Kerkenvisie kansenkaart

KADER Gelderland | Kansen (her)gebruik kerken

Kansenkaart Kerken Aalten - Oost Gelre – Winterswijk

Projectteam: Hilde Remøy, Herman Vande Putte, Lizanne Espinal Projectleider KaDEr: Hielkje Zijlstra

Rapport | versie van 15-11-2021 | p. 1/129

KADER Gelderland | Kansen (her)gebruik kerken

Inleiding................................................................................................................................................... 3 Context: betrokken partijen, wet en regelgeving ............................................................................... 4 Methodiek ............................................................................................................................................... 7 Bronnen............................................................................................................................................. 11 Analyse kerken Aalten, Oost Gelre, Winterswijk .................................................................................. 12 Kerken Aalten........................................................................................................................................ 12 Aalten, R.K. Helenakerk .................................................................................................................... 12 Aalten, R.K. St. Georgiuskerk ............................................................................................................ 17 Aalten, Goede Herderkerk ................................................................................................................

23 Aalten, De Meiberg ........................................................................................................................... 29 Aalten, Heurnse kerk......................................................................................................................... 33 Kerken Oost Gelre ................................................................................................................................. 38 Overzicht kerken Oost Gelre ............................................................................................................. 38 Oost Gelre, Sint Agathakerk .............................................................................................................. 38 Oost Gelre, R.K. Nieuwe Calixtusbasiliek en pastorie ....................................................................... 45 Oost Gelre, Onze Lieve Vrouw Van Lourdeskerk Mariënvelde ......................................................... 51 Oost Gelre, Sint Bonifaciuskerk ........................................................................................................ 57 Oost Gelre, Antonius van Paduakerk ................................................................................................ 63 Kerken Winterswijk ...............................................................................................................................

69 Winterswijk, St. Jacobuskerk ............................................................................................................ 69 Winterswijk, Jacobskerk.................................................................................................................... 77 Winterswijk, Doopsgezinde kerk ...................................................................................................... 82 Winterswijk, Synagoge ...................................................................................................................... 87 Meddo, Johannes de Doper .............................................................................................................. 93 Winterswijk, Balinkeskerk ................................................................................................................. 97 Winterswijk, De Ontmoeting .......................................................................................................... 101 Winterswijk, Zonnebrinkkerk .......................................................................................................... 105 Winterswijk, Immanuelkerk ............................................................................................................

109 Winterswijk, Koninkrijkszaal ........................................................................................................... 113 Conclusie ............................................................................................................................................. 117 Bijlage 1 – De lagen van een kerkgebouw .......................................................................................... 120 Fysieke lagen: vast en veranderend................................................................................................ 120 Lagen op basis van functie .............................................................................................................. 120 Lagen op basis van het gebouw ...................................................................................................... 123 Bijlage 2 – Ruimtelijke vormen van historische kerkgebouwen ......................................................... 125

Rapport | versie van 15-11-2021 | p. 2/129

KADER Gelderland | Kansen (her)gebruik kerken

Inleiding De kerk is altijd een markant gebouw geweest in steden en dorpen, bijna altijd op een centrale locatie in het centrum. De kerk is of was het middelpunt van de samenleving waar mensen samen komen om te bidden, om te vieren, om te gedenken en om te rouwen. De kerk roept door zijn functie als godshuis respect op en heeft een dominante aanwezigheid in het profiel van een stad of dorp door de vaak typerende architectuur en de grootte van het gebouw. De kerktoren met zijn torenkruis of haantje is van verre zichtbaar en een herkenningspunt voor velen. Veel kerken zijn door het rijk, de provincie of de gemeente aangewezen als monument. Volgens de Rijksdienst van Cultureel Erfgoed (RCE, 2011) zijn monumenten “boodschappers uit ons verleden - oude gebouwen met een verhaal. Zij maken deel uit van onze geschiedenis en bepalen mede de identiteit van een dorp of een stad.” Kerken creëren identiteit doordat ze een verhaal vertellen over de religieuze geschiedenis van de plaats en zijn voor velen een teken van levensopvatting, cultuur en opvoeding. Vanuit bouwhistorisch oogpunt zijn kerken gebouwd voor 1850 voornamelijk van historische waarde, zij zijn een belangrijke bron van informatie door bijvoorbeeld historische gelaagdheid en materiaalgebruik (Roeterdink, Jong, Tillema, Wierenga, & van Geel, 2008 & Rijksdienst voor het Cultureel erfgoed, 2011).

De Rijksdienst voor cultureel erfgoed wil het behoud en de duurzame ontwikkeling van monumenten stimuleren, hierbij focussen zij niet alleen op restauratie maar ook op het herbestemmen naar nieuwe functies. Zij duiden monumentale waarde van gebouwen aan, onderverdeeld in vijf hoofdwaarden (RCE, 2011): • cultuurhistorische waarde; • architectuur- en kunsthistorische waarde; • situationele- en ensemblewaarde; • gaafheid en herkenbaarheid; • zeldzaamheid Sommige onderzoekers beargumenteren dat naast deze vijf waarden er ook gefocust moet worden op de sociale waarde van kerken binnen een samenleving en niet alleen op de “stenen”. 80% van de Europese samenleving ziet kerken als onderdeel van de identiteit en als cultureel erfgoed en pleit voor het behoud ervan, maar er is een grote leegloop van kerken te zien. In 2008 waren er nog 8323 kerken in Nederland in gebruik. Dit aantal loopt echter snel terug, tussen 2008 en 2018 zijn er 1340 kerken buiten gebruik geraakt en verwacht wordt dat de komende tien jaar dit aantal met twee per week zal groeien. Dit zullen zo een 600 tot 700 protestantse kerken zijn en 400 tot 500 katholieke kerken. Dit betekent dat 80% van de kerken in Nederland de komende tien jaar leeg komt te staan (RCE, 2011, NOS 2018). De urgentie van dit probleem is daarom groot.

De oorzaak van de leegstand is met name dat steeds minder mensen gelovig zijn, meer dan de helft (56%) van de Nederlandse bevolking ziet zichzelf als niet gelovig. Slechts 18% van alle Nederlanders gaat nog naar de kerk, dit is inclusief bijvoorbeeld een toeristisch bezoek. Door het steeds kleiner wordende aantal kerkgangers zijn veel kerken genoodzaakt om kerkelijke gemeenten en parochies samen te voegen, waardoor een deel leeg komt. Kerksluiting gaat met veel emotionele gevoelens en onmacht gepaard. Een lange zoektocht naar een nieuwe eigenaar en/ of bestemming is vaak het geval. Emoties van niet alleen kerkgangers maar ook buurtbewoners lopen vaak hoog op als een kerk gesloopt dreigt te worden. Het herbestemmen van een kerk naar een nieuwe functie is daarom vaak een betere oplossing dan het slopen (RCE, 2011). Niet elke nieuwe functie wordt echter gewaardeerd door iedereen, wat deze herbestemmingsopgave extra moeilijk maakt. 63% van de kerkelijke gemeenten stelt eisen aan de bestemming en/of gebruikseisen van een kerk na het verlies van godsdienstige functie (Enquête, 2011). Tevens stelt een nieuwe functie nieuwe eisen aan bijvoorbeeld duurzaamheid en gebruikscomfort. Door de grote omvang van een kerk en het vaak achterstallige onderhoud door jaren van gebrek aan geld kan herbestemming een ingrijpende en kostbare zaak zijn.

Rapport | versie van 15-11-2021 | p. 3/129

KADER Gelderland | Kansen (her)gebruik kerken

Veel kerkgemeenschappen worden samengevoegd waardoor kerken leeg komen te staan. Meestal zijn het de kerk- en parochiebesturen die in eerste instantie bepalen welke kerk zij willen behouden en welke afstoten. Bij deze keuze spelen vele afwegingen een rol, bijvoorbeeld de locatie, de grootte, de onderhoudskosten, de parkeergelegenheid en de monumentale status van de kerk (RCE, 2011). Na de keuze voor een kerk komt het volgende vraagstuk, wat moet er gebeuren met de leegstaande kerken?

