energierapportage gemeentelijk vastgoed 2020

Energierapportage Gemeentelijk vastgoed 2020

Portefeuillehouder: Opgesteld door: Datum:

Bart Porskamp Wilfried Zieverink 12 februari ’21

INLEIDING

In het akkoord van Groenlo zijn diverse doelstellingen regionaal vastgelegd om een energie neutrale Achterhoek in 2030 te verkrijgen. In de uitvoeringsagenda energietransitie vastgesteld d.d. 6 maart 2018 is voor gemeentelijke gebouwen een voorbeeld functie weggelegd. Energie besparen is niet nieuw. Al in de jaren 80 werd hier aandacht voor gevraagd. Beleidsmatig wordt er vanaf ca. 1994 aandacht besteed aan energie doelstellingen. Vooral de laatste jaren is e.e.a. in een stroomversnelling gekomen door nieuwe inzichten en wettelijke regelgeving. Ook speelt mee dat door de aardbevingen in Groningen velen de ogen zijn open gegaan welke gevolgen gaswinning heeft op de omgeving. Verder ervaren wij steeds meer de gevolgen van de klimaatveranderingen die al vele jaren terug zijn voorspeld. De nota verduurzamen gemeentelijke gebouwen en het bijbehorende raadsvoorstel nr. 4 d.d. 25 maart 2015 zijn de basis voor de uit te voeren werkzaamheden (de samenvatting van de nota is als bijlage toegevoegd aan dit rapport). De gemeenteraad heeft in haar vergadering van juli 2019 het energiebeleid gemeentelijk vastgoed vastgesteld. Kort samengevat komt het beleid erop neer dat in het kader van de gemeentelijke voorbeeldfunctie het gemeentelijk vastgoed verder wordt verduurzaamd. Hiervoor worden, naast de MJOP, extra investeringen gedaan om de gebouwen verder te verduurzamen.

Dit betekent dat op gebouwniveau bekeken gaat worden hoeveel verduurzamen haalbaar is zonder de financiële component uit het oog te verliezen. In de afgelopen jaren zijn diverse energiebesparende maatregelen in en aan gemeentelijke gebouwen voorbereid en uitgevoerd. De (deel) resultaten zijn opgenomen in deze rapportage. Per gebouw staan de meest relevante uitgevoerde werkzaamheden vermeld. Deze rapportage geeft daarnaast inzicht hoe “onze” gebouwen er anno 2020 voorstaan. Tevens is het bedoeld als verantwoording voor de gevraagde middelen. Voor de komende jaren zullen meerdere initiatieven ontplooid worden om het verduurzamen van de gemeentelijke gebouwen nog verder uit te bouwen, vaak in combinatie met (groot) onderhoud. De initiatieven zullen deel gaan uitmaken van het vastgoedbeleid voor de komende jaren. Per gebouw wordt zo veel mogelijk gedaan, passend binnen de technische en financiële mogelijkheden. Niet onbelangrijk is dit jaar de invloed van Covid19 op het energieverbruik. Meerdere gebouwen zijn gedurende langere perioden niet (volledig) in gebruik geweest. Dit geldt met name voor de sportzaal en de sporthallen. Ook was in meerder gebouwen de bezettingsgraad duidelijk lager. Bijvoorbeeld het gemeentehuis, SCC de Mattelier, SCC Den Diek etc. Hierdoor zijn de resultaten wat minder betrouwbaar dan voorheen. Wilfried Zieverink.

2

Samenvatting. In 2020 bestond het gemeentelijk vastgoed uit 17 gebouwen welke meededen in het kader van energiebeheer. Resultaten - In de periode vanaf 2012 tot en met 2020 is het energieverbruik op basis van m2 BVO met ca. 59% gedaald. - We hebben in 2020 ruim 50% van het elektraverbruik van onze gebouwen zelf opgewekt met zonnepanelen. - Gasbesparing gemeentehuis Lichtenvoorde van bijna 90% t.g.v. nieuwe installaties en aansluiting op warmtenet van BIR. - Gasbesparing van sporthal den Elshof van ca. 50% door naisoleren van gevels na asbestsanering van de gevels. - Elektrabesparing t.g.v. aanbrengen van 1566 zonnepanelen op diverse gebouwen. Hierdoor is het elektraverbruik van de gemeentelijke gebouwen met meer dan 50% gedaald in de afgelopen jaren. - Relatief grote elektrabesparing 2020 gemeentehuis door o.a. vervanging van ICT apparatuur en aanpassing instellingen gebouw installaties. - Enkele zaken die opvallen zijn de relatief grote verschillen (per m2) in verbruik tussen de diverse gebouwen. Vooral het aandeel gas is bij gebouwen als Den Diek, muziekschool en de gemeentewerkplaats relatief groot. Dit zijn ook de gebouwen die een relatief matig energielabel hebben. - Gebouwen met een relatief groot aandeel elektra zijn met name de kantoren (gemeentehuis en Stadhuis Groenlo) veroorzaakt door o.a. de vele apparatuur en klimaatinstallaties .

- De 2 sporthallen scoren goed als het om verbruik per m2 gaat. Dit is te verklaren door de relatief lage binnentemperatuur en de goede isolatie van deze gebouwen. Ook speelt mee dat deze gebouwen voorzien zijn van zonnepanelen die (bijna) volledig het aandeel elektra voor hun rekeningen nemen. - Absoluut gasverbruik is in 2020 ca.55% lager dan in 2012 - Absoluut elektraverbruik is in 2020 ca. 66% lager dan in 2012 - Absoluut waterverbruik is in 2020 ca. 70% lager dan in 2012 - De inspanningen die in de loop der jaren gedaan zijn, hebben zeker resultaat gehad. Deze staan vermeld bij de conclusies en in de bijlagen. Energielabels De gevolgen van de maatregelen zijn ook te zien in de energielabels die grotendeels in 2019 zijn herberekend. Label A 6x 35% Label B 2 x 12% Label C 5 x 29% Label D 0 x 0% Label E 0 x 0% Label F 0 x 0% Label G 3 x 18% Geen label 1x 6%

(stadsboerderij; rijksmonument)

