kerkenvisie kansenkaart

•

https://www.natuurlijkachterhoek.org/de-gemeenten/aalten/aalten-religieus-erfgoed/

•

https://www.planviewer.nl/imro/files/NL.IMRO.0197.BP00043OH01/tb_NL.IMRO.0197.BP00043-OH01_3.pdf

•

https://www.de-band.nl/nieuws/algemeen/131383/vijftig-jaar-goede-herderkerk-

•

https://issuu.com/redactieparochieblad/docs/pml_vreugdebode_december_07_2019

Rapport | versie van 15-11-2021 | p. 27/129

KADER Gelderland | Kansen (her)gebruik kerken

Rapport | versie van 15-11-2021 | p. 28/129

KADER Gelderland | Kansen (her)gebruik kerken

Aalten, De Meiberg Meiberg 23-1, 7121 AN

Stap 1: Bestaande toestand Beelden omgeving

Beschrijving omgeving •

Het vergaderlokaal ligt tegen de noordelijke dorpsrand van Aalten. Het kerkterrein ligt enigszins verscholen te midden van woningpercelen en grenst aan achtertuinen waarmee deze door middel van schuttingen is afgescheiden. Plattegrond

Beelden exterieur

Rapport | versie van 15-11-2021 | p. 29/129

KADER Gelderland | Kansen (her)gebruik kerken

Beelden interieur

Geschiedenis van het gebouw • De Christengemeente van De Meiberg is in de jaren zestig van de twintigste eeuw ontstaan. • Het vergaderlokaal is in 1963 gebouwd naar een ontwerp van de Arnhemse architect J.C. Sprey. Opdrachtgever was de Stichting “Ons Lokaal”. Het ontwerp is uitgevoerd in een mengvorm van traditionele en moderne elementen, ook wel als “shakehands” bekend. • In opzet en vormgeving is het gebouw kenmerkend voor de naoorlogse periode. Het bakstenen hoofdgebouw is rechthoekig met één bouwlaag en een forse pannendak. De kap bestaat uit een gordingenkap gedragen door driehoeksspanten. De gevels zijn gemetseld in een Vlaams verband. In de lange gevel zijn vijf hoge vensters, omgeven door bakstenen rollagen. De ramen zijn niet meer oorspronkelijk. • In het hogere hoofdgebouw is de grote zaal ondergebracht die ingericht is op muzikaal omlijste vieringen. Het portaal waarachter zich de garderobe bevindt is ondergebracht in een lager bouwdeel met plat dak, dat haaks op de voorgevel staat. Verschillende wijzigingen zijn uitgevoerd, zowel aan het exterieur als het interieur. In 2002 is er een laag gebouw aan de noordzijde bijgeplaatst waarin zich twee vergaderlokalen bevinden. Beschrijving gebouw • Bouwtype: zaalgebouw • Aanbouwen: zalen noordzijde (2002) • Architect: J.C.

Sprey • Bouwstijl: Shakehands Status • Bouwjaar/periode: 1963 • Huidige functie: Vergaderlokaal Christengemeente

Stap 2: Eisen Vanuit de kerkgemeente • Tijdens de verkoop van de Oosterkerk in 2017 zijn de volgende mogelijkheden gepresenteerd door het Gelders Genootschap (een onafhankelijke adviesorganisatie): 1. gebruik door een andere geloofsgemeenschap 2. woonzorgcomplex en/of zorgwoningen 3. maatschappelijke voorzieningen 4. hoogwaardige horeca 5. kantoren Tijdens dit proces is er overleg geweest met Christengemeente de Meiberg, waarbij de Christengemeente de bouwmogelijkheden heeft bekeken. De Gemeente van Christenen De Meiberg heeft toen aangegeven naar een ander pand uit te kijken binnen Aalten. Vanuit de omgeving/gemeente: •

Niet bekend.

Stap 3: Evaluatie en waardestelling •

Het sobere vergaderlokaal heeft een relatief lage erfgoedwaarde.

Rapport | versie van 15-11-2021 | p. 30/129

KADER Gelderland | Kansen (her)gebruik kerken

Voor de analyse van de lagen, zie overzicht op volgende pagina.

Stap 4: Mogelijk nieuw gebruik Nevenbestemming/ Herbestemming • De kerk is in gebruik, maar is (te) klein voor de gebruiker • Het gebouw ligt verscholen te midden huizen in een wijk aan de rand van de stad. Daarnaast is het gebouw niet bijzonder waardevol en heeft het een zeer lage erfgoedwaarde, waardoor nevenbestemming/ herbestemming geen aantrekkelijk opties zijn. • Transformatie naar maatschappelijke functie: kleinschalig, bijvoorbeeld peuterspeelzaal, buurthuis, oefenlokaal akoestische muziek, yoga, etc, of andere op de wijk georiënteerde functie • Transformatie naar een nieuwe commerciële of woonfunctie: woonfunctie, of begeleid wonen, evt. met optie uitbreiding richting Ringweg • Commerciële functie ligt niet voor de hand door de ligging tussen woningen in • Tijdelijke transformatie als ‘tussenoptie’: gebruik als maatschappelijke functie zonder grote bouwkundige ingrepen Voorbeeld herbestemde kerk: Doopsgezinde kerk te Akkrum, getransformeerd naar yogaschool

Stap 5: Conclusie •

Het sobere vergaderlokaal van de Christengemeente De Meiberg, ontworpen door J.C. Sprey, ligt verscholen te midden van woningpercelen en heeft een relatief lage erfgoedwaarde.

Geraadpleegde bronnen: • https://www.kerkvenster.nl/een-passende-bestemming-voor-de-oosterkerk-2/ • https://www.kerkvenster.nl/voortgang-gebouwen-pg-aalten/

Rapport | versie van 15-11-2021 | p. 31/129

KADER Gelderland | Kansen (her)gebruik kerken

Rapport | versie van 15-11-2021 | p. 32/129

KADER Gelderland | Kansen (her)gebruik kerken

Aalten, Heurnse kerk Lage Heurnseweg 58, 7095 AV

Stap 1: Bestaande toestand Beelden omgeving

Beschrijving omgeving • De kerk staat aan een doorgaande weg (Lage Heurnseweg) op de hoek van de D.H. Keuperweg. • De kerk is een blikvanger te midden eenvoudige alleenstaande woningen en enkele boerderijen. • Verder zijn er in de omgeving nog enkele winkels en een basisschool te vinden. Plattegrond

Beelden exterieur

Rapport | versie van 15-11-2021 | p. 33/129

KADER Gelderland | Kansen (her)gebruik kerken

Beelden interieur

Geschiedenis van het gebouw • De Heurnse Kerk werd gebouwd voor de Hervormde gemeente (1908). Hiervoor maakten de kerkgangers gebruik van een evangelisatielokaal, bij de school van De Heurne. Uiteindelijk ging de Hervormde gemeente deel uitmaken van de Ver. Protestantse Kerkgemeenschap Dinxperlo. • De kerk is een eenvoudige bakstenen zaalkerk in eclectische stijl, en is vijf traveeën diep en voorzien van een zadeldak met pannendekking. De voorgevel is symmetrisch ingedeeld met een gevelvoorsprong met ingangspartij onder spitsboog en allerlei gepleisterde en in gele verblendsteen uitgevoerde decoratieve accenten. De gevels hebben spitboogvensters met gietijzeren roedenramen. • De kerk is ondanks interne versoberingen vrij gaaf behouden. Dit is te zien aan de kap boven de kerkzaal die van een nieuwe afwerking is voorzien en aan het vernieuwde bankenplan. Het bankenplan is gericht op de aandachtswand met houten lambrisering. De eikenhouten preekstoel met achterwand en klankbord is in het midden van de aandachtswand opgenomen. • Op het orgelbalkon in het westelijke deel van de zaalkerk is een groot rijk geornamenteerd orgel uit 1895 te vinden, gebouwd door L. van Dam en Zonen oorspronkelijk voor de Hervormde kerk van Hellendoorn en is sinds 1963 in De Heurne. • Aan de achterzijde ligt de lagere consistorie, met bakstenen gevels en dubbel zadeldak.

De consistorie heeft drie verbouwingen ondergaan. In 1948 is de consistorie uitgebreid en in 1967 verbouwd. In 1956 is een houten noodkleuterschool aangebouwd die later is weggehaald en in 1995 is een ontmoetingsruimte aangebouwd. Tijdens de laatste verbouwing heeft de consistorie een nieuw interieur gekregen. De oorspronkelijke noordelijke buitenmuur is weggebroken en de oostelijke muur is nieuw opgetrokken. Tegen de gevels van het bestaande volume zijn nieuwe muren opgetrokken, waardoor niets meer herinnert aan de oorspronkelijke situatie. Beschrijving gebouw • Laag bakstenen zaalkerk opgeleverd in 1908 met een rijk geornamenteerd orgel uit 1895. • Gebouw gesitueerd aan een splitsing de belangrijkste doorgaande weg door De Heurne. • De kerk is ontworpen door de plaatselijk bekende bouwmeester H.W. Boland. • Ontmoetingsplaats in 1995 bijgebouwd. • De voorgevel heeft een rijke verschijningsvorm met veel bijzondere details. • Bouwstijl: eclectisch. • Typologie: zaalkerk • Op het pleintje voor de kerk staat een forse kastanjebomen. • Achter de kerk ligt een tuin, eveneens met een oude boom. Status • Gemeentelijk monument • Verkocht en functie woonbestemming gekregen • Orgel uit 1895, gebouwd door L. van Dam en Zonen voor Hervormde kerk van Hellendoorn en is sinds 1963 in De Heurne.