Aanleiding en doel De TU Delft werkt in opdracht voor de Provincie Gelderland aan het project KaDEr: Karakteristiek Duurzaam Erfgoed Gelderland. Het doel voor het deelproject is om bij te dragen aan een duurzame instandhouding van kerken, waarbij de rol van de provincie centraal staat. Het gaat nadrukkelijk niet alleen om het conserveren van huidige gebouwen en hun gebruik, maar om het verkennen van vele strategieën zoals onderhoud, renovatie, nevenbestemming, herbestemming, transitie of sloop die gezamenlijk kunnen leiden tot een duurzaam kerkenbestand. Onderzoek van de kerkgebouwen, hun geschiedenis, de betekenis voor gebruikers en omgeving, wordt gekoppeld aan toekomstige mogelijkheden. De Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW) stelt middelen beschikbaar voor het opstellen van kerkenvisies, met als primair doel het behoud van (rijks)monumentale kerkgebouwen. Om dat doel te bereiken is het noodzakelijk om álle kerkgebouwen in samenhang te bezien: van alle tijden, van alle geloven, monumentaal en niet-monumentaal (OCW, 2019). De drie gemeenten Winterswijk, Aalten en Oost Gelre hebben besloten om gezamenlijk een kerkenvisie op te stellen, waar de TU Delft, Coup Groep en MAB bijdragen aan leveren.

Door de doelstellingen van de 3 gemeenten te koppelen aan het onderzoek van de TU Delft voor de provincie, is als gezamenlijke doelstelling opgesteld het ontwikkelen van een kansenkaart voor kerken met als doel (1) het toekomstig gebruik als kerk vast te stellen en (2) kansen aan te dragen voor nieuw gebruik, als nevenfunctie van het gebruik als kerk of als volledige herbestemming. Bestaande onderzoeksmethodieken worden hiervoor aangepast voor het specifieke vraagstuk herbestemming van kerken, en toegepast op de 3 gemeenten.

Context: betrokken partijen, wet en regelgeving Betrokken partijen Kerkbesturen (de eigenaren) zijn allereerst verantwoordelijk voor wat er gaat gebeuren met een leegstaande kerk. Wanneer er gekozen wordt voor uit gebruik laten gaan en eventueel verkoop en/of herbestemming, komen hier nog veel meer partijen bij kijken. De partijen kunnen verdeeld worden in drie categorieën. De eerste categorie zijn partijen, zoals het kerkbestuur of de nieuwe eigenaar, die betrokken blijven bij de kerk. De tweede categorie zijn de uitvoerende partijen die uitsluitend bij de verbouw betrokken zijn, zoals financiële, bouwkundige en architectonische adviseurs. De derde categorie zijn partijen die een meer adviserende en ondersteunende rol hebben, zoals de RCE. Wanneer er gekozen wordt voor herbestemming dient het kerkbestuur dit te doen met inachtneming van de architectonische en historische waarden van het gebouw. Zij zijn echter afhankelijk van andere partijen, zoals de lokale bestuurlijke overheden, en provinciaal- en rijksbestuurlijke overheden (Roeterink, et al. 2008). De gemeente heeft vaak het netwerk en de wettelijke middelen die nodig zijn voor het opstarten van een herbestemming van een kerk. Een andere belangrijke partij zijn de omwonenden. Zij kunnen het proces ondersteunen en daarmee versnellen of juist ertegen ingaan en daarmee vertragen (Van der Staak, 2013).

Gemeentes zijn vaak pas laat op de hoogte van een kerksluiting, waardoor alternatieve bestemmingen moeilijker worden gevonden. Een bestemmingsplan van de gemeente kan nieuwe functies in een kerkgebouw tegenhouden of vertragen. Met de kerkenvisie kan de gemeente anticiperen op (toekomstige) leegstaande kerken. De keuze tussen sloop en behoud kan op een

Rapport | versie van 15-11-2021 | p. 4/129

KADER Gelderland | Kansen (her)gebruik kerken

integrale manier benaderd worden en de overweging tot een nieuwe functie kan in acht genomen worden. Dit maakt het tevens mogelijk om herbestemming van kerken naar een breder perspectief te trekken door deze te koppelen aan de herontwikkeling van de directe omgeving of wijk. De parochie en/of het overkoepelende kerk- genootschap spelen bij de keuze tussen sloop en herbestemming ook een belangrijke rol. Kerkgenootschappen hebben steeds vaker zelf een beleid opgesteld over toekomstige mogelijkheden voor leegkomende kerken. Hierbij is een verschil in aanpak te zien tussen de rooms-katholieke kerk en de protestantse kerk. Voor afstoot van een kerk wordt contact opgenomen met verschillende partijen, zoals de gemeente, makelaars, andere kerkelijke gemeenten en organisaties, bemiddelaars, adviseurs, aannemers, beleggers en partijen die gericht zijn op de herbestemming van kerken zoals de bestaande stichtingen Oude kerken, het KKG, etc. Bij de afstoot van kerkgebouwen wordt het gros van de kerken verkocht aan projectontwikkelaars en particulieren, of aan een andere religieuze gemeenschap.

Relevante wet- en regelgeving De meest belangrijke wet die van toepassing is op het herbestemmen van kerken is de Wet algemene bepaling omgevingsrecht, de Wabo. Deze wet bepaalt dat er voor het aanpassen van beschermende monumenten een omgevingsvergunning nodig is. De Wabo is sinds 2010 een integrale wet, deze wet omvat de toestemming voor de bouw, renovatie, veroorzaakte milieu overlast zoals geluid, stank of luchtverontreiniging en andere activiteiten. Vanaf 2021 wordt alle ruimtelijke en milieuwetgeving opgenomen in de Omgevingswet. Het doel van de Wabo is om te voorkomen dat er een conflict ontstaat met de voorschriften betreffende stedelijke ontwikkeling, technische veiligheid, esthetiek (tot een bepaalde hoogte), gezondheid en milieu (Hobma en de Jong, 2016). Kleine ingrepen zijn vergunningsvrij, maar meestal is vergunning verplicht. Dit is afhankelijk van de intensiteit van de ingreep die plaats zal vinden. Artikel 2.1, lid 1, aanhef van de Wabo beschrijft dat er een vergunning nodig is voor “het slopen, verstoren, verplaatsen of in enig opzicht wijzigen van een rijksmonument of het herstellen, gebruiken of laten gebruiken van een rijksmonument op een wijze waardoor het wordt ontsierd of in gevaar gebracht”.

De erfgoedmonitor (2017) van de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed laat zien dat na woonhuizen, de gemeenten de meeste vergunningsaanvragen voor de verandering van kerken hebben ontvangen. Dit toont aan hoe groot het belang van de transformatie van kerken is. In het kader van de omgevingsvergunning wordt de verbouw of herbestemming van een kerk getoetst aan onder andere het bestemmingsplan bij de gemeente. Mocht het terrein waar de kerk op staat een archeologisch rijksmonument zijn, dan is de minister van OCW (geadviseerd door de Rijksdienst van Cultureel erfgoed) de vergunningsverlener voor de archeologische monumentenvergunning. Als dit het geval is, is archeologisch onderzoek vaak verplicht (RCE, 2011). De structuurvisie is een strategisch beleidsdocument van de gemeente dat nieuwe ontwikkelingen beoordeelt en een basis vormt voor latere bestemmingsplannen. De structuurvisie is onderdeel van de Wet ruimtelijke ordening. Het opstellen van een integrale ontwikkelvisie voor een gebied is een belangrijk onderdeel van de structuurvisie. Dit wordt gedaan door een inventariserend onderzoek en vooroverleg met de betrokken partijen te voeren. De kerkenvisie kan formeel vastgesteld worden in deze structuurvisie. De structuurvisie heeft altijd een uitvoeringsprogramma over hoe een gemeente denkt haar doelen te behalen.