3

Leeswijzer: Deze rapportage licht per gebouw de aandachtspunten en bijzonderheden toe. Ook wordt een oordeel gegeven over het energieverbruik van het desbetreffende gebouw. Per gebouw zijn tevens de (geactualiseerde) energie labels vermeld. Voor de netto verbruiken en besparingen per gebouw wordt verwezen naar de bijlagen. In het overzicht is in één oogopslag te zien dat er nogal verschillen zijn per gebouw. Ook is goed te zien welke gebouwen het relatief goed doen. Een scheiding in gas en elektra geeft tevens aan waar het accent op moet komen te liggen. Aandachtspunten zijn per gebouw vermeld. Er zijn dit jaar ook overzichten gemaakt met vergelijkingen op basis van energie in MJ (per m2). Deze waarden worden in de energie transitie (van gas naar elektra) regionaal en landelijk gebruikt. Door het toepassen van andere energiebronnen in de toekomst (bijvoorbeeld warmte via een warmtenet) kunnen de diverse jaren toch eenvoudig met elkaar vergeleken worden. Zie hiervoor de grafieken bij de conclusies.

40,0

CO2 verbruik / m2 2020

35,0 30,0 25,0 20,0 15,0 10,0 5,0

gas

gemiddeld

de Mattelier

Brede school Varsseveldseweg

Den Elshof

Stadhuis Groenlo

Brandweer Groenlo

Stadsboerderij

Muziekschool

Frans Halsstraat 35

del Akker

Hamalandhal

V.van Goghstr. 8a+8b

Bibliotheek

Werkplaats Lichtenvoorde

Gemeentehuis

Brandweer Lichtenvoorde

-5,0

Den Diek

0,0

electra

Toelichting grafiek - In de grafiek is een totaaldoorrekening per m2 per gebouw in kg CO2 gemaakt. - Om goede vergelijkingen te kunnen maken zijn de diverse verbruiken herleid tot verbruiken per m2 BVO (bruto vloer oppervlakte). Wisselingen in het gebouwbestand en eventuele gebouwaanpassingen worden hiermee (grotendeels) genivelleerd.

4

-

-

-

Het verbruik van zowel gas en elektra zijn bij elkaar opgeteld. Hiermee worden verschuivingen in het energieverbruik beter inzichtelijk. (en kunnen we gelijk zien waarom landelijk erg ingezet wordt op besparing van aardgas) Er is gerekend met netto verbruiken na aftrek van zelf opgewekte energie. Dit geldt voor die gebouwen die voorzien zijn van zonnepanelen. De waarden zijn aangepast op basis van groene stroom. Opgemerkt dient te worden dat 2020 een uitzonderlijk goed jaar (ca. 10% meeropbrengst) is geweest voor opwekken van elektra m.b.v. zonnepanelen. Voor het gasverbruik is gerekend met gecorrigeerde verbruiken. D.w.z. gecorrigeerd naar een klimatologisch gemiddeld jaar.

Energie labels hebben een geldigheidsduur van 10 jaar. Om deze reden zijn de meeste energie labels eind 2019 vervangen door een geactualiseerd label.

Sociaal Cultureel Centrum Den Diek. SCC Den Diek is vanaf 1 februari 2015 in beheer bij stichting Den Diek. Dit gebouw is een gemeentelijk monument. In de loop der jaren is een aantal maatregelen genomen om het energieverbruik te beperken. Onderstaande maatregelen zijn in de afgelopen jaren uitgevoerd. -

-

Tijdens de verbouw van eind 2014 is o.a. enkel glas vervangen door HR++ glas in diverse neven ruimten. Ook is een (groot) deel van de verlichting vervangen door energiezuinige (LED) verlichting. De platte daken zijn voorzien van extra isolatiemateriaal evenals de zolder van de oudbouw. De ramen in het oude gedeelte zijn voorzien van voorzetramen. Het gasverbruik is vrij constant. Verwarming gaat via 2 HR 107 CV ketels. Begin 2016 zijn er 69 zonnepanelen geplaatst. Deze presteren beter dan vooraf berekend en leveren ruim 100% van de benodigde elektra. Het waterverbruik is erg afhankelijk van het aantal gebruikers van het gebouw in combinatie met de activiteiten welke men er uitvoert. Tijdens de verbouw zijn de toiletten vernieuwd. Het waterverbruik lag in 2020 op het langjarige gemiddelde.

Oordeel: Energieverbruik is op een adequaat niveau. Zeker als de leeftijd en het gebruik van het gebouw in ogenschouw genomen worden. Het totale energieverbruik is t.o.v. 2012 ca. 15,5% gedaald. Voor de komende jaren zijn de aandachtspunten de ventilatie en mogelijke aansluiting op het warmtenet. Het gebouw heeft een energielabel C. (2019) .

5

Brandweerkazerne Lichtenvoorde. De brandweerkazerne is in 1983 gebouwd en heeft in 2004 een uitbreiding gehad. Het gebouw heeft een redelijk stabiel energieverbruik. Onderstaande maatregelen zijn in de afgelopen jaren uitgevoerd. -

-

De remise is in 2015 voorzien van LED verlichting. In 2016 is HR++ glas in een gedeelte van de remise aangebracht. In 2014 zijn 84 zonnepanelen geplaatst op het platte dak van de remise. De opbrengst van de installatie bedroeg in 2020 19773 kWh.(ca. 88% van het elektraverbruik) Verwarming via HR 107 CV ketels in combinatie met HR luchtverwarming. In 2018 zijn veel PL en TL lampen vervangen door een LED variant.

Het waterverbruik is erg afhankelijk van het type oefeningen en de hoeveelheid uitrukkingen van de brandweer. Absoluut gezien is het waterverbruik laag. Het totale energieverbruik is t.o.v. 2012 met ca. 26% gedaald. Oordeel:

Het energieverbruik is relatief laag.

