1.3 BP_Bijlagen bij toelichting_Bijlage 5 Archeologisch onderzoek
Tekst van het document
Bureauonderzoek en inventariserend veldonderzoek (BO en IVO-O) Elsloo, Bûtenweg Gemeente Ooststellingwerf (FR)
Bureauonderzoek en inventariserend veldonderzoek (BO en IVO-O) Elsloo, Bûtenweg
Gemeente Ooststellingwerf (FR) Projectnummer 2022-0505
Lycens Archeologisch Rapport 218
7 maart 2023
ISSN 2772-8900
In opdracht van Rombou Versie 1.0 concept Auteur
Autorisatie
L. Soetens
A.G.J. Hullegie
Senior KNA Archeoloog
Senior KNA Prospector
l.soetens@lycens.nl
a.hullegie@lycens.nl
M 06 820 639 04
M 06 828 983 87
Status bevoegde overheid: niet beoordeeld, conceptversie op 7-3-2023
lycens.nl
Oldenzaal
Zwolle
Groningen
info@lycens.nl
Deventerstraat 10
Schrevenweg 6
Euvelgunnerweg 25A
0541 ‒ 570 730
7575 EM Oldenzaal
8042 HA Zwolle
9723 CV Groningen
Inhoud Administratieve gegevens ......................................................................................................................... 4 Locatie gegevens ....................................................................................................................................... 5 Samenvatting resultaten ........................................................................................................................... 6
1. Aanleiding voor het onderzoek................................................................................8 1.1.
Onderzoekskader ......................................................................................................................... 8
1.2.
Huidige en toekomstige situatie op de onderzoekslocatie ........................................................... 9
1.3.
Begrenzing onderzoeks- en plangebied...................................................................................... 10
1.3.1.
Begrenzing plangebied............................................................................................................... 10
1.3.2.
Begrenzing onderzoeksgebied ................................................................................................... 10
1.4.
Doel van het onderzoek .............................................................................................................. 11
1.5.
Onderzoeksvragen ..................................................................................................................... 11
2. Bureauonderzoek ................................................................................................. 12 2.1.
Aardwetenschappelijke gegevens .............................................................................................. 12
2.2.
Bekende archeologische waarden.............................................................................................. 16
2.3.
Archeologie ................................................................................................................................ 17
2.4.
Historische waarden / bouwhistorisch onderzoek...................................................................... 18
2.5.
Bekende verstoringen ................................................................................................................ 21
2.6.
Gespecificeerd archeologisch verwachtingsmodel..................................................................... 21
2.7.
Advies vervolgonderzoek............................................................................................................ 22
3. Resultaten veldonderzoek .................................................................................... 23 3.1.
Beschrijving onderzoeksmethode .............................................................................................. 23
3.2.
Beschrijving onderzoeksresultaten ............................................................................................ 24
4. Conclusie en aanbevelingen .................................................................................. 25 4.1.
Conclusies .................................................................................................................................. 25
4.2.
Beantwoording onderzoeksvragen............................................................................................. 25
4.3.
Selectieadvies............................................................................................................................. 26
Bijlage 1
3
Boorprofielen........................................................................................................................ 29
Archeologisch Onderzoek Bûtenweg, Elsloo (BO en IVO-O)
7 maart 2023
Administratieve gegevens Projectnaam
Hoofdstraat 7, Elsloo
Projectcode
2022-0505
Type onderzoek
Bureauonderzoek (BO) en Inventariserend Veldonderzoek (IVO-O)
ARCHIS zaakidentificatie
5333894100
Projectleider
A.M. Bakker Senior KNA Prospector
Contact
T: 0541 570 730 M: 06-828 989 39 E: a.bakker@lycens.nl
Opdrachtgever
Rombou
Contact
Jufferenwal 30 8011 LE Zwolle Nederland T: 088-23682236 E: info@rombou.nl
Bevoegde overheid
Gemeente Ooststellingwerf 't Oost 11 8431 LE Oosterwolde T: 140516
4
Uitvoering onderzoek
Februari 2023
Beheer en locatie documentatie
Lycens BV en e-depot
Illustraties
Auteur(s) tenzij anders vermeld
Archeologisch Onderzoek Bûtenweg, Elsloo (BO en IVO-O)
7 maart 2023
Locatie gegevens Projectnaam
Hoofdstraat 7, Elsloo
Plaats
Elsloo
Gemeente
Ooststellingwerf
Provincie
Fryslân
Kaartblad
11H
Kadastrale gegevens
MKG00-F-1015
Coördinaten
Centrum:
Oppervlakte
Circa 3.500 m
NAP-hoogte maaiveld
Circa 7,3 m NAP
X: 212.091, Y: 551.181 2
Ligging plangebied en globale begrenzing onderzoeksgebied (bron achtergrondkaart: PDOK).
5
Archeologisch Onderzoek Bûtenweg, Elsloo (BO en IVO-O)
7 maart 2023
Samenvatting resultaten Plangebied
zie Afb. 1
Aanleiding
Het onderzoek vindt plaats in het kader van een bestemmingsplanwijziging.
Vraagstelling
Wat is de bodemopbouw en zijn er aanwijzingen voor bodemverstoringen? Zijn er aanwijzingen voor de aanwezigheid van archeologische resten? Welke consequenties zal de uitvoering van het plan hebben op (eventueel) aanwezige archeologische resten? Wat zijn de aanbevelingen? Is nader onderzoek noodzakelijk? En zo ja, waaruit kan dit bestaan?
Aardwetenschappelijke gegevens
Geologie
Formatie van Drenthe ‒ Laagpakket van Gieten (Keileem)
Geomorfologie
Code 3L11dG. Grondmorenewelvingen bedekt met dekzand Code 3B53yc. Dekzandrug, mogelijk met oud bouwlanddek
AHN3
Plangebied ligt relatief hoog op de dekzandrug. Gebied ten noordwesten, veenkoloniale vlakte, is lagergelegen.
