toekomstverhaal regio achterhoek

TOEKOMSTVERHAAL ACHTERHOEK 2100

Op basis van ontwikkelscenario’s

OKTOBER 2025

Colofon Dit advies is in opdracht van de 8RKH Ambassadeurs opgesteld. Het Toekomstverhaal Achterhoek 2100 is gebaseerd op ontwerpend onderzoek uitgevoerd door BVR Adviseurs. Tekst: BVR Adviseurs Lay-out en beelden: BVR Adviseurs, tenzij anders vermeld. Fotografie: Rob Koenen Alles uit dit document mag worden overgenomen mits de bron wordt vermeld. We hebben ons best gedaan om rechthebbenden te vinden. Neem contact op mocht u onverhoopt een beeld aantreffen met copyright. Aan dit document kunnen geen rechten worden ontleend. Rotterdam, september 2025

2

INHOUD Doel van het toekomstverhaal Leeswijzer Aannames waarop het toekomstverhaal is gebaseerd

Toekomstverhaal DEEL 1: Achterhoek richting 2100

Klimaatverandering, digitalisering en nieuwe economie staan aan de basis van de toekomst Groei van de vrijetijdseconomie Wet van de stimulerende achterstand Prioriteer- en combineergebieden Nieuwe collectieven betekenen nieuwe vormen van gemeenschapszin Een nieuw en veranderend landschap en gezonde omgeving Beter verbonden met de omliggende regio’s Van werknemer naar flexibel in te zetten vakexpert De achterhoek stijl

Uitgangspunten Toekomstschets Achterhoek 2100 DEEL 2: van nu naar 2100 Positionering binnen het nationale beleid Concept Nota Ruimte Investeren in het economisch profiel Anticiperen op veranderend (agrarisch) grondgebruik Versterken van de 3-O samenwerking Drijfveren die veranderingen in gang zetten De Achterhoek Stijl Uitzoekvragen en hartenkreten

Bronnenlijst Bijlage 1: Verslag Dag van de Achterhoek

4 5 7 10 10 11 12 12 14 14 15 17 18 19 20 22 24 24 26 28 30 32 32 33 34 36 38

3

Doel van het Toekomstverhaal In opdracht van de 8RHK ambassadeurs heeft BVR adviseurs medio 2025 gewerkt aan verschillende ontwikkelscenario’s voor de toekomst van de Achterhoek. Elk scenario kent een eigen thematische invalshoek. Tijdens de Dag van de Achterhoek op 21 en 22 mei zijn de scenario’s gepresenteerd en besproken met raadsleden en partijen die vertegenwoordigd zijn in de Achterhoek Board. Op basis van de rode draden uit deze en navolgende gesprekken met de stuurgroep, kernteam, begeleidingsteam, trekkers thematafels en de Achterhoek Board heeft BVR bijgaand toekomstverhaal geschetst voor de Achterhoek. Het toekomstverhaal schetst een wenkend perspectief over de Achterhoek in de volgende eeuw en de stappen die nodig zijn om vanaf nu richting die toekomst te bewegen. Het verhaal is bedoeld om het onderlinge gesprek over een gezamenlijke toekomst te activeren, om inzicht te geven welke keuzes daarvoor gemaakt moeten worden en om te prikkelen. Welke onderdelen spreken wel of niet aan, welke koers kiest de Achterhoek en hoe wil zij inspelen op de maatschappelijke veranderingen, geopolitieke onzekerheden en de grote transitieopgaven? Het is een verhaal dat gaat over het positioneren en profileren van de Achterhoek. Het ontlokt richtinggevende uitgangspunten hoe aan de toekomst te werken en is onder andere input voor de Achterhoekvisie 2050.

4

Leeswijzer De roden draden uit de ontwikkelscenario’s vormen de basis voor het toekomstverhaal 2100 (deel 1). Hoe daar te komen wordt duidelijk in deel 2: Van nu op weg naar 2100. De toekomstverhaal is geschreven vanuit het perspectief van de regio Achterhoek. Het is een uitnodiging aan de 3-O partijen om bij te dragen aan de toekomst. De vier ontwikkelscenario’s, zoals gepresenteerd en besproken tijdens de Dag van de Achterhoek op 21 en 22 mei 2025, zijn in de bijlage opgenomen. Het verhaal is integraal geschreven en laat duidelijk zien wat de samenhang is tussen de verschillende beleidsvelden. Niet alles is even diep uitgewerkt en zal nader onderzoek vragen. Voor een deel kan dit landen in lopende programma’s en trajecten, voor een deel zal hiervoor aparte programmalijnen moeten worden opgezet. Dat zal afhangen van het resultaat van de gesprekken over deze rapportage. Deel 1, het toekomstverhaal Achterhoek 2100, vertelt het verhaal van de omslag die in deze eeuw heeft plaatsgevonden door de maatschappelijke veranderingen, technische mogelijkheden, geopolitieke onzekerheden en de klimaat-, landbouw en energietransitie. De perifere ligging van de Achterhoek is verschoven naar het midden van de Euregio.

Door de vraag naar duurzaam geproduceerd voedsel, circulaire grondstoffen, herwinbare energie en zoet (drink)water is het landschap flink veranderd en is de maakindustrie fors gegroeid en de economie verbreed. Samen met de trek naar de hogere en droge gronden is er een evenwichtige bevolkingssamenstelling met meer jongeren en gezinnen dan nu. Door investeringen, innovaties en maatwerk in de mobiliteit is de interne en externe bereikbaarheid fors verbeterd.

Doordat er op tijd is geanticipeerd op de klimaatverandering, met daardoor een grote diversiteit aan landschappen, is de Achterhoek leefbaar gebleven, zij het dat het landschap en grondgebruik wel is veranderd. Om de ruimte goed te benutten zijn is er een actief grondbeleid gevoerd waardoor gebieden zijn ontstaan waar één hoofdfunctie de overhand heeft (prioriteergebieden) én gebieden waar fors ingezet is op meervoudig ruimtegebruik (combineergebieden). Ondanks de druk op de ruimte is er daardoor nog steeds voldoende gevoel van rust en ruimte. Door het instellen van de Achterhoek Stijl, zijn de kernwaarden van de Achterhoek, zowel in de gebouwde omgeving, het buitengebied als in de wijze van samenwerken nog steeds herkenbaar. Streekeigen oplossingen zijn ingezet om met de klimaatverandering om te gaan. Variërend van grote waterrijke gebieden, innovatieve irrigatiesystemen en het vasthouden van water in zowel het buitengebied als in de kernen. Op de vruchtbare bodems wordt flink en gevarieerd geteeld, waarbij kringlooplandbouw en grondstoffenproductie de plaats ingenomen hebben van het telen van veevoeder en massaproductie. Dit heeft geleid tot extra beleving van het landschap waardoor de Achterhoek steeds aantrekkelijker is geworden om er te wonen en te recreëren.

Als overgang trussen deel 1 en 2 zijn vijf uitgangspunten benoemd die de basis vormen voor het geschetste toekomstverhaal. Op de toekomstschets zijn de belangrijkste ruimtelijke uitgangspunten gevisualiseerd.

5

In deel 2. Van nu op weg naar 2100, wordt beschreven wat er nodig is om vanaf nu richting het toekomstbeeld te bewegen. Het gaat over het positioneren en profileren van de regio Achterhoek binnen het nationale en provinciale beleid, het investeren in het economisch profiel, het anticiperen op veranderend (agrarisch) grondgebruik, het versterken van de 3-O samenwerking en het naleven van ontwikkelprincipes volgens de Achterhoek Stijl. In de concept Nota Ruimte van het ministerie van VRO zie je dat de Randstad niet langer centraal staat en de regio’s buiten de Randstad volwaardig meedoen. Daarbij zie je dat de ruimtelijke ordening het integratiekader is voor sectoraal beleid en voor de keuzes die voor de toekomst gemaakt moeten worden. Immers de stapelkaarten van Nederland (BVR, Tekstlandschap, Vereniging Deltametropool, Fabrications, Generation Energy, Defacto in opdracht van ministeries BZK, IenW, EZK, LNV, OCW december 2022) laten zien dat voor alle ruimtevragers naast elkaar geen plek is en dat er keuzes gemaakt moeten worden en/of dat er slim gecombineerd moet worden. Binnen de rijksoverheid zie je steeds meer aandacht voor de zachte waarden die gaan over brede welvaart en kwaliteit leefomgeving. En, mede aangejaagd door Europese afspraken over de klimaatdoelen, verschuift de blik van het laaggelegen westen naar de hogere delen van Nederland.