Rapport | versie van 15-11-2021 | p. 34/129

KADER Gelderland | Kansen (her)gebruik kerken

Stap 2: Eisen Vanuit de kerkgemeente •

In 2010 was de kerkenraad van de gemeente Dinxperlo (toenmalige eigenaar) aan het overwegen om alleen de Dorpskerk en het kerkelijk centrum in Dinxperlo te blijven behouden. Dit was noodzakelijk om de financiën op orde te houden. Vervolgens heeft de kerkenraad de Heurnse Kerk afgestoten. Vanuit de omgeving/gemeente: • De kerk is inmiddels vanwege teruglopend bezoek overbodig geworden en is verkocht aan een particulier. De kerk is ook recent aangewezen als monument en heeft een woonbestemming gekregen. De woonfunctie moet nog wel verder worden ingevuld en goedgekeurd door de commissie Cultureel Erfgoed. • Waarneming: De meeste voorzieningen zoals (supermarkt, drogist, etc.) zijn in de omliggende kernen (Dinxperlo, Aalten) te vinden. In de directe omgeving van de kerk en langs de Lage Heurnse weg waar de kerk aan ligt zijn een aantal boerderijen, B&B en autobedrijven te vinden. Verder is er een basisschool en buitensportcentrum in De Heurne. • Over het algemeen gaat het goed met gemeente Aalten, maar de inwoners maken zich zorgen over het lokale winkelaanbod (i.c.m. leegstand). • Vergrijzing en ontgroening spelen steeds een groter rol. De gemeente is gestart met het bouwen van “Uuthuuskes (kleine betaalbare tijdelijke huurwoningen geschikt voor 1 a 2 personen) in de kleine kernen (inclusief De Heurne) om de ontgroening tegen te gaan.

De Uuthuuskes zijn hoofdzakelijk bedoeld voor starters/ jongeren met een “sociaal en/of maatschappelijke binding met de kleine kernen. • Verder willen de inwoners dat Aalten een rustige en veilige plattelandsgemeente blijft. Vooral in de kleine kernen en buitengebied wordt rust en nabuurschap gewaardeerd.

Stap 3: Evaluatie en waardestelling •

Waardevol gebouw, hoge erfgoedwaarde, monumentkwaliteit

Voor de analyse van de lagen, zie overzicht op volgende pagina.

Stap 4: Mogelijk nieuw gebruik Nevenbestemming/ Herbestemming • De kerk is door teruglopend bezoek overbodig geworden en is verkocht aan een particulier. De nieuwe eigenaar heeft al aangegeven dat de functie van de kerk zal veranderen (herbestemming). Op dit moment wordt de kerk verhuurd aan een protestantse geloofsgemeenschap. • Het gebouw bestaat uit drie delen: de zaalkerk en de twee secundaire ruimtes achterin die later zijn bijgebouwd. Het feit dat de twee bijgebouwen een eigen ingang hebben maakt het opdelen mogelijk. Functiemenging in de drie delen zou waarde kunnen toevoegen aan dit gebied. Een combinatie van kleine appartementen en een voorziening zoals een drogisterij, een bakker, fietsenmaker, een minimarkt (AH to go) of een lokale winkel wordt hier voorgesteld. In de onderstaande foto zijn twee opties te zien. • Transformatie naar maatschappelijke functie: kleinschalig en op de wijk georiënteerde functie (b.v. buurthuis, dans- of muziekschool).

Rapport | versie van 15-11-2021 | p. 35/129

KADER Gelderland | Kansen (her)gebruik kerken

• •

Transformatie naar een nieuwe commerciële of woonfunctie: kleinschalig en op de wijk georiënteerde functie zoals een bakker, kapper, apotheker. Woonfunctie is de meest voor de hand liggende functie. Tijdelijke transformatie als ‘tussenoptie’: kleinschalig verhuurlocatie mogelijk (eventueel nog voor kleinere geloofsgemeenschappen).

Voorbeeld herbestemde kerk: God’s loft te Haarlo, kerk getransformeerd naar woning

Stap 5: Conclusie • • •

De zaalkerk is waardevol, een blikvanger op de Lage Heurnseweg en verwijst naar de protestantse kerkbouw rond 1900. Herbestemming (woonfunctie) vindt op dit moment al plaats. Opdeling is mogelijk, met name het opsplitsen van de zaalkerk en de consistoriekamer.

Geraadpleegde bronnen: • •

https://www.de-band.nl/nieuws/algemeen/320077/heurnse-kerk-is-aangewezen-alsgemeentelijke-monumenthttps://www.gelderlander.nl/achterhoek/dinxperlo-wil-van-kerkenaf~a6c2c5f1/?referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com%2F

Rapport | versie van 15-11-2021 | p. 36/129

KADER Gelderland | Kansen (her)gebruik kerken

Rapport | versie van 15-11-2021 | p. 37/129

KADER Gelderland | Kansen (her)gebruik kerken

Kerken Oost Gelre Overzicht kerken Oost Gelre Oost Gelre bestaat uit de volgende kernen: Groenlo, Harreveld, Lichtenvoorde, Lievelde, Mariënvelde, Vragender, Zieuwent, en de buurtschappen Zwolle en Eefsele. Deze dorpen hebben een of meerdere kerken.

Oost Gelre, Sint Agathakerk Kerkstraat 38, 7135 JM, Harreveld

Stap 1: Bestaande toestand Beelden omgeving

Beschrijving omgeving • De kerk is gelegen in de kern van het dorp langs een doorgaande weg. Ten zuiden van de kerk ligt het dorpsplein en ten noorden en oosten het kerkhof. • De Sint Agathakerk -vernoemd naar de patrones Agatha van Sicilië- vormt met de nabijgelegen pastorie, moderne begraafplaats, school en onderwijzerswoning een beeldbepalend straatbeeld. Deze gebouwen staan in directe visuele relatie met het aan de overzijde van de weg gelegen (later gesloopte) landhuis Harreveld. Het gebouw heeft een niet zuiver op het oosten gerichte oriëntatie wat op de afbeelding hieronder te zien is. Plattegrond

Rapport | versie van 15-11-2021 | p. 38/129

KADER Gelderland | Kansen (her)gebruik kerken

Beelden exterieur

Beelden interieur

Geschiedenis van het gebouw • Harrevelders gingen in de middeleeuwen te kerk in Groenlo. Tijdens de reformatie werd gebruik gemaakt van de huiskapel van de Havezate Harreveld. Tegenwoordig is het Anker Prisma Zikos gevestigd op dit omgrachte perceel. In 1868 kreeg Harreveld haar eigen kerkgebouw ontworpen door A. te Wiel. De kerk werd bediend vanuit Zieuwent en later door de Franciscanen van het klooster in Harreveld. De kerk vormt met de nabijgelegen school, onderwijzerswoningen, pastorie en moderne begraafplaats een beeldbepalend straatbeeld. Deze gebouwen staan in relatie met het aan de overzijde van de weg gelegen, omgrachte voormalige Huize Harreveld. • Op 16 mei 1888 werd de toren van de kerk getroffen door bliksem en brandde af. De huidige neogotische kerk is ontworpen door Gerardus te Riele en gebouwd in 1888 - 1889 waarbij veel gebruik werd gemaakt van oude resten. De kerk maakt onderdeel uit van parochie Sint Ludger. • te Riele ontwierp een driebeukige pseudobasiliek die zeven traveeën diep is afgesloten met een driezijdig gesloten koor. Het schip bestaat uit een hoofdbeuk en twee zijbeuken. De bakstenen gevels zijn tamelijk sober vormgegeven. De kerktoren aan de westzijde van de kerk is opgebouwd uit vier geledingen met daarop een ingesnoerde naaldspits. Het gebouw heeft een niet zuiver op het oosten gerichte oriëntatie.