Op korte termijn staan er geen energiebesparende maatregelen gepland. Het gebouw heeft energielabel A. (2019)

6

Gemeentehuis Lichtenvoorde. Het gemeentehuis bestaat uit een oud gedeelte en een nieuwbouw gedeelte uit 1993 evenals een kleine uitbreiding in 2016. Vanaf mei 2016 is het gebouw totaal verbouwd. Voorjaar 2017 is het gebouw weer in gebruik genomen. De energieverbruiken zijn om deze reden niet helemaal vergelijkbaar met de jaren ervoor. Het gebouw is iets uitgebreid en voorzien van een totaal nieuwe technische installatie inclusief koeling. Door aanpassingen in de afstelling van de ventilatie en de lage(re) bezetting in 2020 is met name het elektraverbruik duidelijk lager dan voorheen. De volgende verduurzamingsmaatregelen zijn uitgevoerd: -

-

-

-

Een deel van de verwarming wordt vanaf 2017 verzorgd door een elektrische warmtepomp i.p.v. CV ketels. Dit is v.a. 2019 grotendeels overgenomen door het warmtenet. Het verbruik van elektra was in 2020 ca. 14% hoger dan in 2012. De reden is hiervoor is het gebruik van een warmtepomp voor koeling. Met name de erg warme zomer heeft negatieve invloed op het elektra verbruik gehad. Toch is dit altijd nog ca. 75.000 kWh minder dan in 2018 / 2019. Voor een deel is dit toe te schrijven aan de lagere bezetting. Overige besparing door andere afstelling van de luchtbehandelingskast. In 2016 zijn WTW units (warmtewiel) geplaatst in de luchtbehandelingskasten. In de oudbouw zijn decentrale WTW units per ruimte geplaatst. Het verwarmingssysteem is van het type Laag Temperatuur Systeem. Ruimtetemperatuur kan per zone na geregeld worden. Automatische zonwering om koelvraag te verminderen. (bijna) alle verlichting is in LED uitgevoerd. Verlichting en klimaat op basis van aanwezigheid. Verlichting dimt (bijna overal) automatisch op basis van hoeveelheid daglicht. Ventilatie op basis van luchtkwaliteit. Centrale uitschakeling verlichting bij inschakeling van alarm. Tussenbouw is voorzien van een groendak. Buffering van hemelwater voorterrein. Heetwater cookers op elke pantry voor de theedrinkers. In begin 2014 zijn 70 zonnepanelen geplaatst op het hoge platte dak.

Eind 2016 zijn er nog 55 panelen bijgeplaatst. Deze nieuwe panelen zijn vanaf begin 2017 operationeel. De totale opwek in 2020 bedroeg 30.423 kWh. Het waterverbruik is in 2020 door een duidelijk lagere bezettingsgraad gedaald t.o.v. voorgaande jaren. Het gemeentehuis maakt sinds december 2018 gebruik van de restwarmte van de waterzuivering aan de Boschlaan. In 2019 en 2020 zijn er wat aanpassingen gedaan in de afstelling en installatie. Dit heeft geresulteerd in een gasverbruik dat in 2020 ca. 91% lager was dan in 2012.

Tijdens de verbouwwerkzaamheden is vooral het oplossen van klimaatklachten in combinatie met een zo laag mogelijk energieverbruik uitgangspunt geweest. Door het aanbrengen van koeling in het gehele gebouw is het elektraverbruik gestegen. Door het aanbrengen van LED verlichting in combinatie met aanwezigheidsdetectie wordt behoorlijk elektra bespaard. Ook ventilatie gestuurd op basis van luchtkwaliteit heeft een duidelijk lager gas (en warmte) verbruik tot gevolg gehad. Het totale energieverbruik is na de verbouw ondanks een duidelijk beter comfort met ca. 65 % gedaald. Ook dient vermeld te worden dat de gebruikersuren van vooral de oudbouw en tussenbouw door medegebruikers (politie) aanzienlijk zijn gestegen. Na aansluiting op het warmtenet is het gasverbruik (veel) lager dan in het verleden. De besparing is o.a. afhankelijk van hoeveelheid warmte dat aangevoerd kan worden tijdens piekmomenten. Enkele storingen in het warmtenet hebben het gasverbruik ondanks de grote besparing (licht) negatief beïnvloed. Er wordt de komende tijd bezien of het (technisch en financieel) mogelijk is om het gemeentehuis volledig van het gasnet af te koppelen.

7

Oordeel: Na de verbouw is het totale energieverbruik duidelijk gedaald. Dit was mede een uitgangspunt om te gaan verbouwen. Wel is inmiddels duidelijk dat door de diverse maatregelen het totale verbruik aanzienlijk (ca. 65%) is gedaald. Het aandeel gas is drastisch gedaald en het aandeel elektra is gestegen.

Dit gebouw heeft een energielabel B (2019).

Gemeentewerkplaats. De overzichten hebben betrekking op het voormalige TPG gebouw aan de Raadhuisstraat. Dit oude TPG gebouw is in 2010 opgeknapt en gedeeltelijk in gebruik als onderkomen voor het serviceteam. Het oude postkantoor was tijdelijk in 2012 / 2013 in gebruik als kantoorruimte voor de BWAO. In 2016 en een paar maand in 2017 heeft het voormalige postkantoor gediend als tijdelijke huisvesting voor gemeente personeel. In 2018, 2019 en 2020 stond het voormalige postkantoor leeg. Onderstaande maatregelen zijn in de afgelopen jaren uitgevoerd. -

In 2014 is de zolder aan de voorzijde nageïsoleerd. Dit heeft het comfort van onderliggende vertrekken duidelijk verbeterd. De verwarming geschied sinds 2010 met 2 HR 107 CV ketels.

Op basis van verbruiken per m2 kunnen we concluderen dat het verbruik aan de hoge kant is. Niet onlogisch gezien de leeftijd van het gebouw en de matige isolatie. Na het vertrek van BWAO is het elektraverbruik ongeveer gehalveerd. Het gasverbruik is iets gedaald. Het waterverbruik wisselt per jaar door divers gebruik door het serviceteam. Dit gebouw is goed geschikt voor het plaatsen van zonnepanelen. Door de onzekere toekomst van dit gebouw is dit tot nader order geparkeerd. Het totale verbruik is t.o.v. 2012 met ca. 42% gedaald. Oordeel: Door matige isolatie en verouderde elektrische installatie is het verbruik hoger dan voorheen in gemeentewerkplaats Koningslinde. Verbruik kan met maatregelen nog behoorlijk gereduceerd worden. Het gebouw heeft energielabel G. (2011)

8

Bibliotheek. De bibliotheek is sinds de bouw in 1983 nauwelijks aangepast. Het gebouw is destijds gebouwd volgens de eisen die toen golden. Vanaf het begin is een HR CV ketel toegepast wat destijds redelijk vooruitstrevend was. Het gebouw is voorzien van standaard isolatieglas, vloer, muur en (verbeterde) dakisolatie. De bibliotheek zal in het kader van de herinrichting centrum verplaatst worden. Het huidige gebouw zal in 2021 gesloopt worden. Er zullen geen investeringen meer plaatsvinden.

