Spelen in oost gelre afstudeeronderzoek

Spelen in Oost Gelre

Megan Beunk Afstudeerscriptie Juni 2019

Colofoon Titel: Spelen in Oost Gelre Datum: 7 juni 2019 Student: Megan Beunk Ruimtelijke Ontwikkeling – Stedenbouwkundig Ontwerpen 427687@student.saxion.nl/megan.beunk@hotmail.com Tel +06-28078099 Opdrachtgever: Gemeente Oost Gelre Bezoekadres Varsseveldseweg 2 7131 BJ Lichtenvoorde Tel +0544 393535 gemeente@oostgelre.nl

Praktijkcoach Dorien Pardijs d.pardijs@oostgelre.nl Tel +0544 393551 Tel +06 14427377

Opleiding: Ruimtelijke Ontwikkeling – Stedenbouwkundig Ontwerpen Saxion Deventer Docentcoach Maarten Douwe Bredero m.d.brederobsc@saxion.nl Tel +06 23794078 1e Beoordelaar Ruben Ferweda r.w.ferwerda@saxion.nl Tel +0610895377

2

Spelen in Oost Gelre

Voorwoord Voor u ligt het afstudeeronderzoek ‘Spelen in Oost Gelre’. Dit onderzoek is uitgevoerd in het kader van mijn afstuderen aan de opleiding Ruimtelijke Ontwikkeling – Stedenbouwkundig Ontwerpen op Saxion Hogeschool in Deventer en in opdracht van de gemeente Oost Gelre. Deze opdracht is uitgevoerd van februari 2019 tot juni 2019. Het onderzoek was uitdagend, omdat ik de eerste basis heb mogen leggen voor de speelruimtes in Oost Gelre. Ik heb zelf mijn eigen weg mogen bepalen binnen de opdracht waardoor ik een nieuw concept heb kunnen neerleggen voor de speelruimte. Ik wil graag mijn begeleidster Dorien Pardijs bedanken voor haar begeleiding en hulp vanuit de gemeente. Ondanks verschillende achtergronden kon ze mij goed begeleiden in mijn proces en mij ondersteunen waar nodig. Ik vond het een erg prettige samenwerking. Naast Dorien wil ik ook Chris Frencken en Leonie Heutinck bedanken voor hun ondersteuning. Chris wil ik bedanken voor de hulp met de enquête en Leonie voor haar advies over het ontwerp. Ook wil ik de andere leden van de werkgroep gezonde leefomgeving, Gerard ten Hoopen, Michiel Krabbenborg en Martijn van Loon bedanken. Vanuit Stage.nu wil ik Merle Post bedanken voor begeleiding op het proces. Ook wil ik haar bedanken voor het controleren van mijn einddocument op spelling en taal.

Vanuit mijn opleiding wil ik mijn begeleider Maarten-Douwe Bredero bedanken voor de ondersteuning en feedback op mijn project. Hij heeft mij goed op weg kunnen helpen met mijn eindontwerp en mijn visie op de speelruimte. Naast deze mensen wil ik ook de speeltuinverenigingen van Lichtenvoorde bedanken voor hun tijd en antwoord op mijn vragen. Ook de inwoners die mijn enquête hebben ingevuld wil ik hiermee bedanken. En als laatste wil ik de gemeente Oost Gelre bedanken voor de kans om aan deze opdracht te mogen werken. Het was een opdracht die perfect aansloot bij mijn interesse over de rol van kinderen binnen Stedenbouw. Ik wens u veel leesplezier! Megan Beunk Zevenaar, 7 juni 2019 Spelen in Oost Gelre

3

Samenvatting Dit onderzoek richt zich op de speelplekken in de gemeente Oost Gelre en de kansen van deze plekken. De gemeente beschikt op dit moment over een groot aantal speelplekken waarvan een aantal nauwelijks tot niet gebruikt worden. De gemeente wil graag naar een nieuwe speelruimteplan rondom de speelplekken. Dit onderzoek vormt daarvoor de eerste basis. Het doel van dit onderzoek is het in kaart brengen van de speelplekken en de belangrijke eigenschappen van de speelplekken. Door deskresearch, observatie, ruimtelijk onderzoek en kwantitatief onderzoek wordt de basis gelegd voor het opstelleen van een nieuw speelruimteplan. Om een gericht antwoord te geven is de volgende onderzoeksvraag opgesteld: ‘Wat zijn de kansen voor speelplekken in de gemeente Oost Gelre ten opzichte van de locatie, functies, behoeftes en wensen.’ Spelen blijkt een belangrijk onderdeel voor een kind, maar ook voor volwassenen. Daarnaast biedt een speelruimte niet alleen de mogelijkheid tot spel aan, maar ook tot ontmoeting. De inwoners van Oost Gelre zijn daarnaast erg gesteld op de speelruimtes in hun omgeving. 51% ziet graag veel speelplekken in de buurt, toch is 49% voorstander van grote centrale plekken. Vanuit de resultaten is er een voorstel voor een nieuw speelruimteplan gemaakt. Deze biedt voor elk soort kind de ruimte om te spelen op de manier die hij of zij zou willen.

Om een beeld te geven bij de nieuwe vorm van de speelplekken zijn er verschillende illustraties gemaakt. Ook is er een speelplek uitgewerkt in een ontwerp met ondersteuning van illustraties. Het speelruimteplan en de uitwerking en illustraties van speelplekken is een aanbeveling voor de toekomst van het spelen in Oost Gelre. De gemeente kan hiermee een basis vormen voor een nieuw beleid rondom de speelplekken en de openbare ruimte.

4

Spelen in Oost Gelre

Inhoudsopgave H1 Inleiding 1.1 Aanleiding 1.2 Opdrachtgever 1.3 Onderzoeksvragen 1.3.1 Hoofdvraag 1.3.2 Deelvragen 1.4 Onderzoeksopzet 1.5 Leeswijzer

p.06 p.06 p.06 p.07 p.07 p.07 p.07 p.07

H2 Trends 2.1 Coalitieakkoord 2.2 Krimpregio 2.3 Omgevingswet 2.4 Klimaatveranderingen 2.5 Buitenspelen

p.08 p.08 p.09 p.09 p.09 p.10

H3 Speelplekken en buitenspelen  'HÀQLWLH 3.2 Geschiedenis van speelplekken 3.3 Functie van speelplekken 3.3.1 Speelfunctie 3.3.2 Beweeg- en sportfunctie 3.3.3 Ontmoetingsfunctie 3.4 Typologie 3.4.1 Traditioneel 3.4.2 Natuurspelen 3.4.3 Sport- en beweegplek 3.4.4 Verenigingen 3.4.5 Schoolpleinen 3.5 Maatschappelijke belangen 3.5.1 Kinderen 0 t/m 12 jaar 3.5.2 Jongeren vanaf 13 jaar 3.5.3 Ouders 3.5.4 Ouderen 65+

p.12 p.12 p.12 p.13 p.13 p.13 p.13 p.14 p.14 p.14 p.14 p.14 p.14 p.14 p.15 p.16 p.16 p.16

H4 Spelen in Nederland 4.1 Stedelijk spelen 4.1.1 Kindvriendelijke openbare ruimte

p.18 p.18 p.18

4.1.2 Referenties stedelijke speelplekken 4.2 Dorps spelen

p.19 p.19

H5 Spelen in Oost Gelre 5.1 De speelruimte 5.2 Wat wil de inwoner 5.2.1 Openbare plekken 5.2.2 Speelplekken 5.2.3 Belangrijkste punten

p.20 p.20 p.22 p.22 p.23 p.24

H6 Speelruimteplan 6.1 Toekomstbestendig 6.2 Het nieuwe concept 6.3 Locaties 6.4 Masterplan 6.5 Realisering 6.5.1 Speeltuinvereniging

p.26 p.26 p.27 p.27 p.31 p.33 p.33

H7 Magneetplek, Om-de-hoekplek en Groenplek 7.1 Groenplek 7.2 Om-de-hoekplek 7.3 Magneetplek

p.36 p.36 p.42 p.48

H8 Conclusie en aanbevelingen

p.60

+%LEOLRJUDÀH 9.1 Literatuurlijst 9.2 Afbeeldingen literatuurlijst

p.62 p.62 p.64

H10 Bijlage 10.1 Gesprekken speeltuinverenigingen 10.2 Referentiestudie 10.3 Aantal speelruimte per kern 10.4 Enquête 10.5 Overzicht Speelruimteplan per locatie

p.66 p.66 p.68 p.70 p.72 p.75

Spelen in Oost Gelre

5

H1 Inleiding 1.1 Aanleiding Spelplekken zijn een belangrijk onderdeel van een buurt. Gemeente Oost Gelre ziet het belang van speelplekken ook, maar het ontbreekt op dit moment aan een visie en beleid rondom de speelplekken. Hier wil ze graag verandering in brengen. In 2007 is er al eens een visie voor de speelplekken opgesteld, maar deze is vanwege bezuinigingen niet tot uitvoering gekomen. Door andere bezuinigingen zijn ook subsidies en vernieuwingsbudgetten voor speelplekken stop gezet. Er is alleen nog een onderhoudsbudget van €40.000 over om de huidige speelplekken te onderhouden. Ambtenaren vanuit verschillende afdelingen (Onderwijs Welzijn en Zorg, Communicatie en Omgeving) hebben een werkgroep opgestart genaamd ‘Gezonde leefomgeving’. In deze werkgroep worden alle zaken rondom gezonde leefomgeving besproken en ook de speelplekken krijgen hierin een plek. Zij zien onder andere dat de gemeente de afgelopen jaren veel te maken heeft gekregen met initiatieven vanuit de inwoners over speel- en sportplekken. De werkgroep wil nu aan de slag gaan met het vormen van een visie. De nieuwe Omgevingswet biedt een ingang om het beleid rondom speelplekken te vormen. Dit komt omdat de gemeente een omgevingsvisie gaat op zetten. Zo’n omgevingsvisie heeft betrekking op de leefruimte. Voordat de visie kan worden gevormd en opgesteld, moet er nog vooronderzoek worden gedaan.