Een extra instrument naast het beleidsdocument over redelijke eisen van welstand is het beeldkwaliteitsplan. Dit plan biedt uitspraken over het gewenste stedelijke en architecturale vorm en structuur van een deel van een stad of dorp, met een focus op openbare ruimte. Hierin kan het behoud en versterking van cultuurhistorische kwaliteit gewaarborgd worden (RCE, 2011, Hobma & De Jong, 2016). Het bestemmingsplan is vanuit juridisch oogpunt het meest belangrijke ruimtelijke plan. Omgevingsaanvragen worden getoetst op overeenstemming met het bestemmingsplan, en wanneer nodig, is onteigening op basis van het bestemmingsplan mogelijk. Het bestemmingsplan bepaalt wat

Rapport | versie van 15-11-2021 | p. 5/129

KADER Gelderland | Kansen (her)gebruik kerken

waar en onder welke voorwaarden gebouwd kan worden. Het bestemmingsplan bevat regels over de functie van gebouwen, gebouwtype, percentage sociale woningen, gebouwhoogte, dakvormen, gebouwmassa’s, zichtlijnen, toegestaan gebruik en dichtheden. De eigenaar van een kerk is daarom gebonden aan de gemeentelijke regels van het bestemmingsplan. De gemeente kan hiermee een goede bescherming van de kerk en omgeving bieden en ruimte voor nieuwe functies en eventueel financiële ondersteuning bieden. Kerken hebben vanuit het bestemmingsplan meestal functies als “maatschappelijke doeleinden”. Nevenfuncties als kantoor of sociaal-maatschappelijke voorzieningen kunnen ook worden toegestaan in een bestemmingsplan. Een functiewijziging van een kerk kan dus niet zomaar plaats vinden, maar moet opgenomen worden in het bestemmingsplan en er moet nagegaan worden of de functie past bij de cultuurhistorische waarden. Een functiewijziging kan, behalve via een nieuw bestemmingsplan, ook plaats vinden via de verlening van een omgevingsvergunning voor afwijking van het bestemmingsplan. Hiervoor is vereist dat de afwijking van het bestemmingsplan niet in conflict komt met een goede ruimtelijke ordening en moet een goede ruimtelijke onderbouwing hebben. Hiervoor is, net als bij een nieuw bestemmingsplan, allerlei onderzoek nodig.

The maximale duur van de procedure van bestemmingsplanwijziging is 26 weken (RCE, 2011, Hobma & De Jong, 2016). Een omgevingsvergunning voor afwijking van het bestemmingsplan duurt even lang. De functiewijziging van een beschermd monument (kerk) kan zo ingrijpend zijn, dat die aan verlening van een omgevingsvergunning voor de monumentenactiviteit in de weg staat. In dat geval kan worden overwogen om de minister van OCW te verzoeken om het gebouw te schrappen uit het rijksmonumentenregister. Het toekomstig gebruik van kerkgebouwen die hun functie verloren hebben bevraagt onze omgang met overtollig vastgoed in het algemeen. Moet al het vastgoed op elk moment van zijn levensduur nuttig zijn voor zijn gebruiker? Lukt het gebruikers (en bij uitbreiding de samenleving) om vastgoed een tijdlang buiten gebruik te stellen en daarvan de lasten te dragen omdat dit vastgoed later misschien een herbestemming zal krijgen die vandaag nog niet zichtbaar is? Wat is er mis met het aanhouden van een voorraad gebouwen voor later gebruik? Kerkgebouwen – alle gebouwen – zijn kostbare constellaties van middelen die steeds schaarser worden. Ze zijn daarenboven dragers van historische betekenissen. Herbestemming van die gebouwen heeft te lijden onder een nuttigheidsdenken en een denken op korte termijn.

Het kost hedendaagse beslissers moeite om zich in te voegen in de historische rij van beslissingen die over kerkgebouwen genomen zijn. De vraag naar herbestemming is momenteel groter dan ooit tevoren. Dat kan aanzetten tot versnelde actie of juist tot temporiseren om fouten te voorkomen.

Sturingsmiddelen De verschillende lagen van de overheid ontwikkelden in samenwerking met marktpartijen in de jaren 2010-2015 verschillende sturingsmiddelen om de leegstand van kantoren aan te pakken. Sturingsmiddelen zijn onder andere een soepeler bouwbesluit voor transformatieprojecten, flexibiliteit in bestemmingsplannen, opstellen van proactieve structuurvisies, gebiedsgerichte aanpak, financiële incentives richting de markt in de vorm van subsidies en belastingkortingen, etc. Ook zijn pilotprojecten door verschillende gemeenten ondersteund, die geleid hebben tot meer kennis over de procedures voor herbestemming. Aanpassen en flexibiliseren van bestemmingsplannen en soepel omgaan met bouwbesluit zijn sturingsmiddelen die vaak succesvol zijn ingezet. In commerciële ontwikkelingen is de ervaring dat er weinig subsidies worden ingezet, terwijl voor erfgoed en maatschappelijk vastgoed wél gebruikt wordt gemaakt van subsidies in verscheidene vormen. Een specifiek sturingsmiddel dat succesvol is geweest voor de kantorenleegstandsaanpak in de grote steden, is het inzetten van een kantorenloods. De kantorenloods is een persoon met een groep ambtenaren om zich heen, die bemiddeld tussen eigenaren van leegstaande gebouwen en

Rapport | versie van 15-11-2021 | p. 6/129

KADER Gelderland | Kansen (her)gebruik kerken

initiatiefnemers. Voor kerken zou dit een interessant middel zijn om in te zetten op provinciaal niveau, om te bemiddelen tussen eigenaren en mogelijke initiatiefnemers.

Vraagstelling Voor het opstellen van een kansenkaart voor kerken is het eerst zaak om vragen te stellen, om achter te komen wat de huidige staat van de kerk is, wat de opties zijn voor het gebouw, of het door kan gaan als kerk of herbestemd dient te worden. De overkoepelende vragen die gesteld worden zijn • Kan deze kerk doorgaan als kerk? • Als niet, welke functies zijn denkbaar en welke niet? • Is er een lokale vraag naar ruimte? • Wat is de belangrijkste waarde van de kerk? • Wat moet blijven? • Wat mag fysiek aangepast worden? Om antwoord te geven op de vragen wordt een studie uitgevoerd naar de kansen voor voortgezet gebruik en hergebruik van de kerken. De methode en aanpak is ontwikkeld in eerdere studies naar vastgoed, leegstand en transformatie (Geraedts en van der Voordt 2007; Wilkinson, Remøy en Langston, 2014; Zijlstra, 2007; Hendriks, 2014), maar aangepast voor de studie van de kerken in Aalten, Oost Gelre en Winterswijk. Dat het om kerken gaat, betekent dat de kerkgebouwen anders beschouwd dienen te worden dan andere typen vastgoed of erfgoed. Het gaat om gebouwen met veel betekenis, historische, emotionele, en maatschappelijke waarde, en deze waarden zijn in veel gevallen nog belangrijker dan de waarden die aan het fysieke gebouw gekoppeld zijn.

De waarden worden gekoppeld aan de verschillende fysieke en functionele lagen in het gebouw, alsmede de lagen van betekenis, en beslissen welke lagen vastgezet worden, welke veranderbaar worden en welke worden toegevoegd.