Men gelooft dat de kerk georiënteerd is op het voormalige landhuis Harreveld. De toenmalige bewoner en voorzitter van de bouwcommissie,

Rapport | versie van 15-11-2021 | p. 39/129

KADER Gelderland | Kansen (her)gebruik kerken

B.W.J. Von Raesfeld, stelde de grond ter beschikking en gaf financiële steun voor de bouw van de kerk. • Harreveld kreeg in 1894 een eigen pastoor en een pastorie werd gebouwd. Vanaf 1895 zetelde hier de eerste pastoor van Harreveld. In 1951 is er een ketelhok bijgeplaatst die recent is vervangen. Er zijn geen noemenswaardige wijzigingen aangebracht aan het exterieur. In de jaren twintig en in 1984 is de kerk gerestaureerd. • Het interieur is in de jaren dertig werd het gedeeltelijk overgeschilderd en kreeg een nieuw hoogaltaar. Nieuwe tabernakeldeuren, kandelaars en het kruis zijn toegevoegd, en in 1944 nieuw glas-in-lood. De communiebanken zijn vernieuwd. In de jaren zestig werd het celebratiealtaar toegevoegd, in de jaren zeventig werd een deel van de oorspronkelijk gewelven gerestaureerd. • Inventaris: o De banken dateren uit 1889. o Orgel (gebouwd in 1921, verbouwd in 1951) o Jos ten Horn heeft de kruiswegstatie geschilderd en een nieuw hoogaltaar gemaakt. o Nico Witteman heeft een nieuwe tabernakeldeuren, kandelaars en het kruis gerealiseerd. o De communiebanken werden vernieuwd. o Het glas-in-lood is gemaakt door Max Weiss in 1944. o Het celebratiealtaar is in de jaren zestig toegevoegd. o De voorstelling van ‘De Zaaier’ is in de jaren tachtig toegevoegd door Paul Wiggers.

o Een set oude gipsen kruiswegstaties afkomstig uit het gesloopte Franciscaner klooster zijn in 2015-2016 geplaatst achter de kerk. Beschrijving gebouw • De Sint Agathakerk is een driebeukige pseudobasiliek gebouwd in een neogotische stijl • Het terrein bestaat uit een vrij grote begraafplaats met daarop ook de kruiswegstaties afkomstig uit het gesloopte Franciscaner klooster. Links van de kerk staat de pastorie. Het terrein is afgescheiden middels een heg en een muur ter plaatse van de kruiswegstaties. • De ranke en hoge kerktoren is een beeldbepalende landmark voor het dorp. • Het orgel is in 1921 gebouwd door J.J. Elbertse & Zn. en is in 1951 verbouwd. Status • Rijksmonument. • Het ensemble van kerkgebouw met interieur, kerktoren, pastorie, begraafplaats en kruiswegstatie heeft een hoge waarde. • Nagelvaste kunst: Hoofd- en bijaltaren, beelden, kruis, kerkbanken, glas-in-lood, orgel, kruiswegstaties • De Sint Agathakerk is een van de best bewaarde dorpskerken uit het oeuvre van architect Gerhardus te Riele • De ranke en hoge kerktoren is een beeldbepalende landmark voor het dorp.

Stap 2: Eisen Vanuit de kerkgemeente • Uiterlijk 1 januari 2026 (of eerder) wordt de R.K. Sint Agathakerk aan de Goddelijke eredienst onttrokken. Een werkgroep is bezig om een nieuwe bestemming te zoeken. Omdat het een Rijksmonument is, zijn de mogelijkheden beperkt. • In een berichtgeving over de pastoor Den Hartog die in februari zijn ambt in Mijdrecht gaat voortzetten, wordt verteld over drie enthousiaste voorgangers die met enige regelmaat een gebedsdienst willen blijven verzorgen als de kerk aan de eredienst wordt onttrokken. Vanuit de omgeving/gemeente: • In de kerkdorpen zijn recreatie en sportgebieden belangrijk. 300 meter verderop ligt het Dorpshuis ’t Kempen. Naast de kerk en de scholen heeft het dorpshuis een belangrijke functie en beschikt over een aantal vergaderzalen, een foyer en gymzalen. Deze voorzieningen worden

Rapport | versie van 15-11-2021 | p. 40/129

KADER Gelderland | Kansen (her)gebruik kerken

• •

• •

gebruikt voor culturele activiteiten zoals carnaval, toneel, Sinterklaas en andere grote evenementen (150-300 personen). De wens om bestaande activiteiten uit te breiden en nieuwe activiteiten te ontwikkelen was de aanleiding om het dorpshuis uit te breiden. In Harreveld is er behoefte aan woningen voor jong en oud. De gemeente kijkt naar de denkbare woningbouwlocaties in Harreveld voor korte en lange termijn. De kansen voor Harreveld liggen vooral in de dorpsafrondingen in de omgeving van Looweg en Muldershof/ Bothweg (stedenbouwkundig afronding van de straatlinten op een organische manier) en de landschappelijke woondroebels (een voormalig boerenerf dat ruimte biedt aan wonen en werken in een landelijke omgeving). De locatie “De Boer” naast de kerk wordt gezien als een kansrijke inbreidingslocatie in Harreveld. Verder staat gemeente Oost Gelre open voor nieuwe functies die plaats kunnen vinden in de kerken (maatschappelijke functies, (zorg) functies, regulier wonen en/of zorgwoningen).

Stap 3: Evaluatie en waardestelling • • • •

Hoogwaardige ensemble: Het ensemble van kerkgebouw met interieur, kerktoren, pastorie, begraafplaats en kruiswegstatie heeft een hoge waarde. Hoogwaardige stedenbouwkundige ensemble: De kerk is van belang geweest voor de ontwikkeling van het dorp. De kerk is belangrijk vanwege de situering in samenhang met de pastorie, school, onderwijzerswoning en het voormalige kasteelterrein aan de overkant. Cultuurhistorisch waarden: De kerk is tevens van belang als uitdrukking van de emancipatie van de katholieken in de tweede helft van de negentiende eeuw in de Achterhoek waarbinnen het gebied Lichtenvoorde-Groenlo een katholieke enclave vormt. Architectuurhistorische waarden: de st. Agathakerk is een van de best bewaarde door G. te Riele ontworpen dorpskerken. De kerk vormt tevens een goed en vrij gaaf bewaard voorbeeld van een laatnegentiende-eeuwse neogotische R.K. dorpskerk met hoogwaardige esthetische kwaliteiten.

Voor de analyse van de lagen, zie overzicht op volgende pagina.

Stap 4: Mogelijk nieuw gebruik • •

De kerk wordt volgens planning over 5 jaar uit de eredienst onttrokken Rijksmonument, veel wijzigingen en toevoegingen sinds de bouw in 1888/1889, nieuwe wijzigingen mogelijk Nevenbestemming •

Opdelen is lastig omdat de kerk uit maar een ruimte bestaat terwijl de ruimte nog nodig is voor diensten. Opdeling zou bovendien de ruimtelijkheid van de kerk beschadigen. Herbestemming • Een mogelijke herbestemming is om de publieke functie te behouden i.v.m. met ligging, begraafplaats en maatschappelijke waarde van het gebouw, en de voorzieningen in het dorp Harreveld te versterken. Omdat Harreveld vrij klein is, is het belangrijk om voldoende draagvlak te creëren voor een nieuwe voorziening. In het dorp zijn er nog 2 scholen, een instelling voor jeugdzorg en een buurthuis met actieve verenigingen. Naast de kerk ligt ook horecagelegenheid De Boer. Een mogelijkheid is om te kijken of de scholen of het buurthuis meer ruimte nodig hebben, en of gebruikers functies missen die gehuisvest kunnen worden in de kerk. De kerk zou

Rapport | versie van 15-11-2021 | p. 41/129

KADER Gelderland | Kansen (her)gebruik kerken

ook omgevormd kunnen worden in een klein cultuurcentrum met functies zoals een kleine bibliotheek gecombineerd met een café of een dans-/muzieklokaal. Hierbij blijft de begraafplaats behouden.

Voorbeeld herbestemde kerk: Onze-Lieve-Vrouw-van-Altijddurende-Bijstandkerk te Kerkrade, getransformeerd naar multifunctionele accommodatie

Stap 5: Conclusie • • •

De R.K. Sint Agathakerk (1889) vormt een goed en vrij gaaf bewaard voorbeeld van een laatnegentiende-eeuwse neo-gothische R.K. dorpskerk die opvalt door de hoogwaardige esthetische kwaliteiten van het ontwerp. De kerk is tevens van belang vanwege de situering in samenhang met de pastorie, school, onderwijzerswoning en het voormalige Landhuis aan de overkant en is een van de best bewaarde dorpskerken uit het oeuvre van architect Gerhardus te Riele. Herbestemming van het rijksmonument is mogelijk. Aangezien de ligging van de kerk in het dorp, kan herbestemming tot cultuurcentrum de voorzieningen in het dorp versterken.