Bodem
Code cHn23/21. Laarpodzolgronden, lemig fijn zand/leemarm en zwak lemig fijn zand
Paleogeografie
Pleistocene dekzanden, bedekt met veen van 2750 v. Chr. tot 1500 na Chr.
Grondwatertrap
IVc, GHG 0,64 m -mv en GLG 1,68 m -mv
Bekende
In de vroege prehistorie van het laat-paleolithicum en mesolithicum is het
archeologische
plangebied en de omgeving ervan mogelijk gebruikt door jager-verzamelaars. Zij
waarden
verbleven in tijdelijke kampen die vaak op hoger gelegen delen van het landschap in de buurt van open water lagen. Vanaf het neolithicum (circa 5.300 v. Chr.) gaat men over op landbouw als bestaanswijze en wonen in permanente nederzettingen bij de landbouwgrond. Vanaf het midden-neolithicum (Circa 2.700 jaar v. Chr.) raakt het plangebied en de omgeving ervan bedekt met veen. Er is dan geen bewoning meer mogelijk. Tijdens archeologisch onderzoek aan de Hoofdweg/Kloosterweg in Elsloo is bewerkt vuursteen aangetroffen. Vanaf de late middeleeuwen is het veengebied ontgonnen en weer bewoond geraakt.
Historische waarden
Het streekdorp Elsloo is in de 11de eeuw ontstaan. Elsloo heeft zich ontwikkeld langs twee parallel aan elkaar lopende noord-zuid gerichte wegen zoals op historische kaarten goed te zien is. Op de plek waar de Binnenweg (huidige Hoofdweg) en Buitenweg (Bûtenweg) in het zuiden bij elkaar komen, stond de kerk die in 1632 was gebouwd en in 1913 is vervangen. Op de kadastrale minuut uit 1832 is het plangebied onderdeel van een groot akkerperceel (Afb. 8). Aan de oostzijde van de Bûtenweg zijn geen boerderijen aanwezig. De meeste bewoning in de 19e eeuw was gesitueerd aan de Hoofdweg. Tijdens de 20e eeuw verandert de perceelindeling in de omgeving van Elsloo
6
Archeologisch Onderzoek Bûtenweg, Elsloo (BO en IVO-O)
7 maart 2023
drastisch. Percelen worden samengevoegd en krijgen een andere vorm. De woningen ten noorden van het plangebied dateren uit de jaren ’70 van de 20e eeuw. Het plangebied blijft onbebouwd en wordt als akker of weiland gebruikt. Verwachting
Op basis van het bureauonderzoek wordt geconcludeerd dat in het plangebied een hoge archeologische verwachting geldt voor het aantreffen van resten uit het laatpaleolithicum tot en met het neolithicum en een middelhoge verwachting vanaf de late middeleeuwen tot en met de nieuwe tijd. Vanwege de ligging op een dekzandrug met laarpodzolgronden met een dikke, deels opgebrachte akkerlaag die als buffer dient voor de onderliggende lagen, is de kans groot dat eventuele vindplaatsen intact zijn.
Methode
Er zijn 6 boringen in het plangebied gezet met een grote edelmanboor met een
veldonderzoek
diameter van 12 cm. De opgeboorde grond is gezeefd over een zeef met een maaswijdte van 3 mm. Het zeefresidu is onderzocht op de aanwezigheid van archeologische indicatoren zoals houtskool, vuursteen en aardewerk. De positie een maaiveldhoogtes van de boringen zijn ingemeten met behulp van GPS (nauwkeurigheid 1 cm). De boringen zijn beschreven conform de NEN 5104 en de Archeologische Standaard Boorbeschrijvingsmethode (ASB 2.0). De boringen zijn digitaal beschreven.
Resultaten
Tijdens het veldonderzoek is de verwachte podzolbodem niet aangetroffen. Door
veldonderzoek
landgebruik is de top van het bodemprofiel verstoord, waardoor de kans op het aantreffen van intacte archeologische resten in het plangebied klein is. Bovendien zijn in het zeefresidu geen archeologische indicatoren zoals vuursteenafslagen of fragmenten aardewerk aangetroffen.
Selectieadvies en
Op basis van de resultaten van het hier gerapporteerde onderzoek is gebleken dat
aanbevelingen
de kans op het aantreffen van een archeologische vindplaats in het plangebied klein is. Geadviseerd wordt om het plangebied vrij te geven voor de geplande ingreep.
7
Archeologisch Onderzoek Bûtenweg, Elsloo (BO en IVO-O)
7 maart 2023
1. Aanleiding voor het onderzoek 1.1.
Onderzoekskader
In opdracht van Rombou heeft Lycens een bureauonderzoek en inventariserend veldonderzoek (BO en IVO-O, verkennende en karterende fase) uitgevoerd met betrekking tot het plangebied Hoofdstraat 7, Elsloo (Afb. 1). Het onderzoek vindt plaats in het kader van een bestemmingsplanwijziging. Het plangebied ligt aan de Bûtenweg in Elsloo, net ten zuiden van nummer 4 (zie §1.2). De gemeente Ooststellingwerf heeft een eigen archeologische verwachtings- en beleidsadvieskaart opgesteld. De kaart is gebaseerd op de Friese Archeologische Monumentenkaart Extra (FAMKE) van de provincie Fryslân, maar is gedetailleerder en toegespitst op de ontwikkelingen van de gemeente. Op de beleidskaart van de gemeente Ooststellingwerf valt het plangebied geheel binnen een zone met een hoge archeologische verwachting, waarde ʻWR-a4’. In dit gebied dient, voorafgaand aan ingrepen groter dan 500 m2 en dieper dan 0,4 m beneden maaiveld, archeologisch onderzoek plaats te vinden (Afb. 2)1. Het onderzoek is uitgevoerd conform de Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie (KNA versie 4.1), protocollen BRL SIKB 4002 (Bureauonderzoek) en 4003 (Inventariserend veldonderzoek) en het archeologiebeleid van de gemeente Ooststellingwerf. Het onderzoek is uitgevoerd in februari 2022.