Methodiek Bestaande instrumenten en methodieken In de loop der jaren zijn door adviesbureaus en onderzoeksinstellingen verschillende instrumenten en methodieken ontwikkeld om transformatie van leegstaand vastgoed en erfgoed naar nieuwe functies in kaart te brengen, van “quick and dirty” tot meer gedegen en gedetailleerd, integraal of met een focus op technische, functionele of financiële aspecten. Een aantal van deze instrumenten is als input gebruikt voor deze studie: • Transformatiepotentiemeter, een stappenplan plus checklist van locatie- en gebouwkenmerken en organisatorische aspecten die de kans op een succesvolle transformatie van kantoor naar woningen bevorderen of belemmeren; • Herbestemmingswijzer, die onder meer bruikbaar is voor het bepalen van de functie of een combinatie van functies na transformatie; • ABT quick scan, die vooral de technische haalbaarheid in kaart brengt; • ABCD (in time) onderzoeksmethode, analyse van bouwwerken van context tot detail in de tijd; • ABC scan, voor inzicht in de verwachte verkoopopbrengst van leegkomende rijksgebouwen, en reële opties voor nieuw gebruik, dan wel afstoot of herbestemming; • Kader en generieke ruimte, een aanpak voor het analyseren van een gebouw om de verschillende lagen te bepalen en vervolgens vaststellen welke laag leidend is en werkt als kader; • Mag dit weg – methodiek voor herbestemming, handvaten voor

architecten, ontwikkelaars, initiatiefnemers en anderen die geïnteresseerd zijn in het herbestemmen van bestaand vastgoed en erfgoed. Transformatiepotentiemeter (Geraedts, van der Voordt en Remøy, 2018) is in 2002 ontwikkeld door Geraedts en Van Der Voordt en wordt continu doorontwikkeld, en richt zich op het in kaart brengen en beoordelen van de transformatiepotentie van kantoren naar woningen. De transformatiepotentiemeter geeft inzicht in de locatie van leegstaande kantoren, inzicht in welke

Rapport | versie van 15-11-2021 | p. 7/129

KADER Gelderland | Kansen (her)gebruik kerken

gebouwen in aanmerking komen voor transformatie, een globaal oordeel over de transformatiepotentie van de bestudeerde gebouwen. De tool is opgebouwd uit 5 stappen (1) inventarisatie van de voorraad; (2) quick scan markt, locatie en gebouw met veto criteria; (3) kwalitatieve haalbaarheidsscan van markt-, locatie- en gebouwcriteria; (4) bepaling van de transformatiekansen; (5) financiële haalbaarheidsscan. Als eventueel zesde stap kan een risicochecklist ingezet worden. De herbestemmingswijzer is in 2004 ontwikkeld door Hek, en richt zich op het bepalen van een nieuwe functie voor een leegstaand (kantoor)gebouw. Naast monofunctionele transformatie, is het tevens mogelijk multifunctionele oplossingen te onderzoeken. De herbestemmingswijzer resulteert in een opzet voor een mogelijk programma voor transformatie van een leegstaand gebouw. In vier stappen worden eerst functies geselecteerd, in stap 2 worden mogelijke functiecombinaties geëvalueerd, in stap 3 wordt een indeling ontworpen, en als laatst wordt in stap 4 de haalbaarheid bepaald. De ABT-Quickscan richt zich op het adviseren bij de afweging tussen hergebruik en sloop. Hierbij wordt gekeken naar mogelijke nieuwe functies en bijhorende kosten. De ABT-Quickscan kenmerkt zich door de integrale benadering, zodat elk herbestemmingsvraagstuk kan worden aangepakt.

Met de quickscan kan een afweging gemaakt worden tussen hergebruik en sloop. De ABCD (in time) onderzoeksmethode is in 2009 ontwikkeld door Zijlstra, en richt zich op het analyseren van een gebouw van context tot detail in relatie tot de veranderingen in de tijd. Hierbij wordt de waarde van een gebouw subjectief beoordeeld aan de hand van een variëteit aan factoren. ABCD (in time) geeft een gedetailleerd overzicht van de kwaliteiten van het gebouw gedurende drie perioden: ontstaan, bestaan en ver(der)gaan. Voor zowel de context als het gebouw worden analyses gedaan naar de opdracht, locatie, architect, typologie, ontwerpproces, en per fase naar ruimten, structuur, materialen en voorzieningen. De ABC – scan, ontwikkeld door de RVOB en de Rgd, brengt als eerste stap de essentiële gegevens van het rijksvastgoed van beide organisaties samen. Dat betreft gegevens van het object / terrein en de financiële en administratieve gegevens. De scan bestaat uit een analyse van drie hoofdonderdelen; leegstandskosten, potentiële financiële waarde en waardecreatie, identificeren van de mogelijkheden en beperkingen die samenhangen met zorgvuldige omgang met het vastgoed. Een ABC-scan onderbouwt besluitvorming over het verdere proces van afstoot en herontwikkeling en brengt op een kernachtige manier alle essentiële informatie daarvoor samen.

Daarnaast kan een scan gebruikt worden voor monitoring van het proces en de voortgang daarvan. Kader en generieke ruimte, ontwikkeld door Leupen in 2002 is een aanpak voor het analyseren van een gebouw om de verschillende lagen te bepalen en vervolgens vaststellen welke laag leidend is en werkt als kader. Als resultaat van de analyse wordt duidelijk welke lagen (onderdelen) van het gebouw van belang zijn en ordenend zijn voor de rest van het gebouw. Mag dit weg – methodiek voor herbestemming van Vandenbroucke (2020) presenteert een methodiek voor architecten en initiatiefnemers voor herbestemming van erfgoed, waarmee een gebouw geanalyseerd kan worden, een bouwhistorisch quickscan en meer gedegen bouwhistorisch onderzoek gedaan kan worden, en nieuw programma kan worden afgestemd en onderbouwd. Hiermee heeft de architect/initiatiefnemer een houvast voor het herbestemmen van erfgoed.

Methodiek voor analyse kerken Om de specifieke vraagstukken voor kerken te analyseren is de bestaande methodiek aangepast en doorontwikkeld.

Rapport | versie van 15-11-2021 | p. 8/129

KADER Gelderland | Kansen (her)gebruik kerken

Stap 1: ‘bestaande toestand’ • Het kerkgebouw en omgeving (fysieke lagen) worden beschreven, alle gegevens van het fysieke gebouw en locatie wordt verzameld. Een bouwhistorische analyse wordt opgesteld. • De huidige functie van de kerk wordt onderzocht, inclusief nevenfuncties. • Als toegankelijk wordt inzicht verschaft in financiële gegevens over de kerk, zoals exploitatiekosten en opbrengsten (inclusief subsidies), staat van onderhoud etc. • De stakeholders worden in kaart gebracht, eigenaar, gebruikers, erfgoedorganisaties, burgerlijk gemeente Stap 2: ‘eisen’, wensen van de betrokken stakeholders en mogelijke initiatieven • Veranderend gebruik, mogelijke nieuwe trends in gebruik • Minder gebruik, meervoudig gebruik als optie • Kerk wordt eventueel onttrokken van de dienst • Mogelijk nieuw gebruik en transformatie van het gebouw Stap 3: ‘evaluatie en waardenstelling’ • Voor de evaluatie van de mogelijkheden voor herbestemming van de kerkgebouwen worden vier groepen van eigenschappen beschouwd. Elk van de eigenschappen is daar in detail uiteengezet.

Deze vier groepen en hun circa 30 deelaspecten zijn: • de functie van het gebouw voor het individu: sacrale plek, meditatie, alleen-zijn, esthetische ervaring, leerhuis, rituelen, begraven, belijdenis, refuge, persoonlijke problemen • de functie van het gebouw voor de gemeenschap: schuilplaats, groepsvorming, vrijheid van expressie, collectief bezit van de leden, manifestatie ten aanzien van anderen, referentiepunt in de tijd, collectieve esthetische beleving, leerhuis, sociale actie, weerzin, weerstand, multifunctionaliteit • de rol van het gebouw in de omgeving: deel architecturaal ensemble, stedenbouwkundig geheel, centraliteit; herkenningspunt in de omgeving • de kenmerken van het gebouw zelf: draagconstructie, huid, enscenering, ontsluiting, dienende elementen, ruimtelijke compositie, volumetrische compositie • Wat wordt geëvalueerd zijn de eigenschappen van het huidige kerkgebouw (de lagen). Het gaat dus niet om eigenschappen van de huidige gebruiker of omgeving. De evaluatie van de lagen gebeurt op een schaal met 5 waarden: kader-belangrijk-onbeslist-onbelangrijk-vrij (zie figuur hieronder). Er zijn ook 2 aanvullende waarden: de status van een laag is onduidelijk wanneer er onvoldoende informatie is om de laag te evalueren; het kan ook zijn dat een bepaalde laag niet voorkomt in het gebouw.

De lagen die in de analyse groen gekleurd worden, zijn de lagen die belangrijk zijn voor het bepalen van de toekomst van het gebouw.