Rapport | versie van 15-11-2021 | p. 42/129

KADER Gelderland | Kansen (her)gebruik kerken

Geraadpleegde bronnen: • • • • • • • • • •

https://www.orgelsite.nl/harreveld-sint-agathakerk/ https://rijksmonumenten.nl/monument/516287/st-agathakerk/harreveld/ https://sintludgernu.nl/index.php/harreveld https://www.elna.nl/nieuws/algemeen/225837/parochie-st-ludger-storen-zes-kerken-afhttps://sintludgernu.nl/images/Algemeen/parochieblad/2020-12-2021-01.pdf https://www.planviewer.nl/imro/files/NL.IMRO.1586.BPHAR900VG01/t_NL.IMRO.1586.BPHAR900-VG01.html https://www.elna.nl/nieuws/algemeen/266616/volop-bouwen-in-alle-kernenhttps://monumentenregister.cultureelerfgoed.nl/monumenten/516287 https://ruimtelijkeplannen.oostgelre.nl/NL.IMRO.1586.PBHAR0001-/NL.IMRO.1586.PBHAR00010003/t_NL.IMRO.1586.PBHAR0001-0003.html#_4_Onderzoeksresultaten https://www.oostgelre.nl/sites/default/files/Ruimtelijke%20verkenning%20Woonvisie%20Kleine %20Kernen%20-%20voor%20vaststelling%203%20oktober%202019.pdf

Rapport | versie van 15-11-2021 | p. 43/129

KADER Gelderland | Kansen (her)gebruik kerken

Rapport | versie van 15-11-2021 | p. 44/129

KADER Gelderland | Kansen (her)gebruik kerken

Oost Gelre, R.K. Nieuwe Calixtusbasiliek en pastorie Kerkstraat 8, 7141 BA, Groenlo

Stap 1: Bestaande toestand Beelden omgeving

Beschrijving omgeving • De kerk is gelegen ten zuiden van de historische stadskern van Groenlo, net binnen de zuidelijke wal. De voormalige toegang tot de kerk was niet enkel gericht op de Kerkstraat zoals nu het geval is, maar ook op de Ziekenhuisstraat. • Aan de overzijde van de Kerkstraat, ter hoogte van de pastorie, ligt het Franciscanessenklooster dat in 1846 gesticht werd en diende als leerschool en als tehuis voor oude vrouwen. Achter dit klooster, gelegen aan de Lievelderstraat, is de voormalige R.K. Meisjesschool St. Jozef uit 1923 gesitueerd. Dit zuidelijke deel binnen de oude binnenstad van Groenlo is van belang als katholiek eiland. Plattegrond

Rapport | versie van 15-11-2021 | p. 45/129

KADER Gelderland | Kansen (her)gebruik kerken

Beelden exterieur

Beelden interieur

Geschiedenis van het gebouw • Groenlo maakte na 1406 deel uit van het leengebied van de bisschop van Munster. De bisschop stichtte diverse kerken waaronder de huidige Oude Calixtuskerk in Groenlo. Tijdens de Tachtigjarige Oorlog, waarbij Nederland onder leiding van Willem van Oranje in opstand kwam tegen het Spaanse Rijk, wisselde het gepredikte geloof in de kerk een aantal malen tussen het katholicisme en het protestantisme. Na het Beleg van Groenlo in 1627 ging de Sint Calixtuskerk naar de Protestantse gemeenschap. De Oude Calixtuskerk kwam na 1674 definitief in handen van de gereformeerden nadat de bisschop zijn troepen terugtrok uit Groenlo. De katholieken hadden geen eigen kerk meer en ook geen recht meer om het katholieke geloof openlijk uit te

Rapport | versie van 15-11-2021 | p. 46/129

KADER Gelderland | Kansen (her)gebruik kerken

oefenen. De bisschop bedacht diverse oplossingen om de katholieken in Groenlo te voorzien van kerkelijke missen. De kerkgangers kerkten in het geheim buiten de stad. • In Nederland werd het katholicisme steeds meer geaccepteerd. Het protestante stadbestuur liet de bouw van schuurkerken toe bij de boerderijen in de omgeving van Groenlo, maar binnen de stadsgrachten bleef dit nog lange tijd verboden. In 1784 kregen de katholieken ten slotte toestemming om een kerk te bouwen binnen de stadsgracht, maar zonder uiterlijke kenmerken. De “schuurkerk” werd in 1785 in gebruik genomen. In de tijd van de Bataafse Republiek (17951806) werd een voorstel verworpen om van de kerk een simultaankerk te maken voor beide geloofsgemeenschappen. • De katholieke “schuurkerk” werd in 1842 vervangen door een waterstaatskerkje met steun van de overheid. Het waterstaatskerkje werd in de loop van de twintigste eeuw bouwvallig en bleek bovendien te klein. Tenslotte verrees kort na 1900 de Nieuwe Calixtuskerk vernoemd naar paus Calixtus I, die op 16 juli 1908 klaar was. De kerk is door de katholieken zelf gebouwd, waaronder veel inwoners van Groenlo. Het bouwen heeft toen 128.000 gulden gekost. Tot eind jaren 30 werd de kerk steeds verder verfraaid en de waterstaatskerk werd in 1908 afgebroken. • De kerk is gebouwd naar ontwerp van architecten Stuyt en Cuypers.

Zij hebben een kruisbasiliek gebouwd, geïnspireerd op de late Nederrijnse gotiek met vijfbeukig koor en diagonaal geplaatste, vijfzijdig gesloten kapellen op de hoek van de zuidelijke koorzijbeuk en naast de toren. Het interieur van de kerk heeft geprofileerde bakstenen pijlers en laag aanzettende neten stergewelven. De kerk heeft een oude tegelvloer van gekleurde tegels in symmetrische patronen. De toren is opgebouwd uit twee geledingen, voorzien van nissen en galmgaten, en wordt bekroond door een achthoekige naaldspits met topkoepeltje en peer. De daken van zowel alle aanwezige torens als alle onderdelen van de kerk zijn bedekt met leien in maasdekking. De verschillende typen spitsboogvensters bezitten bakstenen traceringen en zijn gevuld met gebrandschilderd glas. • De oorspronkelijke pastorie is in 1933 afgebrand. De huidige pastorie stamt van na de brand van 1933 en is in 1981 verbouwd. De pastorie is een drielaags gebouw onder een met leien bedekt schilddak. De pastorie is eveneens het hoofdkwartier van de nu zeven geloofsgemeenschappen. De garages aan westzijde zijn van latere datum. Achter de garages loopt de oorspronkelijke gang naar de sacristie in de kerk. • In februari 1943 werden de twee kerkklokken (Edelbrock klokken) gevorderd door de Duitse bezetter en omgegoten tot oorlogsmaterieel.

Op 31 maart 1945, de dag van de bevrijding van Groenlo, werd de toren van kerk doorboord door granaatvuur van de Engelse troepen, die dachten dat er zich Duitsers schuilhielden. In 1947 waren er met ingezameld geld, en een eigen bijdrage van deken Hooijman, drie nieuwe klokken geïnstalleerd. • De kerk is tevens verheven tot basiliek door paus Franciscus op 12 augustus 2014! Dit is heel uniek, niet alleen voor Groenlo, maar ook voor de provincie. • Inventaris: o Hoofdaltaar en retabel (door Otto Mengelberg in 1910) o Calixtusaltaar (Atelier Blom in 1952) o Maria- en een Jozefaltaar met retabel en beelden (negentiende-eeuw). o Doopvont (afkomstig van het Franciscanessenklooster aan de overzijde van de straat) o Verschillende beelden uit verschillende perioden o Adema-orgel (rijksmonument afkomstig uit de kerk De Liefde en geplaatst in 1993) o Muurschilderingen, verschillende Bijbeltaferelen en heiligen (aangebracht door J. Collette in 1927-1932) o In de westgevel is er boven de orgeltribune een groot raam te vinden van Gerard ten Horn uit 1944. Ook de ramen in de zuidelijke transeptgevel en in de noordelijke transeptgevel zijn van ten Horn. Zij dateren van respectievelijk 1950 en 1952.

Rapport | versie van 15-11-2021 | p. 47/129

KADER Gelderland | Kansen (her)gebruik kerken

Beschrijving gebouw • Kruisbasiliek uit 1908 • Stijl: late Nederrijnse gotiek • De kerk is nog redelijk gaaf bewaard. Status • Rijksmonument • Verheven tot basiliek op 12 augustus 2014 door paus Franciscus • In gebruik als kerk • De kerk is ook een toeristische bezienswaardigheid

Stap 2: Eisen Vanuit de kerkgemeente • In Groenlo is het een traditie om met oud en nieuw de kerkklokken te luiden. Bij dit gelegenheid wordt eerste de grootste klok van de Calixtusbasiliek, de Calixtus, in werking gezet, vervolgens de klok genaamd Maria en tenslotte de klok genaamd Jozef. • Door Corona kunnen de reguliere kerkdiensten niet meer plaats vinden. In een artikel van Omroep Gelderland wordt beschreven dat kerkgangers in de oostelijke achterhoek vaker gebruik maken van de Mariakapelletjes om een kaarsje op te steken, om te bidden of om iets in het intentieboek te schrijven. De kapellen worden gebruikt als een alternatief voor een moment van persoonlijke bezinning. Dit toename in gebruik is te zien bij de Bonifatiuskerk (Lichtenvoorde), de Sint-Helenakerk (Aalten) en uiteraard de Calixtusbasiliek. • De pastorie van de Calixtusbasiliek is eveneens het hoofdkwartier van de R.-K. Parochie HH. Paulus en Ludger. Vanuit de omgeving/gemeente: •

De gemeente is van plan om in alle kernen meer woningen te realiseren en voor Groenlo betekent dit een opgave van 20 woningen in de periode tot 2025.