1
Mennens e.a., 2014
8
Archeologisch Onderzoek Bûtenweg, Elsloo (BO en IVO-O)
7 maart 2023
Uitsnede van de beleidsadvieskaart van de gemeente Ooststellingwerf (bron: Mennens e.a. 2014).
1.2.
Huidige en toekomstige situatie op de onderzoekslocatie
Op dit moment is het plangebied in gebruik als weiland. De opdrachtgever heeft het voornemen de agrarische bestemming te wijzigen naar wonen en in het gebied twee woningen te bouwen (Afb. 3). Per woning wordt circa 250 m2 dieper dan 0,4 m beneden maaiveld verstoord voor het huis en de verharding. Voor de inrichting van de nieuwe erven is een voorstel gedaan voor het planten van een aantal inheemse bomen. De totale geplande ingreep waarbij dieper dan 0,4 m beneden maaiveld verstoord wordt komt hiermee boven de vrijgestelde 500 m2. De kans dat archeologische resten worden verstoord bij uitvoering van de plannen is aanwezig.
9
Archeologisch Onderzoek Bûtenweg, Elsloo (BO en IVO-O)
7 maart 2023
Geplande nieuwe inrichting van de locatie
1.3.
Begrenzing onderzoeks- en plangebied
1.3.1. Begrenzing plangebied In dit rapport wordt een onderscheid gemaakt tussen het plangebied en het onderzoeksgebied. Met het plangebied wordt het gebied bedoeld waarop de plannen van de opdrachtgever betrekking hebben. Binnen dit gebied kunnen eventueel aanwezige archeologische resten worden verstoord door de voorgenomen ingrepen (Afb. 1). Het plangebied beslaat het kadastrale perceel MKG00-F-1015.
1.3.2. Begrenzing onderzoeksgebied Het onderzoeksgebied omvat het gebied waarover informatie is verzameld om een goed beeld te verkrijgen van de eventueel aanwezige archeologische waarden. Het onderzoeksgebied is globaal gedefinieerd als een cirkel met een straal van 500 m rondom het plangebied en verschilt al naar gelang het te onderzoeken aspect. Historische, archeologische en aardwetenschappelijke gegevens uit dit gebied zijn relevant voor het opstellen van een gespecificeerde archeologische verwachting voor het plangebied.
10
Archeologisch Onderzoek Bûtenweg, Elsloo (BO en IVO-O)
7 maart 2023
1.4.
Doel van het onderzoek
Het doel van het bureauonderzoek is het verkrijgen van inzicht in bekende en te verwachten archeologische waarden in en in de omgeving (onderzoeksgebied) van het plangebied. Op basis van de verkregen informatie wordt een archeologisch verwachtingsmodel voor het plangebied opgesteld. Hierin wordt beschreven of er archeologische resten aanwezig (kunnen) zijn in het plangebied, wat de potentiële aard en omvang van de voorgenomen werkzaamheden zijn en of deze een bedreiging vormen voor het bodemarchief. Indien dit het geval is, wordt geadviseerd op welke wijze hiermee in het vervolgtraject van de plannen rekening dient te worden gehouden. Het doel van het inventariserend veldonderzoek (verkennende fase) is het toetsen van de gespecificeerde verwachting. Doel van het inventariserend veldonderzoek (karterende fase) is het opsporen van mogelijk aanwezige archeologische resten binnen het plangebied.
1.5.
Onderzoeksvragen
Voor het bureau- en inventariserend onderzoek zijn de volgende onderzoeksvragen opgesteld: Wat is de bodemopbouw en zijn er aanwijzingen voor bodemverstoringen? Zijn er aanwijzingen voor de aanwezigheid van archeologische resten? Welke consequenties zal de uitvoering van het plan hebben op (eventueel) aanwezige archeologische resten? Wat zijn de aanbevelingen? Is nader onderzoek noodzakelijk? En zo ja, waaruit kan dit bestaan?
11
Archeologisch Onderzoek Bûtenweg, Elsloo (BO en IVO-O)
7 maart 2023
2. Bureauonderzoek 2.1.
Aardwetenschappelijke gegevens
Tabel 1 Aardwetenschappelijke gegevens Geologie2
Formatie van Drenthe ‒ Laagpakket van Gieten (Keileem)
Geomorfologie3 (Afb. 4)
Code 3L11dG. Grondmorenewelvingen bedekt met dekzand Code 3B53yc. Dekzandrug, mogelijk met oud bouwlanddek
AHN3 (Afb. 5)
Plangebied ligt relatief hoog op de dekzandrug. Gebied ten noordwesten,
4
veenkoloniale vlakte, is lagergelegen. Bodem (Afb. 6)
Code cHn23/21. Laarpodzolgronden, lemig fijn zand/leemarm en zwak lemig
5
fijn zand Paleogeografie
Pleistocene dekzanden, bedekt met veen van 2750 v. Chr. tot 1500 na Chr.