Er zijn geen maatregelen in de afgelopen jaren uitgevoerd. -

-

Het verbruik van water is na een daling in 2014 behoorlijk stabiel. De daling is mede het gevolg van het renoveren van de toiletgroepen. In absoluut verbruik is het waterverbruik laag te noemen. Het totale gasverbruik lag in 2020 op een (iets) lager niveau dan in 2012. Dit is het gevolg van leegstand in november en december. Het elektraverbruik is de laatste jaren gedaald. Het relatief hoge elektraverbruik is vooral het gevolg van de vele verlichting. Het verbruik zou met zonnepanelen gereduceerd kunnen worden. Echter i.v.m. de onzekere toekomst factor van dit gebouw t.g.v. het centrumplan is hier geen extra onderzoek naar gedaan. Het totale energieverbruik was in 2020 nagenoeg gelijk aan 2012.

Oordeel: Zonder specifieke investeringen zijn geen grote besparingen (meer) te verwachten.

Dit gebouw heeft een energielabel A. (2009)

Vincent van Goghstraat 8a + 8b. Dit voormalige schooltje uit de jaren 70 met een semi permanente uitbouw in 1993 wordt gebruikt als Multifunctioneel gebouw. Momenteel staat nr 8a leeg na het vertrek van de speel-o-theek. Nr. 8b is sinds april 2018 in gebruik door de oudheidkundige vereniging. Onderstaande maatregelen zijn in de afgelopen jaren uitgevoerd. - na isolatie van muren in de jaren 80. - HR ++ glas in 2009 - HR CV ketels voor beide adressen. - dakisolatie T.o.v. het referentiejaar 2012 is zowel het elektra- als het gasverbruik duidelijk lager. Niet zo verwonderlijk bij bijna leegstand. Na isolatie van borstweringen en extra dakisolatie tijdens onderhoudswerkzaamheden zullen interessant zijn. Het plaatsen van zonnepanelen kan ook interessant zijn voor dit gebouw. Lastig in dit geval is dat het gebouw uit 2 delen bestaat terwijl de elektravoorziening voor beide adressen functioneert. Omdat nog niet duidelijk is wat de toekomststatus van dit gebouw zal zijn wordt er voorlopig niet geïnvesteerd in dit gebouw.

9

Oordeel: verbruiken zijn laag. Zonder extra investeringen geen (grote) besparingen te verwachten. Dit gebouw heeft een energielabel B (gedeelte 8a) en A (gedeelte 8b). Beide uit 2014

Hamalandhal. In de Hamalandhal wordt al vele jaren zeer bewust omgegaan met het energieverbruik. Het gebouw bestaat uit een oud gedeelte uit 1973 en een nieuw gedeelte uit 2012. Onderstaande maatregelen zijn in de afgelopen jaren uitgevoerd.

-

-

-

-

Het gebouw is geschikt gebleken voor zonnepanelen. De installatie van 207 kWp is in juni 2017 opgeleverd. De 742 panelen zorgen dat dit gebouw elektrisch (meer dan) zelfvoorzienend is. Het nieuwe gedeelte is helemaal up to date en is energiezuinig gebouwd. O.a. verwarming via vloerverwarming, WTW en verlichting door LED lampen. De oude hal is nog in originele staat. Wel zijn het dak en de vloeren van de kleedkamers geïsoleerd. De verlichting in de nieuwbouw bestaat voornamelijk uit LED. In de oude zaal is medio 2019 alle verlichting vervangen door LED in dimbare uitvoering. De installaties voor warmwater en ventilatie zijn in 2012 deels vervangen en voldoen aan de huidige eisen. De HR cv luchtverwarming is al enige jaren oud maar het rendement van de ketels is te vergelijken met nieuwe ketels.

Een probleem na de uitbreiding en verbouw is de warmte in vooral het nieuwe gedeelte van het gebouw. Er zijn halverwege 2016 door de stichting in een aantal vertrekken airco’s geplaats. Het verbruik per m2 BVO is na de verbouw en het plaatsen van zonnepanelen duidelijk gedaald. T.o.v. het referentiejaar is het energieverbruik per m2 in 2020 ca. 60% lager geworden. Het absolute waterverbruik is nauwelijks hoger dan voor de verbouw / uitbreiding. Dit is een zeer net resultaat aangezien het aantal gebruikers ongeveer is verdubbeld. Oordeel: Totale energieverbruik a.g.v. plaatsen van zonnepanelen is duidelijk gedaald. Relatief verbruik is in nieuwe situatie duidelijk lager dan in oude situatie. Waterverbruik is relatief laag. Dit gebouw (oud + nieuwbouw) heeft een energielabel A (versie 2019; voor de verbouw was dit C). De Hamalandhal is t.g.v. Covid19 langere tijd buiten bedrijf geweest. Hierdoor zijn de resultaten 2020 niet goed te vergelijken met voorgaande jaren. Voor de komende jaren staat een onderzoek voor aansluiting op het warmtenet op het programma. Ook is het oude gedeelte mogelijk nog beter te isoleren.

10

Multifunktioneel gebouw Frans Halsstraat. Sinds april 2014 stond het gebouw leeg. Het gebouw werd gebruikt als wissellocatie i.v.m. verbouw Den Diek. Ook heeft SG Marianum tijdelijk een paar lokalen gebruikt. Vanaf begin 2017 is het in gebruik als onderkomen van kunstenaars (Lokalen).

Onderstaande maatregelen zijn in de afgelopen jaren uitgevoerd. -

Het gebouw is in 2004 na geïsoleerd middels HR++ glas en is voorzien van een Laag Temperatuur Systeem voor de ruimte verwarming. CV gestookt via 2 HR 107 ketels. De warmwatervoorziening ging via een HR boiler. Medio 2019 door elektrische boiler. Muren zijn in de jaren 80 na geïsoleerd. Dakisolatie is aanwezig maar kan beter.