Deze veranderende context vraagt om een goede introspectie van de regio Achterhoek en waar ze naar toe wil bewegen als het gaat om haar toekomst. Dit alles wel met de blik naar buiten en vanuit een houding wat zij, vanuit haar eigen kracht, kan bijdragen aan de bredere maatschappelijke, economische en transitie opgaven. Er gloren kansen omdat de Achterhoek sterk is in brede welvaart, maakindustrie, kwaliteit van de leefomgeving, haar doeners en oplossingsgerichte mentaliteit en omdat er fysieke de ruimte aanwezig is. Afgesloten wordt met uitzoekvragen en hartenkreten.

6

Aannames waarop het toekomstverhaal is gebaseerd Om de lezer bij de start gelijk mee te nemen in het verhaal zijn eerst de belangrijkste aannames, waarop het toekomstverhaal is gebaseerd, op een rij gezet. Dit zijn: 1.

Door de veranderende geopolitieke verhoudingen zijn de landsgrenzen vervaagd en heeft de Achterhoek een meer centrale ligging gekregen in de Euregio en werkt intensief samen de buren.

2. De omslag naar circulaire economie, lokaal

duurzaam geproduceerd voedsel, herwinbare energie, aanpak verdroging en extra bronnen voor zoet (drink)water betekent een verandering van grondgebruik en daarmee van het landschap.

3.

Het zelf oplossend vermogen van de Achterhoek is ingezet om landbouw en natuur in samenhang toekomstbestendig te maken. Met andere teelten en vormen van landbouw en natuur.

6.

7. De veranderende tijdsbesteding van mensen

in combinatie met klimaatverandering en het aantrekkelijke landschap van de Achterhoek leiden tot een verandering en groei van de vrijetijdseconomie.

8.

Er is een Achterhoek Stijl die borgt dat veranderingen passen bij de kernkwaliteiten van de Achterhoek, zowel fysiek als in manier van doen, waarbij ruimte is voor nieuwe kwaliteiten en niet alleen geleund wordt op het verleden.

9.

Overheden, ondernemers en maatschappelijke organisaties hebben zich verenigd in een nieuwe governance met een ‘programmaraad’ waarin ook de zachte waarden als natuur en landschap een stem krijgen en jongeren vertegenwoordigd zijn.

4. De innovatieve maakindustrie groeit en door

goede connecties en verbindingen met de omliggende (kennis)regio’s speelt de Achterhoek actief hierop in. Er is een gezond ecosysteem van aanvullende werkgelegenheid en daarop aansluitende opleidingen, ondersteund door robotisering en AI.

5. Door te bouwen op de droge en hoge gronden en

de groei van de economie, is de druk op het oosten van Nederland toegenomen. Daardoor heeft de dubbele vergrijzing plaatsgemaakt voor dubbele verjonging.

Om verspilling van de ruimte te voorkomen zijn er prioriteer- en combineergebieden aangewezen waardoor de diversiteit in landschappen en het contrast tussen snelle en trage gebieden is versterkt.

10. Investeringen worden gericht ingezet om richting

de toekomst te bewegen.

7

Achterhoekse kernwaarden Genoemd door jongeren en ambtenaren

Rust

Innovatiekracht

Ruimte voor ontspanning

Gemoedelijkheid

8

Lokale industrie

het landschap, de natuur en het water

Nuchterheid

9

TOEKOMSTVERHAAL DEEL 1: ACHTERHOEK RICHTING 2100 In opdracht van de 8RHK ambassadeurs heeft BVR vier integrale ontwikkelscenario’s geschetst voor de lange termijn voor de Achterhoek. De gesprekken over de scenario’s hebben rode draden opgeleverd die de basis vormen voor het toekomstverhaal over de Achterhoek in 2100. De identiteit en eigenheid van de Achterhoek staat centraal om tot gebiedseigen oplossingen te komen voor de grote transitieopgaven. Daarmee wordt voorkomen dat er generieke oplossingen worden bedacht waardoor iedereen steeds meer op elkaar gaat lijken. Juist de diversiteit tussen kernen, steden, landschappen en regio’s maakt Nederland zo bijzonder. Daarbij gaat het niet alleen om de fysieke aspecten, zoals het landschap (de ondergrond) en de karakteristieke gebouwen en de infrastructuur maar ook om de mentaliteit en de cultuur.

Het verhaal is geschreven vanuit het perspectief van de regio Achterhoek en niet vanuit de belangen van de individuele gemeenten of partijen. Het moet de onderlinge discussie over de ruimtelijke ontwikkeling voeden en het is een uitnodiging om mee te denken hoe iedereen vanuit de eigen verantwoordelijkheid en positie kan bijdragen aan de gewenste toekomst. Door vanuit de toekomst terug te redeneren wordt duidelijk welke stappen er nu al genomen kunnen worden om richting de toekomst te bewegen. Let op: het verhaal vertrekt vanuit de 22e eeuw.

10

Klimaatverandering, digitalisering en nieuwe economie vormen de basis van de toekomst Door de actieve aanpak van overheden, ondernemers en maatschappelijke organisaties in het midden van de vorige eeuw, is de Achterhoek een veerkrachtige en weerbare regio. Ze staat voor haar eigen waarden, past zich snel aan wanneer de context veranderd en komt met eigen oplossingen. Ondersteund door de karakteristieke Achterhoekse doenersmentaliteit, waar zorg en omzien is naar elkaar. De kernen en buurtschappen zijn onderling en met de omliggende regio’s goed verbonden door de nieuwste mobiliteitssystemen, zowel digitaal als over weg en spoor, zij het dat het beeld wel anders is. Drones hebben de pakketdiensten overgenomen en buurtgebonden collectief vervoer, ooit gestart door de vitale ouderen, hebben de oude buslijnen vervangen. De elektrische auto’s zijn de buurtbatterijen, ontwikkeld in de vorige eeuw door de AMT kennis- en maakregio: Achterhoek – Münster – Twente. Door de technische mogelijkheden die robotisering, 3D-printing en AI biedt wordt het onderwijs met name digitaal georganiseerd. Dit op plekken die ook dienst doen als collectief te gebruiken werkplaatsen waar (dure) machines en gereedschap met elkaar wordt gedeeld. Dubbelgebruik met culturele en maatschappelijke activiteiten is ook mogelijk.

Het onderwijs is direct gekoppeld aan de werkgelegenheid waardoor veel meer jongeren in de Achterhoek zijn blijven wonen. De Achterhoek heeft indertijd de kans gegrepen om de aloude aanwezige innovatieve maakindustrie in te zetten voor nieuwe producten en machines. Gesteund door de aanwezige familiebedrijven die nog steeds een plek in de Achterhoek hebben. De economie is uitgebreid met nieuwe diensten die samen een bloeiend ecosysteem vormen voor de economie. Waar in de vorige eeuw nog gesproken werd over de perifere ligging en het zijn van een versterkende of vitaliserende regio, is door de veranderende geopolitieke verhoudingen het beeld compleet veranderd. Landsgrenzen zijn vervaagd, er is veel meer interregionale samenwerking. Niet alleen door de veranderende internationale machtsverhoudingen, maar ook voor het aanpakken van de grote

transitieopgaven op het gebied van klimaat en energie waarvoor een grensoverschrijdende aanpak noodzakelijk bleek. Dat heeft ook zijn weerslag gehad op de economie die in de vorige eeuw een omslag heeft gemaakt. De vraag naar lokaal duurzaam geproduceerd voedsel, circulaire grondstoffen, herwinbare energie en zoet (drink)water is enorm gegroeid. Het landschap is daardoor fors veranderd, maar wel op basis van herkenbare waarden die al eeuwenlang in de Achterhoek aanwezig zijn. Door de klimaatverandering, de geopolitiek én de economie is ook de bevolkingssamenstelling veranderd. Vanuit het westen zijn mensen hier komen wonen op de hoge en droge gronden en de verbrede en nieuwe economie heeft nieuwe werknemers aangetrokken. Jongeren met liefde en verbondenheid met de streek zijn steeds meer blijven wonen. Er is veel ruimte voor eigenaarschap van de steeds veranderende bewoners. Met als uitgangspunt de ontwikkelprincipes van de Achterhoek Stijl mogen mensen zelf bepalen hoe ze het liefst willen wonen. Met een schuur, een klusruimte, een atelier. Wonen en maken mag weer samengaan.