6
Grondwatertrap
7
IVc, GHG 0,64 m -mv en GLG 1,68 m -mv
Elsloo ligt aan de rand van het Drents Plateau op een lichte verhoging in het landschap bestaande uit grondmorene en een dekzandrug. Ten oosten bevindt zich het Drents-Friese woud waar verschillende natuurlijke landschappen als stuifzanden, vennen, veentjes, bos en heide elkaar afwisselen. Op paleogeografische reconstructies wordt ter hoogte van Elsloo richting het westen vanaf het neolithicum een uitgestrekt veenmoeras aangegeven. Het veen is na de middeleeuwen ontgonnen, waarna het gebied geschikt werd voor bewoning. Op de bodemkaart is de bodem ter hoogte van het plangebied geclassificeerd als een laarpodzol met lemig fijn zand (cHn23). Dit type podzolgronden komt vooral voor op hoger gelegen dekzandruggen en worden veelal geassocieerd met oude ontginningen. Laarpodzolen hebben een tot 0,5 m dikke, deels door plaggenbemesting opgebrachte humusrijke bouwvoor (A-horizont), hieronder zit een grijze uitspoelingslaag van zwak humeus loodzand. Onder de uitspoelingslaag zit een inspoelingslaag (B-horizont) van donkerbruin matig humeus zand. Deze laag gaat geleidelijk over in het gele zand (C-horizont) of keileem.8 Het plangebied ligt op een hoger deel van een oost-west georiënteerde dekzandrug, zoals te zien op de hoogtekaart (Afb. 5). De veenkoloniale vlakte ten westen van Elsloo is duidelijk laaggelegen ten opzichte van de zandgronden ten oosten van het dorp.
Het maaiveld van het plangebied en de percelen ten noorden ervan is duidelijk hoger dan dat van percelen ten oosten en zuiden.
2
Geologische kaart van Nederland 2021 https://www.dinoloket.nl/ondergrondmodellen
3
Geomorfologische kaart van Nederland 2021 https://zoeken.cultuureelerfgoed.nl
4
http://www.ahn.nl
5
Bodemkaart van Nederland 2021 https://zoeken.cultuureelerfgoed.nl
6
Vos & de Vries, 2013.
7
https://www.broloket.nl/ondergrondmodellen/kaart
8
Mennens, 2014 p 39.
12
Archeologisch Onderzoek Bûtenweg, Elsloo (BO en IVO-O)
7 maart 2023
Binnen het plangebied geldt grondwatertrap IVc. Dit wil zeggen dat de gemiddeld hoogste grondwaterstand op 0,64 m beneden maaiveld ligt en de gemiddeld laagste stand op 1,68 m beneden maaiveld ligt.
Uitsnede van de geomorfologische kaart met het plangebied en de directe omgeving (bron: https://zoeken.cultureelerfgoed.nl).
13
Archeologisch Onderzoek Bûtenweg, Elsloo (BO en IVO-O)
7 maart 2023
Het plangebied en omgeving op het Actueel Hoogtebestand van Nederland (AHN3, 0,5 m DTM, gefilterd, bron: https://www.ahn.nl).
14
Archeologisch Onderzoek Bûtenweg, Elsloo (BO en IVO-O)
7 maart 2023
Uitsnede van de bodemkaart met het plangebied en directe omgeving (bron: https://zoeken.cultureelerfgoed.nl).
15
Archeologisch Onderzoek Bûtenweg, Elsloo (BO en IVO-O)
7 maart 2023
2.2.
Bekende archeologische waarden
Gemeentelijke beleidskaart Volgens de archeologische verwachtings- en beleidskaart van de gemeente Ooststellingwerf ligt het plangebied in een gebied met hoge verwachting, net ten westen van het historische bebouwingslint van Elsloo (zie Afb. 29). De hoge verwachting hangt vermoedelijk samen met de hogere ligging van het plangebied op een dekzandrug.
Archeologische waarden Als onderdeel van het bureauonderzoek zijn de AMK (archeologische monumentenkaart) terreinen, archeologische waarnemingen en eerder uitgevoerd onderzoek (onderzoeksmeldingen) in het onderzoeksgebied geïnventariseerd (Afb. 7). De AMK-terreinen, de bekende archeologische waarnemingen en de onderzoeksmeldingen zijn geraadpleegd via ARCHIS310.
Archeologische monumenten (AMK-terreinen) In het plangebied en de directe omgeving ervan zijn geen AMK-terreinen aangewezen.
AMK-terreinen, onderzoeksmeldingen en vondstlocaties (bron: ARCHIS 3).
9
Mennens e.a. 2014
10
https://archis.cultureelerfgoed.nl
16
Archeologisch Onderzoek Bûtenweg, Elsloo (BO en IVO-O)
7 maart 2023
Onderzoekslocaties en waarnemingen Binnen het plangebied staan nog geen onderzoeksmeldingen geregistreerd, binnen het onderzoeksgebied staan 5 archeologische onderzoeksmeldingen in ARCHIS. De beschikbare relevante resultaten van de onderzoeken worden in onderstaande tabel kort besproken. Tabel 2 Onderzoeksmeldingen (bron: ARCHIS3) zaakidentificatie
toponiem
uitvoerder
Meldings-
type onderzoek
datum 2367690100
Butenweg
De Steekproef
8-5-2012
Booronderzoek: Bodem verstoord door egalisatie, advies vrijgave11
2320911100
Kloosterweg /
ADC
Aekingermeer
Archeoprojecten
7-3-2011
Booronderzoek: verkennend en karterend, geen archeologische vondsten aangetroffen. Advies vrijgave.12
2317250100/
Hoofdweg/
2354324100
Kloosterweg
De Steekproef
4-2-2011/
Booronderzoek: verkennend en
5-1-2012
waarderend heeft bewerkt vuursteen opgeleverd en redelijk intacte bodem. Advies proefsleuven.13
2684027100
Noord 11
De Steekproef
23-6-2015
Booronderzoek: Bodem op hogere delen geëgaliseerd, kleine kans op vindplaats. Lage deel met veenvulling wel intact. Advies behoud veenvulling, hogere delen vrijgave.14
2.3.