Ook de komende jaren zal Lokalen gebruik maken van dit gebouw. Er is opdracht gegeven voor nader onderzoek en nadere invulling voor verdere toepassing van energiebesparende maatregelen. Zonnepanelen en aansluiting op het warmtenet lijken voor dit gebouw een geschikte oplossing om het gebouw verder te verduurzamen. De voorbereidingen voor verdere verduurzaming zijn in 2020 opgestart. Dit gebouw lijkt door aanwezig zijn van een LT verwarming prima geschikt om het gasloos te maken. De verbruiken zijn t.o.v. 2012 ca. 24% gedaald. Echter dit is niet helemaal te vergelijken aangezien het gebruik destijds anders was. Oordeel: De verbruiken zijn netjes. Verder verduurzamen is nog mogelijk. Gebouw lijkt geschikt om volledig gasloos te maken. Dit gebouw heeft een energielabel C. (2019)

Muziekschool. Dit voormalige schoolgebouw is sinds begin jaren 80 in gebruik als muziekschool. Het gebouw is ca. 80 jaar oud en is grotendeels nog in de originele staat. Het gebouw wordt relatief weinig uren per week gebruikt. Vanaf september 2020 wordt het nauwelijks nog gebruikt. Onderstaande maatregelen zijn in de afgelopen jaren uitgevoerd. -

Het gebouw is in begin 2002 voorzien van een HR 107 CV ketel De vliering is begin jaren 80 geïsoleerd met glaswoldekens In 2016 zijn de ramen aan de achterzijde (lokalen) voorzien van HR++ glas. In mei 2016 zijn zonnepanelen geplaatst. Na het plaatsen van de zonnepanelen is het gebouw qua elektra energie neutraal. De zonnepanelen leveren zelfs meer op dan berekend. Hierdoor wordt er vanaf 2017 netto elektra geleverd aan het openbare net.

11

Spouwmuurisolatie is helaas door een te kleine spouw niet mogelijk. Vloerisolatie is in 2018 in 2 lokalen aangebracht gelijktijdig met de vervanging van een verrotte vloer. In 2019 zijn divers TL lampen vervangen door een LED uitvoering. Het totale verbruik is in absolute zin niet erg hoog. Het gebouw verbruikte in 2020 ca. 16% minder energie dan in het referentiejaar 2012. De CV regeling is opnieuw ingesteld i.s.m. de huurder. Dit heeft in combinatie met de uitgevoerde besparingsmaatregelen tot een betere resultaat geleid. Ook de extra opbrengst van de zonnepanelen tgv de mooie zomer hadden een positief resultaat in het totale verbruik. Ter info; in 2017 was er nog een meerverbruik t.o.v. 2012 van ca. 8%. Het specifiek gasverbruik is door de matige isolatie van het gebouw relatief hoog. Oordeel: Er valt nog wat te besparen op gas door het aanbrengen van (meer) vloer- en vlieringisolatie. Elektraverbruik is na plaatsen van zonnepanelen, die meer leveren dan begroot, op netto levering per jaar uitgekomen. Dit gebouw heeft een energielabel G. (2019)

Brede school Varsseveldseweg. Eind 2012 is dit gebouw welke voorheen in gebruik was door Stichting Talent teruggevallen aan de gemeente. Het nieuwe gedeelte (bouwjaar 2010) is in gebruik als kinderopvang. Het oude gedeelte stond leeg m.u.v. 1 lokaal welke door “de Achthoek” als kantoor in gebruik was. Dit gebouw is in 2016 en 2017 tijdelijk in gebruik geweest als tijdelijke huisvesting tijdens de verbouw van het gemeentehuis. Vanaf augustus 2019 is het oude gedeelte tijdelijk in gebruik als school. Door het wisselende gebruik is het niet goed mogelijk om de verschillende jaren met elkaar te vergelijken.

Onderstaande maatregelen zijn in de afgelopen jaren uitgevoerd. -

Het oude gedeelte is tijdens de verbouw in 2010 voorzien van HR++ glas. De zolder van het oude gedeelte is na geïsoleerd. De aanbouw van 2010 voldoet aan de huidige eisen qua isolatie etc. Aanbouw 2010 is voorzien van vloerverwarming. Ventilatie via wandunits en WTW gecombineerd met verwarming.

Opmerkelijk is het zeer hoge verbruik van zowel gas als elektra in 2012. Wat hier de oorzaak van is geweest is niet meer te achterhalen. Het huidige verbruik is voor een gebouw van ca. 90 jaar heel redelijk te noemen. T.o.v. het referentiejaar 2012 is het verbruik per m2 met ca. 31% gedaald. Oordeel: door wisselende bezetting veel variatie in energieverbruik. Verbruik netjes voor een grotendeels 90 jaar oud gebouw. Het gebouw lijkt zeer geschikt voor aansluiting op het warmtenet. Een voorbereidend onderzoek is recent opgestart. Het gebouw heeft een energielabel C. (2011) 12

Sportzaal Del Akker Lievelde. Sportzaal del Akker wordt relatief weinig uren per week gebruikt door verenigingen en de basisschool. Het gebouw is verbonden met de kantine en kleedkamers van VV Erix. Via tussenmeters is het helder welk deel van het verbruik voor de gemeente is en welk deel voor Erix. Onderstaande maatregelen zijn in de afgelopen jaren uitgevoerd. -

-

In 2014 zijn de muren van de sportzaal voorzien van na isolatie. De kleedkamers zijn in 2004 gemoderniseerd en voorzien van intelligente verlichting. Deze schakelt automatisch wanneer het nodig is. Tevens wordt hiermee de ventilatie gestuurd. De daken van het lage gedeelte zijn in 2004 voorzien van een goede isolatie. De muren van de kleedkamers en bergingen zijn in 2004 voorzien van goede isolatie. Alle ramen zijn voorzien van HR++ isolatieglas. De zaalverlichting is van het type HF TL. Het hoge dak van de zaal is bij de vervanging van de dakbedekking in 2016 voorzien van extra dakisolatie conform de huidige eisen In mei 2016 zijn zonnepanelen op het dak geplaatst. De opbrengst van de installatie viel iets tegen. Samen met de leverancier is e.e.a. uitgezocht en zijn er extra panelen bijgeplaatst. LED lampen i.p.v. PL lampen in 2018 (gangen en kleedkamers)