Dit onderzoek is de eerste kennisvorming naar een visie rondom de speelplekken. Dit moet voor de gemeente inzichtelijk gaan maken wat de wensen en behoeftes van de inwoners zijn, waar de speelplekken zich bevinden, in welke staat ze verkeren en wat de invulling en inrichting van de speelplekken moet gaan worden. Deze vragen vormen de basis voor het onderzoek. 1.2 Opdrachtgever De gemeente Oost Gelre is een gemeente in de provincie Gelderland. Ze telt ongeveer 30.000 inwoners die wonen op een oppervlakte van 11.010 ha. De gemeente bestaat uit twee grote kernen, Lichtenvoorde en Groenlo. Daarnaast zijn er zes dorpen, Harreveld, Lievelde, Mariënvelde, Vragender, Zieuwent en Zwolle. De gemeente wordt gekenmerkt door een sterke bedrijvigheid en een grote agrarische sector. Het buitengebied wordt getypeerd door een hoge kwaliteit van natuur- en landschappelijke waarde. Oost Gelre is een belangrijke schakel in de Achterhoek op gebied van wonen en werken, voorzieningen, toerisme en recreatie (Gemeente Oost Gelre, 2019). Aandachtig, uitnodigend en eerlijk vormen de kernwaarden

van Oost Gelre. Ze wil voor iedereen klaar staan, wat ook een kenmerk is van de inwoners. De gemeente kent een groot verenigingsleven op gebieden van sport, welzijn en cultuur. Zij zijn in samenwerking met de gemeente een verbindende factor voor de inwoners (Gemeente Oost Gelre, 2013). De gemeentelijke organisatie wordt aangestuurd door de gemeenteraad, die via het College van B&W en de directie ambtenaren aanstuurt op vier verschillende afdelingen. Dit zijn de afdelingen Publiek & Bestuur, Onderwijs Welzijn & Zorg, Omgeving en Bedrijfsvoering. 1.3 Onderzoeksvragen Om een advies te schrijven vanuit dit onderzoek is er een hoofdvraag opgesteld. Ter ondersteuning en beantwoording van de hoofdvraag zijn er vijf deelvragen benoemd. 1.3.1 Hoofdvraag De hoofdvraag van dit project luidt als volgt: ‘Wat zijn de kansen voor speelplekken in de gemeente Oost Gelre ten opzichte van de locatie, functies, behoeftes en wensen.’ 1.3.2 Deelvragen Om de hoofdvraag volledig te beantwoorden zijn er vier deelvragen opgesteld. Deze zijn als volgt: 1. Wat is het belang van speelplekken in buurten voor het welzijn van inwoners? 2. Welke functie(s) vervult een speelplek in een buurt? 3. Wat zijn geschikte locaties voor speelplekken binnen de stedelijke structuur van de gemeente Oost Gelre? 4. Wat zijn de wensen en behoeftes van de inwoners van de gemeente Oost Gelre op het gebied van speelplekken? 5.

Hoe komt een speelplek eruit te zien door de resultaten van de voorgaande uitkomsten van de deelvragen mee te nemen in een uitgewerkt ontwerp?

is er een deskresearch uitgevoerd. Voor deelvraag 2 is er gebruik gemaakt van een deskresearch, observatie en een kwantitatief onderzoek door middel van enquêtes. Deelvraag 3 kan worden beantwoord door de methodes van observatie en ruimtelijk onderzoek. Door middel van het kwantitatieve onderzoek kan deelvraag 4 worden beantwoord. Deelvraag 5 wordt door conceptueel onderzoek en ruimtelijk onderzoek gedaan. Tijdens het onderzoek is voor extra informatie omtrent speeltuinverenigingen een kwalitatieve methode gebruikt. Door gesprekken/interviews is hier informatie voor opgehaald. 1.5 Leeswijzer In hoofdstuk 1 van dit onderzoek wordt de inleiding beschreven met daarin de opzet voor het onderzoek. Vervolgens wordt er in hoofdstuk 2 een aantal trends omschreven die invloed hebben op het thema van het onderzoek. Hoofdstuk 3 vervolgt daarna met het beschrijven van speelplekken en spelen en de belangen daarvan. In hoofdstuk 4 wordt daarna ingegaan op spelen in Nederland met daarna in hoofdstuk 5 het spelen in de gemeente Oost Gelre. In hoofdstuk 6 wordt het nieuwe speelruimteplan voor de gemeente Oost Gelre opgesteld en de uitwerking en visualisatie daarvan is te vinden in hoofdstuk 7. In hoofdstuk 8 wordt de conclusie en aanbevelingen benoemd en daarmee wordt er antwoord gegeven RSGHKRRIGYUDDJ9HUYROJHQVLVKRRIGVWXNGHELEOLRJUDÀHHQKRRIGVWXNGH bijlage.

1.4 Onderzoeksopzet Dit onderzoek is uitgevoerd tussen de periode van 11 februari 2019 tot 7 juni 2019. Om de onderzoeksvragen te kunnen beantwoorden zijn er verschillende methodes van onderzoek gebruikt. Om de eerste deelvraag te beantwoorden Spelen in Oost Gelre

7

H2 Trends In de gemeente Oost Gelre ontbreekt het op dit moment aan een visie op de speelplekken. De bestaande speelplekken worden met een budget van €40.000 onderhouden. Nieuwe initiatieven voor speelplekken kunnen alleen gerealiseerd worden door in andere budgetpotten geld te regelen. Voordat in gegaan kan worden op de speelplekken in het algemeen en in Oost Gelre, worden eerst een aantal trends benoemd die zich op dit moment binnen de gemeente afspelen en/ of betrekking op de situatie hebben. 2.1 Coalitieakkoord Op 1 mei 2018 is het coalitieakkoord van de gemeente Oost Gelre opgesteld. De partijen CDA en de VVD hebben voor de periode 2018-2022 het akkoord ‘Volle kracht vooruit!’ gepresenteerd. In dit akkoord leggen ze de nadruk op het feit dat de economische crisis achter de rug is en dat dat kansen biedt om Oost Gelre nog verder te laten groeien. Verder beschrijven de partijen nog een aantal punten die van belang zijn voor dit onderzoek, deze worden hieronder verder toegelicht (Fractie CDA en VVD Oost Gelre, 2018). Oost Gelre moet een inclusieve gemeente zijn, waarin elke inwoner meetelt en mee kan doen. Daarin wordt de rol van de vrijwilliger extra toegelicht. Zij worden gezien als een onmisbare schakel voor de binding en leefbaarheid binnen de gemeente.