Archeologie
In de vroege prehistorie van het laat-paleolithicum (vanaf 35.000 jaar geleden) en mesolithicum (vanaf circa 11.000 jaar geleden, 8.800 jaar v. Chr.) is het plangebied en de omgeving ervan mogelijk gebruikt door jagerverzamelaars. Zij verbleven in tijdelijke kampen die vaak op hoger gelegen delen van het landschap in de buurt van open water lagen. Vanaf het neolithicum (circa 5.300 v. Chr.) gaat men over op landbouw als bestaanswijze en wonen in permanente nederzettingen bij de landbouwgrond. Vanaf het midden-neolithicum (Circa 2.700 jaar v. Chr.) raakt het plangebied en de omgeving ervan bedekt met veen. Er is dan geen bewoning meer mogelijk. Tijdens archeologisch onderzoek aan de Hoofdweg/Kloosterweg in Elsloo is bewerkt vuursteen aangetroffen.
11
Bongers, 2012
12
Holl, 2011.
13
Bongers, 2012-2
14
Bongers, 2015.
17
Archeologisch Onderzoek Bûtenweg, Elsloo (BO en IVO-O)
7 maart 2023
Het veengebied is ontgonnen en ontwaterd vanaf de tweede helft van de middeleeuwen. Groepen ontginners trokken het veengebied in en stichtten een ontginningsnederzetting. Zo is het dorp Elsloo vanaf een zijarm van de Linde, de Volle Rijten of Rieten in ontginning genomen.
2.4.
Historische waarden / bouwhistorisch onderzoek
Het streekdorp Elsloo is in de 11de eeuw ontstaan. Elsloo behoorde tot één van de kerspelen die zich in 1328 van Drenthe afscheidden en zich aansloten bij de ʻFriezen van Stellingwerf’. Elsloo wordt ook in de oorkondes van 1408 genoemd in verband met een geschil met de Bisschop van Utrecht over de huur van hooilanden in Lageland bij IJsselhamme. Elsloo heeft zich ontwikkeld langs twee parallel aan elkaar lopende noord-zuid gerichte wegen zoals op historische kaarten goed te zien is. Op de plek waar de Binnenweg (huidige Hoofdweg) en Buitenweg (Bûtenweg) in het zuiden bij elkaar komen, stond de kerk die in 1632 was gebouwd en in 1913 is vervangen.15 Op de kadastrale minuut uit 1832 is het plangebied onderdeel van een groot akkerperceel (Afb. 8). Aan de oostzijde van de Bûtenweg zijn geen boerderijen aanwezig. De meeste bewoning in de 19e eeuw was gesitueerd aan de Hoofdweg. De Bûtenweg was de doorgaande route naar andere dorpen, bijvoorbeeld Makkinga, ten noorden van Elsloo. Tijdens de 20e eeuw verandert de perceelindeling in de omgeving van Elsloo drastisch. Percelen worden samengevoegd en krijgen een andere vorm. De woningen ten noorden van het plangebied dateren uit de jaren ’70 van de 20e eeuw. Het plangebied blijft onbebouwd en wordt als akker of weiland gebruikt.
15
Mennens, p55
18
Archeologisch Onderzoek Bûtenweg, Elsloo (BO en IVO-O)
7 maart 2023
Het plangebied op de kadastrale minuut 1811-1832. (bron: http://zoeken.cultureelerfgoed.nl).
Het plangebied op een topografische kaart uit 1872. (bron: https://www.topotijdreis.nl)
19
Archeologisch Onderzoek Bûtenweg, Elsloo (BO en IVO-O)
7 maart 2023
Het plangebied op de topografische kaart uit ca. 1929 (bron: https://www.topotijdreis.nl)
Het plangebied op een topografische kaart uit 1984 (bron: http://www.topotijdreis.nl).
20
Archeologisch Onderzoek Bûtenweg, Elsloo (BO en IVO-O)
7 maart 2023
Het plangebied op een topografische kaart uit 1996 (bron: http://www.topotijdreis.nl).
2.5.
Bekende verstoringen
Binnen het plangebied zijn geen saneringen of ondergrondse olietanks, benzinepompinstallaties en dergelijke bekend waardoor archeologische resten mogelijk verloren zijn gegaan. Op historische kaarten is geen bebouwing te zien in het plangebied, het is altijd in gebruik geweest als landbouwgrond. Het perceel ligt wel duidelijk hoger dan het omringende gebied.
2.6.
Gespecificeerd archeologisch verwachtingsmodel
Op basis van het bureauonderzoek wordt geconcludeerd dat in het plangebied een hoge archeologische verwachting geldt voor het aantreffen van resten uit het laat-paleolithicum tot en met het neolithicum en een middelhoge verwachting vanaf de late middeleeuwen tot en met de nieuwe tijd. Vanwege de ligging op een dekzandrug met laarpodzolgronden met een dikke, deels opgebrachte akkerlaag die als buffer dient voor de onderliggende lagen, is de kans groot dat eventuele vindplaatsen intact zijn.
Laat-paleolithicum tot en met neolithicum Voor de periode laat-paleolithicum tot de bronstijd geldt een hoge archeologische verwachting. Vanwege de relatief hoge ligging op een dekzandrug is het plangebied in het verleden waarschijnlijk een aantrekkelijke vestigingslocatie geweest. Eventuele vindplaatsen kunnen vanaf het maaiveld of onder een dikke akkerlaag aanwezig zijn. Vindplaatsen van jager-verzamelaars uit deze periode zijn vaak van geringe omvang (10 tot 40 meter doorsnede) en zijn zeer kwetsbaar voor bodemverstoringen. Resten bestaan onder andere uit vuursteenconcentraties, houtskool en haardkuilen. Vanaf het neolithicum kunnen ook resten van huizen
21
Archeologisch Onderzoek Bûtenweg, Elsloo (BO en IVO-O)
7 maart 2023
(paalkuilen) en boerenerven aanwezig zijn. Vindplaatsen uit deze periode zijn echter vrij zeldzaam en worden niet vaak aangetroffen.
