Kerkenvisie kansenkaart

KADER Gelderland | Kansen (her)gebruik kerken

3. Het mocht geen commercieel doel hebben. 4. Lokale initiatieven hadden voorrang op overige plannen. 5. Een klein deel van de kerk zou open moeten blijven voor de kerkgangers die een kaarsje willen steken. Vanuit de omgeving/gemeente: •

In de Achterhoek wordt er gebouwd naar behoefte en op basis van onderzoek is vastgesteld dat elke kleine kern (excl. Zwolle) de behoefte heeft aan circa 15 woningen. Verder geldt op dit moment het principe van “inbreiding gaat voor uitbreiding”.

Stap 3: Evaluatie en waardestelling • • •

Waardevolle ensemble→ Het ensemble van kerkgebouw met interieur, kerktoren, pastorie en begraafplaats heeft een hoge waarde. De neoromaanse architectuur van het schip is typerend voor kerken uit de wederopbouwperiode in traditionalistische stijl. De kerktoren is een beeldbepalende landmark voor het dorp en de neogotische architectuur van de toren is karakteristiek voor de kerkenbouw van na het herstel van de bisschoppelijke hiërarchie in 1853.

Voor de analyse van de lagen, zie overzicht op volgende pagina.

Stap 4: Mogelijk nieuw gebruik Herbestemming • Herbestemming→ Het parochiebestuur heeft een paar eisen voor de herbestemming van de kerk opgesteld en van de 5 gegadigden die zich hebben gemeld zijn 3 initiatiefnemers uitgekozen om een uitgebreid plan in te dienen. Het parochiebestuur heeft uiteindelijk gekozen om de kerk te verkopen aan het viertal Jan van de Wolfshaar, Joop Ikink, Werner Hegeman en Jos Tanck, die de kerk willen wijzigen in een complex met tien woningen (9 appartementen en een aparte woning in de pastorie). De zijingang van het kerkgebouw blijft echter behouden voor de toegang tot een Mariakapel en de begraafplaats blijft intact en zal beheerd worden door een speciale commissie. • De andere twee initiatiefnemers zijn niet even gelukkig met de keuze van het parochiebestuur en vinden dat de procedure niet correct is verlopen. Wethouder Bart Porskamp zegt dat het college wel blij is met de nieuwe plannen aangezien de kerk in de opgestelde visie benoemd staat als toekomstige woningbouwlocatie. Het college heeft aan dit project ook principemedewerking verleend. Daarnaast meldt de gemeente Oost Gelre dat inbreiding voorrang heeft op uitbreiding en het realiseren van woningen in de kerk betreft inbreiding. • Transformatie naar maatschappelijke functie: nvt • Tijdelijke transformatie als ‘tussenoptie’: mariakapel open houden voor het dorp.

Rapport | versie van 15-11-2021 | p. 66/129

KADER Gelderland | Kansen (her)gebruik kerken

Voorbeeld herbestemde kerk: Sint Martinuskerk te Utrecht, getransformeerd naar appartementen

•

Stap 5: Conclusie Het neoromaanse schip van de De Sint Antonius van Paduakerk in Vragender is tussen 1951 en 1952 tot stand gekomen, tegen een oudere neogotische kerktoren die in 1869-1871 is gebouwd. Dit kerk wordt begin 2021 onttrokken aan de eredienst en verkoopt aan een viertal die 10 woningen in de kerk willen realiseren. De begraafplaats zal intact blijven en beheerd worden door een speciale commissie en de Mariakapel zal openblijven voor kerkgangers die behoefte hebben aan een moment van persoonlijke bezinning.

Geraadpleegde bronnen: •

https://nl.linkfang.org/wiki/Sint-Jacobskapel_(Vragender)

•

https://www.gelderlander.nl/oost-gelre/na-de-allerlaatste-eredienst-in-vragender-vanavonddigitaal-te-volgen-wordt-de-godslamp-gedoofd~a6c7bfd6/

•

https://www.oudheidkundelichtenvoorde.nl/node/47

•

https://www.plaatsengids.nl/vragender

•

https://vragender.com/informatie/kerk/

• •

http://reliwiki.nl/index.php/Vragender,_Heelweg_1_-_Antonius_van_Padua https://www.elna.nl/nieuws/algemeen/322084/onvrede-in-vragender-over-procedurekerkgebouw-

Rapport | versie van 15-11-2021 | p. 67/129

KADER Gelderland | Kansen (her)gebruik kerken

Rapport | versie van 15-11-2021 | p. 68/129

KADER Gelderland | Kansen (her)gebruik kerken

Kerken Winterswijk In de gemeente Winterswijk liggen de kerken in Winterswijk en in Meddo.

Winterswijk, St. Jacobuskerk Stap 1: Bestaande toestand Beelden omgeving

Beschrijving omgeving • Kerk ligt in het centrum van het dorp, aan één van de drukste winkelstraten, nabij het Raadhuis. • De omliggende bebouwing bestaat veelal uit kleine woningen, waarvan de begane grond in gebruik is voor kleinhandel, afgewisseld met recent grootschaligere monofunctionele winkelpanden zoals de Hema; er zijn ook enkele grotere panden met meerdere appartementen • Op loopafstand liggen de Jacobskerk, het Raadhuis, een basisschool. • Er is veel open ruimte in het dorpscentrum (ook enkele bouwkavels) en veel groen. • Er zijn verschillende pleinen in de omgeving; enkele zijn in gebruik als parkeerterrein • Plannen voor de ontwikkeling van het Vrijheidspark, door stedelijke herverkaveling Beelden exterieur

Rapport | versie van 15-11-2021 | p. 69/129

KADER Gelderland | Kansen (her)gebruik kerken

Beelden interieur

Plattegrond

Het winkelpand aan de rechterzijde van de pastorij is ook eigendom is van de kerk.