Rapport | versie van 15-11-2021 | p. 9/129

KADER Gelderland | Kansen (her)gebruik kerken

Stap 4: ‘Mogelijk nieuw gebruik’ Na de evaluatie en waardestelling kan de verschillende alternatieven voor nieuw gebruik worden geëvalueerd. • Als eerste behoud van de religieuze functie, dan wel aangevuld met een nevenfunctie als nodig om financieel het kerkgebouw te kunnen exploiteren. Verduurzaming zal vaak nodig zijn in dit geval. Voor een aantal kerken is al een energiescan gemaakt en weet men waar men aan toe is, voor kerken waarvoor nog geen energiescan gemaakt is, zal dit de eerstvolgende stap zijn. • Optie 2 is transformatie met behoud van de maatschappelijke functie van de kerk, waarbij de kerk als middelpunt van een dorp gehandhaafd blijft. • Optie 3 is transformatie naar een nieuwe commerciële of woonfunctie. Hierbij wordt het kerkgebouw of delen ervan geprivatiseerd, maar blijft het gebouw wel behouden. Voor zowel optie 2 als optie 3 is een tijdelijke transformatie een ‘tussenoptie’, waar gelet moet worden op de omkeerbaarheid van het besluit. • Een laatste optie is sloop. Bij sloop gaat het gebouw voor altijd verloren. Deze optie zal niet snel gekozen worden, en zal wellicht ook pas volgen na een tijd van leegstand en verkenning van andere mogelijkheden.

• Dit rapport presenteert een aantal getransformeerde kerken, die als inspiratie kunnen dienen voor kerken waarvan duidelijk is dat een transformatie naar een maatschappelijke of commerciële functie tot de mogelijkheden hoort, zie hoofdstuk ‘voorbeelden getransformeerde kerken’. Stap 5: ‘conclusie’ Dit onderzoek heeft als doel om de verschillende opties voor een kerkgebouw te definiëren, waarmee de stakeholders uiteindelijk een keuze kunnen maken. Als een of meerdere opties mogelijk worden geacht, biedt dit document handvaten voor een afweging door de eigenaar en andere stakeholders, waarmee zowel de huidige als de toekomstige waarde van het gebouw en gebruik vergeleken kan worden.

Rapport | versie van 15-11-2021 | p. 10/129

KADER Gelderland | Kansen (her)gebruik kerken

Gebruik – opties – kansen In de kerkenvisie worden de kerken in een gemeente beschouwd en geëvalueerd om het huidige en toekomstige gebruik van de kerken vast te stellen, om opties te bespreken voor kerkgebouwen die hun huidige gebruik zullen verliezen, en op basis van de conclusie; functie (gedeeltelijk) behouden of volledig transformeren, nieuwe kansen aandragen voor transformatie van de kerken.

Analysekader kerken (gebaseerd op: Wilkinson, Remøy en Langston, 2014, Geraedts, van der Voordt en Remøy, 2018). Als eerste wordt het huidige gebouw en gebruik geanalyseerd. In stap twee worden de noden; de wensen en eisen, van de eigenaar en andere stakeholders geanalyseerd, in stap 3 wordt een dieptestudie gedaan van de waarden, gebouw en gebruik, voordat in stap 4 verschillende alternatieven voor hergebruik met elkaar worden uiteengezet. Uiteindelijk wordt in stap 5 door de eigenaar en stakeholders een of meerdere alternatieven gekozen die uitgewerkt kunnen worden met een bijhorende haalbaarheidsanalyse, rekening houdend met de verschillende besluitvormingsfactoren.

Bronnen De analyse maakt vooral gebruik van informatie die via het publieke internet is opgezocht. Van sommige kerken is de omgeving ter plekke verkend; van geen enkele kerk is het interieur bezocht. De onderzoekers hadden geen contact met de kerkgemeenten en ook niet met de provincie, de gemeenten of andere overheden en hun diensten. Bij de beschrijving van de kerken is gebruik gemaakt van informatie van COUP-GROUP en van het Monumenten Advies Bureau (MAB).

Rapport | versie van 15-11-2021 | p. 11/129

KADER Gelderland | Kansen (her)gebruik kerken

Analyse kerken Aalten, Oost Gelre, Winterswijk Bij elkaar opgeteld staan er 55 kerken in de drie gemeenten Aalten, Oost Gelre en Winterswijk. De analysemethodiek is ontwikkeld en toegepast op 20 kerken van verschillende grootte, type en ligging. De kerken die geanalyseerd zijn hebben een verschillende status als monument en behoren tot verschillende geloofsgemeenten.

Kerken Aalten Aalten bestaat uit de volgende kernen met kerken: Aalten, Bredevoort, Dinxperlo, de Heurne. Deze plaatsen hebben een of meerdere kerken.

Aalten, R.K. Helenakerk Dijkstraat 11, 7121 ES

Stap 1: Bestaande toestand Beelden omgeving

Beschrijving omgeving • In het centrum van Aalten, met talrijke winkels en horeca in de omgeving • Het kerkterrein is van de Dijkstraat afgescheiden door de Boven Slinge en via een brug hierover te bereiken. Rondom de overige drie zijden van het kerkterrein liggen woningpercelen. • De kerk is omringd door een tuin met sierplanten, een gazon en een Christusbeeld. Op het kerkterrein staan nog twee gebouwen, de pastorie die middels een gang is verbonden aan de kerk en achter de kerk een tuin met een bijgebouwtje uit 1919. Plattegrond

Rapport | versie van 15-11-2021 | p. 12/129

KADER Gelderland | Kansen (her)gebruik kerken

Beelden exterieur

Beelden interieur

Geschiedenis van het gebouw • De Aaltense rooms-katholieke kerk was tot de reformatie de Oude Helenakerk, die na de reformatie werd overgenomen door protestanten. • In 1859 werd aan de overkant van de Dijkstraat een waterstaatskerk gebouwd. Deze kerk brandde in 1893 af. De pastorie staat er echter nog. • In 1894-1895 is een nieuwe kerk gebouwd naar ontwerp van Alfred Tepe. Deze werd bij een bombardement op 28 januari 1945 zwaar beschadigd en de pastorie was geheel verwoest. De beschadigde kerk werd gesloopt en op de oude fundatie werd in 1950-1952 een nieuwe, grotere kerk gebouwd naar een ontwerp van Jan van Dongen, een belangrijke kerkenvernieuwer. • De kerk is gebouwd in neoromaanse stijl en is een driebeukige basiliek van acht traveeën diep met een driezijdige absis, met zijbeuken. De toren heeft vier geledingen. De onderste twee zijn een restant van de vorige kerk. De kerk is gedecoreerd met een grote hoeveelheid religieuze kunstwerken, een aantal zijn uit de vooroorlogse periode. De inwendige wanden zijn uitgevoerd in schoon metselwerk met kolommen van natuursteen. Het middenschip heeft een open dakstoel en de gordingenkap wordt gedragen door houten A-spanten. • Na de wederopbouw werd nieuw kerkinterieur aangeschaft, en is het glas-in-lood voor de absis en de Mariakapel vernieuwd. Het oude altaar is in 1952 omgebouwd tot celebratiealtaar door kunstenaar E. Brom.

De kruiswegstaties zijn uit de oude kerk en oorspronkelijk uit een kerk van Lichtenvoorde. In 1985 werd een orgel toegevoegd. • De R.K. Helenakerk maakt sinds 2010 deel uit van de parochie St. Ludger. In 2003 is een parochiecentrum en vergaderruimte in de kerk geplaatst, een deel van de kerkbanken is hierdoor verwijderd. In 2017 zijn zonnecollectoren op het dak van de kerk geplaatst. Beschrijving gebouw • De kerk wordt ook Nieuwe Helenakerk of Sint-Helena genoemd. • Driebeukige basiliek gebouwd in een neoromaanse stijl • De onderste twee geledingen van de toren zijn een restant van de neogotische kerk ontworpen door Alfred Tepe.