Bronstijd tot en met vroege middeleeuwen Vanaf 2750 voor Christus ligt het plangebied op de paleogeografische kaart in een veengebied. Tot de ontginningen in de late middeleeuwen was het gebied waarschijnlijk niet erg geschikt voor permanente bewoning. Voor de periode bronstijd-vroege middeleeuwen geldt daarom een lage archeologische verwachting.
Late middeleeuwen-nieuwe tijd Voor de periode late middeleeuwen-nieuwe tijd geldt een middelhoge archeologische verwachting. Elsloo is ontstaan in de late middeleeuwen langs de Hoofdweg en Bûtenweg. Op historische kaarten is geen bebouwing te zien in het plangebied, het is altijd in gebruik geweest als akker of weiland, maar het gebied was wel geschikt voor bewoning. Eventuele archeologische resten kunnen vanaf het maaiveld aanwezig zijn en kunnen bestaan uit resten van boerderijen, bijgebouwen, erfafscheidingen, afvalkuilen en waterputten.
2.7.
Advies vervolgonderzoek
De hoge archeologische verwachting dient in het veld te worden getoetst door middel van een inventariserend veldonderzoek. Hierbij wordt door middel van het uitvoeren van enkele boringen de bodem in kaart gebracht.
22
Archeologisch Onderzoek Bûtenweg, Elsloo (BO en IVO-O)
7 maart 2023
3. Resultaten veldonderzoek 3.1.
Beschrijving onderzoeksmethode
Boormateriaal: Edelman Ø 12 cm. Waarnemingsmethode: Zeven, maaswijdte mm. Boordichtheid: 6 boringen op de locatie. Coördinaten boorpunten: Ingemeten met GPS (nauwkeurigheid 1 - 3 cm). Z-waarden: Bepaald met behulp van GPS (nauwkeurigheid 1 - 3 cm). Beschrijving conform ASB 5.2 en NEN5104; Documentatie van de beschrijving digitaal (zie bijlage 1). Conform het advies in §2.7 en de gemeentelijke richtlijnen zijn 6 boringen in het plangebied gezet. Er is op basis van de archeologische verwachting en de beperkte omvang van het plangebied besloten om direct op te schalen naar een karterend onderzoek. De boringen zijn gezet met een edelmanboor met een diameter van 12 cm, de opgeboorde grond is gezeefd over een zeef met een maaswijdte van 3 mm. Het zeefresidu is onderzocht op de aanwezigheid van archeologische indicatoren zoals houtskool, (bewerkt) vuursteen en aardewerk. De positie een maaiveldhoogtes van de boringen zijn ingemeten met behulp van GPS (nauwkeurigheid 1 cm). De boringen zijn beschreven conform de NEN 5104 en de Archeologische Standaard Boorbeschrijvingsmethode (ASB 2.0). De boringen zijn digitaal beschreven (zie bijlage 1).
23
Archeologisch Onderzoek Bûtenweg, Elsloo (BO en IVO-O)
7 maart 2023
Resultaten van het booronderzoek (bron achtergrondkaart: PDOK).
3.2.
Beschrijving onderzoeksresultaten
Tijdens het veldwerk zijn 6 boringen uitgevoerd met een diepte van 0,50 tot 0,70 m beneden maaiveld. De bouwvoor (A-horizont) is 0,2 tot 0,45 m dik en bestaat uit matig fijn zwak siltig sterk humeus zand. De laag is homogeen en donkergrijsbruin van kleur. De overgang naar de onderliggende laag is scherp. Er is geen (restant van) een podzolbodem gezien. Onder de bouwvoor ligt het gele dekzand (C-horizont). Deze laag bestaat uit matig fijn zwak siltig zand. In het zeefresidu zijn geen archeologische indicatoren zoals vuursteenafslagen of fragmenten aardewerk aangetroffen. De verwachte podzolbodem is niet aangetroffen. Door landgebruik is de top van het dekzand opgenomen in de bouwvoor, waardoor de kans op het aantreffen van intacte archeologische resten in het plangebied klein is.
24
Archeologisch Onderzoek Bûtenweg, Elsloo (BO en IVO-O)
7 maart 2023
4. Conclusie en aanbevelingen 4.1.
Conclusies
Op basis van het bureauonderzoek is voor het plangebied een hoge archeologische verwachting op het aantreffen van resten uit het laat-paleolithicum tot en met het neolithicum afgegeven en een middelhoge verwachting voor de periode late middeleeuwen tot en met de nieuwe tijd. Vanwege de ligging op een dekzandrug met laarpodzolgronden met een dikke, deels opgebrachte akkerlaag die als buffer dient voor de onderliggende lagen, is de kans groot dat eventuele vindplaatsen intact bewaard zijn. Tijdens het veldonderzoek is de verwachte podzolbodem echter niet aangetroffen. Door landgebruik is de top van het bodemprofiel verstoord en opgenomen in de bouwvoor. Hierdoor is de kans op het aantreffen van intacte archeologische resten in het plangebied klein. Bovendien zijn in het zeefresidu geen archeologische indicatoren zoals vuursteenafslagen of fragmenten aardewerk aangetroffen die kunnen wijzen op de aanwezigheid van een archeologische vindplaats binnen het plangebied.
4.2.