11

Wet van de stimulerende achterstand

Groei van de vrijetijdseconomie De vrijetijdseconomie heeft de afgelopen decennia een flinke verandering en groei ondergaan. De focus van de economie op winstmaximalisatie is verschoven naar betekeniseconomie met de focus op groei van geluk en welzijn. Het aloude onderscheid tussen werkweek en weekend en de 8 uur durende werkdag bestaat niet meer. Het werken gaat samen met actieve vrijetijdsbesteding en tijd voor rust en ontspanning. De groei van de vrijetijdseconomie is ook veroorzaakt door de steeds veranderende weersomstandigheden elders, namelijk te warme temperaturen en onverwachte heftige regenbuien en overstromingen. In de Achterhoek is het qua klimaat gelukkig nog wel goed vertoeven doordat er op tijd is geanticipeerd op de klimaatverandering. De diversiteit aan open water, bosgebieden en goed verbonden ecologische structuren trekt bijzondere dieren en planten aan. Samen met het bewaard gebleven coulisselandschap en de landgoederen is het aantrekkelijk voor veel recreanten en toeristen. Doordat in de Achterhoek een streng beleid is gevoerd tegen de schaalvergroting en uniformering van campings en huisjesparken, is er volop kleinschalig toerisme en recreatie aanwezig. Vaak gecombineerd met andere functies in het landelijk gebied zoals natuurzwembaden, restaurants en belevingspaden door het productielandschap met attracties waar toeristen ook zelf producten kunnen maken.

De Achterhoek heeft slim gebruik gemaakt van de wet van de stimulerende achterstand. De enorme groeiambitie van de rest van Nederland is aan haar voorbijgegaan waardoor de regio nog fysiek de ruimte heeft voor de nieuwe maakindustrie, duurzame landbouw, de toeristisch recreatieve sector en de dienstensector. De werknemers wonen in de woningen die in de vorige eeuw nog volop gebouwd werden voor de vergrijzende samenleving en de terugkerende ouderen. De keuze om toen levensloopbestendig en aanpasbaar te bouwen in hofjes en met woongemeenschappen loont. En er is blijvend geëxperimenteerd, passend bij de innovatieve maakindustrie die in de genen van de Achterhoek zit. Gevestigde bedrijven en nieuwkomers helpen elkaar; ervaren mensen delen hun kennis met de jonge makers en visa versa. Samen werken zij aan nieuwe productietechnieken op testlocaties waarna opgeschaald wordt in préproductiehallen. Er is ruimte voor nieuwe opkomende industrieën en werkvelden. In plaats van mee te gaan in de periode van massaproductie, standaardisatie en generieke oplossingen, is vastgehouden aan gebied specifieke oplossingen door lokale makers. Dit sluit naadloos aan op de waardering die vakmensen hebben gekregen in het midden van de vorige eeuw. Daarbij gaat het om samen de schouders er onder te zetten en problemen op te lossen.

Door deze manier van handelen past de Achterhoek zich moeiteloos aan bij veranderingen. Enige mate van schaalvergroting heeft daardoor wel plaatsgevonden. De collectieve werkplaatsen en grote productiehallen zijn met liefde gebouwd en zijn het culturele erfgoed van de toekomst. De Achterhoek is niet gezwicht voor de druk in de vorige eeuw om grootschalig en massaal woningen te bouwen op de hogere gronden. Ze is de afgelopen decennia wel gegroeid in inwoneraantal, maar op haar eigen manier waar gebouwen en landschap in harmonie samengaan. Het is overzichtelijk in maat en schaal gebleven, niet te groot maar menselijk en begrijpelijk. Kernen en buurtschappen delen voorzieningen en zorgen voor elkaar en over het gebied verspreid staan verschillende, voor iedereen te gebruiken, werkgebouwen. Deze worden onderhouden en beheerd door gemeenschappen.

12

13

Nieuwe collectieven betekenen nieuwe vormen van gemeenschapszin

Prioriteer- en combineergebieden Om te kunnen voldoen aan de vele ruimtevragers door de transitieopgaven en de druk op het wonen en werken zijn in het verleden prioriteergebieden aangewezen. Dit zijn gebieden waar één hoofdfunctie de overhand heeft. Wat en waar is mede ingegeven door kennis over de bodem en diens draagkracht. Bijvoorbeeld de industriegebieden voor circulaire economie nabij spoor, wegen en water, de grote opvanglocaties om water vast te houden in de lagere delen, de winningsgebieden voor energie bij natuurlijke bronnen en de grootschalige landbouwgebieden voor voedsel en diverse grondstoffen op vruchtbare bodems. Om dit mogelijk te maken zijn er in het verleden juiste keuzes gemaakt. Zo heeft de traditionele landbouw en veeteelt plaatsgemaakt voor kringlooplandbouw en biologische landbouw en veeteelt. Gewassen die veel water of energie gebruiken zijn vervangen door soorten die beter passen bij het huidige klimaat. Tegelijk met de prioriteergebieden zijn ook combineergebieden aangewezen. Dat zijn gebieden waar functies heel goed samengaan en meervoudig ruimtegebruik wordt toegepast. Bijvoorbeeld gebouwen zie zowel dienst doen als werkgebouw, voor digitaal onderwijs, cultuur en verenigingsleven.

Of waar natuur en grondstoffenproductie elkaar versterkt, door mammoetgras te telen bij natuurgebieden, zuiverend landschap te benutten voor schoon water, waterberging voor nieuwe teelten, energieopwekking door elektrisch vervoer. Doordat functies zoveel mogelijk zijn gecombineerd is er nog steeds voldoende gevoel van ruimte in de Achterhoek. Door de ruimtelijke zonering ontstaat er een mooi contrast tussen snelle en trage gebieden wat bijdraagt aan de kwaliteit van leven. Niet voor niets is in de vorige eeuw al bepaald dat de Brede Welvaart in de regio Achterhoek hoger scoort dan in de drukkere delen van Nederland.

Het maken van prioriteer- en combineergebieden is niet vanzelf gegaan. individuele grondposities van overheden, marktpartijen, boeren en industriëlen zijn ingebracht in een grondbank. Onderlinge afspraken zijn gemaakt over onderhoud, beheer, ontwikkeling, verdeling van opbrengsten en uitgaven. Ondernemers, maatschappelijke organisaties en overheden hebben zich verenigd in nieuwe governance structuren, de collectieven, en samen zorgen zij voor woon- en werkgemeenschappen waar verschillende doelgroepen en leeftijden een toekomst hebben. Deze nieuwe collectieven hebben geleerd van de Herenboeren uit de vorige eeuw. Waar vroeger vooral de buren elkaar hielpen, is het naoberschap opgeschaald naar buurten en kernen. Gastvrijheid staat hoog in het vaandel, ook al zijn de nieuwe inwoners anders dan zijzelf. Om onderdeel te worden van de gemeenschap gelden wel afspraken. Je helpt elkaar en, afhankelijk van je maatschappelijke bijdrage, kun je bijvoorbeeld voorrang en korting krijgen. Zelf het initiatief nemen en zorgen voor de kwaliteit van de omgeving hoort daarbij. Om dit mogelijk te maken zijn er stimulerende maatregelen beschikbaar gesteld waar initiatiefnemers gebruik van kunnen maken.