Stap 3: Evaluatie en waardestelling • •

Waardevol gebouw - niet weg te denken uit de gemeente Waardevol ensemble (zeer gaaf bewaard)→ De Calixtusbasiliek samen met de pastorie, het Franciscanessenklooster en de voormalige R.K. Meisjesschool St. Jozef is van belang als katholiek eiland.

Voor de analyse van de lagen, zie overzicht op volgende pagina.

Stap 4: Mogelijk nieuw gebruik Nevenbestemming •

De kerk is een toeristische bezienswaardigheid. De kerk is in 2014 verheven tot basiliek door paus Franciscus- enige basiliek in Gelderland op dit moment. Kerken worden verheven tot basiliek als ze monumentaal zijn en als de parochie vitaal is. Hiernaast biedt de torentrans (75m) ook een fantastisch uitzicht over Groenlo. Er is een vrijwilligersgroep, die het hele jaar door rondleidingen in de kerk verzorgen. Er is ook een jubileumboek uitgegeven ter gelegenheid van het 100-jarig bestaan van de kerk. Privatisering zou jammer zijn en ligt niet voor de hand

Rapport | versie van 15-11-2021 | p. 48/129

KADER Gelderland | Kansen (her)gebruik kerken

•

Naast kerkdiensten, trouwerijen en begrafenissen wordt het gebouw op dit moment al verhuurd aan muziek- en zangverenigingen voor grootschalige concerten. Herbestemming • De kerk wordt voor nu niet afgestoten en blijft in gebruik. • Aangezien de status van de kerk en het feit dat de kerk al een toeristische trekpleister is, kan het kerkbestuur onderzoeken hoe ze dit aspect van de kerk verder kunnen exploiteren in de toekomst. Wellicht kan het kerkgebouw, naast de tours die al worden georganiseerd door vrijwilligers, plek bieden voor tijdelijke exposities en ruimte bieden voor lezingen, debatten en grotere evenementen. • De initiatieven om de kerk als toeristische bezienswaardigheid, expositieruimte, multifunctionele zaal in te zetten zouden verder uitgewerkt kunnen worden.

Voorbeeld herbestemde kerk: De Nieuwe Kerk te Amsterdam, bekend als kerk, expositieruimte, ceremonieruimte

Stap 5: Conclusie •

De Calixtusbasiliek is een zeer gaaf bewaard ensemble met kerk en in 1933 opnieuw opgebouwde pastorie. Het Interieur van de pastorie is aangepast en vormt een minder waardevol geheel. De basiliek is een toeristische trekpleister en is op dit moment uitstekend geschikt voor grootschalige concerten. De kerk is op dit moment nog in gebruik, maar als de kerk in de toekomst wordt afgestoten, dan kan het aangezien de omvang en hoge status omgevormd kunnen worden tot een cultuurcentrum.

Geraadpleegde bronnen: • https://muntenroute.nl/munt/calixtus-basiliek/ • https://calixtus.nl/verhuur/ • https://www.omroepgelderland.nl/nieuws/2444194/Mia-gaat-tijdens-Pasen-naar-deMariakapel-net-als-veel-anderen • https://www.oostgelre.nl/sites/default/files/Beoordeling-pilot-%E2%80%98Menukaart-WonenLichtenvoorde-en-Groenlo%27.pdf • https://nl.wikipedia.org/wiki/Sint-Calixtusbasiliek • https://www.margaklompe.nl/over-ons/jaarverslagen-nl/

Rapport | versie van 15-11-2021 | p. 49/129

KADER Gelderland | Kansen (her)gebruik kerken

Rapport | versie van 15-11-2021 | p. 50/129

KADER Gelderland | Kansen (her)gebruik kerken

Oost Gelre, Onze Lieve Vrouw Van Lourdeskerk Mariënvelde Waalderweg 1 en 3, 7263 RX, Mariënvelde

Stap 1: Bestaande toestand Beelden omgeving

Beschrijving omgeving • De kerk heeft een centrale plek in het dorp nabij de plek waar de twee belangrijkste doorgaande wegen op elkaar aansluiten. • Links van de kerk ligt een grote parkeerplaats en een multifunctioneel centrum. • Rechts van de kerk staat de pastorie die middels een gang met de kerk verbonden is (sinds 1985 verhuurd). Rondom de kerk ligt een tuin met begraafplaats. Achter de kerk staat een klein baarhuisje uit de bouwtijd. • In het noord-oosten worden nieuwe huizen gebouwd. Verder zijn er in de omgeving een aantal eetplekken, een basisschool, autobedrijf en een bouwmarkt. Plattegrond

Rapport | versie van 15-11-2021 | p. 51/129

KADER Gelderland | Kansen (her)gebruik kerken

Beelden exterieur

Beelden interieur

Geschiedenis van het gebouw • Mariënvelde stond vroeger bekend als buurtschap Achter-Zieuwent die onder de Werenfriedus parochie in Zieuwent viel. In 1925 werd een verharde weg aangelegd van Doetinchem naar Eibergen. Het gebied raakte uit haar isolement en de behoefte om een eigen dorpsgemeenschap te stichten, onafhankelijk van de moederkerk in Zieuwent nam steeds meer toe. In 1930 is de St. Theresiaschool tot stand gekomen en tegelijkertijd werd hard gewerkt aan de totstandkoming van de kerk. • De realisatie van de kerk zou niet hebben gelukt zonder het doorzettingsvermogen van de oude metselaar Jan Goldewijk. Toen Goldewijk in de gaten kreeg dat het plan om een eigen kerk te bouwen kon mislukken nam hij het besluit om naar de bisschop te gaan voor hulp. De moederkerk van Zieuwent gaf vervolgens een bijdrage om een gedeelte van de kosten te dekken en daarnaast kwam ook een intekeningslijst om 10 jaar lang als parochianen bij te dragen voor de bouw van deze kerk. Verder is de grond beschikbaar gesteld door grondruil. Tenslotte heeft de bevolking 2 jaar lang hard gewerkt aan de stichting van de kerk. De boeren uit Halle brachten zand, de aanvoer van materialen werd door de bevolking zelf gezorgd en de bouw is deels gefinancierd door donaties vanuit de toenmalige bevolking. • In 1933 was de kerk opgeleverd en vormde een zelfstandige parochie.

De ontwikkelingen trok mensen aan, zodat in de loop der tijd het dorp Mariënvelde ontstond, wat Maria in het veld betekent. (In 1952 verscheen de naam Mariënvelde op de provinciekaart). Rond de kerk werden

Rapport | versie van 15-11-2021 | p. 52/129

KADER Gelderland | Kansen (her)gebruik kerken

verschillende bedrijven gevestigd en de middenstand bloeide en groeide. De bedrijven werden ook wel het “rooie darp” genoemd, vanwege de rode dakpannen. • De rooms-katholieke kerk met kerktoren en pastorie is gebouwd naar een ontwerp van G.A.P. De Kort. De kerk is vormgegeven in (zakelijk) baksteenexpressionisme met art-deco kenmerken en in de metsellagen is de Amsterdamse School te herkennen. De kerk is een driebeukige pseudo- kruisbasiliek. Het schip is zes traveeën diep en bestaat uit een hoofdbeuk en twee smallere zijbeuken overwelfd door een kruisgraatgewelf van schoon metselwerk. Verder is het schip niet georiënteerd op het oosten, maar volgt de loop van de Waalderweg. Het bovenste deel van de kerktoren kent een opmerkelijke decoratie van pleisterwerk. • Rechts van de kerk staat de pastorie die middels een gang met de kerk verbonden is. Met het vertrek van de derde pastoor in 1985, bleef de pastorie onbewoond, waarbij een gedeelte ervan verbouwd werd tot een prachtig parochiecentrum en het overige gedeelte verhuurd werd aan parochianen. Vanaf 2010 maakt de kerk onderdeel uit van de parochie Sint Ludger. • Het interieur van de kerk is voorzien van fraaie oorspronkelijke (muur) schilderingen- van de hand van K. Wenzel die ook de kruiswegstaties heeft afgebeeld- en een rijk uitgewerkte tegelvloer. In 2007 heeft een grondige restauratie plaatsgevonden.