Linker zijbeuk van de kerk is op dit kavel gebouwd. De tuin is geen eigendom van de kerk

Rapport | versie van 15-11-2021 | p. 70/129

KADER Gelderland | Kansen (her)gebruik kerken

Geschiedenis van het gebouw

•

In 1799 werd de St Jacobuskerk gebouwd aan de Misterstraat. In 1854 volgde de oprichting van een eigen parochie. De kerk was echter te klein voor het aantal parochianen en verkeerde halverwege de 19e eeuw in slechte staat. • De bouw van de nieuwe kerk vond plaats in 1868 – 1869 en op 2 juli 1869 werd de kerk ingewijd en kreeg als patroonheilige Jakobus de Meerdere. De kerk kent in de daaropvolgende periode veel verbouwingen en aanbouwen. Vlak na oplevering werden gebrandschilderde ramen geplaatst, in 1880 kwam het priesterkoor en de sacristie gereed, en in 1901 werd de kerktoren tegen het schip geplaatst, naar ontwerp van Gerard te Riele. De huidige naaldspits dateert uit 1911. • In de Tweede Wereldoorlog belandde vlak naast de kerk een bom, waardoor de gotische ramen met roosvenster vernield werden. Die zijn niet meer hersteld. Daarnaast liep het dak schade op. Herstel duurde tot 1947, waarbij de missen ondertussen werden opgedragen in de kapel van het gasthuis en in de Meddose kerk. In 1948 werden een doopkapel, Mariakapel, Antoniuskapel en koorgalerij toegevoegd. Daarna werd er geld ingezameld voor verdere uitbreiding van de kerk, waarbij de kerk in 1950-1953 uitgebreid is met een transept en priesterkoor in romaanse stijl naar plannen van J.B. Koldewey. Aan de westzijde werd in 1956 het voorportaal bijgebouwd waarbij de entree onder de kerktoren dichtgezet werd.

In 1994 werd de Gedachteniskapel bijgebouwd. (Bron: Wikipedia & https://kerkfotografie.nl/heilige-jacobuskerk-winterswijk/) • Het interieur: Rond 1900 is het voorste gedeelte gebouwd met voorin de absis. Begin jaren '50 werd de kerk vergroot tot 700 zitplaatsen, dit is te zien aan de 'nieuwere' banken in het achterste deel. Ook werd rechts voorin de sacristie gebouwd en achterin de loggia met een andere ingang. Van een 3-hallenkerk werd het een kerk in kruisvorm, in neo-gotische stijl. Begin jaren '70 is vanuit de absis het altaar naar voren verplaatst. De marmeren communiebanken werden verwijderd. • Oorspronkelijk was de Jacobskerk de katholieke kerk van Winterswijk. Tijdens de reformatie, rond 1600 zijn de katholieken verdreven. In de 17e en 18e eeuw vonden in het geheim vieringen plaats in het Duitse Oeding. In 1795 kwamen de fransen in Winterswijk en komt er meer vrijheid. Gerekend vanaf dat jaar werd in 1995 het 200-jarig bestaan van de H. Jacobuskerk gevierd. In 1799 werd de eerste steen gelegd aan de achterzijde van het winkelpand 'de Zon' in de Misterstraat. In 1848 bracht Thorbecke vrijheid van vergadering, godsdienst en onderwijs. In 1853 werd Utrecht weer het aartsbisdom en vanaf die tijd is daar de leiding gezeteld.

In 1860 werd de kerk achter 'de Zon' verruild met twee woningen op de huidige plek en werd gestart met nieuwbouw, in 1902 kwam de toren met zijn klokken gereed. Beschrijving gebouw Het eigendom bestaat uit kerk, pastorij, voortuin, omliggende tuin en enkele dienstgebouwen.

Rapport | versie van 15-11-2021 | p. 71/129

KADER Gelderland | Kansen (her)gebruik kerken

De perceelsgrenzen op deze en de volgende tekeningen zijn niet helemaal correct. Kavel • voorgevel aan drukke winkelstraat • kavel komt achteraan uit op het park rond het Raadhuis. Kerk • neogotische driebeukige hallenkerk uit 19e eeuw met kruisbeuk uit midden 20e eeuw, in rode baksteen, met ‘wester’toren met spits (= ter plaatse van de entree (zuiden)) • schip met ranke kolommen die stenen gewelven dragen (eerste fase uit circa 1865) • breed transept met vlakke zoldering, ondiep koor dat van het transept is gescheiden met wand in zichtmetselwerk waarin grote kenmerkende spitsboog is uitgesneden (tweede fase uit 1950) • wanden en gewelven voorzien van geschilderd stucwerk; wanden rond het koor uitgevoerd in zichtmetselwerk • bouwtechnische conditie onbekend; recente restauratiewerken aan exterieur en interieur Pastorie • grote herenwoning met 2 bouwlagen; zolder onder zadeldak • gevels in rode baksteen • vormt architecturaal ensemble met de kerk • bouwtechnische conditie onbekend Status • kerk en pastorie zijn gemeentelijk monument • dorpscentrum van Winterwijk is beschermd dorpsgezicht • Restauratie Jacobus kerk Winterswijk: de R.K. Jacobus kerk te Winterswijk is in 2014 en 2015 gerestaureerd. In deze fase zijn vooral gevels en de kapvoet aangepakt.

Stap 2: Eisen Vanuit de omgeving/gemeente: • gemeente Winterswijk heeft momenteel wellicht de meeste van haar socio-culturele voorzieningen onder dak • mogelijk is er een vraag tot versterking van de centrumfunctie en van centralisatie van socioculturele functies • plan om in Raadhuis hotel in te richten is niet doorgegaan • er zijn geen scholen of andere (niet-commerciële) gebruikers van grote ruimten in de onmiddellijke omgeving van de kerk • In de gemeente is er een plan in uitvoering voor het slopen van overtollig vastgoed in het kader van het proefproject Stedelijke Herverkaveling waarbij overbodige meters vastgoed aan de markt worden onttrokken

Stap 3: Evaluatie en waardenstelling vanuit de ligging • de centrale ligging van deze kerk is zowel een voordeel als een nadeel • er is concurrentie van de nabijgelegen Jacobskerk die een hogere erfgoedwaarde heeft: veel ouder, centraal op de markt, => Rijksmonument

Rapport | versie van 15-11-2021 | p. 72/129

KADER Gelderland | Kansen (her)gebruik kerken

• • •

er is concurrentie van het nabijgelegen Raadhuis ligt een beetje buiten het horeca circuit ligt centraal in het winkelcentrum, maar op enige afstand van de straat, bereikbaar via een voorplein, waaraan ook de pastorie gelegen is • ontsluiting van het kavel aan de achterzijde is een voordeel, samen met de parkeergelegenheid en het park dat aan die zijde gelegen is, kan een verbinding vormen tussen park en winkelstraat. vanuit het gebouw • positief zijn het open en hoge interieur met slanke kolommen, de gunstige verhouding van breedte/diepte, het brede transept • er is een storende architecturale tweedeling in het gebouw: het transept en koor passen niet bij elkaar; dit doet afbreuk aan de waarde van het gebouw, maar opent mogelijk kansen voor toekomstige bestemming omdat er wat losser met het gebouw kan omgegaan worden • de oorspronkelijke hallenkerk lijkt meer aantrekkelijk dan het huidige gebouw • is getuige van de godsdiensttwisten, wat voor de regio belangrijk kan zijn; in die zin ligt het wellicht gevoelig bij een gedeelte van de bevolking dat dit gebouw moet onderdoen voor de Jacobskerk • is dit verleden voldoende om de toekomst van de kerk veilig te stellen, of richting te geven aan de neven/herbestemming? Voor de analyse van de lagen, zie overzicht op volgende pagina.