Het gasverbruik was in 2020 ruim 18% lager dan in het referentiejaar 2012. Het elektraverbruik van de zaal en kleedkamers is in 2020 t.o.v. 2012 wat lager door beperkt gebruik t.g.v. Covid19. Het verbruik is erg laag t.o.v. referentie gebouwen. Het waterverbruik is t.o.v. 2012 duidelijk gedaald t.g.v. Covid19 en is (erg) laag te noemen. Oordeel: Het gebouw heeft een laag energie- en waterverbruik. Dit gebouw heeft een energielabel C. (2019)

13

Brandweer Groenlo De brandweerkazerne was voorheen ook gedeeltelijk gemeentewerf van de voormalige gemeente Groenlo. Het gebouw is meermalen verbouwd. Er zijn kantoren gemaakt in de voormalige werf voor de BWAO (nu VNOG). Het gebouw is waar mogelijk voorzien van moderne installaties en het gebouw is behoorlijk na geïsoleerd. De kantoren zijn voorzien van koeling in combinatie met verwarming. Onderstaande maatregelen zijn in de afgelopen jaren uitgevoerd. -

-

-

Begin 2014 zijn 84 zonnepanelen geplaatst om een deel van het elektraverbruik te compenseren. In 2020 leverden de zonnepanelen 19.863 kWh aan elektra. (gelijk aan verbruik van 5 à 6 woningen). In het gebouw zijn diverse energiebesparende maatregelen toegepast om het energieverbruik te reduceren. Vooral de verwarming/koeling via warmtepompen is nog niet standaard. Na > 5 jaar gebruik kan geconcludeerd worden dat het comfort goed is. In 2016 zijn diverse lampen in de gangen voorzien van LED lampen. In 2020 zijn een aantal lampen in kantoren voorzien van LED lampen. Verwarming oude gedeelte via HR luchtverwarmingsketels in combinatie met koeling.

Het gasverbruik is t.o.v. referentiejaar 2012 bijna. 31% gestegen. Dit heeft vooral te maken met een hogere bezettingsgraad. Het elektraverbruik is t.o.v. referentiejaar 2012 ook duidelijk gestegen. Dit is voor een groot deel het gevolg van de uitbreiding en de gewijzigde hogere bezetting sinds 2013 door VNOG. De nieuwe kantoren worden verwarmd en gekoeld d.m.v. een warmtepomp (elektrisch). Sinds 2015 worden de brandweerpakken van de regio centraal in deze kazerne gewassen. Dit heeft tot gevolg dat het elektraverbruik sterk is gestegen. (zo sterk zelfs dat de hoofdzekering verzwaard moest worden). Het verbruik is in 2020 t.g.v. Covid19 duidelijk gedaald t.o.v. voorgaande jaren. Het totale elektraverbruik is de afgelopen jaren met ca. 20% gestegen. In 2020 was het waterverbruik na het extreme verbruik (t.g.v. een lekkage) van 2015 weer normaal. Het verbruik is duidelijk (ca. 57%) lager t.o.v. referentiejaar 2012. Dit is des te opmerkelijker aangezien de komst van VNOG en het centraal wassen van brandweerkleding op deze locatie het waterverbruik juist laat stijgen. Waarom het verbruik in vroegere jaren zo hoog is geweest blijft gissen. Het totale energieverbruik per m2 is door het gewijzigde gebruik met ca. 17% gestegen. (maar wel duidelijk minder dan in 2017, 2018 en 2019) Oordeel: Verbruik gas en elektra na sterke stijging in 2017 en 2018 lager dan voorgaande jaren.

Waterverbruik laatste jaren op een keurig niveau. Dit gebouw heeft een energielabel A. (2019)

14

Stadhuis Groenlo. Het stadhuis is een oud gebouw dat in de loop van de jaren vele malen verbouwd is. Dit heeft zijn weerslag op het inzetten van nieuwe technieken en systemen. Het gebouw is matig geïsoleerd (vooral oude historische deel) en dit is terug te zien in het gasverbruik. Ook zijn er klachten over tocht en ventilatie. Deze worden deels veroorzaakt door de matige isolatie van het gebouw. Onderstaande maatregelen zijn de afgelopen jaren uitgevoerd. -

-

-

Eind 2009 zijn de CV ketels vervangen door HR ketels en de regelapparatuur is vervangen door een gebouw beheers systeem. In oktober 2013 is een deel van het gebouw dat eind jaren ‘70 is gebouwd voorzien van spouwmuurisolatie. In 2016 zijn de ramen in het oude (monumentale) gedeelte voorzien van voorzetglas. Het gasverbruik is in 2020 t.o.v. 2012 met ca. 13% gedaald. In de voorgaande jaren zijn een beperkt aantal (PL) lampen vervangen door LED lampen. Tijdens de verbouwing in 2020 van de centrale t.b.v. de VVV zijn alle lampen in deze ruimte vervangen door LED lampen. De verwarming en koeling in de raadszaal gaat middels een warmtepomp in combinatie met radiatoren en vloerverwarming.

Het elektraverbruik 2020 is t.o.v. 2012 nagenoeg gelijk gebleven. Het gevolg van een gemiddeld iets lagere bezetting door Covid19 in combinatie met meer apparatuur voor automatisering. Vanaf eind 2009 heeft huurder (SDOA) het grootste deel van het gebouw in gebruik. In 2020 was het totale verbruik (gas en elektra) ca. 8% lager dan in 2012. In 2019 is er een uitgebreid onderzoek geweest voor het verder verduurzamen van dit gebouw. De resultaten zijn in 2020 gepresenteerd aan college en Raad. Het bijbehorende uitvoeringsprogramma is voor deze locatie opgeschort t.g.v. de opzegging van hoofdhuurder SDOA. T.g.v. Europese regelgeving (EED) zal er voor 2023 nog duurzaam geïnvesteerd moeten worden. Kantoorgebouwen moeten dan minimaal voldoen aan energielabel C. Verbeteringen aan dit gebouw zijn mogelijk. Te denken valt aan HR++ glas ter vervanging van het oude isolatieglas. Ook extra isolatie van de (platte) daken evenals het aanbrengen van een WTW op de ventilatie units in combinatie met vraaggerichte ventilatie. Oordeel: Gasverbruik is de afgelopen jaren gedaald door nieuwe CV ketels, regeling en naïsolatie van muren en plaatsen van voorzetramen. Besparingen zijn mogelijk door verdere na isolatie en investering in duurzame installaties als WTW en LED verlichting maar deze brengen (erg hoge) kosten met zich mee. Het waterverbruik is de laatste jaren stabiel en op een normaal niveau.