Vooral nadat de gemeente er een aantal belangrijke taken heeft bijgekregen als jeugdhulp, zorg/WMO en werk- en inkomenstaken, is de rol van de vrijwilliger van groot belang. Zij zorgen er voor dat inwoners zo lang mogelijk kunnen deelnemen aan hun omgeving. De coalitie wil de vrijwilligers actiever begeleiden met professionele hulp om de organisaties draaiende te houden. Het openbaar groen wordt ook aangestipt in het akkoord. De directe omgeving van de inwoners heeft effect op de leefbaarheid van een wijk. De hoeveelheid groen speelt hierbij een belangrijke rol. Maar ook de speelplekken en openbare kunst spelen hierin een belangrijke rol. Er moet een samenwerkende rol gezocht worden tussen buurt/wijk/speeltuinverenigingen om groene speel- en ontmoetingsplekken te realiseren. Deze moeten dan zorgen voor een toegevoegde waarde voor de leefbaarheid in de wijk. Ook sport is een belangrijk onderdeel. Bewegen is belangrijk voor de ontspanning en voor een gezonde leefomgeving. Sport brengt daarnaast mensen samen en zorgt voor een verbetering van de weerbaarheid van een persoon. De openbare ruimte is ook een plek waar bewogen kan worden. Daarom moet het

een beweegvriendelijke openbare ruimte worden zodat de drempel om te gaan EHZHJHQKLHUGRRUYHUODDJWZRUGW+LHUGRRUNXQQHQLQZRQHUVODQJHUÀWHQYLWDDO blijven. 2.2 Krimpregio In Nederland worden de verschillen steeds groter tussen de sterk groeiende Randstad en de krimpregio’s. Naar verwachting vindt driekwart van de totale bevolkingsgroei plaats in de grote en middelgrote gemeentes van de Randstad. De trek naar de steden is groot, vooral de jongere bevolkingsgroepen trekken massaal van de krimpregio’s naar de steden toe. Hierdoor zet de vergrijzing nog harder door in de krimpregio’s. Het vergrijzen en ontgroenen van de bevolking zorgt er voor dat de leefbaarheid in een buurt/wijk/dorp/stad afneemt. Dit komt mede door de hoeveelheid voorzieningen die verdwijnen (Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu, 2018). In 2015 heeft de toen minister voor Wonen en Rijksdienst, Stef Blok, een indeling gemaakt van de krimpgebieden van Nederland. De Achterhoek is een van de aangewezen gebieden waar de krimp doorzet. Hier valt de gemeente Oost Gelre ook onder (Rijksoverheid, 2018). In de ‘Woonvisie Oost Gelre 2016-2025’ wordt ingegaan op de oorzaken en gevolgen van de krimp van Oost Gelre (Oost Gelre, 2016). Op 1 januari 2016 had de gemeente 29.538 inwoners waarvan 44% in de grote kern Lichtenvoorde woont, maar dit aantal inwoners daalt binnen de gemeente.

Dit komt voornamelijk door de afname van het aantal geboortes en het wegtrekken van inwoners. Vooral de groep jongeren tussen de 15 en 25 jaar trekken weg uit Oost Gelre. Door de krimp veranderd de vraag naar woningen in kwantitatieve en kwalitatieve zin. Hierdoor wordt de leefbaarheid van de buurt ook beïnvloed. 2.3 Omgevingswet In 2015 heeft een meerderheid van de Tweede Kamer ingestemd met een nieuwe wet. Toen in 2016 de Eerste Kamer ook instemde met de wet werd de Omgevingswet een nieuw begrip in Nederland. De Omgevingswet voegt alle bestaande wetten en regelgeving voor ruimtelijke projecten samen. De bestaande wetten en regelgeving gaan over bouwen, milieu, water, ruimtelijke ordening en natuur. Met deze wet kunnen verschillende plannen die betrekking hebben op het ruimtelijk domein beter op elkaar worden afgestemd. Op dit moment bestaat het systeem van bestemmingsplannen waarin elke type (bouwen, milieu, water

etc.) een eigen plan heeft. De Omgevingswet gaat er voor zorgen dat deze aparte plannen straks onder een algemeen plan komen te vallen. De Omgevingswet biedt daarnaast ruimte voor gemeenten om een eigen omgevingsbeleid op te stellen die aansluit op de wensen, behoeftes en doelstellingen van de gemeente. Ook particuliere ideeën krijgen meer ruimte binnen de wet. Dit komt doordat er straks algemene regels worden opgesteld in plaats van een gedetailleerde vergunning. Hierdoor kunnen bedrijven, organisaties en inwoners zelf ideeën aandragen (Rijksoverheid, 2019). De Omgevingswet verplicht een gemeente om een omgevingsvisie te maken. In deze visie worden de ambities en beleidsdoelen voor de fysieke leefomgeving voor de lange termijn vast gelegd. Voor het hele grondgebied van de gemeente wordt één omgevingsvisie gemaakt. Daarnaast kan een gemeente in samenwerking met andere gemeentes of provincies een gezamenlijke of regionale omgevingsvisie vastleggen (Aan de slag met de Omgevingswet, 2019). De gemeente Oost Gelre is op dit moment aan de slag met de inpassing van de Omgevingswet en de omgevingsvisie. Zij hebben hiervoor het Programmaplan Omgevingswet opgesteld. Binnen de ambtelijke organisatie ligt hierdoor een ÁLQNHRSJDYHGDWZLM]LJLQJHQLQGHPDQLHUYDQZHUNHQYHUHLVW$OVHHUVWPRHWHQ de huidige werkprocessen veranderen.

Er moet daarin meer worden ingezet op samenwerking binnen de organisatie, maar ook daar buiten. Als tweede hebben de medewerkers andere competenties nodig. Als derde moeten de digitale systemen worden aangepast en als laatst moet er kennis zijn over het wettelijke systeem (Gemeente Oost Gelre, 2019). 2.4 Klimaatveranderingen Een andere trend in Nederland op dit moment zijn de klimaatveranderingen. De veranderingen zijn al goed te merken. Zo is de temperatuur in Nederland sinds 1900 gestegen met 1,7 graden. Dat is te merken aan de weerrecords die de afgelopen jaren werden gebroken. De hoeveelheid neerslag maakt ook een verandering door. Het ene jaar valt relatief weinig neerslag terwijl het andere jaar het extreem nat is. De hoeveelheid buien lijkt te dalen, maar de hoeveelheid neerslag die uit een bui komt stijgt juist (Lammerse, 2018). Steden en dorpen ervaren de klimaatproblemen ook. Hittestress tijdens de warme periodes, wateroverlast tijdens de natte periodes en nog een aantal andere Spelen in Oost Gelre

9

dingen hebben effect op de leefbaarheid van een stad/dorp. Om dit effect te bestrijden of te verminderen kan het aanbod groen niet ontbreken. Groen is een van de beste preventie methodes voor klimaatproblemen. Groen brengt namelijk een aantal positieve effecten voor een stad/dorp. Zo verbetert het milieu, daalt de luchtvervuiling, bergt het water, dempt het geluidshinder en zorgt het voor verkoeling in warme periodes. Als dorp/stad is het daarom belangrijk om te investeren in groene plekken (Kuypers & de Vries, 2008). Groen draagt naast het verminderen van klimaatproblemen ook andere positieve effecten mee. Zo zorgt aanwezig groen voor een betere gezondheid van inwoners. Groen zorgt namelijk voor het verminderen van stress en het creëert een gezondere leefomgeving voor inwoners om in te wonen. Ook de sociale cohesie kent een bijdrage door groene plekken (Wageningen University & Research, 2019). 2.5 Buitenspelen Het aantal kinderen dat buiten speelt wordt steeds minder. In 2013 speelde nog 20% van de kinderen elke dag buiten. In 2018 is dat aantal kinderen gedaald tot 14%. Drie op de tien kinderen speelt zelfs nooit of maar één keer in de week buiten, terwijl dit in 2013 nog één op de vijf was. Kinderen geven zelf aan waarom ze minder buiten spelen. Zo vinden ze de speelplekken in hun buurt saai en spelen ze liever binnen.

Ook wordt er aangegeven dat ze te druk met school zijn of met hobby’s. Een kleine groep kinderen geeft ook aan dat ze niet of vaak niet mogen buitenspelen van hun ouders. Kinderen vinden buitenspelen leuker als de speelplekken spannender zijn en als er meer activiteiten buiten worden georganiseerd (Jantje Beton, 2018). De GGD heeft voor Oost Gelre een aantal cijfers verzameld over het buiten speel gedrag van de kinderen binnen de gemeente. Ruim 81% van de ondervraagden geeft aan dat hun kind meer dan 3,5 uur per week buiten speelt. Eerder onderzoek uit 2009 wijst uit dat er nauwelijks verschil is tussen het aantal kinderen dat 3,5 uur of meer buiten speelt. In 2009 was dit aantal namelijk 83%. Maar liefst 60% van de ouders geeft aan dat ze hun kind (bijna) elke dag stimuleert om buiten te gaan spelen. Ouders geven aan dat de grootste belemmeringen in Oost Gelre voor het buitenspelen het te kort aan vriendjes/vriendinnetjes (16%), te weinig speelplekken (14%) en gevaarlijk water (12%) (GGD Noord- en Oost-Gelderland, 2018).

10

Spelen in Oost Gelre

Spelen in Oost Gelre

11

H3 Speelplekken en buitenspelen

In dit hoofdstuk wordt ingegaan op speelplekken. Wat is het precies, waar komt het vandaan, wat zijn de voordelen ervan? Dit zijn de algemene begripsbepalingen en omschrijvingen om een beeld te vormen rondom speelplekken en het belang daarvan. 'HÀQLWLH (HQDOJHPHQHGHÀQLWLHYRRUVSHHOSOHNNHQRIVSHOHQEHVWDDWQLHW6SHOHQZRUGW vaak omschreven door verschillende begripsaanduidingen. De Nederlandse historicus Johan Huizinga beschreef in zijn boek Homo Ludens de volgende omschrijving voor spelen (Huizinga, 1938). “Spelen is een vrije handeling die zich afspeelt buiten het gewone leven (Huizinga, 1938).” Onderzoek in 1991 beschreef spelen als de volgende activiteit: “Spel is een activiteit met een object, je lichaam of met een of meerdere medespelers. Het spel is bevredigend en dient geen VSHFLÀHNGRHO +HOOHQGRRUQ YDQ%HUFNHODHU2QQHV µ Speelplekken zijn er in twee varianten, de informele en de formele speelplek. Een formele speelplek is een aangewezen locaties voor spel en/of sport waar kinderen elkaar kunnen ontmoeten en leren kennen. Deze locaties zijn duidelijk gekenmerkt, zodat kinderen veilig samen kunnen komen om te spelen.