De kerk heeft echter nooit een grote verbouwing ondergaan. • De volgende attributen uit het interieur dateren uit de bouwtijd en vertonen kenmerken van Art-deco: o Kerkbanken o Communiebanken o Zijaltaren o Tegelvloer o Preekstoel o Doopvont o De beelden o Het glas-in-lood o Tabernakel (H. Teulings) • Verdere inventaris: o Kerkzilver (hoofdzakelijk eerste helft 20e eeuw), o Kazuifels en vaandels (na het midden van de 20e eeuw) o Het orgel (in 1947 vervaardigd door B. Pels) • Beschrijving gebouw • Driebeukige pseudo- kruisbasiliek • Bouwstijl: (zakelijk) baksteenexpressionisme (art-deco stijl +invloed Amsterdamse school) Status • Rijksmonument • Grondige restauratie in 2007 • De kerk wordt uiterlijk 1 januari 2026 aan de eredienst onttrokken. • Begraafplaats + baarhuisje

Stap 2: Eisen Vanuit de kerkgemeente • De kerken in Aalten, Bredevoort, Harreveld, Mariënvelde, Meddo en Vragender verliezen hun religieuze functie wat betreft de St. Ludgerparochie. De kerken in Lichtenvoorde, Winterswijk en Zieuwent blijven vooralsnog intact. • Verder heeft geloofsgemeenschap Onze Lieve Vrouw van Lourdes een infoblad, de Omroeper, waarin de volgende wordt vermeld: o De Mariakapel is iedere dag open tijdens de Covid-crisis o Er is een noodlijn voor ziekenzegen, sacrament der zieken, en voor het afspreken van een uitvaart

Rapport | versie van 15-11-2021 | p. 53/129

KADER Gelderland | Kansen (her)gebruik kerken

o

Bewoners kunnen nog misintentie en jaargedachtenis met intentie opgeven ook al zijn er geen misdiensten Vanuit de omgeving/gemeente: • Mariënvelds Belang (opgericht in 1994) is een vereniging die zich inzet voor de algemene belangen van de inwoners in het dorp. Zij melden dat de levensader van het dorp is afgebonden als gevolg van de ontkerking en het wegvallen van de kleine middenstand. Zij hebben een multifunctioneel gebouw naast de kerk gerealiseerd die gebruikt wordt door meerdere doelgroepen (verenigingen, non profit bedrijven, huisartsen spreekuur en dagbesteding) om het verenigingsleven en de leefbaarheid in het dorp te versterken. • Mariënvelds Belang meldt ook dat er een nieuwe vorm van zorg nodig is om de ouderen binnen de kern te behouden. • Nieuwbouwplan de Boog-400 meter verderop→ Mariënvelds Belang meldt daarnaast ook dat 15 woningen, variërend van starterwoningen, seniorenwoningen, 2-kappers tot vrijstaande woningen, in de zomer van 2021 gerealiseerd zullen worden.

Stap 3: Evaluatie en waardestelling • • • •

Waardevol ensemble Cultuurhistorische waarde (uitdrukking van geestelijke ontwikkeling en totstandkoming dorp) Architectuurhistorische waarde→ goed voorbeeld van een dorpskerk uit de eerste helft van de 20ste eeuw met markante naar Art-Deco-stijl verwijzende detailleringen. De interieur en exterieur zijn gaaf bewaard. Stedenbouwkundige waarde→ de kerk vormt met indrukwekkende zadeldak en fraaie kerktoren een markant dorpsbeeld.

Voor de analyse van de lagen, zie overzicht op volgende pagina.

Stap 4: Mogelijk nieuw gebruik •

Het dorp krimpt al jaren. De bouw van een multifunctioneel gebouw vlak naast kerk door Mariënvelds Belang om het verenigingsleven en de leefbaarheid in het dorp te versterken, maakt transformatie naar commerciële en/of maatschappelijke functies minder voor de hand liggend. Desalniettemin is de interieur en exterieur gaaf bewaard, wat een plan voor toekomstig gebruik noodzakelijk maakt. Neverbestemming • Investeren in nevenbestemming lijkt niet zinvol wegens multifunctionele gebouw die recent naast de kerk gerealiseerd is door Mariënvelds Belang. De kerk kan beter meteen worden herbestemd eenmaal het aan de eredienst onttrokken wordt. Herbestemming • Mariënvelds Belang meldt dat de vergrijzing en de ontgroening een grote rol in de gemeenschap spelen en dat er nieuwe vorm van (woon) zorg nodig is om de ouderen binnen de kerk te behouden. 400 meter verderop wordt op dit moment 15 woningen gerealiseerd variërend van starterswoningen tot seniorenwoningen. Wellicht kan de kerk omgevormd worden tot zorgappartementen in samenwerking met de verenigingen die gehuisvest zijn in het multifunctionele gebouw naast de kerk. (Zorgcorporatie Marienvelde is bijvoorbeeld gehuisvest in het BMV gebouw). • Transformatie naar maatschappelijke functie: niet voor de hand liggend.

Rapport | versie van 15-11-2021 | p. 54/129

KADER Gelderland | Kansen (her)gebruik kerken

• •

Transformatie naar een nieuwe commerciële of woonfunctie: Woonfunctie zou een mogelijkheid kunnen zijn, in combinatie met zorg om ouderen binnen de kern te behouden. Tijdelijke transformatie als ‘tussenoptie’: akker verzamelgebouw→ streekproducten verkopen (b.v. streekwijnen), dit zou een ruimtelijk experiment kunnen zijn, dat zou kunnen bijdragen aan de interesse van nieuwe doelgroepen voor het gebouw en de plek.

Voorbeeld herbestemde kerk: Overdekte markt in de Cuyperskerk, Sas van Gent

Stap 5: Conclusie De totstandkoming van de kerk in combinatie met de school is van cruciaal belang geweest voor de ontwikkeling van (en naamgeving) van het dorp Mariënvelde. Daarnaast is het ensemble van kerk met toren, pastorie, baarhuisje, tuin en kerkinterieur een bijzonder gaaf bewaard kerkelijk ensemble uit 1932-1933 en heeft daarmee een hoge waarde. De kerk vormt met indrukwekkende zadeldak en fraaie kerktoren een meer dan markant dorpsbeeld. De kerk zou herbestemd kunnen worden tot zorgappartementen, of zou tijdelijk ingezet kunnen worden als experimenteerruimte. Geraadpleegde bronnen: • • • • • • •

http://https//www.orgelsite.nl/marienvelde-kerk-van-onze-lieve-vrouw-van-lourdes/ https://sintludgernu.nl/images/locaties/Marienvelde/Omroeper/specialeeditieomroeper4.pdf https://www.elna.nl/nieuws/algemeen/337211/pastoor-h-a-m-de-jong-benoemd-tot-pastoorvan-overkoepelende-pa https://kerkfotografie.nl/olv-van-lourdes-marienvelde/ https://reliwiki.nl/index.php/Mari%C3%ABnvelde,_Waalderweg_3_-_O.L._Vrouw_van_Lourdes https://marienveldsbelang.nl/over-het-dorp-marienvelde/ https://marienveldsbelang.nl/wp-content/uploads/Nieuwsbrief-kleine-kernen.pdf

Rapport | versie van 15-11-2021 | p. 55/129

KADER Gelderland | Kansen (her)gebruik kerken

Rapport | versie van 15-11-2021 | p. 56/129

KADER Gelderland | Kansen (her)gebruik kerken

Oost Gelre, Sint Bonifaciuskerk Rapenburgsestraat 21, 7131CW, Lichtenvoorde

Stap 1: Bestaande toestand Beelden omgeving

Beschrijving omgeving • De kerk ligt in de kern van Lichtenvoorde aan een winkelstraat, even achter de rooilijn van de winkels waardoor de straat ter hoogte van de kerk een pleinachtig karakter heeft. • Rondom de overige zijden van de kerk liggen parkeerplaatsen zonder enige terreinafscheiding. • Links van de kerk staat de pastorie. Plattegrond

Beelden exterieur

Rapport | versie van 15-11-2021 | p. 57/129

KADER Gelderland | Kansen (her)gebruik kerken

Beelden interieur

Geschiedenis van het gebouw • In de middeleeuwen behoorde Lichtenvoorde kerkelijk tot Groenlo, hoewel het een kapel, de Anthoniuskapel, had. Tijdens de hervorming bleef de bevolking grotendeels katholiek. De oude kapel werd echter overgedragen aan de protestanten, waardoor de katholieken gedwongen werden in woonhuizen, stallen en schuren de mis te vieren. • In 1672 viel de Franse koning Lodewijk XIV in samenwerking met de bisschoppen van Keulen en Munster Nederland binnen, en Groenlo gaf zich over aan de Bisschop van Munster. De r.-k. godsdienstvrijheid werd tijdelijk hersteld en de parochie Lichtenvoorde werd officieel opgericht. • In 1674 werden de meeste katholieken gedwongen om de mis te vieren in een kerk in Zwillbrock (Duitsland) of in de Kreuzkapelle (net over de grens bij Aalten). De mis werd na de reformatie op verschillende locaties in het geheim opgedragen zoals in de boerderij “De Katerhorst” (gelegen onder Zieuwent), een kasteel in Harreveld, een kapel bijgebouwd bij het huis van pastoor Henricus Silvolt en een “strooien kerk” (schuur met een strooien dak). • In 1819 werd een eigen waterstaatskerkje (later gesloopt) in Lichtenvoorde gebouwd. Vanaf 1856 werd de zielzorg toevertrouwd aan de paters Franciscanen en het katholieke leven kwam tot bloei. • Als gevolg van moderne opvattingen over ontspanningen en uithuizigheid besloot Pastoor H.