Dit gebouw heeft een energielabel G. (2019)

15

Sporthal Den Elshof.

Sporthal Den Elshof is een gebouw uit begin jaren 70. Het gebouw is traditioneel van opzet. Onderstaande maatregelen zijn in de afgelopen jaren uitgevoerd. -

in 2015 zijn de gevels voorzien van nieuwe beplating en isolatie. De CV ketel welke het boilerwater verwarmd is in 2010 vervangen door een HR 107 gaswandketel. Cv ketel voor verwarming kleedkamers onder tribune vervangen door HR 107 in 2017. Juni 2016 plaatsing van 170 zonnepanelen. De tl lampen in de kleedlokalen en gangen zijn eind 2013 vervangen door LED lampen. De platte daken zijn in de jaren 90 voorzien van (extra) isolatie. Verwarming gaat via stralingspanelen. Zaal verlichting dateert uit 2004 en is uitgevoerd in HF in dimbare uitvoering. Kleedkamers worden na renovatie 2004 verwarmd door HR 107 CV ketel.

Sporthal Den Elshof heeft de afgelopen jaren een sterke daling van het gasverbruik laten zien. Dit komt vooral door het aanbrengen van muurisolatie. Gelijk met het vervangen van de wandbeplating zijn alle buitenmuren namelijk voorzien van een zeer goede isolatie volgens huidige normen. Ondanks dat de CV ketels van de zaal al ruim over de theoretische levensduur zijn, blijft het rendement van de installatie op peil. Door het vervangen van de CV ketels en de regelapparatuur in de toekomst valt nog wel iets besparen maar hier zullen geen grote klappers mee gemaakt worden. In het kader van verduurzamen van gebouwen is nadrukkelijk gekeken welke maatregelen nog meer genomen kunnen worden om het energieverbruik te reduceren. Dit heeft in juni 2016 geresulteerd in het plaatsen van 170 zonnepanelen. Deze panelen hebben in 2020 ca. 130% van het elektraverbruik van dit gebouw geproduceerd. De totale energiebesparing t.o.v. referentiejaar 2012 bedroeg ca. 76%. Het waterverbruik was in 2019 iets hoger dan in het referentiejaar 2012. Oordeel: Beperkte besparing op stookkosten lijkt nog haalbaar door vervanging van de CV ketels. Het effect van Covid19 en naïsoleren van de wanden is met een gasbesparing van ca. 66% in 2020 t.o.v. 2012 duidelijk zichtbaar. Electraverbruik is na installatie van zonnepanelen en door lage bezettingsgraad door Covid19 met ca. 130% gedaald t.o.v. 2012.

Waterverbruik is in overeenstemming met het gebruik en de voorzieningen die aanwezig zijn.

Dit gebouw heeft een energielabel C. (2019)

16

Stadsboerderij Groenlo. Dit monumentale gebouw is na jaren leeg te hebben gestaan medio 2013 in gebruik genomen door Stichting Stadsboerderij Grolle. Het gebouw is in traditionele staat en nauwelijks geïsoleerd. Onderstaande maatregelen zijn in de afgelopen jaren uitgevoerd. -

het dak is een aantal jaren terug voorzien van isolatiemateriaal De CV installatie is modern en voorzien van een HR107 CV ketel Er zijn in 2015 een aantal tl lampen vervangen door een LED uitvoering

Een beperkte vergelijking met voorgaande jaren is mogelijk. Door Covid19 is de bezetting (erg) laag geweest. T.o.v. 2014 is het gasverbruik ca. 10% gedaald, het elektraverbruik met 36% gedaald en het waterverbruik is gestegen. De absolute verbruiken van zowel gas- elektra en waterverbruik vallen voor een dergelijk oud (historisch) pand heel erg mee. Dit komt vooral door een zeer oplettende groep vrijwilligers die er alles aan doen om verspilling te voorkomen.

Oordeel: Verbruiken zijn voor een historisch pand in relatie tot gebruik zeer acceptabel.

Er is geen energielabel voorhanden. (voor monumenten geldt geen energielabel verplichting)

17

De Mattelier. Het gebouw bestaat uit een oud historisch pand welke in de loop der jaren is uitgebreid met diverse ruimten na sloop voormalige bedrijfspand. Vanaf september 2017 is het gebouw in gebruik als cultureel centrum.

Onderstaande maatregelen zijn tijdens de verbouw toegepast / uitgevoerd. - Daken nageïsoleerd - GBS - Speciale luchtbehandeling o.b.v. overdruk. - Extra (dak) isolatie nieuwbouw - Passief gebouwd (bouwmassa) - Groen dak. - Zonnepanelen op dak (vanaf september 2018) -

LED verlichting in nieuwbouw Glas in atrium en vliesgevel vervangen door HR++ Slimme verlichting op basis van aanwezigheid (gedeeltelijk) WTW in combinatie met luchtbehandeling

Er zijn nog geen goede vergelijkingen mogelijk met voorgaande jaren aangezien dit gebouw nog maar relatief kort in gebruik is. Wel kunnen we een aantal zaken noemen. Het inregelen van de technische installaties heeft nogal wat inspanning gevergd. Er zijn diverse zaken na de ingebruikname geconstateerd en aangepast. Met name een rookproef liet zien dat het oude gedeelte van het gebouw behoorlijk lek was. Deze lekken zijn in 2020 verholpen. Het inregelen is inmiddels afgerond. Het gasverbruik was ca. 26% lager dan in 2018. Het elektraverbruik is door het aanbrengen van de zonnepanelen zeer fors gedaald. De besparing t.o.v. 2018 bedroeg ca. 90%. Het waterverbruik was ca. 46% lager dan in 2018. De absolute verbruiken van zowel gas- elektra en waterverbruik vallen voor een dergelijk (deels oud / historisch) pand in combinatie met nieuwbouw niet tegen. Door de laatste aanpassingen lijken er verbetering voor zowel comfort als energieverbruik behaalt te zijn. Door beperkte bezetting t.g.v. Covid19 is het lastig om aan te geven welk deel van de besparing door de aanpassingen zijn gerealiseerd.