Stap 4: Mogelijk nieuw gebruik Nevenbestemming • een opdeling lukt maar zelden met dit type van kerken, omdat ruimtelijkheid van het gebouw hierdoor beschadigd wordt • bovendien: is er animo om nog veel kerken open te houden; wellicht zal deze dus geheel gesloten worden • in dit geval is er een tweedeling in het gebouw, waarvan eventueel gebruik gemaakt kan worden o koor en transept van deze kerk hebben maar een geringe waarde en kunnen dus aangepast worden; dat is enigszins anders voor het schip, dat een sterkere architecturale expressie heeft o bouwfasen van deze kerk kunnen een richting geven voor de verdere ontwikkeling ervan; opdelen naar oorspronkelijke grootte? • er zijn veel woningen in de buurt, waardoor kerk niet geschikt is voor luidruchtige evenementen die tot doorgaan tot in de vroege uren • verbouwen om nevenbestemming te faciliteren is mogelijk verloren geld • gebouw wellicht beter in één keer overdragen aan nieuwe bestemming?

Rapport | versie van 15-11-2021 | p. 73/129

KADER Gelderland | Kansen (her)gebruik kerken

2015: “Een drukke kerstmarkt Winterswijk Wonderland buiten in de winkelstraten. Richting de ingang van de Jacobuskerk lopend branden vuren in korven. Bezoekers worden uitgenodigd om in een sierlijke fles een kerstwens in de kerstboom te hangen. Binnen is harpiste Janne-Minke Nijp begonnen met spelen. Kerstliederen waarbij ze met strelende en trekkende bewegingen de harp bespeelt. Zuiveren klanken galmen door de Jacobuskerk. Het spel wordt gewaardeerd: de bezoekers van de kerstmarkt die de Jacobuskerk binnenlopen, gaan zitten en luisteren.”

Herbestemming • Transformatie naar maatschappelijke functie: wellicht grote investeringen nodig om te herbestemmen. Als kerk (rustpunt in de stad) behouden, als compacte begraafplaats (voor urnen) – plek van stilte, plek om te rouwen in de stad, in de tuin en in het gebouw – daartoe gebouw lichtjes aanpassen. Is er armoede in de stad? Refuge, centrum voor armoedebestrijding, migranten. • Transformatie naar een nieuwe commerciële of woonfunctie: de vraag naar vastgoed is neergaand, waardoor dit gebouw op korte termijn mogelijk geen bestemming vindt. Herbestemming benaderen vanuit bestemming van de andere kerken in het centrum en gebruik maken van de opportuniteit van het geplande stadspark. Functies die hierbij zouden passen zijn: bijzondere horeca, supermarkt, overdekte markt, meubelzaak,... • Tijdelijke transformatie als ‘tussenoptie’: zodra uit dienst leegmaken en experimenteren zonder kosten te maken dmv pop-ups, placemaking, kerstmarkten, sport, in de zomer koelte van het gebouw om een oase van rust te creëren.

Rapport | versie van 15-11-2021 | p. 74/129

KADER Gelderland | Kansen (her)gebruik kerken

Voorbeeld herbestemde kerk: Sint Jozefkerk Arnhem, was tijdelijk in gebruik als skatehal

Stap 5: Conclusie Toekomst • Het gebouw zou herbestemd kunnen worden. In de tussentijd zou men kunnen overwegen om het gebouw o te mottenballen (leeg laten staan, maar de technische staat handhaven) o af en toe te gebruiken o gecontroleerd te laten vervallen o tijdelijk voor nieuw gebruik te bestemmen, tijdelijk ‘pop-up’ functies • mogelijke bestemmingen o als kerk, rustpunt in de stad o als compacte begraafplaats (voor urnen) – plek van stilte, plek om te rouwen in de stad, in de tuin en in het gebouw – daartoe gebouw lichtjes aanpassen o refuge, centrum voor armoedebestrijding, migranten, omwille van de centrale ligging en de ruimte o als bijzondere horeca, supermarkt, overdekte markt, winkel,...

Zie ook afstudeerprojecten TU Delft: bibliotheek, horeca, cultuur: • Dinand Kruize: Cradle to Church - A Sustainable Response on Religious Heritage • http://resolver.tudelft.nl/uuid:282b43ce-5304-42af-bb34-486f4a42c2bc • Lisa Noorman: Turning the church inside out: Jacobuskerk Winterswijk • http://resolver.tudelft.nl/uuid:194ee68a-31f5-4e71-9b76-6a39fc6042ec • Marloes Bier: Reconnecting the Jacobuskerk: The library as a community center in Winterswijk http://resolver.tudelft.nl/uuid:7a891c9f-ef29-4447-be64-10c34ea913bb Geraadpleegde bronnen:

Rapport | versie van 15-11-2021 | p. 75/129

KADER Gelderland | Kansen (her)gebruik kerken

Rapport | versie van 15-11-2021 | p. 76/129

KADER Gelderland | Kansen (her)gebruik kerken

Winterswijk, Jacobskerk Markt 2

Stap 1: Bestaande toestand Beelden omgeving

Beschrijving omgeving • centraal in het dorp, midden grote markt, met talrijke winkels en horeca in de omgeving • belangrijkste kerk van het dorp – er zijn nog vele andere kerken in het centrum • referentie in het landschap Plattegrond Beelden exterieur

Beelden interieur

Geschiedenis van het gebouw • De Jacobskerk is de middeleeuwse dorpskerk van Winterswijk, die midden in het dorp op de Markt staat. Het gebouw in gotische stijl heeft de status van rijksmonument. De kerk is gewijd aan Jakobus de Meerdere, de beschermheilige van de pelgrims naar Santiago de Compostella. Jacobus wordt dan ook driemaal als pelgrim in de kerk afgebeeld.[1] • De Jacobskerk op de Markt van Winterswijk staat centraal in het dorp. Op het marktplein komen de wegen naar de vier buurtschappen Meddo, Ratum, Woold en Miste bij elkaar. De toren van de kerk is 57 meter hoog en vertoont veel gelijkenis met de toren van de St. Walburgakerk in