De informele speelplek is de ruimte die kinderen kunnen gebruiken om te spelen, maar die daar niet VSHFLÀHNYRRULVEHVWHPG'LW]LMQVWRHSHQSOHLQHQHQSDUNHQ'H]HSOHNNHQ vormen een belangrijk punt in de plekken waar kinderen elkaar kunnen ontmoeten (Meijer, 2016). 3.2 Geschiedenis van speelplekken De speelplekken stammen af uit de eind 19e eeuwse volksspeeltuinen uit het Westen van het land. De oprichter van de eerste volksspeeltuin van Nederland was U.J. Klaren, ook wel bekend als Vader Klaren. In de arbeidsbuurten van Amsterdam creëerde hij een plek waar kinderen niet alleen veilig konden spelen, maar waar ook de algemene opvoeding kon worden bijgebracht. De speelplek was een maatschappelijk project om kinderen te laten deelnemen in de samenleving. De inrichting van deze speelplek leek vaak op de huidige gymzaaltoestellen; houten toestellen als rekstokken, ringen en klimrekken domineerde de ruimte. Rond de jaren ’20 werd het hout vervangen voor metalen toestellen. Rond 1931 telde Nederland ruim 110 speeltuinverenigingen. Speelplekken waren tot de oorlog bedoeld als een beschavingsoffensief voor de Nederlandse samenleving.

Tijdens de wederopbouw na de Tweede Wereldoorlog groeide het aantal kinderen in gezinnen. Deze woonden veelal in kleine woningen, waardoor de kinderen hun spel op straat zochten. Hier kwamen hun belangen in botsing met de oprukkende auto. De straat kon niet gedeeld worden door de auto en door het kinderspel. Hierdoor ontstonden de eerste openbare en buurtgerichte speelplekken. Op deze manier had elk kind de mogelijkheid om op een veilige plek te spelen en te bewegen.

3.3.1 Speelfunctie De belangrijkste functie van een speelplek is het spelen. In paragraaf 3.1 wordt spelen beschreven als een vrije handeling die zich buiten het gewone leven DIVSHHOWHQHHQDFWLYLWHLWGLHEHYUHGLJHQGLVHQGLHJHHQVSHFLÀHNGRHOGLHQW9RRU kinderen zijn er vier verschillende vormen van spel te benoemen, functioneel, constructief, dramatisch en regel spelen. Functioneel spelen is het spelen met objecten die gemaakt zijn voor een bepaalde functie. Kinderen vertonen deze vorm van spelen bijvoorbeeld op speeltoestellen als een glijbaan of een klimwand. Het spelen vereist kleine motorische vaardigheden van een kind. Constructief spelen is door met bepaalde objecten een nieuw object te vormen. Kinderen doen dit als ze spelen in een zandbak en daarin een zandkasteel maken of met takken een hut maken. Een kind heeft voor deze vorm van spelen verschillende materialen en ruimtes nodig. Dramatisch spelen is spelen met of zonder objecten en daarbij de eigen fantasie gebruiken. Een tak kan voor een kind een zwaard zijn waarmee hij of zij samen met zijn of haar vriendjes riddertje speelt. Deze vorm van spelen wordt ook wel fantasiespel genoemd. Regel spelen is een vorm van spelen waarbij een kind samen met andere kinderen een spel speelt waaraan regels vastzitten. Tikkertje of verstoppertje is hier een voorbeeld van.

Ook hiervoor is het belangrijk dat er een gevarieerde ruimte is waar kinderen genoeg plek hebben om een spel te kunnen spelen (Koenis & van den Berg, 2007).

Figuur 3.1: Speeltuin in de jaren ‘60 (Heuchemer, 2019)

In de loop van de jaren nam het aantal ongevallen toe op de speelplekken en dit werd regelmatig onder de aandacht gebracht door de media. Een groot gedeelte van de ongevallen kwam voort uit achterstallig onderhoud van de speelplekken. Hierdoor is in 1997 het Attractiebesluit ingevoerd. Speelplekken werden voortaan streng gecontroleerd door de Keuringsdienst van Waren. Alle speelplekken, speeltuinverenigingen en speeltoestellen moesten vanaf dat moment voldoen aan strenge veiligheidsvoorwaarde (Andere Tijden, 2016). 3.3 Functie van speelplekken Speelplekken kennen drie functies, spelen, bewegen/sporten en ontmoeten. Elke plek biedt een combinatie van deze functies aan, waardoor er verschillende activiteiten kunnen plaats vinden op een speelplek.

3.3.2 Beweeg- en sportfunctie De tweede functie op een speelplek is het sporten en bewegen. Vaak worden deze plekken omschreven als sportplekken. Net als bij spelen is het lastig te omschrijven wat sporten/bewegen betekend. Er zijn twee beschrijvingen die te maken hebben met het type sport. Het sport als doel heeft te maken met lichamelijke activiteiten met een wedstrijdelement waarbij gestreefd wordt naar uitmuntendheid. Deze vorm vindt niet plaats op deze openbare sportplekken. 'HGHÀQLWLHGLHELMGHRSHQEDUHSOHNNHQKRRUWLVGDWVSRUWHHQVSHORI lichaamsoefening is die voor ontspanning en vermaak zorgt (Alles over sport, 2018). Er zijn verschillende soorten sporten en bewegingen die gedaan kunnen ZRUGHQLQGHRSHQEDUHUXLPWH(U]LMQWUDSYHOGHQEDVNHWEDOYHOGHQÀHWVFURVVEDQHQ en skatebanen. 3.3.3 Ontmoetingsfunctie De laatste functie op de speelplekken is de functie van het ontmoeten en leren Spelen in Oost Gelre

13

kennen van mensen, de ontmoetingsfunctie. Een gemeenschap heeft belang bij een ruimte waar interactie kan plaats vinden en waar relaties kunnen worden onderhouden. Plekken die voorzieningen aanbieden voor ontmoeting zijn daarin van belang. Deze ontmoeting en verbinding tussen belanghebbende vind niet alleen plaats binnen de eigen woning, maar juist in de openbare ruimte (Stalenhoef, 2006). Speelplekken zijn een onderdeel van de openbare ruimte waar het verbinden ook plaats vindt. Het is niet alleen verbinden tussen kinderen, maar ook tussen volwassenen onderling en kinderen en volwassenen. 3.4 Typologie Speelplekken hebben naast verschillende functies ook verschillende typologieën. Hierin is een onderscheidt te maken tussen de verschillende vormen van speelplekken. Er zijn vijf soorten aangewezen speelplekken te benoemen. 3.4.1 Traditioneel De meest voorkomende typologie van speelplekken is de traditionele vorm. Dit is het soort speelplek wat in gedachte komt als er wordt gevraagd hoe een speelplek eruit ziet. Deze speelruimte is een grasveld of pleintje waar speeltoestellen opstaan. Speeltoestellen bestaan o.a. uit glijbanen, schommels, wipwappen, klimrekken en duikelrekken. De grote van deze plekken kan variëren net als het aantal toestellen.

Stehouwer, & Borgharts, 2009). 3.4.3 Sport- en beweegplek De plekken voor sport en bewegen zijn een typologie binnen de speelplekken. Deze ruimte bestaat vaak uit een grasveld, pleintje of kunstgras veld. Hierop staan sportelementen die nodig zijn voor een vorm van bewegen. Denk hierbij aan doeltjes voor voetbal, baskets voor basketbal, ramps voor skaten en een net voor volleybal. Om de grenzen of bepaalde functies van het veld aan te geven kan er een belijning zijn aangebracht. Naast de attributen en belijning is er vaak hekwerk om bijvoorbeeld ballen op het veld te houden. 3.4.4 Verenigingen Een vereniging wordt gekenmerkt door een ruimte met speeltoestellen die wordt omringt door een omheining. Voor entree wordt een toegangsprijs gevraagd of de plek kan betreden worden via een abonnement. Een vereniging is gedurende het speeltuinseizoen open. De meeste gaan in de maand april open en sluiten hem tegen de oktober weer. Verenigingen worden door vrijwilligers onderhouden en kennen geen commerciële functie.

