd geen formele positie. We kunnen wel gezamenlijk optrekken met het onderwijs en ze steunen in een gezamenlijk standpunt en bij het vragen om ontheffing als zich dat voordoet. Vervolg Na uw richtinggevende uitspraak kan het nieuwe beleid in een integrale notitie taalbeleid verder uitgewerkt worden.

Vertaling van het besluit van PROVINCIALE STATEN VAN FRYSLAN Na het lezen van het voorstel van Gedeputeerde Staten van Fryslân van 7 mei 2024 nr. 02209487, aangaande natuurlijk Fries — beleidsnota Friese taal 2025 – 2028

Overwegende dat: -

Voor de periode 2025-2028 nieuw provinciaal taalbeleid moet worden vastgesteld.

-

Dat het beschermen en bevorderen van de Friese taal een wettelijke taak is van de provincie.

Besluit: Uiteraard Fries 2025 - 2028, Beleidsnota Friese taal vast te stellen. Waarbij de lange termijndoelen tot kennisgeving aangenomen worden en het Statencomité Fries wordt gevraagd deze te betrekken bij hun initiatiefvoorstel. Dit met de toevoeging van een door het college op te stellen tekst over Friese streektalen en het Nedersaksisch in Fryslân met als uitgangspunten: 1. De provincie Fryslân spant zich ervoor in dat streektalen een betere positie krijgen. De provincie draagt daarom samen met de bestuurlijk verantwoordelijke gemeenten bij aan de bescherming en bevordering van de streektalen in Fryslân. 2. Scholen die dat wensen, in regio's waar een streektaal gebruikt wordt, mogen de streektaal toevoegen aan het onderwijsaanbod Friese taal en cultuur. Vooral in de plaatsen waar een sterke streektaalgemeenschap is, zoekt de provincie samen met schoolondersteuners ruimte om een volwaardige positie van de streektaal in de lessen Friese taal en cultuur verder te versterken. 3. In overleg met de Stellingwerven probeert de provincie te komen tot een effectief taalbeleid voor het Stellingwerfs, met als uitgangspunt dat de provincie een verantwoordelijkheid voelt voor het Stellingwerfs en daarom de primaire bestuurlijke verantwoordelijkheid van de 10

gemeenten steunt, binnen haar wettelijke taken en bevoegdheden. Daarin gaan we uit van proactieve samenwerking van de Stellingwerven. Daarbij wordt ook gebruik gemaakt van de ervaring die in andere gemeenten al is opgedaan met de meertaligheidscoördinatoren. 4. In samenwerking met de gemeenten, de Rijksoverheid en andere provincies maken we werk van de uitvoering van het Convenant Nedersaksisch uit 2018. In te stemmen met de begrotingswijziging voor aanpassing van het bestedingsritme.

Zo vastgesteld door Provinciale Staten van Fryslân in hun openbare vergadering van 19 juni 2O24

11

Taalnota 2025-2028

Fansels Frysk

1

2

Voorwoord Geachte lezer, Voor u ligt de nieuwe taalnota Fansels Frysk. Bij de ondertekening van de Bestuursafspraak Friese taal en kultuer 2024-2028 droeg Arjan Hut, onze dichter fan Fryslân, het prachtige gedicht ‘Sinneljocht op in muorre yn ’e stêd’ voor. Het gaat over hoe hij door dat ene Friestalige woord, ‘Zonnelicht’, op een muur in Leeuwarden begon te dichten en daar zijn werk van heeft gemaakt. ‘Myn taal/ hat in skerp mes en kleurde fearren, myn taal hat in grutte/ bek, in triljend hert.’ (‘Mijn taal/ heeft een scherp mes en gekleurde veren, mijn taal heeft een grote/bek, een trillend hart.’) Het Fries heeft een vanzelfsprekende plek in het leven van de meerderheid van de inwoners van Fryslân. Buitenshuis is het Fries echter niet altijd even zichtbaar, bijvoorbeeld op het werk of in de openbare ruimte. Zeker niet wanneer we Fryslân vergelijken met andere regio’s die meertalig zijn. Fansels (natuurlijk) moeten de Friezen hun moedertaal ook buitenshuis kunnen gebruiken. Bijvoorbeeld in het contact met de overheid en in de zorg. Fansels is het van belang dat alle kinderen in Fryslân de Friese taal kunnen leren en dat er aantrekkelijk materiaal is om hun taalvaardigheid en leesplezier te stimuleren. Fansels moeten mensen, jong en oud, toegang hebben tot mooie en goede Friestalige boeken, films en theatervoorstellingen. Fansels Frysk. De titel spreekt voor zich.