Rapport | versie van 15-11-2021 | p. 77/129

KADER Gelderland | Kansen (her)gebruik kerken

Ramsdorf, net over de grens in Duitsland. Voor de kerk werden verschillende steensoorten gebruikt, zoals baksteen en tufsteen. • De kerk had een romaanse voorganger uit omstreeks 1200 en zou staan op de plaats waar abt Bernrad van Echternach in 780 een doopkerkje liet bouwen.[1] De oude romaanse kerk werd vanaf circa 1400 geleidelijk vervangen. Eerst werd het romaanse koor vervangen door nieuwbouw in vroeggotische stijl, die op zijn beurt zo'n 70 jaar later werd vervangen door het huidige, meer naar het oosten gelegen, laatgotische koor. Tevens werd toen begonnen met de bouw van het huidige driebeukige pseudobasilicale schip, waarbij in een deel van de zijbeuken tufsteen van het afgebroken romaanse schip werd hergebruikt. De toren werd gebouwd van 1507 tot ca. 1550. Ook hier werd tufsteen van de romaanse kerk in verwerkt. • In 1715 en 1888 werd de toren van de Jacobskerk door de bliksem getroffen, waarna brand uitbrak die snel onder controle was.[2][3][4][5] • In de Jacobskerk zijn oude grafstenen te vinden en fragmenten van laatmiddeleeuwse en renaissancemuurschilderingen. • De kerk heeft een Metzlerorgel uit 1972, dat veel materiaal (pijpwerk en orgelkas) bevat van het oorspronkelijke Naberorgel uit 1834. De kroonluchter is in 1788 geschonken door het weversgilde.

Het Naber/Metzler-orgel uit 1834/1972 • Een van de oudste afbeeldingen van de kerk in haar huidige vorm is een tekening uit 1743. Tussen 1968 en 1972 zijn de laatste grote restauraties uitgevoerd. Rond 2000 heeft de kerk een carillon gekregen. • In 2019 en 2020 is de toren en het leiwerk van het schip gerestaureerd. De kerk is sinds de reformatie gebruikt voor de protestantse eredienst. Beschrijving gebouw pseudobasiliek, in fasen gerealiseerd tijdens tussen ongeveer 1450 en 1550 laatgotisch Status • Rijksmonument • De kerk heeft een "Metzlerorgel” uit 1972, dat veel materiaal (pijpwerk en orgelkas) bevat van het oorspronkelijke "Naberorgel” uit 1834. De kerk heeft ook een klein koororgel • De kerk is in gebruik voor de eredienst, afwisselend in gebruik samen met de Zonnebrinkkerk • Sporadisch nevenbestemmingsactiviteiten (concerten, evenement)

Stap 2: Eisen Vanuit de kerkgemeente • Protestantse kerkgemeente zou overwegen om deze kerk op te geven en de Zonnebrinkkerk te gebruiken. De laatste berichtgeving is echter dat de kerk in gebruik blijft. De kerk is overgedragen aan een lokale stichting en kan vervolgens gehuurd worden voor diensten. Vanuit de omgeving/gemeente: • Winterswijk is goed voorzien van faciliteiten • er is al een cultuurcentrum (Stichting Boogiewoogie), met muziekschool en theaterzaal • er is een groot bedrijvencentrum, er zijn talrijk bedrijfsgebouwen • raadhuis uit 1938 (monument, zie hieronder), modern gemeentekantoor • Er zijn geen scholen of andere gebruikers van grote ruimten in de onmiddellijke omgeving van de kerk. • In de gemeente is er een plan in uitvoering voor het slopen van overtollig vastgoed in het kader van het proefproject Stedelijke Herverkaveling waarbij overbodige meters vastgoed aan de markt worden onttrokken.

Rapport | versie van 15-11-2021 | p. 78/129

KADER Gelderland | Kansen (her)gebruik kerken

Stap 3: Evaluatie en waardestelling • • •

waardevol gebouw - niet weg te denken uit de gemeente waardevolle ruimtelijke werking, daarom lastig op te delen Voor de analyse van de lagen, zie overzicht op volgende pagina.

Stap 4: Mogelijk nieuw gebruik Nevenbestemming • Als grote kerkruimte nodig blijft: • opdelen is lastig, dus enkel door polyvalent gebruik van dezelfde ruimte • als concertzaal oid – voorzieningen toevoegen • Als kleine kerkruimte nodig is: • opdelen is lastig, geen secundaire ruimten beschikbaar, behalve kleine sacristie die in het verlengde van de linker zijbeuk is gelegen • evt. kapel in westen van zijbeuk en aan andere kant voorzieningen, gescheiden door muur • alternatief: nieuwe kapel ernaast bouwen Herbestemming • als polyvalente, vlakke zaal • voor concerten, recepties, tentoonstellingen… • voorzieningen toevoegen (toilet, ticketbalie, foyer met bar,…) • als voorzieningen moeten worden toegevoegd: hangt af van het globaal concept, maar eerder in de oksels van de zijbeuken of (bij voorkeur) als bijgebouwen.

Rapport | versie van 15-11-2021 | p. 79/129

KADER Gelderland | Kansen (her)gebruik kerken

Voorbeeld herbestemde kerk: Bergkerk te Deventer, getransformeerd naar ruimte voor exposities en culturele activiteiten

https://gajvbw.nl/project/bergkerk-deventer/

Stap 5: Conclusie deze kerk is een blijvend deel van de gemeente opdeling of privatisering zullen lastig zijn, door fysieke indeling van de kerk, maar ook door het belang van de kerk voor de maatschappij. de functies die in aanmerking komen bij transformatie van de kerk zijn heel divers als er niet meteen een bestemming voor de kerk gevonden kan worden, dan zal dat in de toekomst zeker het geval zijn en staat de kerk tot die tijd leeg of wordt ze occasioneel gebruikt; wanneer de minder waardevolle gebouwen die momenteel de socio-culturele voorzieningen van de gemeente huisvesten verouderd zijn, kan de kerk hun plaats innemen tijdelijk gebruik biedt mogelijkheden Geraadpleegde bronnen:

Rapport | versie van 15-11-2021 | p. 80/129

KADER Gelderland | Kansen (her)gebruik kerken

Rapport | versie van 15-11-2021 | p. 81/129

KADER Gelderland | Kansen (her)gebruik kerken

Winterswijk, Doopsgezinde kerk Torenstraat 4

Stap 1: Bestaande toestand Beelden omgeving

Beschrijving omgeving • Kerkje ligt in het centrum van het dorp, in een zijstraat van de Markt en nabij het Raadhuis. • Aan de kant van de Markt bestaat de omliggende bebouwing uit kleine gebouwen voor handelszaken op de begane grond en woningen of hotels op de verdieping; aan de achterzijde ook enkele grotere panden, o.m. voor bankfiliaal of appartementen • Ruime openbare of gedeelde parking aan de achterzijde • Op loopafstand liggen de Jacobskerk, het Raadhuis, de Sint Jacobuskerk, een basisschool. • Er is veel open ruimte in het dorpscentrum (ook enkele bouwkavels) en veel groen. Beelden exterieur