Figuur 3.4: Speeltuinvereniging de ELS in Lichtenvoorde (Speeltuin de ELS, 2019)

Figuur 3.2 en 3.3: Speeltuinen in Lichtenvoorde

3.4.2 Natuurspelen Natuurspeelplekken zijn locaties waar de natuur het onderwerp is van het spelen. Op deze plekken ontbreekt het aan toestellen. Hier zijn wel speelaanleidingen aanwezig als boomstammen, stenen, water en stronken. Deze staan als een geheel in de ruimte zodat er een landschappelijke omgeving ontstaat (van den Boogaard, 14

Spelen in Oost Gelre

3.4.5 Schoolpleinen Schoolpleinen zijn de buitenruimte waar kinderen tijdens de schoolpauzes kunnen spelen. Schoolpleinen zijn meestal verhard, maar er zijn ook een aantal groene pleinen. Vaak staan er speeltoestellen of andere speelaanleidingen op het plein. Schoolpleinen zijn alleen toegankelijk buiten schooltijden als ze openbaar zijn. Veel gesloten schoolpleinen worden omringt door een hek of een andere vorm van omheining. 3.5 Maatschappelijke belangen Speelplekken hebben een algemene functie en een maatschappelijke functie. Het leefklimaat van een buurt kan sterk verbeteren door de aanwezigheid van speelplekken en kindvriendelijke buitenruimtes. Deze ruimtes zorgen ook voor een hoeveelheid groen in de buurt, die uiteindelijk weer voor een stijging van de

huizenprijzen zorgt en een daling van de zorgkosten door gezondheidseffecten YDQKHWJURHQ -DQWMH%HWRQ 6SHFLÀHNHJURHSHQLQGHPDDWVFKDSSLM ervaren gerichtere voordelen bij speelplekken. Dus niet alleen kinderen, maar ook volwassen ervaren effect. 3.5.1 Kinderen 0 t/m 12 jaar Door het spelen, bewegen en sporten ontwikkelen en stimuleren kinderen belangrijke aspecten van hun lichaam, gedrag en vermogen. Op het gebied van motoriek, gezondheid, ruimtelijke oriëntatie, cognitief vermogen, sociale vaardigheden, taalvaardigheden, risico omgang en creativiteit ervaren kinderen voordelen door het spelen, bewegen en sporten op een speelplek.

Mot orie k

Gezo ndh eid

ntatie orië ijke tel im Ru

iteit ativ e r C

tief gni Co

Social e va ar d i gh ed en

Cognitief vermogen: De cognitieve vaardigheden van een kind hebben te maken met het vermogen om kennis op te doen en deze kennis te kunnen verwerken. Een kind moet de wereld om zich heen leren kennen en binnen deze wereld hun rol vinden. Vooral op jongste leeftijden is het belangrijk dat een kind de ruimte krijgt om op onderzoek te gaan. Tijdens het spelen buiten stimuleert een kind zijn of haar cognitieve vaardigheden. Met het onderzoeken van zijn of haar omgeving ontwikkeld een kind zintuigelijke vaardigheden. Een kind leert hoe iets ruikt, eruit ziet, voelt en klinkt door tijdens het spelen de omgeving te verkennen (Platform Ruimte voor de Jeugd, 2005). Als een kind in hoge mate van vrijheid kan buitenspelen, dan worden de cognitieve vaardigheden nog sterker gestimuleerd. Dit komt doordat een kind op deze manier zelf is aangewezen om een oplossing voor een probleem te vinden waar die tegen aan is gelopen. Het denkend vermogen ondervindt hierdoor ook een stimulans (van den Boogaard, Stehouwer, & Borgharts, 2009). Gezondheid: Om een gezond leven te kunnen leiden, zou een kind elke dag minstens één uur intensief moeten bewegen. Om aan dit uur te kunnen voldoen moet een kind de mogelijkheid hebben om buiten te spelen. Buiten vormt namelijk de meest geschikte plek voor een kind om te bewegen, omdat er hier ruimte is om grote vormen van bewegen te maken.

Hierdoor bouwt een kind ook conditie op. Conditie kan het beste opgebouwd worden door bewegen af te wisselen met rustmomenten. Speelplekken en andere buiten ruimtes bieden de ruimte aan een kind om conditie op te bouwen. Uiteindelijk zorgt dat ook voor het tegen gaan van overgewicht bij een kind (Platform Ruimte voor de Jeugd, 2005). Niet alleen de fysieke gezondheid ervaart positieve effecten op het welzijn van een kind, ook de mentale gezondheid wordt versterkt door het buitenspelen. Als een kind stress ervaart, op school of thuis, dan kan buitenspelen dienen als een uitlaatklep voor de stress. Tijdens het spelen kan een kind afstand nemen van de situatie en daarmee weer nieuwe energie op doen om de stress beter te verwerken (Platform Ruimte voor de Jeugd, 2005). Ruimtelijke oriëntatie: Een kind moet in letterlijke zin de wereld om zich heen leren kennen. Door buiten te spelen en te bewegen, verkent een kind de omgeving. Met het spelen buiten leert een kind het inschatten van bepaalde afstanden. Dit is een belangrijke vaardigheid om te hebben, aangezien een kind volop deel neemt in het verkeer. Een kind leert hierdoor wanneer ze wel of niet bepaalde keuzes moeten maken in het verkeer (van den Boogaard, Stehouwer, & Borgharts, 2009).

ang omg ico Ris

Taa l

Figuur 3. 5: Ontwikkelingspunten van een kind

Spelen in Oost Gelre

15

Sociale vaardigheden: Een kind speelt regelmatig samen met andere kinderen buiten. Met elkaar spelen ze verschillende spelvormen. Hierdoor ontwikkeld een kind tijdens het spelen essentiële sociale vaardigheden. Een kind moet namelijk in een spelvorm leren VDPHQZHUNHQGHOHQRQGHUKDQGHOHQFRQÁLFWHQRSORVVHQHQRPYRRU]LFK]HOIRSWH komen. Dit zijn belangrijke vaardigheden die een kind de rest van zijn of haar leven nodig heeft. Naast deze vaardigheden ontwikkeld een kind tijdens verschillende spelvormen de relatie tussen goed en fout. Ook het sociale concept winst en verlies leert een kind tijdens het spelen met andere kinderen. Het is ook belangrijk dat een kind de mogelijkheid heeft om buiten te spelen, anders dreigt een kind in het sociale isolement te kunnen raken (Onderzoekscentrum Kind&Samenleving, 2019). Risico omgang: Met het spelen in de openbare ruimte wordt een kind geconfronteerd met aspecten die onverwachts, niet vertrouwd of gevaarlijk kunnen zijn. Het omgaan met deze vormen van risico leert een kind door buiten te spelen. Tijdens spelvormen zoekt een kind vaak een vorm van zo’n risico op. Juist door tijdens deze spelvormen een risico te nemen leert een kind hoe je deze risico’s moet beheersen en wat de gevolgen ervan kunnen zijn. Hierdoor leert een kind tot hoe ver je kan gaan tot je een bepaalde grens hebt bereikt (Onderzoekscentrum Kind&Samenleving, 2019).

Taal: Vanaf het tweede levensjaar van een kind wordt het vermogen om te denken en vandaaruit te communiceren ontwikkeld. Hiermee ontwikkeld een kind het vermogen om abstract te denken en ontwikkeld het de taalvaardigheden. Als een kind speelt doet het nieuwe ervaringen op en deze ervaringen moet die dan leren benoemen. Dat gaat op een individueel niveau, maar ook samen met andere ontwikkeld een kind taalvaardigheden. Ze moeten in samenspel leren communiceren en onderhandelen (Platform Ruimte voor de Jeugd, 2005). Creativiteit: De buitenwereld is op elk moment weer anders en dat vraagt van een kind elke keer weer een andere reactie. Door wisselende omstandigheden ontwikkeld een kind een vorm van creativiteit. Het kind moet buiten de lijntjes gaan denken door de altijd veranderende wereld. Het moet zelf inschatten wat er gaat gebeuren en hoe er mee moet worden omgegaan (van den Boogaard, Stehouwer, & Borgharts, 2009). Motoriek: Een kind kent twee vormen van motorische vaardigheden, de grove (het grote EHZHJHQDOVUHQQHQHQVSULQJHQ HQGHÀMQHPRWRULHN GHNOHLQHEHZHJLQJHQDOV 16

Spelen in Oost Gelre

zandkasteel bouwen). Op een speelplek heeft een kind de mogelijkheid om allebei de vormen van motoriek te oefenen en te ontwikkelen. Waar ze binnen beperkt de ruimte hebben, zijn er buiten alle mogelijkheden om te bewegen (Platform Ruimte voor de Jeugd, 2005). Met het beoefenen van motorische bewegingen ontdekt een kind het eigen vermogen van het lichaam. Door activiteiten als hangen, gooien en duwen, worden sensoren in de huid en spieren gestimuleerd. Hierdoor ontstaat er een goede connectie tussen huid/spier en het brein. Ook het lichaam-oogcoördinatie systeem ondervindt stimulans bij het spelen op speelplekken (van den Boogaard, Stehouwer, & Borgharts, 2009). 3.5.2 Jongeren vanaf 13 jaar Jongeren ervaren positieve effecten van speelplekken. Veel speelplekken worden gecombineerd met sportplekken, zoals een trapveldje. Op deze plekken komen jongeren samen om activiteiten te doen en om elkaar te ontmoeten. Op deze plekken kunnen de jongeren sociale contacten onderhouden, wat een belangrijk onderdeel van hun leven is. Het is belangrijk hierin wel op te merken dat jongeren niet het functiegebruik van de jonge kinderen moeten overnemen (OBB, 2009). 3.5.3 Ouders Ouders gaan mee met hun kind(eren) naar de speelplek om toezicht te houden of om samen met hun kind(eren) te spelen.