14

Een nieuw en veranderend landschap en gezonde omgeving Met het verstrijken van de jaren is het klimaat grilliger geworden. Het regent minder vaak, maar als het komt is de neerslag hevig. Daarnaast blijft het langere perioden droog. Het vasthouden van water heeft veel gevolgen gehad voor het landelijk gebied. Maar ook in de kernen zie je innovatieve oplossingen voor het vasthouden van water op de gebouwen en in de bodem. Passend bij de mentaliteit zijn streekeigen oplossingen bedacht om met de klimaatverandering om te gaan. Variërend van grote waterrijke gebieden die ook een thuis bieden aan natuur met nieuwe soorten planten en dieren tot aan innovatieve irrigatiesystemen die zorgen dat het water precies daar gaat waar het de bodem vruchtbaar houdt. Op deze vruchtbare bodems wordt flink en gevarieerd geteeld, waarbij kringlooplandbouw en grondstoffenproductie de plaats ingenomen hebben van het telen van veevoeder en massaproductie. De afgelopen decennia is hierdoor het landschap flink veranderd, met een rijke variatie aan nieuwe coulisselandschappen. De strakgetrokken beken hebben hun oorspronkelijke meanders teruggekregen. Het beekwater danst en kolkt door het landschap. Met dieptes en ondieptes. Harde en zachte stroming. Sedimentatie en erosie. Het is een dynamisch systeem dat in staat is om extreme neerslag met gemak tot zich te nemen.

Waar nodig dijen de beken uit en bevloeien gebieden met vruchtbaar sediment.

De beken zijn bronnen voor drinkwater. Het water kan rechtstreeks naar de kraan. In droge tijden zijn de bewoners juist zuinig op het heldere water. Dat wat valt, houden ze vast. En met vervuiling wordt snel afgerekend. Een rijkere begroeiing van de waterkant met water zuiverende planten helpt daaraan mee. Bewust omgaan met water en natuur en het zorgdragen voor een gezond landschap komt voort uit een actief programma dat destijds door de Achterhoek Raad in gang is gezet. Een intensieve publiekscampagne heeft ervoor gezorgd dat mensen bewust om zijn gegaan met regenwater en drinkwater. Zo wordt water bijvoorbeeld hergebruikt voor bijvoorbeeld in de tuin. Het lozen van afval door de industrie, de landbouw maar ook door bewoners is strafbaar gesteld. Door de aandacht veel meer te richten op preventie is het medicijngebruik drastisch verminderd wat het drinkwaterlandschap ten goede is gekomen. Dit alles heeft geleid tot extra beleving van het landschap waardoor de Achterhoek steeds aantrekkelijker is geworden om er te wonen en te recreëren.

15

16

Beter verbonden met de omliggende regio’s Toen de grens met Duitsland nog een harde lijn was, lag de Achterhoek redelijk geïsoleerd en uit het zicht van de Haagse beleidsmakers. Dat heeft het voordeel gehad dat de gemeenschapszin en zelfredzaamheid goed is ontwikkeld. Door stringent beleid in de vorige eeuw heeft de Achterhoek een aantal authentieke waarden vast kunnen houden. Zoals de relatieve rust en de zandpadenstructuur die symbool staat voor een informele uitstraling. Omdat de kernen dreigden te vergrijzen en jongeren wegtrokken is er wel flink geïnvesteerd in de bereikbaarheid. Het spoorwegennet is in Europese handen gekomen en heeft voor een forse kwaliteitsslag van het openbaar vervoer gezorgd. De Achterhoek heeft daar profijt van gehad doordat de verbindingen naar de rest van Nederland en Duitsland zijn verbeterd met snelle lijnen in combinatie met een geavanceerd regionaal ov-systeem dat de verschillende kernen met elkaar verbindt. Door dit nieuwe netwerk profiteert de Achterhoek van twee werelden: de trage wereld, met ruimte voor onthaasting, recreatie, lokale initiatieven die in de luwte gedijen en de snelle wereld waarin de Achterhoek is aangesloten op het Europese netwerk. De aangesloten kernen zijn daardoor gegroeid, hebben meer voorzieningen gekregen en hebben veel nieuwe en jonge mensen aangetrokken.

17

Van werknemer naar flexibel in te zetten vakexpert De kennisregio’s Münster-Twente, Apeldoorn-Zutphen, Arnhem-Nijmegen en zelfs het Ruhrgebied werken samen met de innovatieve bedrijven in de Achterhoek. Werken doe je overigens niet meer alleen voor één bedrijf zoals in de vorige eeuw. Het woord werknemer bestaat ook niet meer. Het zijn zelfstandige vakmensen die samen een gemeenschap vormen en werkzaam zijn voor verschillende bedrijven. De vak gemeenschap zorgt voor de onderlinge kennisuitwisseling en een leven lang leren. Er is op die manier een flexibel systeem ontstaan waarin bedrijven mensen flexibel kunnen inhuren en waar de vakmensen zich kunnen blijven ontwikkelen. Bedrijven delen niet alleen werkplaatsen, machines en productiehallen maar ook vakmensen.

Dit systeem is ooit bedacht door de grote spelers uit de vorige eeuw als Friesland Campina en Aviko, samen met lokale innovatieve bedrijven. Zij hebben de handen ineen geslagen en zich hiervoor hard gemaakt en er voor gezorgd dat de Achterhoek aantrekkelijk is geworden voor nieuwe pioniers. Door de inzet op de circulaire economie en transitie van de landbouw zijn er specialistische bedrijven gekomen die gebruik hebben gemaakt van de ruimte en de mogelijkheden om zich te kunnen ontwikkelen. Inmiddels zijn deze pioniers uitgegroeid tot volwassen bedrijven die zich blijven vernieuwen.

18

De achterhoek stijl De veranderingen in de economie en het klimaat hebben het aanzien van de Achterhoek veranderd. Dit is echter bewust en met beleid gebeurd. In de vorige eeuw is er een Achterhoek Stijl gedefinieerd op basis van de aloude waarden die het gebied kent en de wensen en eisen van de nieuwe tijd. Niet bedoelt als afvinklijst maar als gespreksleidraad om samen te komen tot een weloverwogen keuze wat wel of niet past in de Achterhoek. De Achterhoek Stijl is onder andere gebaseerd op de Verklaring van Davos uit 2018, waarin gepleit wordt voor een hoogwaardige ‘Baukultur’ in Europa. De gebouwde omgeving wordt gezien als een cultureel erfgoed en een plek voor sociale cohesie. Het is een oproep tot een integrale, kwaliteitsgerichte benadering van de gebouwde omgeving, waarbij niet alleen naar functionaliteit en economie wordt gekeken, maar ook naar factoren als schoonheid, context, en het gevoel van een plek. De Achterhoek gaat verder dan de Verklaring van Davos. De inrichting van het landschap en de interactie tussen gebouwen, buitenruimte en landschap, het aanwezige water- en bodemsysteem, maar ook de programmatische invulling wordt nadrukkelijk meegenomen. De Achterhoek Stijl gaat verder dan de fysieke beleving. Ook de manier van samenwerken en zorg voor elkaar maakt er onderdeel vanuit.

Het aloude naoberschap is op een eigentijdse manier vertaald in de Achterhoek Stijl. De Achterhoek Stijl staat nog steeds aan de basis hoe met het landelijk gebied en de kernen wordt omgegaan. Voor een deel zijn de principes al helemaal onderdeel van de wijze van bouwen en ontwikkelen en worden ze ook in andere regio’s toegepast. Bijvoorbeeld het flexibel en aanpasbaar bouwen, verankerd op de plek met streekeigen en/of duurzame materialen. En op een manier waarbij gebruikers direct bij de ontwikkeling worden betrokken. Desondanks blijven er principes die nog steeds veel aandacht vragen. Dit zijn:

1.

Actieve inzet op wederzijds profijt Een initiatief moet een bijdrage leveren aan de omgeving of de samenleving. Dat kan door een afdracht te doen aan een collectief fonds waarmee cultuur en het verengingsleven wordt gestimuleerd. Ook hebben partijen meer kans wanneer zij werken met lokale grondstoffen, producten en bedrijven en leerwerkplaatsen en opleidingen bieden aan jongeren. Deel van de opdracht kan bijvoorbeeld besteed worden aan een lokaal bedrijf of adviesbureau. Aantoonbaar bijdragen aan de biodiversiteit van het landschap, of een deel van het eigenaarschap overdragen aan de buurt zijn voorbeelden van wederzijds profijt.

2. Voorrang geven aan collectieven

Initiatieven van buurtbouwgroepen en maatschappelijk opdrachtgeverschap worden gestimuleerd. Vooral wanneer dat samen gaat met andere manieren van financiering waardoor er betaalbare woon- en werkgebieden en landschappen worden aangelegd. Gemeenten ondersteunen collectieven door goedkoper grond te garanderen en ondersteuning en kennis te bieden in planprocessen.

3.