Rapport | versie van 15-11-2021 | p. 13/129

KADER Gelderland | Kansen (her)gebruik kerken

Status • Gemeentelijk monument. • De kerk en de pastorie zijn verkocht. De laatste dienst wordt op zondag 6 februari 2022 gehouden, waarna de kerk wordt onttrokken aan de Goddelijke eredienst. • Jan van Dongen (architect na het bombardement) was een belangrijke vernieuwer van kerkbouw in Nederland tijdens de wederopbouwperiode. • Bevat religieuze kunstwerken uit vooroorlogse periode: kruiswegstatie (1860), beelden (18751900), knielbank en priesterbank (1895), kroonluchters (1901), doopvont (1904). • Nagelvaste (wand) kunst bestaat uit: Kroonluchters, kerkbanken, glas-in-lood, absis en Mariakapel, kandelaars, lezenaars, celebratiealtaar en orgel. • Inventaris: Kruiswegstatie, beelden, knielbank, priesterbank, doopvont, kerkzilver, kazuivels, vaandels.

Stap 2: Eisen Vanuit de kerkgemeente • De parochie St Ludger vermeldt dat concentratie van het pastorale werk noodzakelijk is door teruglopend kerkbezoek, het vergrijzend ledenbestand, een tekort aan betrokkenheid onder jongeren, afnemend aantal pastores en vrijwilligers en door financiële redenen. • De parochie heeft in 2018 besloten om meerdere kerken te onttrekken aan de Goddelijke eredienst (uiterlijk 1 januari 2026). Er wordt ook gekeken naar eventuele herbestemming. • Voorafgaand de beslissing om de kerk van zijn Goddelijke eredienst te onttrekken zijn bijeenkomsten georganiseerd waar de parochianen de gelegenheid kregen om vragen te stellen, alternatieven aan te dragen en hun verdriet/teleurstelling te uiten. De parochianen zullen gebruik maken van de kerk van de H. Bonifatius en H. Ludgerus en het Eucharistisch Centrum. Vanuit de omgeving/gemeente: •

De kerk en de pastorie zijn in 2019/2020 verkocht aan familie Wolter uit Gaanderen. De herbestemmingsplannen zijn nog niet bekend.

Stap 3: Evaluatie en waardestelling • • • •

Waardevol gebouw - niet weg te denken uit de gemeente De neoromaanse architectuur is typerend voor de traditionalistische wederopbouwkerken Het huidige kerkensemble, bestaande uit kerkgebouw met toren, pastorie, tuin en kerkinterieur is ensemble zeer gaaf en authentiek en heeft daarom een hoge beeldwaarde. Het schip van de kerk is waardevol als onderdeel van het oeuvre van architect Jan van Dongen.

Voor de analyse van de lagen, zie overzicht op volgende pagina.

Stap 4: Mogelijk nieuw gebruik Nevenbestemming • Opdelen is lastig, geen secundaire ruimten beschikbaar behalve kleine sacristie en het parochiecentrum naast het gebouw. • De kerkruimte zou eventueel wel als multifunctionele zaal gebruikt kunnen worden (b.v. tentoonstelling). • De pastorie zou ook verhuurd kunnen worden aan een bedrijf aangezien de ligging van de kerk en de aanwezigheid van parkeerplekken op het terrein.

Rapport | versie van 15-11-2021 | p. 14/129

KADER Gelderland | Kansen (her)gebruik kerken

Herbestemming • Opdelen is lastig→ multifunctionele zaal (ligt centraal in de stad, heeft een tuin met enkel parkeerplekken, bushalte 100 meter verderop) • Het gebouw is geschikt voor vele functies→ tentoonstellingen, concertzaal, recepties, als trouwlocatie, vergader- en evenementenlocatie. • Voorziening/ secundaire ruimtes (toilet, foyer met bar, ticketbalie, garderobe, opslag…) moeten toegevoegd worden, eventueel als bijgebouwen of in het pastoriecentrum. • Het parochiecentrum kan ook kleinere ruimtes beschikken die verhuurd kunnen worden aan bedrijven. • Transformatie naar een nieuwe commerciële of woonfunctie: Opdelen van de kerk is lastig, waardoor de kerk juist aantrekkelijk is voor commerciële functies die grote open ruimtes nodig hebben. Verhuur als multifunctionele zaal is een voor de hand liggende optie aangezien de ligging en grote tuin inclusief parkeerplekken. Verhuur als (open-plan) kantoorruimte is ook een optie in combinatie met het verhuur van kleinere vergaderzalen die ondergebracht kunnen worden in de huidige pastorie. Woonfunctie is minder voor de hand liggend maar is wel een optie. Daarvoor zouden grotere ingrepen in het gebouw moeten worden gemaakt. • Tijdelijke transformatie als ‘tussenoptie’: gebruik als commerciële functie zonder grote bouwkundige ingrepen. Voorbeeld herbestemde kerk: Posthoornkerk te Amsterdam, getransformeerd naar evenementenlocatie

Stap 5: Conclusie •

•

De R.K. Heilige Helenakerk (1950-1952) is neoromaanse driebeukige basiliek. De architectuur is typerend voor de traditionalistische wederopbouwkerken. Het huidige kerkensemble- bestaande uit het kerkgebouw met toren, de pastorie, de tuin en het kerkinterieur is zeer gaaf en authentiek en heeft daarom een hoge beeldwaarde. Het neoromaanse schip is tevens waardevol als onderdeel van het oeuvre van architect Jan van Dongen. Herbestemming is mogelijk, eventueel multifunctionele zaal. Het parochiecentrum en de sacristie zouden als secundaire ruimtes kunnen dienen.

Geraadpleegde bronnen: • https://nl.wikipedia.org/wiki/Sint-Helenakerk_(Aalten) • https://sintludgernu.nl/images/locaties/Aalten/document/Uittreksel-jaarboek-Helena-2.pdf • info over orgel, niet gebruikt→ http://www.orgelsinaalten.nl/index.php?page=rk-st-helenakerk • niet gebruikt, info over andere kerken→ https://www.elna.nl/nieuws/algemeen/225837/parochie-st-ludger-storen-zes-kerken-af• https://www.stpaulusparochie.nl/images/bestuur/Aalten.St.Helena.Decreet-onttrekking-aaneredienst.2018-11-20.pdf • https://www.sintludgernu.nl/images/bestuur/Aalten.St.Helena.Decreet-onttrekking-aaneredienst.2018-11-20.pdf

Rapport | versie van 15-11-2021 | p. 15/129

KADER Gelderland | Kansen (her)gebruik kerken

Rapport | versie van 15-11-2021 | p. 16/129

KADER Gelderland | Kansen (her)gebruik kerken

Aalten, R.K. St. Georgiuskerk Kerkstraat 16, 7126 AM, Bredevoort

Stap 1: Bestaande toestand Beelden omgeving

Beschrijving omgeving • Het kerkterrein grenst aan de zuid en oostzijde aan twee straten die daarmee door middel van een hekwerk van afgescheiden zijn. Aan de west en noordzijde grenst het terrein aan woningen en een school. • Rondom de kerktoren is door middel van een stenen muur een zeer klein pleintje afgescheiden. • Verder zijn er in de omgeving nog de Koppelkerk (herbestemd), een meelfabriek en de walkorenmolen “De Prins van Oranje” te vinden. Plattegrond

Rapport | versie van 15-11-2021 | p. 17/129

KADER Gelderland | Kansen (her)gebruik kerken

Beelden exterieur

Beelden interieur

Rapport | versie van 15-11-2021 | p. 18/129

KADER Gelderland | Kansen (her)gebruik kerken

Geschiedenis van het gebouw • De oudste katholieke kerk in Bredevoort werd gebouwd rond 1480. In 1535 werd Bredevoort gewijd aan de Heilige Georgius. In 1597 werd de reformatie ingevoerd, en brand verwoestte de kerk bijna geheel. De katholieke inwoners gingen in het geheim te kerk in Vragender en Lichtenvoorde. Vanaf 1652 maakten de katholieken gebruik van kerken net over de grens. • In 1798, na de Bataafse revolutie, werd in Bredevoort weer een rooms-katholieke kerk gesticht tegenover de huidige kerk, ook gewijd aan de Heilige Georgius. • In 1871 kreeg pastoor Smorenburg de opdracht om in Bredevoort een nieuwe kerk te bouwen en een stuk grond, genaamd de “Ossenkop”, is hiervoor aangekocht. De gemeente heeft 1420 m2 geschonken en 1420 m2 verkocht voor de prijs van 795,20 gulden. • Naar ontwerp van Alfred Tepe werd een eenbeukige neogotische kruiskerk gebouwd van vier traveeën diep, afgesloten door een driezijdig gesloten koor en gedekt door kruisribgewelven. De kerk is voorzien van een slanke toren van vier geledingen met daarop een ingesnoerde naaldspits. Op het schip en het transept zit een zadeldak en tussen de steunberen zitten hoge spitsboogvormige vensters in de bakstenen gevels. In 1876 was de kerk af en werd de kerk gewijd aan het Heilige hart van Jezus waarbij de oude beschermheilige Gregorius als ‘patroni minor’ aan de kerk verbonden bleef.