Beelden interieur

Rapport | versie van 15-11-2021 | p. 82/129

KADER Gelderland | Kansen (her)gebruik kerken

Plattegronden

Geschiedenis van het gebouw • De historie van de doopsgezinden te Winterswijk en van hun kerkgebouw is zeer interessant. In 1555 vertrokken er Mennonieten (doopsgezinden) vanuit Winterswijk naar Danzig. Momenteel wordt algemeen aanvaard dat de huidige gemeente in 1611 werd gesticht. Dat gebeurde door de komst van een aantal families, die om veiligheidsredenen Bocholt hadden verlaten. Omdat er geen kerkgebouw voorhanden was, vonden de godsdienstoefeningen plaats in de achterkamer van een huis van een van de leden. Dat was zeer waarschijnlijk in het pand van de familie Waliën, dat stond op de plek van de huidige pastorie. Het duurde toen nog bijna een eeuw voordat er werd begonnen met de bouw van een eigen kerkgebouw, waarvan de voltooiing plaats vond in 1711. Het ging hier om een zogenaamde schuilkerk, niet goed zichtbaar vanaf de weg. Het pandje oogde ook niet uit als een kerk. Het leek meer op een pakhuisje met twee kelders, een met een tongewelf en een met een troggewelf. De reden voor deze 'onzichtbaarheid' was dat de overheid eigenlijk liever geen doopsgezinde kerken zag. Deze groep was veel te tegendraads en te lastig. Toch was een algeheel verbod op de bouw niet vol te houden, dus er werden restricties gegeven. Ook was er in de kerk een vluchtdeur, waardoor gelovigen konden ontsnappen naar de belendende tuinen als het hun te heet onder de voeten werd.

De restanten hiervan zijn nog steeds te zien. Het dak van de Vermaning, zoals de doopsgezinden hun kerkgebouw ook wel noemen, is een zogenaamd tentdak. Op het punt waar de vier ribben elkaar ontmoeten bij de koningsstijl, straalt de zon uit Maleachi 4 vers 2 ( ‘Die Mynen Namen Vreest; Sal de Sonne der Gerechtigheid Opgaan’) over de gemeente. • In 1994 heeft het kerkgebouw een grondige restauratie ondergaan. Het dak werd hersteld er zijn toen weer originele leipannen geplaatst en er kwam een nieuwe haan op. Daarop is in 1998 het interieur fors aangepakt. De preekstoel is gezakt, het balkon werd vergroot en er kwam een toiletgroep met garderobe. Ook werd het binnenwerk in authentieke kleuren geschilderd. • Multifunctioneel gebruik - Het intieme en stemmige gebouwtje wordt niet alleen gebruikt voor kerkdiensten van de plaatselijke doopsgezinde gemeente. Het is ook heel geschikt voor het houden van lezingen, concerten en andere activiteiten Beschrijving gebouw • Kleine zaalkerk met tentdak op vierkante plattegrond • Bakstenen bouwwerk op ongeveer vierkante plattegrond met tentdak blijkens een stichtingssteen uit 1711. In de eenvoudige slechts door geprofileerd bakstenen waterlijsten versierde muren rondbogige vensters. Inwendig een houten gewelf. Zesarmige, koperen kaarsenkroon. XVIII.

• de kerk werd ook wel "schuilkerk" genoemd en stond in het verleden verscholen achter een groot pand aan de kerk • enkele bijgebouwen, o.m. met sanitair en kleine vergaderzaal • Oppervlakte lastig in te schatten, maar geschikt voor maximaal 100 personen • Onduidelijk: hoort tuin bij kavel? relatie met voorhuis?

Rapport | versie van 15-11-2021 | p. 83/129

KADER Gelderland | Kansen (her)gebruik kerken

Status • Rijksmonument, grondige restauraties in de afgelopen jaren • In gebruik door het kerkgenootschap (Doopsgezinde Kerk) • Er is een actieve stichting voor nevenbestemmingen aanwezig, Stichting Cultureel Beheer van het Doopsgezind Kerkje in Winterswijk

Stap 2: Eisen • • • •

Krimpende vraag naar vastgoed, door krimpende regio. Vastgoedvraag in de gemeente is niet bekend. Geen kennis van specifieke eisen. Algemeen: er is altijd nood aan dergelijke kleine ontmoetingsplekken met rijke historie en veel karakter

Stap 3: Evaluatie en waardenstelling •

Waardevol object

Voor de analyse van de lagen, zie overzicht op volgende pagina.

Stap 4: Mogelijkheden nieuw gebruik Nevenbestemming • Rijksmonument, grondige restauraties in de afgelopen jaren. In gebruik door het kerkgenootschap. Er is een actieve stichting voor nevenbestemmingen aanwezig. • Niet lastig om realiseren, door de ligging, de grootte, het karakter en nevenvoorzieningen van het gebouw: o “De kerk is uitermate geschikt voor het sluiten van een huwelijk, een begrafenis, concert, lezing, literair café of cursus. Er is plaats voor maximaal 100 personen.” o “De aparte koffie- en of vergaderruimte “de Vertoeving” is geschikt voor kleine groepen tussen de 8 en 20 personen.” Herbestemming • Op basis van fysieke mogelijkheden voor indeling is er weinig risico dat dit gebouw geen herbestemming kan krijgen. • Transformatie naar maatschappelijke functie: geschikt als kleine ontmoetingsplek voor max 100 personen (huwelijk, begrafenis, concert, lezing). • Transformatie naar een nieuwe commerciële of woonfunctie: kantoorfunctie, vergaderfaciliteit • Tijdelijke transformatie als ‘tussenoptie’: het gebouw is al neven bestemd. Naast diensten wordt het ook verhuurd voor kleinschalige events (lezing, bruiloft).