Zelfvoorzienend autonoom Initiatieven die niet afwentelen op de omgeving maar zelf zorgdragen voor bijvoorbeeld het watersysteem, energiewinning, eigen filter/ zuivering, maar ook geen vervuiling veroorzaken krijgen voorrang.

4. Ruimte laten voor verassing

De toekomst is niet te voorspellen. Daarom is het van belang om altijd ruimte te maken voor nieuwe inzichten en ideeën. Dit kan ook fysiek door overmaat te organiseren, plekken tijdelijk te bestemmen of bewust ruimtes ongepland te laten zodat er altijd ruimte is voor nieuwe ideeën of functies.

19

Uitgangspunten Het toekomstverhaal biedt een perspectief voor de regio Achterhoek. Om richting deze toekomst te bewegen gaat niet vanzelf en is er actie nodig. De volgende uitgangspunten vormen een basis van handelen en geven richting aan het vervolgproces in de Achterhoek: 1. Centrale positionering in de Euregio Door de regio Achterhoek te positioneren en te profileren als onderdeel van de Euregio, wordt de perifere ligging in Nederland verlaten. Dat vraagt wel om goede verbindingen van en naar de omliggende regio’s, zowel over weg, spoor als digitaal. Digitalisering (AI en robotisering) helpt daarbij. Het vraagt om samenwerking met alle omliggende gebieden en het vervagen van de landsgrenzen . De onzekere geopolitieke situatie vraagt om een focus op Europa, om zelfredzaamheid en om samenwerking. Door als regio Achterhoek hier proactief op in te spelen kan dit een impuls geven aan de lokale economie. 2. Actief inzetten op verbreden economie

en dubbele verjonging Door de opeenstapeling van verschillende factoren liggen er kansen voor de groei en verbreding van de economie. Een andere benadering van werken en van de moderne maakindustrie is nodig om aantrekkelijk te zijn en blijven voor jongeren. Om te stimuleren dat jongeren in de regio Achterhoek blijven of er zich gaan vestigen is werkgelegenheid, onderwijs, betaalbare huisvesting, vertier en een goede bereikbaarheid essentieel. Inzetten op betere bereikbaarheid en betaalbare woningen is belangrijk maar ook werkplekken waar jongeren elkaar ontmoeten en ruimte is voor ontwikkeling. Dat betekent voor het fysieke domein dat er ruimte moet zijn voor de circulaire economie als impuls voor de moderne maakindustrie, met ruimte voor opslag, preproductiehallen, testlocaties als onderdeel van een elkaar versterkend ecosysteem. Dat vraagt om een vestigingsklimaat die aantrekkelijk is voor bedrijven en werknemers. Dat gaat om fysieke zaken zoals de leefomgeving (wonen, voorzieningen,

energie, water, bereikbaarheid, landschap) als ook om ondersteunende zaken (stimuleringsgelden, kennis en opleidingen, dienstensector) en om continuïteit in beleid en middelen. Het versterken van het huidige contrast binnen de Achterhoek van trage gebieden: gemoedelijkheid, rust, ruimte en natuur én snelle gebieden: voorzieningen, vertier, verbonden met de wereld maakt de Achterhoek aantrekkelijk. 3.

Acceptatie dat landschap gaat veranderen Door de schaarste aan schoon zoet water, herwinbare energiebronnen en de verdroging van de bodem zijn er maatregelen nodig om het tij te keren. Dat kan op verschillende manieren. Bijvoorbeeld door bodem- en watervervuiling tegen te gaan, door vervuilers te weren en het aanleggend van een zuiverend landschap, door zuinig om te gaan met water, door gewassen te telen die minder water nodig hebben. Door gebieden geschikt te maken voor herwinbare energie, door energievragers en energiegevers nabij elkaar te positioneren, door ruimte te maken voor het vasthouden van water in de bodem. Dit betekent dat partijen zich bewust moeten zijn dat het landschap drastisch gaat veranderen. Uitspraken als: met behoud van, passend bij zijn loze kreten en niet realistisch. 4. Trek de 3-O samenwerking in het ruimtelijk

domein Samen verkennen welke gebieden zich voor welke functies lenen. De kwaliteit van de bodem is daarvoor leidend. Bepaal samen welke gebieden één hoofdfunctie krijgen toegewezen en in welke gebieden vol ingezet wordt op functiecombinaties. Dat heeft consequenties voor eigendomssituaties, onderhoud, beheer en gebruik en het verdelen van zoet en zuur. Dat lukt alleen wanneer het collectief belang boven het individueel belang gesteld wordt. De aansturing gebeurt via deze ‘tussenlaag’, combinatie van zachte en harde sturing. Dus niet top down en directief en niet bottom up en duizend bloemen bloeien maar gebiedsgericht samen met gebiedspartijen en stakeholders. Bij de 3-O samenwerking hoort een gezamenlijke feitenbasis, kennis delen en een goede overlegstructuur waarin jongeren en zachte waarden als natuur ook een stem hebben.

20

Een financiële strategie door bijvoorbeeld investeringen te bundelen, een afspraken over het rechtvaardig verdelen van gronden vanuit bijvoorbeeld een gezamenlijke grondbank zijn daarvoor belangrijk. 5. De Achterhoek Stijl voor het borgen van

kernwaarden De Achterhoek Stijl gaat over de gebouwde omgeving, het landschap en buitengebied en over de cultuur (hoe doen we dat hier). Wanneer het over de kernwaarden van de regio Achterhoek gaat komen vaak dezelfde onderwerpen naar voren. De gemoedelijkheid en dat iedereen in de dorpen elkaar kent en zaken van onderop met elkaar aanpakken. De rijke natuur en het landschap waarbij vaak het coulisselandschap, de Oude IJssel, de beken en de landgoederen/buitenplaatsen worden genoemd. Ook de oude industriële complexen en het naoberschap dat zich uit in de zorg voor elkaar en het zelf oplossend vermogen. Naar de toekomst toe zijn er zorgen dat deze waarden verdwijnen, mede door de te verwachten instroom van nieuwe mensen. Daarom is het van belang om een Achterhoek Stijl met elkaar te formuleren waarin deze waarden worden geborgd.

21

TOEKOMSTSCHETS ACHTERHOEK

Netwerk van kernen en buurtschappen

2100

Topkwaliteit Rust en ruimte

NAtuurinclusieve betekeninseconomie Drinkwater landschap Voorbeeld: Combineergebied

Snelle verbindingen

Verbonden met de grote agglomeraties

Robuust ecologisch netwerk

NAtuurinclusieve landbouw Uniek collectief vervoersysteem

PRINCIPES

Drie zones: van hoog naar laag

Snel en traag netwerk

22

A18

RUIMTELIJKE UITGANGSPUNTEN

Ruimte voor Preproductie en testlocaties

Benutten van de ondergrond met de overgang van nat naar droog

Drinkbare beken

Aanwijzen van prioriteer- en combineergebieden In het buitengebied ruimte voor circulaire grondstoffen, voedselproductie, herwinbare energie, drinkwaterlandschap

Bouwpotentie op de hoge delen

Intern mobiliteitsnetwerk (verschillende vervoerssystemen) met snelle verbindingen naar alle kanten

Geavanceerd euregionaal vervoerssysteem

Vergroten van het contrast tussen snelle en trage gebieden ATM Regio

Kwalitatieve groei toerisme en recreatie, ruim opgezet, landelijk en verspreid Extra ruimte voor preproductiehallen, opslag, testlocaties Achterhoek Stijl met principes voor gebouwde omgeving, buitenruimte en landelijk gebied

Verbinding met Ommeland

23

DEEL 2: VAN NU NAAR 2100 Wat betekent het toekomstverhaal voor hoe we in deze eeuw omgaan met onze ruimtelijke ordening? Er wordt in het toekomstverhaal uitgegaan van veranderingen die nu al ingezet kunnen worden. De meest in het oog springende zijn: » » » » »

Positionering binnen het nationale beleid Investeren in het economisch profiel Anticiperen op veranderend (agrarisch) grondgebruik Versterken van de 3-O samenwerking Ontwikkelprincipes volgens de Achterhoek Stijl

Deze notitie sluit af met uitzoekvragen en hartenkreten.