• In 1884 werd een hoogaltaar geplaatst, en werden renovatiewerkzaamheden verricht. De kerk is in 1897 uitgerust met een uurwerk en drie klokken. • De pastorie werd in 1931 afgebroken en opnieuw gebouwd naar ontwerp van Johannes Sluijmer. • De kerk en de pastorie raakten beschadigd tijdens de Tweede Wereldoorlog en het glas-in-lood ging verloren. Dit is in 1959 vervangen door de huidige gebrandschilderde ramen van Eugène Laudy. Het interieur is rond 1960 gemoderniseerd. Het oude hoogaltaar is in 1959 vervangen. Verder werd een nieuw tabernakel en preekstoel geplaatst. In 1960 werden nieuwe kerkbanken geplaatst en de kerk werd opnieuw geschilderd waarbij de oude schilderingen van Muermans onder de kalk verdwenen. In 1964 werd het altaar naar voren gehaald. • Naar aanleiding van een bouwkundig rapport in 1984 werden in 1985 werden voorzetramen voor de glas in loodramen geplaatst, in 1987 werd het orgel gerestaureerd en is het metselwerk in 1992-1993 en 1996 gerestaureerd. Ook het kerkplein werd volledig gerestaureerd. • De pastorie werd rond 1991 verbouwd en afgescheiden van de parochiële ruimtes. Er werd een secretariaat en een keuken gecreëerd en de pastorie verloor de functie als dienstwoning. De huidige pastorie is met de kerk is verbonden middels een aantal aanbouwen en een gang. • Sinds 2010 maakt de kerk onderdeel uit van de Parochie Sint Ludger. •

Inventaris: • Kruiswegstaties uit 1888 (overgebleven uit oorspronkelijke neogotische inventaris) • Maarschalkerweerdorgel uit 1890 (overgebleven uit oorspronkelijke neogotische inventaris en gerestaureerd in 1987) • Kerkzilver, kazuifels en vaandels. • Hoofd- en zijaltaar (1959, A. Vosman) • Tabernakel (1960) • Preekstoel (1960, Nijenhuis), • Kerkbanken (1960). • De oorspronkelijke muurschilderingen van Muermans en zoon uit Roermond zijn verdwenen onder de verf. • Celebratiealtaar (1964). • Doopvont Beschrijving gebouw • Eenbeukige neogotische kruiskerk, vier traveeën diep, afgesloten door een driezijdig gesloten koor. • De pastorie is achter de kerk geplaatst en is verbonden met de kerk middels een aantal aanbouwen en een gang. Rapport | versie van 15-11-2021 | p. 19/129

KADER Gelderland | Kansen (her)gebruik kerken

Status • Gemeentelijk monument • De laatste dienst is op 28 maart 2021, hierna wordt de kerk aan de eredienst onttrokken.

Stap 2: Eisen Vanuit de kerkgemeente •

Waardering kerk door kerkgangers→ In 2017 is een enquête afgenomen omtrent de mening over de geloofsgemeenschap Bredevoort en de toekomst ervan. Uit een berichtgeving hierover blijkt dat het kerkgebouw onmisbaar is door de volgende redenen: 1. Plek om tot rust te komen 2. Stilte en gebed 3. Troost 4. Houvast waaraan men gehecht is 5. Cultuur gaat anders verloren • De kerkgangers vertellen verder dat de meest positieve kenmerken van het kerkgebouw zijn “rust”, “ruimte en thuisgevoel” en “keurig verzorgd”. • De laatste dienst is op 28 maart 2021, hierna wordt de kerk aan de eredienst onttrokken. Vanuit de omgeving/gemeente: • Over functies in Bredevoort→ Door het dalende leerlingenaantal zijn een paar schoolgebouwen vrijgekomen in Bredevoort waar andere functies/bedrijven in worden gehuisvest (bijvoorbeeld stadsbrouwerij en proeflokaal De Borghman en glasatelier ’t Aanzicht). Over de leegstaande schoolgebouwen vertelt wethouder Ted Kok dat ze niet hebben gedacht aan sloop en verkoop als bouwgrond omdat er op dit moment voldoende mogelijkheden zijn voor woningenbouw in Bredevoort. • Waardering voor architectuur→ Iedere jaar organiseert Bredevoort Schittert een lichtfestijn waarbij ruimte wordt gemaakt in de sfeervolle straatjes voor lichttaferelen, kunst, muziek en theater. De kerk is in 2018 in het zonnetje gezet tijdens dit festijn.

Video-art is op de muren geprojecteerd om de architectonische kenmerken van het gebouw te versterken. • De Koppelkerk (150 meter verderop) is recent omgetoverd tot een vrijplaats voor kunst en cultuur. Overdag is de Koppelkerk een museum (plus Boekencafé) en ’s avonds verandert het in een podium voor lezingen, concerten en debatten. Sinds de herbestemming van de Koppelkerk is er steeds meer aandacht voor historie, kunst en cultuur.

Stap 3: Evaluatie en waardestelling • •

De kerk met tuin, pastorie en interieur is als rooms-katholieke kerk zeer herkenbaar en heeft daarom een hoge waarde. De onderdelen dateren uit verschillende fasen→ daarom kan er niet zozeer worden gesproken van een gaaf ensemble als wel van een historisch gegroeid ensemble.

Voor de analyse van de lagen, zie overzicht op volgende pagina.

Stap 4: Mogelijk nieuw gebruik •

De Heilige Georgiuskerk werd op 28 maart 2021 onttrokken aan de Goddelijke eredienst en de nieuwe bestemming voor de kerk is al in zicht. De kerk wordt omgevormd tot een Boekenkerk en biedt dan ruimte aan boekhandelaren, kleine uitgeverijen en bijzondere drukkers en er is ruimte voor horeca. De kerk zal nog steeds ruimte bieden aan de katholieke gemeenschap van

Rapport | versie van 15-11-2021 | p. 20/129

KADER Gelderland | Kansen (her)gebruik kerken

•

•

•

Bredevoort voor diensten en uitvaarten (allemaal zonder priester). Dit idee wordt onderzocht door een aantal boekhandelaren. Redenering achter dit idee: Bredevoort kampte rond 1990 met veel leegstand en een kwijnende middenstand. Om de historische kern weer leefbaar te maken is een plan opgesteld om een boekenstad van Bredevoort te maken. In 1993 werd Bredevoort daadwerkelijk een boekenstad met talloze antiquariaten en boekenmarkten. In de loop van de tijd nam het aantal antiquariaten en boekenwinkels echter af, maar er worden meerdere boekenmarkten per jaar georganiseerd. Transformatie naar maatschappelijke functie: de Koppelkerk (150 meter verderop) is omgevormd tot een vrijplaats voor kunst en cultuur (overdag museumfunctie, ‘s avonds evenementenlocatie). De Georgiuskerk moet niet streven naar concurrentie met de Koppelkerk in haar concept aangezien de omvang van het dorp en de overeenkomsten van beide kerken. Tijdelijke transformatie als ‘tussenoptie’: gedeeltelijk openhouden voor kerkgangers in combinatie met een expositie van de geschiedenis van Bredevoort als tussenprogramma.