Rapport | versie van 15-11-2021 | p. 84/129

KADER Gelderland | Kansen (her)gebruik kerken

Voorbeeld herbestemde kerk: Voormalige synagoge Leeuwarden, getransformeerd naar dansschool, huiswerkinstituut en evenementenlocatie

Stap 5: Conclusie • •

Heeft momenteel reeds een nevenbestemming herbestemming lijkt geen probleem te vormen o door omvang o door actieve stichting • Het beheer van de kerk zou ingezet kunnen worden in de kerkenvisie als voorbeeld van goed beheer • Privaat alternatief gebruik is goed mogelijk (kantoor, vergaderfaciliteit, deel van een hotel, etc.) Geraadpleegde bronnen:

Rapport | versie van 15-11-2021 | p. 85/129

KADER Gelderland | Kansen (her)gebruik kerken

Rapport | versie van 15-11-2021 | p. 86/129

KADER Gelderland | Kansen (her)gebruik kerken

Winterswijk, Synagoge Spoorstraat 32

Stap 1: Bestaande toestand Beelden omgeving

Beschrijving omgeving • In de 19e eeuwse uitbreidingsgordel van het dorp • Tussen het centrum en het station • Temidden van o woningen, zowel kleine vrijstaande grondgebonden als appartementen in grotere volumes o voorzieningen zoals een supermarkt, stadskantoor, politiekantoor die van grotere schaal zijn • Langs een rustige straat, die het centrum en het station verbindt (Spoorstraat) • Buurt met een open en groen karakter

Rapport | versie van 15-11-2021 | p. 87/129

KADER Gelderland | Kansen (her)gebruik kerken

Beelden exterieur

Beelden interieur

Plattegrond

Rapport | versie van 15-11-2021 | p. 88/129

KADER Gelderland | Kansen (her)gebruik kerken

Geschiedenis van het gebouw • Kleine 'kehille' in winterswijk - Al in het midden van de 17e eeuw woonden er enkele joden in Winterswijk. Eén van de eerste namen die we vinden is die van Michel Michels die in 1647 in Winterswijk. In 1728 telt de gemeenschap 22 zielen. In 1812 zijn dat er 42. Rond 1800 was er sprake van een kleine ‘kehille’ (gemeente). Heel wat locaties hebben als sjoel dienstgedaan, dat varieerde van lompenschuur tot opslagplaats van huiden. Maar ook woonkamers werden omgetoverd tot gebedsruimte: de zogenaamde huissjoeltjes. Het duurde tot 1847 totdat men genoeg geld bijeenkreeg om een synagoge te bouwen aan de Strobandsteeg (Jonenstraat). De plechtige inwijding vond plaats op 30 juli 1847. De joodse gemeenschap bestond toen uit 40 zielen, maar groeide in de daaropvolgende jaren flink. • Nieuw gebouw synagoge - In 1885 werd er een stuk grond gekocht om een nieuwe synagoge te bouwen. In het voorjaar van 1887 vond de aanbesteding van de nieuwe sjoel plaats. Architect H. van der Schaaf ontwierp het gebouw. Het gebouw werd in maart 1888 voor f 5656,- aanbesteed. De eerste steen werd gelegd door de heren Elzas, Kan en Gans, die elk tien - of meer renteloze aandelen van elk f 25,- hadden gekocht. Op 14 augustus 1889 werd de sjoel ingewijd door Opperrabbijn Tal.

• MIKWE - In 1891 werd achter de synagoge het mikwe (ritueel badhuis) gebouwd, in 1905 het woonhuis voor de gazzan (voorganger) die tevens de godsdienstles verzorgde voor de kinderen. De school/vergaderruimte werd in 1909 gebouwd. Ook hier is H. van der Schaaf Architect. In de bloeitijd telt de gemeenschap ± 100 families. • Woonhuis en school: In de jaren 1940 -1945 wordt de synagoge in beslag genomen door de Duitsers. Het interieur wordt verwijderd. De sjoel wordt gebruikt als pakhuis en gymnastieklokaal. In 1951 wordt de sjoel tijdens een plechtige dienst door Opperrabbijn J. Tal ingewijd. Het interieur is gedeeltelijk bewaard gebleven, maar veel is vernield. • Heilige Arke - Door inspanningen van mevr. S. v. Gelder-Weiler komen de ‘Heilige Arke’ en de Bima van de sjoel in Elburg naar Winterswijk. Vanaf dat moment kunnen er weer diensten plaatsvinden, echter wel met slechts een gedecimeerde gemeente.

Rapport | versie van 15-11-2021 | p. 89/129

KADER Gelderland | Kansen (her)gebruik kerken

•

Oude joodse begraafplaats - Al in 1647 is er sprake van een Joodse begraafplaats aan de Spoorstraat, die toen nog Koostegge werd genoemd. De graftekens op de begraafplaats dateren uit de negentiende eeuw. Het oudste, thans nog aanwezige graf dateert uit 1817. In 1880 werd begraven binnen de bebouwde kom verboden en daarop werd de begraafplaats aan de Spoorstraat gesloten. De begraafplaats is in 1912 van een nieuwe, in beton uitgevoerde ommuring met smeedijzeren hekwerk voorzien. Zowel in het smeedijzeren hekwerk als in de betonnen pilasters is het Davidsstermotief verwerkt. De muur rond de begraafplaats is in 2010 hersteld. De begraafplaats is een rijksmonument. • De zwanen - Eens gezeten op het hek van de oude Joodse begraafplaats aan de Spoorstraat. De begraafplaats dateert van midden 1600. Na de oorlog was alles ernstig in verval geraakt. Op een dag waren de zwanen verdwenen. De weinig teruggekomen joden na de oorlog hadden andere prioriteiten. Zoals bijvoorbeeld de lange procedures met de gemeente Winterswijk om hun synagoge terug te krijgen. • 'Eeuwige trouw' - Toen de synagoge uiteindelijk weer terugkwam in Joodse handen moest het gebouw opnieuw ingericht worden. De inboedel was immers vernield in de oorlog. Niemand dacht aan de zwanen, die ooit gemaakt waren door de smid: Thomas de Wolf en als versiering op het hek werden aangebracht.

Weg waren ze en bij velen zelfs uit de herinnering. Gelukkig niet bij allen. De zwanen zij prachtig gerestaureerd door Joost Bosman uit Kotten. Zwanen staan symbool voor: “eeuwige trouw”. Beschrijving van het gebouw • Ensemble bestaande uit begraafplaats, woongebouw, schooltje, synagoge, badhuis, tuin. • Het gebouw was in slechte staat en wordt gerestaureerd. Status • Rijksmonument • Zeldzaam ensemble, met grote cultuurhistorische waarde. • Gebouw is niet meer in gebruik voor de wekelijkse vieringen, maar is nog niet ontwijd. • De Joodse gemeenschap van Winterswijk is heel klein geworden. • De synagoge ontvangt op regelmatige basis scholen uit NL en Duitsland die er kennis maken met de geschiedenis van de synagoge en de Joodse bevolking in Winterswijk. • Inmiddels is de synagoge overgedragen aan Stichting Cultuurbehoud Achterhoek.