Op het bankje aan de zijkant van de speelplek kan de ouder niet alleen hun kind(eren) in de gaten houden, maar daar kunnen ze ook even een momentje voor zichzelf nemen. Een spelplek wordt daarmee een ruimte om te ontspannen en tot rust te komen (Urhanh, 2017). Ook zijn er sociale voordelen voor de ouders. Speelplekken brengen meerdere ouders uit een buurt met elkaar in contact. Hierdoor ontstaat binnen een buurt een sociaal netwerk. Dit netwerk biedt op verschillende punten ondersteuning aan de ouders. Als ouder kan je je eigen kind met een gerust hart naar buiten laten gaan als je weet dat er andere ouders zijn die toezicht houden op je kind. Praktische zaken als kinderopvang kunnen ook via dit sociale netwerk worden besproken. Maar ook de grotere problemen kunnen ondersteuning vinden binnen dit netwerk. Hierdoor hoeft er minder snel professionele hulp te worden ingeschakeld bij grote problemen (Platform Ruimte voor de Jeugd, 2005). 3.5.4 Ouderen 65+ Speelplekken hebben positieve effecten op het welzijn van de ouderen in de samenleving. Tegenwoordig blijven veel oudere mensen langer op zichzelf thuis wonen. Hiervoor moeten ze zoveel mogelijk zelfredzaam zijn. Om dit voor elkaar te

krijgen is het belangrijk dat dagelijkse voorzieningen dichtbij de hand zijn. Ouderen zouden deze voorzieningen te voet gemakkelijk moeten kunnen bereiken. De goed bereikbare voorzieningen zorgen voor een stimulans om naar buiten te gaan en daarbij te bewegen. Als de openbare ruimte daarnaast levendig is, gaan nog meer ouderen naar buiten toe. Speelplekken zijn een belangrijke vorm van een levendige openbare ruimte. Hier vinden steeds weer bewegingen plaats waardoor ouderen worden aangezet om zelf activiteiten te gaan ondernemen (Urhanh, 2017).

Spelen in Oost Gelre

17

H4 Spelen in Nederland In hoofdstuk 3.4 werden de verschillende typologieën van speelplekken benoemd. Binnen Nederland komen verscheidende vormen van speelplekken voor. Van hoge stedelijke locaties tot kleinschalige locaties in dorpen. 4.1 Stedelijk spelen Steeds meer kinderen groeien op binnen steden. De trek van gezinnen met kinderen naar de stad staat haaks op de gebeurtenissen van de jaren ’60. Toen trokken gezinnen massaal weg uit de grote steden en gingen ze richting de groene plattelands dorpen. Ouders dachten toen dat een kind de vrijheid in een groene omgeving nodig heeft om een goede jeugd te hebben. Toch is de aantrekking van de steden groter dan ooit. Dit komt omdat steden een aantal belangrijke voordelen bieden voor gezinnen. Steden bieden een goede bereikbaarheid van huis naar ZHUNHQRRNGHÀHWVDIVWDQGHQWRW FXOWXUHOH YRRU]LHQLQJHQQHHPWWRHLQVWHGHQ'H sociale binding tussen familie en vrienden is ook makkelijker te verbinden in grote steden (Karsten & Felder, 2016). Een van de belangrijkste redenen dat steeds meer kinderen in steden opgroeien is het werkend moederschap. Lia Karsten heeft in haar onderzoek naar tijd en ruimte besteding in Nederland als eerste het verband gezien tussen de trek naar steden en het werkend moederschap (Stadsleven, 2016).

Waar in veel Europese landen het werkend moederschap normaal werd, kwam dit pas rond de jaren ’90 ook in Nederland voor. De zorg voor het gezin moest ineens gecombineerd worden met het werk. Dit ging niet in de groene dorpen ver buiten de steden. Het was voor ouders niet te combineren om rond half 9 aan het werk te gaan en daarvoor ook nog de kinderen weg te brengen. Steden bieden hierin wel verschillende mogelijkheden. Steden zijn alleen beperkt in de ruimte die ze kunnen bieden. Dit komt door de grote vraag aan woon- en werkruimte. Speelruimte is hierdoor in beperkte mate beschikbaar. Maar 20% van de kinderen speelt dagelijks buiten en in de steden, waar de meeste kinderen wonen, speelt maar 18% dagelijks buiten. Ouders zien graag dat hun kinderen op een veilige plek kunnen spelen, maar dit is niet altijd mogelijk binnen de steden. Speelruimte is niet direct beschikbaar en straten zijn al snel een onveilige plek om te verblijven (Beek, 2019). 4.1.1 Kindvriendelijke openbare ruimte Steden richten zich daarom steeds meer op een algemene kindvriendelijke openbare ruimte. Het is daarmee meer dan alleen het inrichten van speelplekken,

het is de gehele stedelijke structuur die kindvriendelijk wordt. Juist de bewegingen van en naar speellocaties toe vormen een belangrijk element in een veilige omgeving. Aantrekkelijke routes tussen huis en speelplek leveren een belangrijke bijdrage. Brede stoepen vormen een ruimte waar gespeeld kan worden, maar ook groenstroken bieden mogelijkheden. Door deze routes te benadrukken en in het zicht te leggen worden niet alleen automobilisten gewezen op de speelverbindingen, maar ook nieuwe ouders en kinderen kunnen zo de kindvriendelijke omgeving verkennen (Ketner & Verboeket, 2014).

traditionele speelplek. Hierdoor kan zo’n plek een groter gebied met kinderen aanspreken. Er is namelijk ruimte genoeg om met een groot aantal kinderen van verschillende leeftijden samen te spelen. Verbinding: Deze plekken zijn vaak meer dan alleen een plek waar kinderen kunnen spelen. Het zijn locaties waar elke leeftijdsgroep een plek kan vinden. Hierdoor worden verschillende groepen van de samenleving samen gebracht op een centrale plek.

Een zogenoemde kinder-infrastructuur is net zo belangrijk als de transport-, energie-, water en afvalnetwerken in een stad. Niet alleen kinderen hebben er baat bij. Ook volwassen kunnen gebruik maken van deze structuren. Juist op de straten met brede stoepen en publieke ruimtes vindt ontmoeting plaats. Het is een plek waar iedereen kan samen komen en wat voor een grote sociale binding zorgt binnen een stad (Wright, Hargrave, Williams, & zu Dohna, 2017).

4.2 Dorps spelen De speelplekken in een dorp zijn anders qua vorm en functie dan die van de steden. Er is alleen veel minder bekend over deze plekken en de functie van de dorpen daarin. In de dorpen en kleine steden komen vooral de traditionele speelplekken en trapvelden voor. De inrichting is nog afgestemd op de wensen en behoeftes uit midden en eind vorige eeuw.

4.1.2 Referenties stedelijke speelplekken In de grote Nederlandse steden als Amsterdam, Rotterdam, Den Haag en Utrecht zijn een variatie aan speelplekken te vinden. In deze paragraaf wordt in gegaan op de speelplekken die een andere typologie kennen dan de traditionele vorm. Deze nieuwe typologie is de hoog, stedelijke speelplek. Dit is een speelplek die door een ontwerpbureau is ontworpen en die een unieke manier van spelen aanbiedt in de stad. Vijf referentie projecten zijn opgenomen in bijlage 10.2. Deze referenties hebben gemeenschappelijke onderwerpen die belangrijke onderdelen zijn voor een speelplek.

Maar de wensen en behoeftes van de inwoners zijn wel veranderd. Daarom zijn steeds meer gemeentes met kleine dorpen en steden hun speelruimte beleid aan het herzien. In gemeente de Bilt wordt ingespeeld op een openbare ruimte waar jong en oud zoveel mogelijk kan bewegen en buiten kan zijn. De huidige speelplekken sluiten daar alleen niet op aan en daarom moet er opnieuw worden gekeken naar de inrichting van deze plekken (Dorpsraad Groenekan, 2019).