Positionering binnen het nationale beleid De regio Achterhoek kent een verspreide verstedelijking en is daarmee onvergelijkbaar met andere regio’s. Het is een netwerk van kernen en buurtschappen, verweven met het landelijk gebied. Er is een culturele en natuurlijke verbondenheid met grotere agglomeraties en kernen die deels ook buiten de Achterhoek liggen. Het harde onderscheid tussen stad/dorp en land is binnen de Achterhoek niet zo sterk als elders in Nederland. Wat in aantal woningen weinig is voor de Randstad, is veel voor de Achterhoek. In een meer landelijke regio moet groei daarom niet afgemeten worden aan aantallen. Uiteindelijk gaat het om de betekenis van de bijdrage voor de leefomgeving van Nederland. Wanneer beleidsontwikkeling beredeneerd blijft worden vanuit grootstedelijke verstedelijkingsmodellen en groei, blijft de Achterhoek achter de feiten aanlopen en treedt er een zichzelf versterkend effect op. De Achterhoek zal letterlijk ‘achter’ blijven lopen, mede ingegeven door de huidige trend van de dubbele vergrijzing. De Achterhoek staat voor de keuze om mee te gaan met de bestaande mechanismen of daarmee te breken door in te zetten op een eigen koers en strategie.

OUDEREN

2030 Toekenning subsidie Collectief Vervoer Op initiatief van het Collectief Mobiele Ouderen heeft de Rijksoverheid een subsidie toegekend ...

Maakindustrie Achterhoek is booming De Achterhoekse maakindustrie in een renaissance beland. Hier worden de nieuwste producten en diensten geleverd...

mie

o Econ

3 ing or k r o e nw eeld v e Sam voorb tijd “O” erland hier al -O 3 Ned ebben werkt. eeld

rb eh ge “W amen n voo al s aar ee JONGEREN is d .‘‘ van

24

25

Concept Nota Ruimte In de concept Nota Ruimte is de Achterhoek gepositioneerd als versterkende regio met Winterswijk en Doetinchem als stimulerende kernen. Vooral Doetinchem krijgt een extra accent voor de bijdrage aan de verstedelijkingsopgave. Binnen de gemeente Doetinchem is de schaalspong al ingezet door hoogstedelijker te gaan bouwen.

versterken van de bestaande structuren, het opvangen van de autonome bevolkingsontwikkeling en het behoud en versterken van prettige en gezonde leefomgeving. Dit door het bouwen van voldoende geschikte en betaalbare woningen, het toevoegen passende hoeveelheid werklocaties, passende centrumvoorzieningen en één regionale kernstad, die ook buiten de regio kan liggen.

De concept Nota Ruimte kijkt vooral vanuit het verstedelijkingsperspectief en waar in Nederland nog volop gebouwd kan worden. De focus op alleen woningbouw is wel gerelativeerd door ook het werken te agenderen. En waar gebouwd kan worden is niet alleen meer afhankelijk van de economische kerngebieden maar ook van de ondergrond. Door het ingezette beleid van ‘elke regio telt’ en de financiële impulsen van de ‘regiodeals’ staan de regio’s buiten de Randstad, veel meer dan daarvoor, stevig op het netvlies van de rijksoverheid.

Wat opvalt is dat er weinig in staat over de transitieopgaven van het landelijk gebied en van de mobiliteit. Twee onderwerpen die met name voor de regio Achterhoek van grote betekenis zijn.

Een landelijk gebied als de regio Achterhoek scoort laag als het gaat om de bijdrage aan de verstedelijkingsopgave gezien de vele kernen met lage dichtheden. Vanuit het landelijk perspectief is het te begrijpen waarom de regio Achterhoek gepositioneerd wordt als een versterkende regio. In de versterkende gebieden gaat het volgens de conceptnota om het

wordt e t u o r Twente ekroute! ho Achter ek viert

terho De Ach ding van de n aan de de afro heden aar m a a z werk ding n verbin g verbindt snelle e e “De w Twent de wereld!“ et ons m

2040

Uit de gesprekken over de ontwikkelscenario’s (onder andere tijdens de Dag van de Achterhoek) komt veel meer lef en ambitie naar voren dan in de conceptnota tot uitdrukking komt. Zo ziet de regio voor zichzelf een actieve rol in de klimaatopgave met een grote verandering van het huidige grondgebruik. Een grotere rol in de verstedelijkingsopgave door meer mogelijkheden te bieden voor het bouwen op de hogere delen. Ziet zij voor zichzelf een groei in de innovatieve maakindustrie, inspelend op de circulaire economie en grondstoffenproductie. En ziet zij een groei in de vrijetijdseconomie, inspelend op de trend om meer in eigen land te recreëren en de verandering in de tijdsbesteding van mensen.

Power to the buurt

Drones ontlasten wegen in de Achterhoek Drones zijn volgens het CBS verantwoordelijk voor tot wel 80% van de pakketbezorging in de regio.

Electrische auto’s zijn in Zelhem een essentieel onderdeel van het energiesysteem geworden.

26

Bron: Voorontwerp Nota Ruimte (VRO)

Wanneer de positionering als versterkende regio binnen de Nota Ruimte voor de Achterhoek betekent dat er investeringsmogelijkheden komen die de kracht van de Achterhoek sterker maakt, dan is dat zeker van waarde. Vooral op de onderwerpen: versterken van mobiliteit, maakindustrie, landbouw, vrijetijdseconomie en governance. Dat vraagt wel om een activerende inzet van de rijksoverheid dan de begrippen als ‘bestaande, autonome, voldoende, passende’ doen voorkomen. Wat verder opvalt aan de Nota Ruimte is dat Nederland ophoudt bij de grens. Voor de grensregio’s is wordt daarmee de kans die de interregionale samenwerking kan opleveren gemist. Vooral in een tijd dat de geopolitieke situatie spannend is en Europa meer op zichzelf aangewezen is, kunnen grensregio’s belangrijker worden voor het nationale beleid. Of dit echt een kans is moet nader onderzocht worden.

Economie

Veehouders in verzet! De Achterhoek neemt definitief afscheid van de grootschalige veehouderij. “We zien een landelijke beweging naar een meer plantaardig dieet, we spelen in op onder andere deze trend.

Achterhoekse beken ontvangen drinkwaterkwaliteitslabel

OUDEREN

oek Achterh kt door diens e herontd n jongeren ke n vertrok voor hu

ie geren d hterhoek zijn De jon c A e n zeer uit d ndsdie i studie s n e ken ken de vertrok jn herontdek o EREN gemist zi ote getalen. Z n ee JONG ij gr regio b chterhoek nu A e . d g kent oenin e vergr dubbel

27

Investeren in het economisch profiel Van oudsher kent de Achterhoek een innovatieve maakindustrie. Dat is bijzonder omdat er geen universiteiten of kennisinstellingen zijn. De aanwezige doenersmentaliteit en zelf oplossend vermogen van de samenleving liggen hieraan ten grondslag. Van oudsher worden er creatieve oplossingen bedacht voor de agrarische sector, beginnend bij een simpele constructie en uitmondend in nieuwe machines en gereedschappen. Deze doeners en uitvindersmentaliteit, samen met een groot onderling vertrouwen, zorgt voor een arbeidersethos die aantrekkelijk is voor maakbedrijven om zich hier te vestigen. Deze groei lijkt echter te stagneren. Deels wordt de productiviteit gecompenseerd door technologische mogelijkheden, maar het tekort aan gekwalificeerd personeel zorgt voor een stagnatie in de maakindustrie. Als veelgenoemde oorzaak wordt de dubbele vergrijzing genoemd. De samenleving wordt ouder, jongeren trekken weg en de Achterhoek is aantrekkelijk voor vitale ouderen om zich te vestigen vanwege de hoge welvaartstandaard. Er ontstaat een vicieuze cirkel. In het gesprek dat gevoerd is met jongeren blijkt dat zij graag willen blijven in de Achterhoek vanwege de gemoedelijkheid, de ruimte en het landschap. Echter het ontbreekt aan voldoende betaalbare woningen en ze zijn elkaar concurrent op de woningmarkt.