Sanders om een patronaatsgebouw (1906) te bouwen voor nut en vermaak. Hij richtte zijn zorg op verschillende takken van nijverheidsonderwijs en richtte een r.k. middenstandsvereniging op. • De neogotische kerk werd 1912-1913 gebouwd naar een ontwerp van Wolter te Riele - leerling van P.J.H. Cuypers. Te Riele ontwierp een driebeukige basiliek die niet op het oosten georiënteerd is maar met de voorgevel naar de Rapenburgsestraat is gekeerd. Het schip is zes traveeën diep en bestaat uit een middenbeuk en twee zijbeuken. Op de middenbeuk zit een zadeldak met daarin vijf steekkappen. Ter weerszijden van de middenbeuk staan de lagere zijbeuken waarvan de rechter een lessenaardak heeft en de linker een zadeldak. Links naast de voorgevel staat de hoge kerktoren. De toren bestaat uit twee geledingen en een achtkantige lantaarn met een naaldspits. • In 1923 werd er een nieuwe pastorie links van de kerk gebouwd naar ontwerp van J.H. Hogenkamp als vervanging van de pastorie uit 1857 die in 1868 was afgebrand. Onder pastoor Dominicus van de Berk (1925-1930) werd de kapel ten noorden van de ingang waarin de klokken worden geluid ingericht als devotiekapel. In 1927 werd er centrale verwarming aangelegd in de kerk. In 1964 werd een celebratie-altaar geplaatst, de verlichting werd gemoderniseerd en een nieuwe geluidsinstallatie werd aangebracht.

In 1977 vond er een grondige restauratie van het kerkgebouw plaats. In 2010 vond een grote restauratie van deze kerk plaats. Hierbij werd o.a. het altaar op het priesterkoor door middel van een eronder gebouwde “hoovercraft” verplaatsbaar gemaakt. Dit om bij speciale gelegenheden op het priesterkoor ruimte te maken voor optredende profane koren en gezelschappen. Er is ook een lift naar de orgelgalerij geplaatst. • In 1965 werd kapelaan Keverkamp benoemd tot bouwpastoor van een nieuw te bouwen kerk en in 1966 werd de parochie gesplitst in en St. Bonifatiusparochie en een St. Ludgerparochie- de St.

Rapport | versie van 15-11-2021 | p. 58/129

KADER Gelderland | Kansen (her)gebruik kerken

Ludgerkerk naar ontwerp van architect G. Schouten was in 1969 opgeleverd. Door teruglopen bezoek kwam per 1 januari 1978 een fusie tot stand tussen de twee parochies en de St. Ludgerkerk werd in 1999 aan de eredienst onttrokken (sinds 2004 wooncomplex Ludgerhof). • Inventaris (het interieur is goed bewaard gebleven en is voor een groot deel ontworpen door atelier Mengelberg): o Het hoogaltaar en de communiebanken (dateren uit de bouwtijd) o Glas-in-loodramen (vervaardigd door Geuer en dateert uit bouwtijd) o Drie gebrandschilderde ramen in het koor (van F. Nicolas en Zonen en dateren uit 1915) o Het orgel o De kruiswegstaties (gesneden door houtsnijder Gullmann uit lindehout en dateren uit 1930) o Lando van den Berg heeft de wandschilderingen en gebrandschilderde ramen in de Mariakapel en de doopkapel aangebracht In 1953. o Celebratiealtaar (1964) o Diverse antieke beelden (aangeschaft bij de firma Fluminalis in de jaren tachtig) o ‘Krakelingenvloer’ opgebouwd uit diabolovormige tegels in de pastorie o Na de sluiting van de Sint Ludgerkerk (1999) kwam een groot deel van de inventaris in de Bonifatiuskerk terecht., zoals de stralenmonstrans van Rabanus Raab, eind 1700. Beschrijving gebouw • Driebeukige basiliek • neo-Gotische stijl • Links van de kerk staat de pastorie • Het terrein rondom de kerk kent geen afscheiding.

Voor de pastorie staat een hek, achter de pastorie staat een heg. Status • Gemeentelijk monument • In gebruik

Stap 2: Eisen Vanuit de kerkgemeente • De Sint-Antonius van Padua kerk in Vragender is begin 2021 onttrokken aan de eredienst en de gelovigen uit Vragender die een eredienst willen bijwonen zijn aangewezen op de Sint Bonifatiuskerk die wel in gebruik zal blijven. Het is echter de vraag of de dorpsgenoten dat gaan doen of niet. • Tijdens Covid-19 crisis wordt meer gebruik gemaakt van de Mariakapel. • Geen andere eisen bekend. Vanuit de omgeving/gemeente: • In 1965 werd er een tweede kerk in Lichtenvoorde gebouwd voor de Sint Ludgerparochie. Door terugloop van de kerkgangers kwam er in 1978 een fusie tot stand tussen de Bonifatius- en Ludgerparochie en de Sint Ludgerkerk sloot zijn deuren in 1999. De kerk is in 2004 omgevormd tot het wooncomplex Ludgerhof. • De gemeente is van plan om in alle kernen meer woningen te realiseren en voor Lichtenvoorde betekent dit een opgave van 70 extra woningen in de periode tot 2025. Om ervoor te zorgen dat de woonplannen versneld gerealiseerd kunnen worden is de gemeente een “menukaart wonen” voor Lichtenvoorde en Groenlo aan het samenstellen in overleg met stakeholders (b.v. woningbouwcorporaties, makelaars en architecten) die bestaat uit kwalitatieve toetsingscriteria voor woningbouw in de Achterhoek.

De Stakeholders worden gestimuleerd om kwalitatief goede plannen in te dienen die zowel bijdragen aan het versterken van ruimtelijke kwaliteit en het oplossen van mogelijke mismatch binnen de bestaande woningvoorraad.

Rapport | versie van 15-11-2021 | p. 59/129

KADER Gelderland | Kansen (her)gebruik kerken

Stap 3: Evaluatie en waardestelling • •

Waardevol gebouw en ensemble van kerk, kerkinterieur en pastorie Architectuur: typerend voor de kerkenbouw van na het herstel van de bisschoppelijke hiërarchie in 1853. Het interieur en exterieur dateren voor het grootste deel uit de bouwtijd. De pastorie is ook zeer gaaf bewaard (zowel van binnen en buiten)

Voor de analyse van de lagen, zie overzicht op volgende pagina.

Stap 4: Mogelijk nieuw gebruik •

Dit gemeentelijke monument blijft in gebruik. Sint-Antonius van Padua kerk in Vragender is begin 2021 onttrokken aan de eredienst, waarbij de gelovigen uit Vragender aangewezen zijn op de Sint Bonifatiuskerk. Nevenbestemming • In de Bonifatiuskerk te Lichtenvoorde (parochie Sint Ludger) worden verschillende evenementen georganiseerd voor de gemeenschap. “Kerst van Stal” is bijvoorbeeld een expositie van kerststallen, kerstverlichting en kerstbomen gecombineerd met een foto expositie van de oudheidkundige vereniging. Dit soort evenementen zijn te realiseren door het multifunctionele en moderne karakter van de kerk. Zoals hierboven is beschreven is het altaar in de kerk uitgerust met een mechanisme waardoor het verplaatsbaar is gemaakt (een “hoovercraft”) en er is een lift geplaatst naar de orgelgalerij. De Ludgerzaal (rechts achter de kerk) wordt ook gebruikt door verschillende commissies om cursussen te geven- bijvoorbeeld de commissie ontmoeting en inspiratie organiseert een 6-delige cursus over moderne kunst en spiritualiteit. • Sinds de kerk in gebruik zal blijven voor diensten, is verhuur van de zaal voor culturele evenementen een optie (b.v. exposities, modeshow, foto expositie). Een deel van de kerk zou echter ook gewijd kunnen worden aan tijdelijke exposities (b.v. kunst, mode, geschiedenis) die gratis toegankelijk zijn voor de gemeenschap.

Herbestemming • De kerk zal de komende jaren niet worden onttrokken aan de Goddelijke eredienst, maar voor als dat het geval is dan is de volgende een optie: • Transformatie naar maatschappelijke functie: plek voor cultuur en kunst, plek voor concerten en muziek. Aangezien dit de laatste kerk in Lichtenvoorde is, zou een deel van de kerk publiek toegankelijk gemaakt kunnen worden voor kerkgangers die nog een kaarsje willen aansteken in de devotiekapel. •

Lichtenvoorde wil in de periode tot 2025 70 extra woningen realiseren. Hierbij ligt de focus op inbreiding over uitbreiding en op kwalitatieve transformaties die bijdragen aan het versterken van de ruimtelijke kwaliteit en die reageren op de woningbehoefte. Het is nog niet bekent wat de vraag na 2025 zal zijn, maar de pastorie zou omgevormd kunnen worden in een grondgebonden koopwoning in de binnenstad.