Voorbeeld herbestemde kerk: De Broederenkerk in Zutphen, ingericht als bibliotheek

Stap 5: Conclusie De heilige Georgiuskerk is met haar ranke kerktoren een belangrijke landmark voor de stad Bredevoort. De kerk wordt echter in maart 2021 aan de eredienst onttrokken en er zijn plannen om de kerk om te bouwen tot een “Boekenkerk”. Dit concept versterkt het verleden van Bredevoort en kan tegelijkertijd iets betekenen voor katholieke kerkgangers die nog steeds een plekje nodig hebben voor stilte of om te bidden. Geraadpleegde bronnen: • https://www.gelderlander.nl/aalten/drie-scholen-in-bredevoort-in-de-verkoop~a7a6959c/ • https://www.aaltenvooruit.nl/nieuws/algemeen/214341/na-50-jaar-een-nieuw-licht-opbredevoort-schittert• https://nl.wikipedia.org/wiki/Sint-Georgiuskerk_(Bredevoort) • https://reliwiki.nl/index.php/Bredevoort,_Kerkstraat_16_-_Heilig_Hart_van_Jezus

Rapport | versie van 15-11-2021 | p. 21/129

KADER Gelderland | Kansen (her)gebruik kerken

Rapport | versie van 15-11-2021 | p. 22/129

KADER Gelderland | Kansen (her)gebruik kerken

Aalten, Goede Herderkerk Allee 58, 7091 AM

Stap 1: Bestaande toestand Beelden omgeving

Beschrijving omgeving • De kerk bevindt zich in een uitbreidingswijk die in dezelfde periode tot stand is gekomen als de kerk, ten noordoosten van de historische dorpskern van Dinxperlo. • Het kerkterrein wordt omsloten door vier wegen, de openbare straten Allee, Margrietstraat en Marijkestraat en een weg naar de eigen parkeerplaats achter op het terrein. • Rondom het gebouw ligt een gazon met daarop enkele bomen, lage hagen en wat bestrate paden. Aan de zuidwestzijde van de kerk, grenzend aan Allee, is er een ruim plantsoen. Plattegrond

Rapport | versie van 15-11-2021 | p. 23/129

KADER Gelderland | Kansen (her)gebruik kerken

Beelden exterieur

Beelden interieur

Geschiedenis van het gebouw • Oorspronkelijk gingen de katholieken te kerk in de Liboriuskerk in Dinxperlo. Na de reformatie weken ze uit naar het naburige Suderwick in Duitsland. Vanaf 1800 maakte de katholieke gemeenschap van Dinxperlo deel uit van de H.H. Petrus & Paulus parochie van Breedenbroek. • In de Tweede Wereldoorlog liep Dinxperlo zware schade op. Na de oorlog namen de uitbreidingen een grote vlucht en met de groei van het aantal inwoners werd et voorzieningenpakket verder uitgebreid, met scholen, een gereformeerde kerk, de RK. Goede Herderkerk (1965), winkels, etc. • De Goede Herderkerk maakt deel uit van een uitbreidingswijk ten zuiden van de Aaltenseweg, met bungalows en andere woningen die in dezelfde periode tot stand kwamen. De kerk vormt een belangrijke blikvanger. Al op grote afstand is de betonnen kerktoren een opmerkelijke landmark.

Rapport | versie van 15-11-2021 | p. 24/129

KADER Gelderland | Kansen (her)gebruik kerken

•

De kerk is overeenkomstig de vernieuwende ideeën over kerkbouw opgezet als een centraalbouw met nevenruimtes, zoals parochiezaaltje en pastorie. • De vijfhoekige zaalkerk, ontworpen door de Utrechtse architect H.A. Knoop, heeft een tentdak dat rust op de vijf gevels. De typologische opzet is zeldzaam. Tussen de kerk en de pastorie kwam de ranke open klokkentoren in 1966 tot stand, bestaande uit vier gekoppelde betonnen pijlers. • De kerkruimte is vijfhoekig, overspannen door een tentdak met gordingenkap, gedragen door een staalconstructie. Het hoofdaltaar staat op een liturgisch podium met daarachter een gebogen aandachtswand. De kerkbanken staan rondom het podium. Het sacramentsaltaar staat links naast het podium, in een nis in de gevel. Rechts naast het podium staat het orgel. • Links voor de kerk bevindt zich een vergaderzaal en voorzieningen. Naast de vijfhoekige kerkruimte staat de dagkapel met een altaar, tabernakel, Maria-altaar, en het doopvont. Achter de dagkapel bevindt zich de sacristie, ten zuiden van de kerk is de oorspronkelijke pastorie met een gang met de kerkruimte verbonden. De pastorie huisvest het secretariaat en woonruimte. • Sinds de bouw heeft de kerk geen wijzigingen ondergaan. In 2010 is de parochie met tien andere parochies opgegaan in de Verrijzenisparochie, die vervolgens in 2017 samen met de H.H.

Maria en Laurentiusparochie de huidige Parochie Maria Laetitia is gaan vormen. Beschrijving gebouw • Vijfhoekige zaalkerk door Architect H.A. Knoop Status • Geen monument, maar wel aangeduid als karakteristiek in het bestemmingsplan. • Nog in gebruik

Stap 2: Eisen Vanuit de kerkgemeente •

De locatieraad stelt dat wat de locatieraad betreft, de kerk tot in lengte van dagen de functie van plaats van samen vieren mag zijn. Ze stellen dat ze zich zorgen maken, maar dat de opkomst, aantal vrijwilligers en financiën nog genoeg op orde zijn, waardoor de kerk niet aan de eredienst onttrokken moet worden. (December 2019-januari 2020). Vanuit de omgeving/gemeente: •

Niet bekend

Stap 3: Evaluatie en waardestelling • • • • •

Vooral de typologische opzet van een vijfhoekige zaalbouw met daarop een tentdak is zeldzaam. Het kerkgebouw is met haar hoge en ranke kerktoren een karakteristieke landmark voor de wijk. De functionalistische architectuur, de typologisch zeldzame vijfzijdige centraalbouw en het kerkinterieur zijn gaaf bewaard. De kerk getuigt van de kerkhervormingen naar aanleiding van het Tweede Vaticaanse Concilie. De kerk is daarmee een karakteristiek en in de regio belangrijk voorbeeld van moderne naoorlogse kerkarchitectuur.

Voor de analyse van de lagen, zie overzicht op volgende pagina.

Rapport | versie van 15-11-2021 | p. 25/129

KADER Gelderland | Kansen (her)gebruik kerken

Stap 4: Mogelijk nieuw gebruik Nevenbestemming •

De kerk is karakteristiek, wat het aanbrengen van veranderingen mogelijk maakt, maar de hoofdvorm moet worden gehandhaafd. Aangezien het gebouw uit verschillende delen bestaat, zou de parochie kunnen overwegen delen van het gebouw permanent te verhuren (b.v. kinderopvang of apotheek).

Herbestemming • Transformatie naar maatschappelijke functie: door omvang en plattegrond zijn veel opties mogelijk, zoals kerk voor andere geloofsgemeenschap, uitvaartcentrum, educatief gebouw, peuterspeelzaal, kinderdagverblijf • Transformatie naar een nieuwe commerciële of woonfunctie: winkelfunctie (supermarkt), sportfaciliteit voor specifieke doelgroepen. Woonfunctie is altijd een optie, hiervoor dienen wel wat grotere fysieke ingrepen te worden gemakt. • Tijdelijke transformatie als ‘tussenoptie’: gebruik als maatschappelijke functie zonder grote bouwkundige ingrepen.

Voorbeeld herbestemming: H.H. Engelbewaarderskerk te Hoorn, getransformeerd naar uitvaartcentrum

Rapport | versie van 15-11-2021 | p. 26/129

KADER Gelderland | Kansen (her)gebruik kerken

Stap 5: Conclusie •

Deze markante kerk illustreert de jongere historie van de katholieke gemeenschap in Dinxperlo. Het is een goed voorbeeld van de kerkbouw uit de jaren 60 van de vorige eeuw. Het voegt zich op een harmonieuze manier naar de in de nabijheid gelegen moderne woningbouw. Aangezien de ligging en omvang van het gebouw is herbestemming geen probleem.

Geraadpleegde bronnen: •

https://maria-laetitia.nl/locaties/de-goede-herder-dinxperlo/

•

https://reliwiki.nl/index.php/Dinxperlo,_Allee_58_-_De_Goede_Herder