Jongeren zoeken werkplekken waar zij andere jongeren ontmoeten en waar kansen zijn voor doorgroei, opleiding en bijvoorbeeld een buitenlands

avontuur. Door de schaal van de meeste bedrijven in de Achterhoek kan dat niet geboden worden. De vergrijzing vindt ook plaats binnen de bedrijven en is daardoor niet aantrekkelijk voor jongeren. Daarnaast behoeft de economie een verbreding. Maakindustrie is breder dan techniek. Er horen ook andere bedrijven bij, bijvoorbeeld mediabedrijven. Voor een gezond ecosysteem moet goed gekeken worden naar het type opleidingen en een stimuleringsprogramma voor nieuwe bedrijven. Het hebben van voldoende arbeidspotentieel is een belangrijke vestigingsfactor voor bedrijven. Wanneer dit er niet is zullen jongeren, die wel willen blijven, moeite om een baan te vinden. In gesprekken en in beleidsstukken wordt de innovatieve maakindustrie geroemd als kracht van de Achterhoek. Echter in heel veel regio’s in Nederland wordt op dit moment de kaart innovatieve maakindustrie op tafel gelegd. Vaak in combinatie met de aanwezig kennisclusters (universiteit en hogeschool). Om als Achterhoek voorsprong te houden is hier een actie op nodig. Bijvoorbeeld door het stimuleren van bedrijven waardoor het MKB kan blijven innoveren, ondersteund door kennisinstellingen buiten de Achterhoek. En duurzame investeringen en projecten die een lange adem kennen. Kansen liggen er in de wisselwerking met de omliggende kennisregio’s Twente- Münster;

2050

Grondleggers van nieuw landschap De Coöperatieve Grondbank Achterhoek koopt grote hoeveelheden grond op.

OUDEREN

Recreatiegebieden Achterhoek gaan Veluwe achteraan Het wordt steeds drukker in de bossen rond Winterswijk, Montferland en Vorden.

Komt dat zien! Nieuwe attractie geopend Met de opening van een nieuw attractiepark is de regio in trek 28

Biobased vergader paviljoen Het vergaderpaviljoen bij De Marke is gebouwd met biobased grondstoffen van gewassen, geteeld door boeren in de Achterhoek. Er is geëxperimenteerd met verschillende (nieuwe) gewas-productcombinaties voor de wanden, de vloer en het plafond. Deze manier van bouwen is volledig klimaatpositief en biedt nieuwe perspectieven voor boer, bouw en natuur.

Arnhem-Nijmegen; Zutphen-Deventer- Apeldoorn en, meer op afstand, Düsseldorf en het Ruhrgebied. Snelle verbindingen, zowel digitaal als over het spoor en de weg, helpen daarbij. Naast de maakindustrie is de landbouw een belangrijke toekomstige economie. Door de landbouwtransitie en de opkomst van de circulaire economie ligt een kans voor een economische ontwikkeling in het landelijk gebied. Er is een directe link te leggen met de innovatieve maakindustrie omdat deze nieuwe economieën om andere productieprocessen, machines en gereedschappen vragen. Dat vraagt om hierop proactief op te anticiperen met het doen van voorinvesteringen.

Economie

Sneltrein tussen Winterswijk en Münster geopend De ontwikkeling is meer dan een symbool; ze verankert de samenwerking over de grens met elke spoorbiels.

Een derde economische kans betreft de vrijetijdseconomie. Mede ingezet door Corona is de vraag naar outdoor recreatie en sporten gegroeid met een waardering voor groen en landschap. Mensen krijgen steeds meer vrijetijd en mede door de opwarming is outdoor recreatie minder seizoensgebonden en groeit de vraag naar recreatiemogelijkheden. Het is belangrijk om deze groei in goede banen te leiden om te voorkomen dat de Achterhoek vooral dienst doet als tweede huis of het landschap verarmt door te intensief recreatief gebruik en grootschalige huisjesparken en campings.

JONGEREN

Eerste lichting reizend e vakmensen ontvangt de

bul

Hierdoor kan men op veel plekken tegelijk aan de slag en zo verschillende erva ringen op doen...

29

Anticiperen op veranderend (agrarisch) grondgebruik Klimaatverandering is een feit. Wat dat in de toekomst betekent is nog ongewis. Veel van de trendrapporten gaan uit van de opwarming van de aarde, sommige voorspellen juist dat het in de verre toekomst veel kouder gaat worden. Wat zeker is, is dat het klimaat verandert en dat daar op geanticipeerd dient te worden. De Klimaattransitie heeft wereldwijd een bewustwording op gang gebracht over de verstrekkende gevolgen. Niet alleen voor natuurverschijnselen zoals pieken en dalen in natte en droge periodes, natuurrampen als bosbranden en aardverschuivingen maar ook de impact op gezondheid, biodiversiteit, voedselzekerheid, drinkwater. Steeds vaker komt de vraag op of ons consumptiegedrag nog houdbaar is en of we niet te veel hebben geparasiteerd op de lagelonenlanden. Issues als ruimtelijke rechtvaardigheid en klimaatrechtvaardigheid vinden meer en meer de weg naar de politiek en vragen de veroorzakers verantwoordelijkheid te nemen. Dat heeft tot gevolg dat er meer in eigen land moet worden geproduceerd wat tot een herwaardering en revival van de agrarische sector en (circulaire) industrie tot gevolg kan hebben. Maar dan wel op een duurzame en gezonde manier, zonder gewasbeschermingsmiddelen, uitputting van de bodem en onttrekken van zoet water.

2060

In de Achterhoek wordt geanticipeerd op een veranderend grondgebruik, zijn er proefboerderijen en zijn er initiatieven voor drinkwaterlandschappen en natuur inclusieve landbouw. Vaak nog in de pioniersfase en structurele investeringen zijn nodig om dit verder te brengen. Daar hoort een andere manier van beprijzen bij en waardebepaling zodat dit soort initiatieven renderen. In de Achterhoek is veel landelijk gebied aanwezig. Vanuit de ondergrond en bodemgesteldheid is het mogelijk om een zonering te maken waarbij grondgebruik beter past bij de ondergrond en het natuurlijke systeem wordt gevolgd. Daarbij wordt gelijk ingespeeld op de dreigende verdroging. Concreet betekent dit dat er gebieden aangewezen zijn waar water vastgehouden kan worden, waar voedsel en grondstoffen geteeld worden, waar landschap en natuur zich ontwikkelen en waar gebouwd kan worden. De overgangszones lenen zich goed om functies te combineren en zijn recreatief van waarde.

Hiep hiep hoera! Collectief Vervoer viert 30ste verjaardag Het is alweer dertig jaar geleden dat het Collectief Mobiele Ouderen beloond is met haar initiatief: “Ik hoop dat dit voor altijd bij ons blijft.”

De een zijn schroot is de ander zijn brood: circulaire transitie werpt vruchten af Waar twintig jaar geleden nog gesproken werd over de grondstoffencrisis, is deze nu definitief klaar voor de geschiedenisboeken...

30

Gebiedsprogramma Baakse Beek Waterschap Rijn en IJssel, gemeente Bronckhorst en provincie Gelderland kijken samen met landgoedeigenaren hoe zij in de Landgoederenzone Baakse Beek in kunnen spelen op klimaatverandering. Zij willen het gebied voor de langere termijn duurzaam en rendabel houden. Daarom moeten er meer water worden vasthouden. Tegelijk moet water geen overlast veroorzaken. Dat kan als piekbuien op de goede plekken worden geborgen en geleidelijk kunnen wegstromen. Hiervoor is een en gezamenlijke, gebiedsbrede aanpak nodig. Een aanpak met aandacht voor erfgoed, natuur, landbouw en toerisme: het gebiedsprogramma Baakse Beek.