Stap 2: Eisen Vanuit de kerkgemeente Er wordt overwogen om het gebouw een bijbestemming te geven. Vanuit de omgeving/de gemeente • Onbekend • Er is altijd nood aan kwalitatieve woningen en kleine multifunctionele ruimten van deze omvang.

Stap 3: Evaluatie en waardenstelling •

Waardevol object om evidente cultuurhistorische redenen.

Voor de analyse van de lagen, zie overzicht op volgende pagina.

Rapport | versie van 15-11-2021 | p. 90/129

KADER Gelderland | Kansen (her)gebruik kerken

Stap 4: Mogelijk nieuw gebruik Nevenbestemming • De synagoge is al nevenbestemd, als museum en als activiteitencentrum voor de Joodse geschiedenis en cultuur. Er zijn daartoe geen wijzigingen aan het gebouw aangebracht. Herbestemming • Het geheel lijkt lastig op te delen. • Begraafplaats, synagoge en badhuis: als getuige/leerhuis van de geschiedenis. • Schooltje kan vrijere bestemming krijgen als dat nodig is. • Woonhuis: als woonhuis, met een bewoner die al dan niet verbonden is met de oorsprong of bestemming van het ensemble, naar inzicht van de beheerders • Tijdelijke transformatie als ‘tussenoptie’: De synagoge is al nevenbestemd, als museum en als activiteitencentrum voor de Joodse geschiedenis en cultuur. Er zijn daartoe geen wijzigingen aan het gebouw aangebracht. Voorbeeld herbestemde kerk: Sint Nicolaaskerk te Amsterdam, museum Ons' Lieve Heer op Solder

https://thingstodoinamsterdam.com/nl/musea-amsterdam/museum-ons-lieve-heer-op-solder/

Stap 5: Conclusie • • • • •

Is een rijksmonument. Nevenbestemming mogelijk en al deels aan de gang, door museumfunctie. Er is een stichting die voor het monument zorgdraagt. Herbestemming niet aan de orde. Geraadpleegde bronnen:

Rapport | versie van 15-11-2021 | p. 91/129

KADER Gelderland | Kansen (her)gebruik kerken

Rapport | versie van 15-11-2021 | p. 92/129

KADER Gelderland | Kansen (her)gebruik kerken

Meddo, Johannes de Doper Stap 1: Bestaande toestand Beelden omgeving

Beschrijving omgeving • in het midden van het dorp, temidden andere gemeenschapsfuncties: basisschool, woonzorgcentrum, café met zalencentrum • centrumfuncties: hotel,… Beelden exterieur politiekantoor

Beelden interieur

Plattegronden en kaarten

Rapport | versie van 15-11-2021 | p. 93/129

KADER Gelderland | Kansen (her)gebruik kerken

Geschiedenis van het gebouw • Al vanaf 1635 hebben monniken van het Minoritenklooster in Bocholt de zielzorg langs de grens met Nederland op zich genomen. Daarvoor stichten zij kleine missieposten, waarvan de gelovigen van Meddo zich vooral richten op Zwillbrock. (1651) Er verrijst een vrij primitief onderkomen, gedekt met schadden (de afgestoken bovenste veenlaag). • Deze toestand van kerkbezoek in het diepste geheim duurt ongeveer 100 jaar. • Ondanks alle verzoekschriften moeten de rooms-katholieken nog wachten tot 1799. In dat jaar wordt een vergunning om een kerkje te bouwen, dat op 16 november 1799 wordt ingewijd. • In 1864 werd in Meddo een kerk gebouwd ten behoeve van de rooms katholieke gelovigen. • Het kerkbouw verandert het gezicht van Meddo in snel tempo. Hoewel er op het Beuksveld al een kleine woonkern is, spreekt men over de plaats als een “stuk heidegrond”. Zodra de bouw voltooid is, vestigt nog een aantal neringdoenden zich nabij de kerk. En dit betekent weer dat ook de rest van het oorspronkelijke gebied spoedig verandert in een echt kerkdorp. • Die goede onderlinge verstandhouding veranderde omstreeks 1920 tijdens de schoolstrijd. • Begin jaren 60 kreeg de inspraak van de parochianen meer gestalte door de oprichting van de parochieraad. In 1983 ging de R.K. school op in de Stichting Interconfessionele Basisschool.

Vanaf de jaren 60 zijn allerlei verenigingen ‘oecumenisch’ geworden. Sinds een groot aantal jaren vormt de buurtschap Meddo gelukkig weer een “gemeenschap”, waarbij respect voor elkaars levensovertuiging het onmisbare draagvlak is! Beschrijving gebouw • bestaat uit kerkgebouw, tuin, begraafplaats, pastorie • zaalkerk met eenvoudig zadeldak, westertoren • bouwtechnische conditie onbekend Status • gemeentelijk monument • nog in gebruik, geen informatie over huidige nevenbestemmingen

Stap 2: Eisen Vanuit de omgeving/gemeente • er is al een hoog voorzieningenniveau in gemeente en in de omgeving • kerk heeft een gunstige ligging om een centrumfunctie in het dorp op te nemen (bvb. als er slijtage is van een ander gebouw)

Stap 3: Evaluatie en waardenstelling • • • • • •

eenvoudig, bescheiden volume functionele, zakelijke binnenruimte grootte van het gebouw sluit goed aan op de grootte van het dorp idyllische inbedding op kavel, mooie tuin eromheen, interessant ensemble is deel van de campus van voorzieningen in het centrum van het dorp ankerpunt in de gemeente

Voor de analyse van de lagen, zie overzicht op volgende pagina.

Rapport | versie van 15-11-2021 | p. 94/129

KADER Gelderland | Kansen (her)gebruik kerken

Stap 4: Mogelijk nieuw gebruik Nevenbestemming • Eerder lastig om een kerkgemeente een grote plek te geven want er is slechts één ruimte dan één ruimte met elkaar delen • als kleine kerkruimte volstaat, voorkeur om intieme, sacrale ruimte te maken, ‘hofkapel’, dat kan door afsplitsen van het koor dmv hoge wand, indien mogelijk ook sterke akoestische isolatie Herbestemming • Gemeentelijk monument nog in gebruik. Er is al een hoog voorzieningenniveau in gemeente en in de omgeving. • Transformatie naar maatschappelijke functie: de kerk heeft een gunstige ligging om een centrumfunctie in het dorp op te nemen. Functies socio-cultureel en/of recreatief. • Transformatie naar nieuwe commerciële of woonfunctie: kan op termijn functies overnemen van de naastliggende voorzieningen wanneer die gebouwen verslijten. Tuin behouden, niet verkavelen en niet bebouwen; hoort bij de kerk. Woonfunctie ligt niet voor de hand. • Tijdelijke transformatie als ‘tussenoptie’: de kerk is nog in gebruik dus nevenbestemming hangt sterk af van het programma van de kerkgemeente. Als kleine kerkruimte volstaat dan kan de hofkapel worden omgevormd tot een intiem, sacrale ruimte. Dat kan door afsplitsen van het koor dmv hoge massieve wand, indien mogelijk ook sterke akoestische isolatie.