Beantwoording onderzoeksvragen
Wat is de bodemopbouw en zijn er aanwijzingen voor bodemverstoringen? Uitgaande van de bij het bureauonderzoek gebruikte bronnen bestaat de laagopeenvolging binnen het plangebied uit een podzolbodem met een dikke bouwvoor (A-horizont) op een grijze uitspoelingslaag (Ehorizont) met daaronder een donkerbruine inspoelingslaag (B-horizont). De donkerbruine B-horizont gaat geleidelijk over in het gele zand (C-horizont). Er zijn geen grote verstoringen bekend in het plangebied. Tijdens het veldonderzoek is gebleken dat de bodem in het plangebied uit een bouwvoor op dekzand bestaat. Er is geen podzol (restant) waargenomen in de top van het dekzand.
Zijn er aanwijzingen voor de aanwezigheid van archeologische resten? Tijdens het veldonderzoek is gebleken dat de bodem is verstoord, er is geen podzol aangetroffen. Bovendien zijn in het zeefresidu geen archeologische indicatoren aangetroffen. Er zijn geen aanwijzingen voor een archeologische vindplaats gevonden tijdens het veldonderzoek.
Welke consequenties zal de uitvoering van het plan hebben op (eventueel) aanwezige archeologische resten? Op basis van het onderhavige onderzoek is geconcludeerd dat in het plangebied geen aanwijzingen voor een archeologische vondplaats aanwezig zijn. De geplande ingreep zal geen consequenties hebben voor het archeologische bodemarchief.
Wat zijn de aanbevelingen? Is nader onderzoek noodzakelijk? En zo ja, waaruit kan dit bestaan? Voor de aanbevelingen zie §4.3.
25
Archeologisch Onderzoek Bûtenweg, Elsloo (BO en IVO-O)
7 maart 2023
4.3.
Selectieadvies
Op basis van de resultaten van het hier gerapporteerde onderzoek is gebleken dat de kans op het aantreffen van een archeologische vindplaats in het plangebied klein is. Geadviseerd wordt om het plangebied vrij te geven voor de geplande ingreep. Ook in een vrijgegeven plangebied bestaat altijd de mogelijkheid dat er tijdens graafwerkzaamheden toch losse sporen en vondsten worden aangetroffen. Op grond van artikel 5.10 van de Erfgoedwet 2016 dient zo spoedig mogelijk melding te worden gemaakt van de vondst bij de gemeente, provincie of de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. Over de bevindingen en aanbevelingen uit dit onderzoek dient contact opgenomen te worden met de bevoegde overheid, in dit geval de gemeente Ooststellingwerf.
26
Archeologisch Onderzoek Bûtenweg, Elsloo (BO en IVO-O)
7 maart 2023
Literatuur Bongers, J.M.G. en M.L.J. Bergmans, 2012. Elsloo, Bûtenweg Noord (Gemeente Ooststellingwerf, Fr.) Een
Inventariserend Archeologisch Veldonderzoek (Steekproefrapport 2012-05/04Z), De Steekproef bv, Zuidhorn. Bongers, J.M.G. 2012. Elsloo, Hoofdweg/Kloosterweg (Gemeente Ooststellingwerf, Fr.)Een Inventariserend
Archeologisch Veldonderzoek, Waarderende Fase (Steekproefrapport 2012-01/04) De Steekproef bv, Zuidhorn. Bongers, J.M.G., 2015. Elsloo, Noord 11 (Gemeente Ooststellingwerf, Fr.)Een Inventariserend Archeologisch
Veldonderzoek (Steekproefrapport 2015-06/07) De Steekproef bv, Zuidhorn Bosch, J.H.A., 2008: Archeologische Standaard Boorbeschrijvingsmethode versie 1.1 Op basis van de
Standaard Boor Beschrijvingsmethode versie 5.2. (Deltares-rapport | 2008-U-R0881/A.) Deltares, Utrecht. Holl, J. en J.A.G. van Rooij, 2011. Kloosterweg en Aekingermeer, gemeente Ooststellingwerf. Een
Bureauonderzoek en Inventariserend Veldonderzoek in de vorm van een quickscan en karterend booronderzoek. (ADC Rapport 2674) ADC ArcheoProjecten, Amersfoort Mennens, A en Werkgroep Archeologie Frylân, 2014. Nota Archeologie Gemeente Ooststellingwerf. Gemeente Ooststellingwerf. Vos, P.L. & S. de Vries, 2013: 2e generatie palaeogeografische kaarten van Nederland (versie 2.0). Deltares, Utrecht.