Speelobject: Alle speelplekken bestaan uit speelobjecten. Een speelobject heeft vaak een abstracte vorm waar op, in, onder of tussen gespeeld kan worden. Er zijn dus geen tot nauwelijks speeltoestellen op de plek. De toestellen zijn namelijk onderdeel van het object. Uniek: Elke speelplek heeft zijn eigen unieke karakter. Geen een plek is hetzelfde, waardoor het een soort aantrekkingskracht vormt voor kinderen om te gaan ontdekken. Het biedt uitdagingen door zijn uniekheid, wat traditionele speelplekken vaak niet kunnen bieden. Reikwijdte: Deze referentie plekken zijn qua schaal groter dan de gemiddelde

Ook Gemeente Weert heeft in 2017 een nieuw speelruimteplan geschreven en gepubliceerd. Hierin stellen zij net als de gemeente de Bilt nieuwe eisen aan de speelplekken. Weert richt zich vooral op de rol van informele en formele plekken. Daarnaast willen ze vooral speelplekken beheren waarbij burgers kunnen participeren. Dit kunnen ze doen rondom het ontwerp of beheer van de speelplek (Gemeente Weert, 2017). Om het dorpse spelen te beschrijven en daar referenties bij te geven is lastig te vinden. Daarom kan het beste vanuit de situatie in Oost Gelre verder worden gekeken. In hoofdstuk 5 wordt op het spelen in Oost Gelre ingegaan.

Spelen in Oost Gelre

19

H5 Spelen in Oost Gelre In Oost Gelre wonen in totaal 29.704 inwoners met Lichtenvoorde als grootste met 12.997 inwoners. Daarna volgt Groenlo met 9.869, Zieuwent met 2.002, Harreveld met 1.415, Lievelde met 1.396, Vragender met 1.120, Mariënvelde met 895 en Zwolle met 70 inwoners. De meeste speelplekken voor spel en beweging liggen in Groenlo en Lichtenvoorde. In de kleine kernen is dat aanbod beperkter. Zoals eerder benoemd is er geen beleidsplan over de speel- en beweegplekken in Oost Gelre. In 2007 is er voor het laatst een inventarisatie gemaakt van alle beschikbare speel- en beweegplekken in Oost Gelre. Deze is op dit moment niet meer actueel. Een aantal plekken bestaan niet meer en daarnaast zijn er nieuwe plekken bijgekomen. Om alle speelplekken in kaart te brengen is een verkenning door de verschillende kernen gedaan. Per kern worden kort de bevindingen benoemd. Daarnaast is een tabel in bijlage 10.3 opgenomen met daarin het aantal speelplekken per kern en de verschillende soorten. Ook zijn er kaarten met daarop de locaties van de plekken in de kleine kernen opgenomen in bijlage 10.3. 5.1 De speelruimte In Oost Gelre zijn in het totaal 52 speelplekken, 17 sportgelegenheden en negen verenigingen. In de kleine kernen zijn de verenigingen de belangrijkste speelgelegenheden binnen het dorp. In Mariënvelde en Lievelde is het tevens de enige speelgelegenheid.

De speeltuinverenigingen zijn in deze kleine kernen onderdeel van het dorpsbelang.

Figuur 5.1 en 5.2: Speeltuinvereniging in Zieuwent en Vragender (Google, 2019) (Oud Vragender, 2019)

20

Spelen in Oost Gelre

De kleinste van de grote kernen, Groenlo, heeft 22 formele speelplekken, zes trapvelden, en drie overige sport- en beweegplekken. In de westelijke wijken van Groenlo zijn de meeste speelplekken te vinden. Zo beschikt de wijk Noord West over zeven speelplekken. Wijken als Noordrand en Oosters, die in het oosten liggen, hebben twee speelruimtes in de buurt liggen. De speelplekken zijn traditioneel en hebben bijna allemaal een ondergrond van zand. De meeste worden omringt door een ijzeren hekwerk.

Figuur 5.3, 5.4, 5.5 en 5.6: Speeltuinen in Groenlo

Groenlo beschikt over een unieke speellocatie. In de wijk Noordrand ligt de natuurspeeltuin Ravott’n. Deze speeltuin op stadsniveau is ontstaan vanuit een bewonersinitiatief. Samen met de gemeente en ondersteuning van donateurs is een natuurlijke speelplek aangelegd met verschillende speelelementen als zand, water, tunnels en heuvels. Groenlo beschikt als enige van de kernen over HHQRIÀFLHHORSHQEDDUVFKRROSOHLQ'HVFKRRO'H:DWHUPROHQLQKHWFHQWUXP is opengesteld voor de kinderen uit de buurt, mede omdat er een voetbalkooi aanwezig is

In de grootste kern, Lichtenvoorde, zijn er 24 formele speelplekken, zes trapvelden en één sport- en beweegplek. Daarnaast zijn er vier speeltuinverenigingen aanwezig (De Bleek, De Schatberg, De ELS, De Kindervreugd). De speelgelegenheden liggen in de wijken rondom het centrum van de stad. De speelruimte is net als in Groenlo traditioneel. De ondergrond van deze speelruimtes bestaat voornamelijk uit rubberen tegels. Ook zijn er op veel plekken dezelfde type toestellen aanwezig. In Lichtenvoorde is net als in Groenlo een natuurspeeltuin aanwezig, het Cool Nature park. Deze speeltuin is in samenwerking met de provincie en gemeente aangelegd.

Figuur 5.7, 5.8, 5.9 en 5.10: Speeltuinen in Lichtenvoorde

Ook zijn er vier speeltuinverenigingen in Lichtenvoorde. Elke vereniging biedt speelruimte aan voor de kinderen in hun eigen buurt. Op dit moment ervaren DOOHYLHUGHYHUHQLJLQJHQÀQDQFLsOHSUREOHPHQHQLVKHWODVWLJRPGHVSHHOWXLQ GUDDLHQGHWHKRXGHQGRRUKHWWHNRUWDDQÀQDQFLsOHPLGGHOHQHQYULMZLOOLJHUV'LW blijkt onder andere uit gesprekken met de verenigingen. Deze zijn opgenomen in bijlage 10.1. Wel vervullen ze een belangrijk onderdeel binnen een wijk en zorgen ze ervoor dat kinderen een geschikte ruimte hebben om elkaar te ontmoeten.

Spelen in Oost Gelre

21

5.2 Wat wil de inwoner De belangrijkste stakeholders van dit onderzoek zijn de inwoners van de gemeente Oost Gelre. Zij zijn de groep die gebruikt maakt van de speelplekken en daarmee een groot belang hebben bij de uitkomsten van het onderzoek. Via kwantitatief onderzoek in de vorm van een enquête, zijn de inwoners vragen voor gelegd over de speelplekken en de openbare ruimte. Speelplekken zijn immers onderdeel van de openbare ruimte. De vragenlijst is opgenomen in bijlage 10.4. In totaal zijn er 146 respondenten op de enquête, waarvan er 115 de vragenlijst volledig hebben ingevuld. Vanuit de kernen Lichtenvoorde en Groenlo komen de meeste respondenten, allebei 43,15%. De rest is afkomstig uit de kleinere kernen of het buitengebied. 5.2.1 Openbare plekken Een belangrijk onderdeel van een stad/dorp is de openbare ruimte. Een openbare plek is volgens 91% van de respondenten aanwezig in hun buurt en 8,9% geeft aan dat het ontbreekt aan een openbare plek. De speeltuin is de meest voorkomende openbare plek binnen Oost Gelre gevolgd door het park en het sportveld( ]LHÀJXXU 

Een park Een sportveld Een plein Een speeltuin Een gemeenschapstuin Overige

Figuur 5.11: Type openbare plek

Binnen deze openbare plekken vinden verschillende activiteiten plaats. Een kwart van de respondenten gebruikt de openbare plekken om door heen te wandelen of om samen met hun (klein)kinderen buiten te spelen. Maar 5% geeft aan dat zij niet JHEUXLNPDNHQYDQGHRSHQEDUHSOHNNHQ'LWLVWH]LHQLQÀJXXU 22

Spelen in Oost Gelre

Wandelen Fietsen Sporten Tot rust komen/ontspannen Samen buitenspelen met de (klein)kinderen Afspreken met buurtbewoners Maakt er geen gebruik van Anders Figuur 5.12: Activiteiten openbare plek

Drie vijfde van de respondenten (60%) heeft behoefte aan een openbare plek in de omgeving. Twee vijfde (40%) geeft aan dat zij geen behoefte hebben aan een openbare plek. Respondenten geven daarnaast aan het belangrijk te vinden dat er zitgelegenheden zijn op openbare plekken. Zitplekken hebben een hogere waarde LQHHQRSHQEDUHSOHNGDQGDWWRH]LFKWGDWKHHIW ]LHÀJXXU  Gelegenheid om te zitten In een groene omgeving Voor iedereen toegankelijk Mee kunnen denken over de plek Activiteiten voor alle leeftijden Dicht in de buurt van de woning Moet toezicht op worden gehouden Mag geen overlast in de hand werken Overige Figuur 5.13: Belangrijk aan openbare plekken