Dat gaat niet vanzelf. Er is veel particulier grondbezit en functies zitten niet op plekken waar je ze eigenlijk zou willen hebben. Een eigentijdse manier van ruilverkavelen en het maken van een grondbank of -fonds zijn manieren om dit voor elkaar te krijgen. Belangrijk is wel om goed na te denken over wie daarover beslist en hoe omgegaan wordt met het aankopen en verkopen van gronden. Prijsopdrijving dient te worden voorkomen en nagedacht moet worden over het rechtvaardigheidsprincipe. Dit is een onderwerp dat een verdere uitwerking verdient.

ie

m Econo

Inwonertal stab

iel

EREN

JONG

Achterhoek onderdeel van gewest Europa

2100

OUDEREN

31

Versterken van de 3-O samenwerking De ruimtelijke ordening van Nederland is complex omdat het verschillende beleidsterreinen aangaat die binnen de Drijfveren die veranderingen in verschillende departementen zijn belegd. Hoewel er de gang zetten afgelopen jaren meer aandacht voor en ervaring is met interdepartementaal werken en denken, is het nog niet altijd vanzelfsprekend. En beleidskeuzes kunnen elkaar Om een verandering te bewerkstelligen zijn drijfveren in de weg zitten. Wat goed is voor de één kan nadelig nodig. Die lijken er te zijn: zijn voor de ander. Daarbij maakt de factor tijd het ook extra complex. In transitieprocessen is sprake van een » Afbrokkelend vertrouwen in de rijksoverheid: Door overgangsperiode waarbij twee systemen nog een de schuivende politiek staat de betrouwbaarheid tijdje naast elkaar bestaan. Denk bijvoorbeeld aan de en de continuïteit van rijksbeleid onder druk. Het invoering van de omgevingswet met omgevingsplannen lijkt verstandig om meer te vertrouwen op de in plaats van de bestemmingsplannen. eigen kracht en minder afhankelijk te zijn van de rijksoverheid; De opgaven kunnen niet alleen door de overheid aangepakt worden. Publiek en privaat hebben elkaar nodig en moeten elkaar versterken. Daar zijn de huidige » Meer waarden worden toegekend aan de directe woon- en leefomgeving, gezondheid, nabijheid mechanismen nog niet op ingesteld.

Daar hoort ook voorzieningen, zelfredzaamheid, onafhankelijkheid, een andere governance bij. Meer gebaseerd op het digitalisering, thuiswerken; samenspel en samenwerking tussen publiek en privaat, waarbij het gaat om elkaar te versterken, het succes » Mobiliteitsgedrag is grillig door tendens van afname te delen en vasthoudend te zijn. Termen als wederzijds gebruik openbaar vervoer en enige groei van profijt en social return horen bij een dergelijke aanpak. gebruik auto; Maar ook elkaar vertrouwen. Begrippen die vaak terugkomen wanneer in de regio Achterhoek over de » Geopolitiek/oorlogen/handelsconflicten: toename eigen waarden wordt gesproken en de wijze waarop de vluchtelingen, minder export, minder afhankelijk Achterhoek Board opereert. van de wereld, een sterker Europa; Een suggestie is het instellen van een ‘programmaraad’ » Klimaat en energie vragen om meer ruimte en om bestaande uit vertegenwoordigers van de 3-O waarin slimme functiecombinaties. ook zachte waarden een stem hebben, zoals landschap en natuur. Jongeren mogen in de programmaraad niet ontbreken, zij zijn immers de toekomst.

32

De Achterhoek stijl

Veranderingen brengen ook onzekerheden met zich mee. Blijven we wel de regio waar we allemaal zo trots op zijn en van houden? Hoe veranderen we met behoud van de huidige waarden? Kun je van kleur verschieten op zijn Achterhoeks? Om te voorkomen dat er generieke oplossingen komen waardoor regio’s steeds meer op elkaar gaan lijken en sober en doelmatig belangrijker wordt dan de eigen waarde, is het van belang hier afspraken over de maken. Daarin staat de Achterhoek niet alleen. In 2018 is er de Verklaring van Davos ondertekend waarin wordt gepleit voor een hoogwaardige Baukultur in Europa, waarbij de gebouwde omgeving wordt gezien als een cultureel erfgoed en een plek voor sociale cohesie. Het is een oproep tot een integrale, kwaliteitsgerichte benadering van de gebouwde omgeving, waarbij niet alleen naar functionaliteit en economie wordt gekeken, maar ook naar factoren als schoonheid, context, en het gevoel van een plek. Voor de regio Achterhoek is het van belang

dat verder gekeken wordt dan de gebouwde omgeving. Juist de interactie tussen gebouw en omgeving maar ook voor de inrichting van het landelijk gebied zou een Achterhoek stijl geformuleerd moeten worden. Daarnaast gaat de Achterhoek Stijl ook over de cultuur van samenwerken en zorgen voor elkaar. Het aloude naoberschap kan in dat verband een nieuwe betekenis krijgen. Ook hoe nieuwe inwoners onderdeel kunnen worden van deze cultuur. De Achterhoek Stijl is hier niet verder uitgewerkt maar als instrument geagendeerd. Veel gemeenten, regio’s maar ook gebieden, hebben daarom bouwmeesters en formuleren ontwikkelprincipes om ervoor te zorgen dat veranderingen bijdragen aan de eigenheid en kracht van een gebied, stad of regio. Niet als afvinklijst maar als gespreksleidraad om tot goede oplossingen te komen. Het daagt partijen uit tot een andere manieren van kijken en handelen.

33

Uitzoekvragen en hartenkreten

De afgelopen periode hebben we met veel plezier kennisgemaakt met de Achterhoek en hebben we het narratief als een mogelijk ontwikkelperspectief geschetst. Het toekomstverhaal is een bouwsteen en kan verder aan de thematafels worden uitgewerkt en vraagt nog om nader onderzoek. Hiervoor kunnen de bestaande producten zoals de Achterhoekvisie 2050 met een geactualiseerde actieagenda benut worden. Het ruimtelijk beeld dat we hebben geschetst visualiseert het narratief en is bedoeld om verder te verkennen. Het zou mooi zijn wanneer hierdoor het onderlinge gesprek tussen de 3-O gevoed wordt en iedereen bedenkt wat zij zelf kan bijdragen om richting de toekomst te bewegen. De overheid kan daarin een proactieve rol nemen door te doen wat centraal geregeld moeten worden: systeemingrepen en het borgen van samenhang en integraliteit. De concrete uitwerking in gebieden en ruimte geven aan initiatieven is maatwerk. Focus daarbij op wat wel kan in plaats van initiatieven tegen te houden. Een onafhankelijke bouwmeester of -team kan helpen voor het onderlinge inhoudelijk gesprek en helpen bij het maken van keuzes/afwegingen. Blijf niet hangen in beleidsproducten en tafelgesprekken maar organiseer netwerkbijeenkomsten, inspireer en enthousiasmeer toekomstige bedrijven en inwoners.

Wat hebben zij nodig om zich hier te vestigingen en zich te ontwikkelen? En organiseer de middelen om dit allemaal aan te jagen. Wees zichtbaar op de plekken waar het geld verdeeld wordt, spreek het gevestigde bedrijfsleven aan te storten in fondsen, laat het naoberschap ook tot uitdrukking komen tussen de gemeenten, maatschappelijke organisaties en ondernemers en versterk elkaar. Uit het Toekomstverhaal komen de volgende uitzoekvragen of vervolgacties:

»

Versterken van de 3-O samenwerking binnen het ruimtelijk domein, waarbij de zachte waarden en jongeren onderdeel van zijn;

»

Verkennen, samen met andere grensregio’s, wat het vervagen van de grenzen binnen Europa voor deze gebieden kan beteken;

»

Definiëren van een scherp profiel van de innovatieve maakindustrie en aanvullende economie waardoor de Achterhoek haar stevige positie behoudt en versterkt;

»

Scherpte brengen in de verstedelijkingsopgave waarin geanticipeerd wordt op de dubbele vergrijzing én de dubbele verjonging door nieuwe concepten en borgen van betaalbaarheid;

»

Uitwerken van gedachte over fondsvorming waarmee duurzaam geïnvesteerd kan worden in de transitieopgaven ten behoeve van het stimuleren van de werkgelegenheid;

»

Uitwerken hoe te komen tot prioriteer- en combineergebieden bijvoorbeeld door een nieuwe vorm van ruilverkaveling of grondbank;

»

Uitwerken van de Achterhoek Stijl en manieren hoe dat te borgen. Mogelijk roept het lezen van dit document nog meer uitzoekvragen op. De lezer wordt van harte uitgenodigd dit verder aan te scherpen.

34

35

BRONNENLIJST »

Beschermde dorps- en stadsgezichten - https:// www.bronckhorst.nl/beschermde-dorps-enstadsgezichten

» » » »

» »

»

» »

»

»

Concept ontwerpprogramma vitaal landelijk gebied Gelderland (Provincie Gelderland)

Het watersysteem in balans: Verkenning toekomstperspectief Achterhoek & Liemers https://hnsland.nl/projecten/aanpak-droogtehet-watersysteem-in-balans/