De komende jaren zetten wij ons weer in om het Fries te beschermen en te bevorderen. Dat doen wij met het Rijk, met de andere overheden, met instellingen, én met de inwoners van Fryslân. Of u nu bent opgegroeid met het Fries, het Fries later heeft geleerd of het zelf niet spreekt, wij nodigen iedereen van harte uit om onze mooie rijke taal te laten schitteren. As sinneljocht op in muorre. Eke Folkerts Gedeputeerde Taal en taalonderwijs

3

Inhoudsopgave

Voorwoord

3

Inleiding

5

1

8

Fries thuis

2 Fries in het onderwijs Voorschoolse periode Primair en voortgezet onderwijs Middelbaar beroepsonderwijs Hoger beroepsonderwijs

12 13 14 18 20

3

Fries op het werk en in het bedrijfsleven

22

4

Fries in de vrije tijd

24

5

Fries in de openbare ruimte

28

6

Fries bij overheid, rechtbank en in de zorg

30

7

Onderzoek naar en voor het Fries

33

8

Internationale samenwerking

36

9 Monitoring en financiën Tabel begroting 2025-2028

39 40

Bronvermelding

4

42

Inleiding

Wij leven in een meertalige wereld. Dat is in Fryslân net zo als elders. Zo wisselt de jeugd in Fryslân net zo gemakkelijk van het Fries (of een van de Friese streektalen) naar het Nederlands of Engels en weer terug. Talen en culturen verbinden ons. Meertaligheid wordt gelukkig steeds meer als rijkdom gezien. Het goed kunnen beheersen van je moedertaal helpt bij het leren van andere talen. Wat Fryslân bijzonder maakt is dat het Fries en het Nederlands hier beide erkend zijn als officiële talen. Dat betekent dat alles wat voor het Nederlands is afgesproken, ook voor het Fries geldt. Daarom voert de provincie een actief taalbeleid en maken wij iedere vijf jaar ook nieuwe afspraken met het Rijk over het Fries. Dat doen we in de BFTK: de Bestjoersôfspraak Fryske Taal en Kultuer. Wij zien dat het Fries sinds de Wet Gebrûk Fryske Taal (WGFT, 2014) op veel terreinen winst heeft geboekt. Bijvoorbeeld in het onderwijs, de vrije tijd en in het openbaar bestuur. Met Lân fan taal, onderdeel van Leeuwarden-Fryslân 2018, en met Arcadia (2022) lieten wij de rijkdom van het Fries en onze meertalige provincie zien. In het kader van Taalplan Frysk 2030 werken we al sinds 2021 toe naar een doorgaande leerlijn voor het Fries in het onderwijs. In december 2022 werd het debat over de nieuwe BFTK in de Tweede Kamer gevoerd. Maar we zijn er nog niet.

In het Bestuursakkoord 2023-2027 Oparbeidzje foar Fryslân schrijven we al dat we meters willen maken op het terrein van de Friese taal om onze langetermijndoelstellingen te realiseren. Als provincie zijn wij de hoeder van de Friese taal, of Taalskipper. Voor het voortbestaan van het Fries zijn niet alleen voldoende (nieuwe) sprekers van belang, het Fries moet ook zichtbaar zijn in onze omgeving, zodat wij het vaker gebruiken. Op een ouderavond van de BSO, een vergadering van de gemeenteraad of een theatervoorstelling: Friezen zouden zich vrij moeten voelen

5

om het Fries buitenshuis net zo gemakkelijk te gebruiken als thuis. Een gelijkwaardige positie maakt het ook voor nieuwe Friezen aantrekkelijker en meer vanzelfsprekend om de taal te leren. In Fansels Frysk presenteren wij onze ambities op het gebied van taalbeleid voor de komende vier jaar. Wij bouwen verder op de ambities uit onze vorige beleidsnota, Nij Poadium (2021-2024). Die nota was geïnspireerd door Leeuwarden-Fryslân 2018 en verbond taal, kunst en erfgoed met elkaar. De verbinding tussen deze beleidsterreinen blijft. Het Friese landschap, ons actieve verenigingsleven en hafabra horen net zo goed bij Fryslân als de Friese taal. Een eigen taalnota geeft ons de kans om beter te laten zien welke basis er onder ons beleid voor Friese taal en cultuur ligt en hoe wij onze rol de komende vier jaar willen invullen. De brede basis van het provinciaal taalbeleid is internationaal en wettelijk vastgelegd. Zo staat bijvoorbeeld in de Wet Gebrûk Fryske Taal (2014) dat Rijk en Provincie vanuit hun gemeenschappelijke verantwoordelijkheid en zorgplicht voor de Friese taal en cultuur periodiek afspraken maken hoe zij hun verantwoordelijkheid invullen. De Wet Gebrûk Fryske Taal gaat vooral over het Fries als bestuurstaal, Fries in het rechtsverkeer en het instellen van een onafhankelijk adviesorgaan voor het Fries (DINGtiid).