Over het belang van plekken in de openbare ruimte waar inwoners samen kunnen komen, zijn de meningen wat meer verdeeld. Het belang van een ruimte voor ontmoeting wordt door 58% van de respondenten gedragen. Respondenten geven onder andere het volgende aan: “In de steeds verdergaande individualisering ontstaat meer en meer (stille) eenzaamheid. Een plek om elkaar spontaan te ontmoeten zorgt voor verbinding en sociale cohesie.” “Hiermee vergroot je de buurtbetrokkenheid en de ontmoeting in de wijk. Dit komt ten goede van de sociale contacten en je nodigt buurtbewoners letterlijk uit om naar buiten te komen.” Echter 42% ziet geen belang bij een plek waar inwoners samen kunnen komen. Respondenten geven aan dat ze geen buurthuis of –tuin daarvoor nodig hebben. Door het organiseren van buurtfeesten of het maken van een praatje op straat wordt al voldoende aan ontmoeting en verbinding gedaan. 5.2.2 Speelplekken In de buurt is volgens 85% van de respondenten een speel- of sportplek aanwezig. De type plekken varieert. De meest voorkomende speel- en/of sportplek is het WUDSYHOG'LWLVWH]LHQLQÀJXXU Grasveld met speeltoestellen Verhard plein met speeltoestellen Natuurspeeltuin met toestellen Natuurspeeltuin zonder toestellen Speeltuinvereniging Voetbalveld Fietscrossbaan Ander soort sportveld Overige Figuur 5.14: Type speelplekken

De speel- en/of sportplekken worden het meest bezocht te voet (89%). Het RYHULJHJHGHHOWHJDDWSHUÀHWVRISHUDXWRQDDUGHSOHNNHQWRH+HWWHYRHWQDDUGH plekken gaan sluit aan op de wens om een plek bereiken binnen vijf minuten. Een speelplek moet volgens 66% van de mensen binnen vijf minuten worden bereikt. 'LWLVWH]LHQLQÀJXXU

Binnen 5 minuten Binnen 5 tot 10 minuten Binnen 10 tot 15 minuten Binnen 15 tot 20 minuten

Figuur 5.15: Bereiken van speelplek

Voor 72% van de respondenten is het belangrijk dat er een speelplek in hun buurt is, maar 28% geeft aan hier geen behoefte aan te hebben. De reden dat ze hier geen behoefte aan hebben is omdat ze in een oudere buurt wonen waar kinderen het spelen zijn ontgroeid. Daar tegenover staan de reacties van respondenten die wel behoefte hebben aan een speelplek, omdat daar veel jonge kinderen in de buurt wonen die behoefte hebben aan een eigen plek. Het belangrijkste aan een speelplek is dat het een veilige plek is en daarna wordt het belangrijk gevonden dat elke leeftijd en groep kinderen er de ruimte heeft om te spelen. De respondenten geven aan dat het toezicht het minst belangrijke DVSHFWDDQHHQVSHHOSOHNLV'LWVWDDWLQÀJXXU Elke leeftijd moet een plek hebben Er moeten activiteiten plaats vinden In een natuurlijke omgeving In een veilige omgeving Veel ruimte voor kinderen om te spelen Er moet toezicht zijn Mag geen overlast veroorzaken Ouders moeten er kunnen zitten Het moet omheind zijn Aanwezigheid van speeltoestellen Overige Figuur 5.16: Belangrijk aan speelplekken

Spelen in Oost Gelre

23

De groep respondenten is verdeeld over het aantal speelruimten in een dorp. Van de 100 % ziet 51% graag veel kleine speelplekken met toestellen in de buurt zodat een kind dicht bij de eigen woning kan spelen. Daar tegenover ziet 49% liever grote centrale plekken waar alle kinderen van een buurt samen kunnen komen om te spelen en te ontmoeten. 'HUHVSRQGHQWHQJHYHQGDDUQDDVWRRNHHQDDQWDOVSHFLÀHNHZHQVHQRYHUGH speelplekken aan. Een groep is een grote voorstander van het natuurlijke spelen. Een respondent geeft het volgende aan: “Ga door met het natuurlijk spelen en stop met al die dure “speel” toestellen en strakke biljartlakens als speelveld. Zorg ook dat kinderen uitgedaagd worden een soort ontdekkingstocht te maken is langs meerdere (kleine) plekken en/of bossen/ singels/houtwallen en parken.” Naast het natuurlijke spelen wordt de aanwezigheid van goede zitplekken ook als belangrijk gevonden. Ouders geven aan graag met hun kind mee te willen gaan naar de speelruimte, maar dat er op de speelplekken onvoldoende of slechte zitgelegenheden zijn. Naast het spelen voor de kinderen wordt ook aangegeven dat mensen het belangrijk vinden dat er voor andere doelgroepen ruimte is om te bewegen. Zo wordt een aantal keer aangegeven dat het belangrijk wordt gevonden dat er beweegtoestellen zijn voor ouderen en dat er ruimte is voor tieners om te kunnen bewegen.

5.2.3 Belangrijkste punten Vanuit de enquête onder de bewoners van de gemeente Oost Gelre komen een aantal belangrijke punten naar voren over de openbare ruimte en de speelplekken. Openbare plekken: -De openbare ruimte wordt het meest gebruikt voor het wandelen en het samen spelen met de (klein)kinderen. -Belangrijk aan een openbare plek is dat er zitgelegenheid is, dat het voor iedereen toegankelijk is en dat het geen overlast in de hand mag werken. -Het merendeel van de mensen vindt het belangrijk dat er een plek is waar buurtbewoners kunnen ontmoeten en samenkomen (zoals een buurthuis of -tuin). Speelplekken: -Speelplekken worden het meest bereikt te voet en binnen een tijd van vijf minuten. -Het merendeel van de mensen heeft behoefte aan een speelplek in de buurt. 24

Spelen in Oost Gelre

-Het belangrijkste aan een speelplek is een veilige omgeving en dat elke leeftijd de ruimte heeft om er te spelen. -De groep is verdeeld tussen een speelvisie met veel kleine plekken zodat er dichtbij huis een plek is om te spelen of grote centrale plekken waar iedereen kan samen komen om te ontmoeten en spelen.

Spelen in Oost Gelre

25

H6 Speelruimteplan In Oost Gelre zijn alle speelplekken, trapvelden, overige sportvelden en VSHHOWXLQYHUHQLJLQJHQVDPHQLQWRWDDORIÀFLsOHVSHHOHQEHZHHJSOHNNHQ Niet elke speelplek kan voldoende onder de aandacht genomen worden voor het speelruimteplan binnen de tijd die voor dit onderzoek staat. Daarom is een keuze gemaakt om de focus te leggen op de kernen met de meeste speelplekken, Groenlo en Lichtenvoorde. Deze keuze wordt ondersteund door de ambtenaren van de gemeente die hebben aangegeven dat de meeste problemen en vragen rondom de speelplekken in deze twee kernen plaats vindt. Vanuit de enquête kwam ook naar voren dat de meeste respondenten vanuit deze twee grote kernen komen. Het nieuwe speelruimteplan wordt daarom gemaakt voor Groenlo en Lichtenvoorde. Echter dat betekend niet dat principes vanuit dit plan niet toepasbaar zijn op de kleinere kernen. Dit kan in de toekomstige visie die de gemeente zal gaan opstellen worden meegenomen. 6.1 Toekomstbestendig Op dit moment zijn er Lichtenvoorde 25 speelplekken, zes sportplekken en vier speeltuinverenigingen. In Groenlo zijn er 21 speelplekken en zeven sportplekken. Deze huidige situatie is tot stand gekomen door de visie op speelplekken vanuit YURHJHU9RRUKHHQZHUGHUYDQXLWGHGHPRJUDÀVFKHFLMIHUVLQHHQZLMNKHWDDQWDO speelplekken bepaald.

Met een X hoeveelheid aantal kinderen moet een X hoeveelheid aan speelruimte zijn. Dat betekend dat in een wijk met veel kinderen meer speelruimte is dan in een wijk met weinig tot geen kinderen. Maar een wijk kan binnen een aantal jaren een grote omslag maken in het aantal kinderen. Hierdoor is er op het ene moment wel een grote behoefte aan speelruimte en op het andere moment niet. Daardoor kan de situatie ontstaan dat speelruimte niet meer wordt gebruikt en dat er juist op een andere plek grote behoefte is aan speelruimte. Speelplekken zijn in onderhoud niet goedkoop. Een toestel aanschaffen of vervangen loopt al snel op in de duizenden euro’s. Met de huidige situatie lijkt het wenselijk om speelplekken die niet tot nauwelijks meer gebruikt worden te verwijderen, maar dit stuit vaak op groot verzet onder de inwoners. Toch moet naar een oplossing worden gezocht voor het huidige aanbod speelruimte in Lichtenvoorde en Groenlo. Het concept dat in andere krimpregio’s wordt gebruikt is het maken van centrale speelplekken en de bestaande kleine plekken op te heffen. Deze centrale plekken zijn dan net als de voorbeelden uit bijlage 10.2 grote speelobjecten waar een hele buurt dan samenkomt. Maar deze situatie zorgt 26