Geraadpleegde websites webadres
laatst bezocht op
https://www.kadaster.nl
8-2-2023
https://www.archisarchief.cultureelerfgoed.nl
8-2-2023
http://www.bodemloket.nl
8-2-2023
https://www.dinoloket.nl/ondergrondgegevens
8-2-2023
https://www.dinoloket.nl/nomenclator-ondiep
8-2-2023
https://www.zoeken.cultureelerfgoed.nl
8-2-2023
http://www.ahn.nl
8-2-2023
http://www.pdok.nl
8-2-2023
http://www.topotijdreis.nl
8-2-2023
Lijst van afbeeldingen Ligging plangebied en globale begrenzing onderzoeksgebied (bron achtergrondkaart: PDOK). ........... 5 Uitsnede van de beleidsadvieskaart van de gemeente Ooststellingwerf (bron: Mennens e.a. 2014). ..... 9 Geplande nieuwe inrichting van de locatie ............................................................................................... 10 Uitsnede van de geomorfologische kaart met het plangebied en de directe omgeving (bron: https://zoeken.cultureelerfgoed.nl). ............................................................................................................................ 13 Het plangebied en omgeving op het Actueel Hoogtebestand van Nederland (AHN3, 0,5 m DTM, gefilterd, bron: https://www.ahn.nl). ........................................................................................................................... 14
27
Archeologisch Onderzoek Bûtenweg, Elsloo (BO en IVO-O)
7 maart 2023
Uitsnede van de bodemkaart met het plangebied en directe omgeving (bron: https://zoeken.cultureelerfgoed.nl). ............................................................................................................................ 15 AMK-terreinen, onderzoeksmeldingen en vondstlocaties (bron: ARCHIS 3). .......................................... 16 Het plangebied op de kadastrale minuut 1811-1832. (bron: http://zoeken.cultureelerfgoed.nl). ........ 19 Het plangebied op een topografische kaart uit 1872. (bron: https://www.topotijdreis.nl) ................... 19 Het plangebied op de topografische kaart uit ca. 1929 (bron: https://www.topotijdreis.nl)................. 20 Het plangebied op een topografische kaart uit 1984 (bron: http://www.topotijdreis.nl). ..................... 20 Het plangebied op een topografische kaart uit 1996 (bron: http://www.topotijdreis.nl). ..................... 21 Resultaten van het booronderzoek (bron achtergrondkaart: PDOK). ..................................................... 24
Lijst van tabellen Tabel 1 Aardwetenschappelijke gegevens................................................................................................................... 12 Tabel 2 Onderzoeksmeldingen (bron: ARCHIS3) ......................................................................................................... 17
Lijst van bijlagen Bijlage 1
28
Boorprofielen
Archeologisch Onderzoek Bûtenweg, Elsloo (BO en IVO-O)
29
7 maart 2023
Bijlage 1
Boorprofielen
Bijlage 1
Boring:1
Boring:2
Referentievlak: N.A.P. Maaiveldhoogte: 7.3255
X: 212059,69 Y: 551166,41 733
0
Referentievlak: N.A.P. Maaiveldhoogte: 7.291 gras A-HORIZONT Zand, matig fijn, zwak siltig, sterk humeus, DRGRBR, Edelmanboor, scherp, bouwvoor
25
0
X: 212087,47 Y: 551170,68 729
gras A-HORIZONT Zand, matig fijn, zwak siltig, sterk humeus, DRGRBR, Edelmanboor, bouwvoor
25 694
688
50 663
C-HORIZONT Zand, matig fijn, zwak siltig, GE, Edelmanboor
Boring:3
50 669
C-HORIZONT Zand, matig fijn, zwak siltig, GE, Edelmanboor
Boring:4
Referentievlak: N.A.P. Maaiveldhoogte: 7.1284
X: 212113,53 Y: 551174,72 713
0
688
25
50
658
Referentievlak: N.A.P. Maaiveldhoogte: 7.1581 gras
0
A-HORIZONT Zand, matig fijn, zwak siltig, sterk humeus, DRGRBR, Edelmanboor, bouwvoor
25
C-HORIZONT Zand, matig fijn, zwak siltig, GE, Edelmanboor, dekzand
50
X: 212122,54 Y: 551195,78 716
gras
696
A-HORIZONT Zand, matig fijn, zwak siltig, sterk humeus, DRGRBR, Edelmanboor, bouwvoor
666
C-HORIZONT Zand, matig fijn, zwak siltig, GE, Edelmanboor
Projectcode:
2022-0505E
Boormeester: Projectleider:
L. soetens Adriana Bakker
Projectnaam:
Butenweg Elsoo
Schaal:
1: 30
getekend volgens NEN 5104
Bijlage 1
Boring:5
Boring:6
Referentievlak: N.A.P. Maaiveldhoogte: 7.3087
X: 212098,55 Y: 551192,37 731
0
706
25
681
50
Referentievlak: N.A.P. Maaiveldhoogte: 7.2802 gras A-HORIZONT Zand, matig fijn, zwak siltig, sterk humeus, DRGRBR, Edelmanboor C-HORIZONT Zand, matig fijn, zwak siltig, GE, Edelmanboor
0
X: 212068,55 Y: 551188,54 728
gras A-HORIZONT Zand, matig fijn, zwak siltig, sterk humeus, DRGRBR, Edelmanboor, scherp, bouwvoor
25 688
C-HORIZONT Zand, matig fijn, zwak siltig, GE, Edelmanboor, dekzand
50 658
Projectcode:
2022-0505E
Boormeester: Projectleider:
L. soetens Adriana Bakker
Projectnaam:
Butenweg Elsoo
Schaal:
1: 30
getekend volgens NEN 5104
Legenda (conform NEN 5104)
grind
klei Grind, siltig
geur Klei, zwak siltig
geen geur zwakke geur
Grind, zwak zandig
matige geur
Klei, matig siltig
sterke geur Grind, matig zandig
Klei, sterk siltig
Grind, sterk zandig
Klei, uiterst siltig
uiterste geur
olie geen olie-water reactie zwakke olie-water reactie Grind, uiterst zandig
Klei, zwak zandig
matige olie-water reactie sterke olie-water reactie
Klei, matig zandig
Klei, sterk zandig
zand
uiterste olie-water reactie
p.i.d.-waarde >0
Zand, kleiïg
>1 >10
Zand, zwak siltig
>100
leem
>1000 Zand, matig siltig
Leem, zwak zandig
Zand, sterk siltig
Leem, sterk zandig
Zand, uiterst siltig
>10000
monsters
geroerd monster
overige toevoegingen
ongeroerd monster
zwak humeus volumering
veen Veen, mineraalarm
matig humeus
Veen, zwak kleiïg
sterk humeus
Veen, sterk kleiïg
zwak grindig
Veen, zwak zandig
matig grindig
Veen, sterk zandig
sterk grindig
overig bijzonder bestanddeel Gemiddeld hoogste grondwaterstand grondwaterstand Gemiddeld laagste grondwaterstand slib
water