De internationale verdragsafspraken zijn echter veel breder en dat benoemt de wet expliciet. Het gaat bijvoorbeeld ook om andere voor de Friese taal en cultuur relevante beleidsterreinen, zoals Fries in het onderwijs (ook vastgelegd in de Wet op Primair Onderwijs en Wet op Voortgezet Onderwijs), Fries in de media, culturele en economische activiteiten, sociaal beleid en zorg en internationale uitwisseling. Voor het Fries zijn twee internationale afspraken van belang: het Kaderverdrag voor de bescherming van nationale minderheden (2005)1 en het Europees Handvest voor regionale talen of talen van minderheden (1996)2. Het Europees Handvest is een verdrag om regionale talen en talen van minderheden te beschermen en te bevorderen. Niet alle talen die onder het Handvest worden erkend hebben dezelfde status. Het Fries valt onder deel II en III van het Handvest. Daarmee heeft het de hoogste status en is vastgelegd dat er 48 concrete maatregelen moeten worden uitgewerkt voor het beschermen en bevorderen van het Fries. Deze maatregelen gaan over domeinen zoals onderwijs, bestuur en rechtsverkeer, het sociaal en economisch domein, media, culturele voorzieningen en internationale uitwisseling. De Raad van Europa gaat iedere drie jaar na hoe de maatregelen worden uitgevoerd en stelt verbeteringen voor op plaatsen waar dat nodig is.

Op 8 april 2024 is de zesde Bestjoersôfspraak Fryske Taal en Kultuer getekend, de BFTK 2024-2028. Daarin staan de nieuwe afspraken tussen Rijk en provincie. In Fansels Frysk nemen wij de afspraken uit de BFTK als basis en leggen we vooral uit hoe we deze afspraken vanuit onze eigen rol zullen uitwerken en welke structurele en incidentele middelen we daarvoor zullen inzetten. De Friese streektalen vallen niet onder de BFTK. Ook al is de provincie hiervoor niet direct bestuurlijk verantwoordelijk, ook de Friese streektalen hebben onze aandacht. Zo is het merendeel van onze subsidieregelingen voor het Fries ook toegankelijk voor instellingen, onderzoekers en makers die zich bezighouden met de Friese streektalen.

1 Kaderverdrag voor de bescherming van nationale minderheden (2005). Getekend in 1995 en geratificeerd in 2005. Zie: https://wetten.overheid.nl/BWBV0001714/2005-06-01. 2 Europees Handvest voor regionale talen en talen van minderheden (1996). Zie: https://wetten.overheid.nl/ BWBV0001223/1998-03-01.

6

De provincie kan de ambities uit de BFTK en deze taalnota niet alleen realiseren. Wij zijn afhankelijk van de samenwerking met en steun van andere overheden en van culturele instellingen, onderwijs- en kennisinstellingen, die een belangrijke rol spelen in ons taalbeleid. De samenwerking tussen provincie, overheden en instellingen loopt op veel terreinen al goed (zoals in Taalplan Frysk 2030), en kan op sommige terreinen nog verder verbeterd worden. Dat is een van de doelen van ons bestuursakkoord: minder geld naar kantoor en meer naar de praktijk. De hoofdstukindeling van deze nota volgt in grote lijnen de opzet van de BFTK, die gebaseerd is op het UNESCO-taalvitaliteitsmodel. In hoofdstuk 1 staat taaloverdracht centraal. De hoofstukken 2 tot en met 5 gaan respectievelijk over Fries in het onderwijs, op het werk, in de vrije tijd en in de openbare ruimte. Hoofdstuk 6 beschrijft onze ambities voor Fries bij de overheid, de rechtbank en in de zorg. Wetenschappelijk onderzoek is de basis van ons taalbeleid. Deze basis willen wij versterken, onder meer door nationaal en internationaal beter samen te werken, ook op cultureel vlak. Hoe we dit willen doen, staat in de hoofdstukken 7 en 8.

In het laatste hoofdstuk, hoofdstuk 9, gaan we in op monitoring, de manier waarop wij bijhouden of we onze ambities halen en hoe we eventueel bijsturen, en werken wij de financiële afspraken voor de komende jaren uit.

7

HOOFDSTUK

1

Fries thuis

Fryslân in 2051 In 2051 is het Fries te horen en te vinden op vrijwel alle plekken waar (aanstaande) ouders en kinderen komen. Ook is er voldoende informatie en materiaal beschikbaar voor ouders om thuis het Fries optimaal aan te bieden en er is een provincie-dekkend aanbod van tweetalige kinderopvanglocaties. Professionals in Fryslân die met ouders en jonge kinderen werken zijn goed op de hoogte van de voordelen van een meertalige opvoeding en informeren en steunen ouders actief om hun eigen taal te gebruiken. Zij beheersen zelf het Fries in ieder geval passief. In 2051 waarderen inwoners van Fryslân het Fries positief. Om goed mee te kunnen draaien in de Friese samenleving zien ook niet-moedertaalsprekers de voordelen van het leren van het Fries. Ieder kan hier een geschikte cursus voor volgen en dat wordt op grote schaal gedaan. Inleiding Voor het behoud en het bevorderen van een taal is het van belang dat ouders de taal op hun kinderen overdragen. Taaloverdracht is binnen het UNESCO-model voor taalvitaliteit de eerste en meest belangrijke pijler. Taaloverdracht van het Fries op nieuwe generaties staat onder druk. Niet alle ouders kiezen ervoor of slagen erin om het Fries op hun kinderen over te dragen doordat het Nederlands en Engels in de omgeving van kinderen veel meer aanwezig zijn.