Voorbeeld herbestemde kerk: protestantse kerk te Groede, getransformeerd naar kerk, activiteiten, evenementen, exposities, concerten

https://grotekerkgroede.com/

Stap 5: Conclusie • • •

talrijke kansen vanuit gebouw en omgeving lijkt geen lastig of duur dossier te worden input vanuit dorpsplan dat in opstart is meenemen

Geraadpleegde bronnen:

Rapport | versie van 15-11-2021 | p. 95/129

KADER Gelderland | Kansen (her)gebruik kerken

•

Rapport | versie van 15-11-2021 | p. 96/129

KADER Gelderland | Kansen (her)gebruik kerken

Winterswijk, Balinkeskerk Stap 1: Bestaande toestand Beelden omgeving

Beschrijving omgeving • de kerk is gelegen aan rustige dorpsstraat in het centrum, nabij het oude raadhuis • omgeving van woningen en voorzieningen, zoals een basisschool en bankkantoren • parkeerruimte op het eigen kavel en aan de overzijde van de straat Beelden exterieur

Beelden interieur

Plattegrond

Rapport | versie van 15-11-2021 | p. 97/129

KADER Gelderland | Kansen (her)gebruik kerken

Geschiedenis van het gebouw • De Jeugdkerk is in 1930 gebouwd in opdracht van de Hervormde Gemeente Winterswijk, voor een bedrag van 17.000 gulden. Het landelijke fenomeen Jeugdkerk kwam binnen protestantse kringen in de eerste helft van de twintigste eeuw op en had vooral betrekking op de doelgroep van 12- tot 16-jarige jongens en meisjes. • Door de uitbreiding aan de oostzijde in 1952 is de oorspronkelijke entree verplaatst van de portalen tegen de zijkanten van het gebouw naar de uitbouw. In 1961 is aan de westzijde een tweede uitbouw gerealiseerd met een plat dak, met een eigen entree vanaf de Jeugdkerkstraat. Het interieur is in 1985 en later aangepast, waarbij o.a. het orgelbalkon is dichtgezet. Sindsdien heeft de kerk de naam "Balinkeskerk". De laatste kerkdienst vond plaats op 25 juni 2006. Sindsdien is het gebouw in gebruik als uitvaartcentrum. • GUV Uitvaartcentrum Winterswijk is in 2013 gekocht van de kerk. Daarvoor was het ook al jaren in gebruik en in 2005 compleet verbouwd tot een uitvaartcentrum met alle mogelijke faciliteiten. Er zijn voldoende parkeerplaatsen op eigen terrein. • In 2019 werd het pand gekocht door pinkstergemeente Life Winterswijk, die besloten om de naam ‘Balinkeskerk’ te houden.

Beschrijving gebouw • ensemble bestaande uit kerkgebouw, bijgebouw (vergaderzaal?), parkeerterrein • kerk: o eenvoudig gebouw met een kruivormige plattegrond en zadeldaken o bakstenen constructie • bijgebouwen o eenvoudige gebouwen, met zadeldaken o bakstenen constructie Status • In 2006 onttrokken aan de eredienst • in 2013 verkocht aan uitvaartbedrijf • in 2019 verkocht aan Protestantse kerkgemeente en nu opnieuw in gebruik als kerk. • pand met beperkte architecturale waarde.

Stap 2: Eisen vanuit de kerkgemeente • in gebruik als kerk • door omvang en voorzieningen eenvoudig in te zetten vanuit de omgeving/gemeente • in de nabijheid van de scholen • in het centrum

Stap 3: Evaluatie en waardenstelling Voor de analyse van de lagen, zie overzicht op volgende pagina.

Rapport | versie van 15-11-2021 | p. 98/129

KADER Gelderland | Kansen (her)gebruik kerken

Stap 4: Mogelijk nieuw gebruik Nevenbestemming • niet zinvol, wegens klein gebouw • eventueel kan het kavel opgedeeld worden, en kan het bijgebouw een andere gebruiker krijgen Herbestemming •

• • •

niet nodig, want in gebruik als kerk: In 2006 onttrokken aan de eredienst, in 2013 verkocht aan uitvaartbedrijf, in 2019 verkocht aan Protestantse kerkgemeente en nu opnieuw in gebruik als kerk. Bescheiden in omvang, beschikt over een parkeerplaats en heeft bijgebouwen. In het centrum en in de nabijheid van de scholen. Transformatie naar maatschappelijke functie: op dit moment in gebruik als kerk. eventueel sloop van gedeelten, wegens beperkte waarde, en als tuin toevoegen aan de school. Transformatie naar een nieuwe commerciële of woonfunctie: geschiedenis van dit kerkje toont dat het geen probleem is om er bestemmingen voor te vinden. Eventueel kantoorfunctie. Transformatie tot woningen is altijd een optie. Tijdelijke transformatie als ‘tussenoptie’: niet zinvol, wegens klein gebouw. Er is een basisschool aan de achterkant, die wellicht ook occasioneel grote ruimten nodig heeft.

Voorbeeld getransformeerde kerk: Geuzenkerk te Brielle, getransformeerd naar woningen

•

https://www.herbestemming.nu/projecten/geuzenkerk-brielle

Stap 5: Conclusie • • •

Geschiedenis van dit kerkje toont dat het geen probleem is om er bestemmingen voor te vinden. Het is centraal gelegen, bescheiden in omvang, beschikt over een parkeerplaats en heeft uitgebreide bijgebouwen Bovendien is er een basisschool aan de achterkant, die wellicht ook occasioneel grote ruimten nodig heeft.

Geraadpleegde bronnen: https://www.reliwiki.nl/index.php/Winterswijk,_Jeugdkerkstraat_12_-_Balinkeskerk_(1930_-_2006)

Rapport | versie van 15-11-2021 | p. 99/129

KADER Gelderland | Kansen (her)gebruik kerken

•

Rapport | versie van 15-11-2021 | p. 100/129