•

Meerdere functies zouden in de kerk passen. Voor de herbestemming van de kerk moet er gekeken worden of de parochie open staat voor een commerciële functie aangezien de centrale ligging van de kerk. Kantoorruimtes hotel, restaurant in combinatie met ander functies is dan een mogelijkheid.

Rapport | versie van 15-11-2021 | p. 60/129

KADER Gelderland | Kansen (her)gebruik kerken

•

Tijdelijke transformatie als ‘tussenoptie’: het altaar in de kerk uitgerust met een mechanisme waardoor het verplaatsbaar is gemaakt en er is een lift geplaatst naar de orgelgalerij. De kerk is geschikt als verhuurlocatie en evenementen georganiseerd voor de gemeenschap.

Voorbeeld herbestemde kerk: Sint-Franciscus van Saleskerk, gedeeltelijk getransformeerd naar kantoor

Stap 5: Conclusie De Sint Bonifatiuskerk, ontworpen door de bekende architect Wolter te Riele, is een laat voorbeeld van een neogotische kerk waarvan de architectuur typerend is voor de kerkenbouw van na het herstel van de bisschoppelijke hiërarchie in 1853. De hoge kerktoren is een landmark voor Lichtenvoorde en het ensemble van kerk, kerkinterieur en pastorie heeft een hoge waarde. Aangezien de locatie en omvang van de kerk zijn meerdere opties voor herbestemming mogelijk, desondanks behoudt de Sint Bonifatiuskerk de komende jaren zijn kerkelijke functie. Geraadpleegde bronnen: • https://nl.wikipedia.org/wiki/Sint-Bonifatiuskerk_(Lichtenvoorde) • https://sintludgernu.nl/index.php/lichtenvoorde • https://www.oudheidkundelichtenvoorde.nl/node/42 • https://www.orgelsite.nl/lichtenvoorde-sint-bonifatiuskerk/ • https://www.oostgelre.nl/sites/default/files/Beoordeling-pilot-%E2%80%98Menukaart-WonenLichtenvoorde-en-Groenlo%27.pdf • https://reliwiki.nl/index.php/Lichtenvoorde,_Rapenburgsestraat_23_-_Bonifatius

Rapport | versie van 15-11-2021 | p. 61/129

KADER Gelderland | Kansen (her)gebruik kerken

Rapport | versie van 15-11-2021 | p. 62/129

KADER Gelderland | Kansen (her)gebruik kerken

Oost Gelre, Antonius van Paduakerk Heelweg 1, 7134 PB, Vragender

Stap 1: Bestaande toestand Beelden omgeving

Beschrijving omgeving • De kerk in Vragender staat aan de kruising van twee doorgaande wegen, aan de dorpsrand. De hoge kerktoren heeft functie als landmark voor het dorp. Tegenover de kerk ligt een kleine parkeerplaats en ten zuiden het kerkhof uit 1871 dat in 1941 werd uitgebreid. Aan de zuidzijde van de kerk staat de pastorie uit 1875-1876. Ten oosten van de kerk staat de voormalige woning van de huishoudster uit 1902. • Het kerkterrein, waarop de pastorie staat en de begraafplaats ligt, is omzoomd door een heg. Plattegrond

Rapport | versie van 15-11-2021 | p. 63/129

KADER Gelderland | Kansen (her)gebruik kerken

Beelden exterieur

Beelden interieur

Geschiedenis van het gebouw • In de middeleeuwen werden missen gehouden in de Sint Jacobskapel uit 1444. Na de reformatie verviel de kapel aan de protestanten waarna de Katholieken uit Vragender naar Groenlo gingen. • In 1862 werden plannen gemaakt voor een R.K.-bijkerk in Vragender. De benodigde en de vereiste tienduizend gulden is in 1868 bijeengebracht. De Vragender klei bleek niet van goede kwaliteit, dus de bakstenen kwamen uit Meddo. Een lange ketting van boeren met kruiwagens om de 300 meters, hevelden de bakstenen van kruiwagen naar kruiwagen tot op de bult van Vragender. De bouw startte in 1869 onder leiding van een Duitse architect, de heer Schneider. Hij werd echter tijdens de bouw opgeroepen voor het Duitse leger en sneuvelde in de FransDuitse oorlog van 1870-1871, waarna de kerk onder leiding van Ter Wiele uit Azewijn in 1871 werd opgeleverd.

Rapport | versie van 15-11-2021 | p. 64/129

KADER Gelderland | Kansen (her)gebruik kerken

•

De 42,5 meter hoge toren kwam er in 1874 en vanaf 1871 tot 1876 deed een “paterskamer”, ingericht in het naastgelegen huis dienst als pastorie. Dit huis was deels gebouwd van het overtollige materiaal van de bouw van de kerk. In 1876 werd de kerk gewijd aan Sint-Antonius van Padua toen Vragender een zelfstandige parochie werd. In 1875 - 1876 werd een pastorie aangebouwd, waarna de parochie haar eigen pastoor kreeg- Hermanus Jongerius. • In de jaren veertig bleek de kerk te klein en bovendien bouwvallig. Na de Tweede Wereldoorlog werd het schip gesloopt en in neoromaanse stijl herbouwd naar ontwerp van Johannes H. Sluijmer en door aannemer te Brake. De bouwstijl van het nieuwe gedeelte vertoont invloeden van de Delftse School. Van de oude R.K. H. Antonius van Paduakerk is alleen de klokkentoren bewaard gebleven. De pastorie is in 1928 en 1950 gerestaureerd. • De Sint-Antonius van Paduakerk is een driebeukige basiliek met rond gesloten koor uit 19511952. Het bakstenen neoromaanse schip is 6 traveeën diep en bestaat uit een brede hoofdbeuk (zadeldak) met twee aanmerkelijk smallere zijbeuken (lessenaarsdak). De hoofdbeuk heeft een open dakstoel bestaande uit gelamineerde houten spanten met daarop gordingen. Tegen de noordwesthoek van het schip staat de oudere kerktoren uit 1869-1871 bestaande uit twee geledingen met daarop een ranke naaldspits.

• Tijdens een storm in 2010 waaide de torenspits van de kerk af. De brokstukken kwamen terecht op straat en op een café (café overkamp), maar er zijn geen gewonden gevallen. Het herstel heeft ruim twee jaar geduurd. • Inventaris (interieurstukken deels uit oude negentiende-eeuwse kerk) o Sokkel van de doopvont (dateert uit 1871) o Bekken van de doopvont (dateert uit 1952). o De godslamp, kandelaars, tabernakel (vervaardigd door firma Van Roosmalen) o Glas-in-lood (vervaardigd door Lando van den Berg) o Het mozaïek (door Jaap Kruip) o Het triomfkruis (door A. Maas) o De sedilia, credenstafel en kerkbanken (door Bernard Gierkink). o Celebratiealtaar (vervaardigd in 1952 door firma De Groot) o Middeleeuwse kruisgroep uit de Sint Jacobskapel in Vragender. Beschrijving gebouw • Driebeukige basiliek met rond gesloten koor uit 1951-1952. • Bakstenen neoromaanse schip is 6 traveeën • Oudere kerktoren uit 1869-1871 bestaande uit twee geledingen met daarop een ranke naaldspits. • Tijdens een storm in 2010 waaide de torenspits van de kerk af, die in 2011-2012 werd hersteld. • De bouwstijl nieuwe gedeelte: invloeden van de Delftse School. Status • Gemeentelijk monument • Sinds 2010 maakte de kerk onderdeel uit van de Parochie Sint Ludger • De Sint- Antonius van Paduakerk is op 2-2-2021 aan de eredienst onttrokken en krijgt een andere bestemming (woonfunctie)

Stap 2: Eisen Vanuit de kerkgemeente en gemeente: • De laatste viering in de Sint-Antonius van Paduakerk zal op 2 februari 2021 plaatsvinden, waarbij het altaar en tabernakel leeg gemaakt zullen worden en het allerheiligste uit de kerk gedragen zal worden. De gelovigen uit Vragender die een eredienst willen bijwonen zijn aangewezen op de Sint Bonifatiuskerk die wel in gebruik zal blijven. Het parochiebestuur heeft in 2019 initiatiefnemers met een plan voor herbestemming uitgenodigd om hun plan in te dienen. De plannen moesten voldoen aan een aantal voorwaarden: 1. De herbestemming moest ethisch verantwoord zijn 2. De herbestemming moest iets toevoegen aan de gemeenschap Rapport | versie van 15-11-2021 | p. 65/129