Oordeel: Verbruiken zijn voor een historisch pand in relatie tot gebruik acceptabel. Verbeteringen door betere afstelling installaties lijken hun vruchten af te werpen.

Dit gebouw heeft een energielabel A. (2019)

18

Conclusies In de periode vanaf 2012 tot en met 2020 is het energieverbruik op basis van m2 BVO met ca. 59% gedaald. Uit deze daling blijkt dat de inspanningen die de afgelopen jaren gedaan zijn effect hebben gehad. Omdat in 2020 de bezettingsgraad van diverse gebouwen minder is geweest dan voorheen zijn de verbruiken niet helemaal te vergelijken met voorheen. In onderstaande tabel staat het energieverbruik over de afgelopen jaren. MJ / m2

2012 2020 bespaard

electra + gas

Gebouw

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020

Den Diek

559

571

540

615

512

492

455

464

472

15,5%

Brandweer Lichtenvoorde

489

460

321

326

348

380

344

328

364

25,6%

Gemeentehuis

630

640

591

639

346

447

474

560

463

26,6%

Werkplaats Lichtenvoorde Bibliotheek

721

692

599

645

605

555

510

487

398

44,8%

484

514

456

478

577

522

538

522

491

-1,3%

V.van Goghstr. 8a+8b

457

467

438

427

381

318

325

254

52

88,6%

Hamalandhal

471

340

312

310

321

293

219

232

182

61,4%

del Akker

421

405

423

386

340

318

347

325

347

17,6%

Frans Halsstraat 35

596

589

497

257

189

554

547

441

452

24,1%

Muziekschool

759

804

827

750

879

824

643

433

636

16,2%

554

518

505

534

609

694

483

12,8%

Stadsboerderij Brandweer Groenlo

290

330

330

342

472

456

419

373

341

-17,6%

Stadhuis Groenlo

589

614

580

609

562

511

518

567

537

8,7%

Den Elshof

562

612

583

541

312

247

248

262

133

76,3%

Brede school Varsseveldseweg de Mattelier

711

452

419

404

469

427

410

429

487

31,5%

478

377

284

40,5%

gemiddeld

747

378

360

306

59,0%

548

502

495

448

403

Voor het waterverbruik geldt dat er t.o.v. 2012 een duidelijke daling is geweest. De daling wordt vooral veroorzaakt doordat het zwembad welke een grote invloed had op het totaalverbruik per 2013 geen deel meer uitmaakt van de gemeentelijke gebouwen. (in de berekeningen tot en met 2012 is het zwembad wel opgenomen) V.a. 2018 zien we weer een stijging. Dit wordt vooral veroorzaakt door de stijging bij het gemeentehuis t.g.v. de veel hogere bezetting de laatste jaren. De invloed van Covid19 is groot geweest. Dit uit zich met name in het waterverbruik. Zie hiervoor grafiek waterverbruik.

19

Totale waterverbruik gemeentelijke gebouwen 12000

9675

10000

2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020

8000

6000

4699 4000

4217

4423 3895

3870

4118

4365 2811

2000

0 1

Om u een indruk te geven hoe de totale energieverbruiken van de gemeentelijke gebouwen zich in 2020 verhouden tot elkaar is een grafiek met het specifieke verbruik per gebouw toegevoegd. Het aandeel elektra en gas zijn omgerekend naar MJ. In dit overzicht valt vooral het relatieve hoge gasverbruik per m2 BVO van de muziekschool op.

specifiek verbruik MJ / m2 2020 800 700 600 500

MJ per m2

400 300

gas (+ warmte net)

200 100 0 -100

We hebben in 2020 ruim 50% van het elektraverbruik van onze gebouwen zelf opgewekt met zonnepanelen. Dit is ca. 10 maal meer dan in 2014 toen het aandeel ca. 5 % bedroeg. Hieronder ziet 20

u het verloop in de afgelopen jaren. Door Covid19 is het totale verbruik elektra gedaald. Het aandeel door zonnepanelen is daardoor % gestegen.

eigen opwekking elektra gemeentelijke gebouwen 450000

60,0% 399816

400000

388697

361149

50,0%

350000 300000

40,0% 229678

250000

30,0% 200000 150000

20,0% 104490

eigen opwekking elektra Aandeel PV %

100000 52303

55785

2014

2015

10,0%

50000 0

0,0% 2016

2017

2018

2019

2020

Om als doelgroep gemeentelijke gebouwen energie neutraal te worden (zou een mooi streven zijn) moet er nog ruim 392.975 kg CO2 gereduceerd worden. T.o.v. 2019 hebben we in 2020 een vermindering van 69.000 kg CO2 gerealiseerd. We dienen nog ca. 8.750 zonnepanelen te plaatsen om als gemeentelijke gebouwen energieneutraal te zijn! Realisering van dit streven zal erg lastig worden (maar niet geheel onmogelijk) omdat: -

de ruimte ontbreekt om alle gemeentelijke gebouwen te voorzien van zonnepanelen. het vaak te ingrijpend is om installaties die nu op gas draaien volledig te vervangen door elektrische apparatuur. alternatieven zoals gebruik restwarmte voor maar een zeer beperkt aantal gebouwen te realiseren is. reduceren van het energieverbruik in grote mate al gedaan is hoewel er altijd nog voldoende verbeteringen mogelijk zijn. extra isoleren en reduceren van het energie verbruik onevenredig hoge kosten tot gevolg zal hebben.

Van een aantal gebouwen is nog niet bekend wat er in de nabije toekomst mee gaat gebeuren waardoor investeren in deze gebouwen om financiële redenen wordt afgeraden. De genomen besparingsmaatregelen hebben vanaf 2012 globaal de volgende besparingen per jaar opgeleverd. (prijspeil 2020 exclusief btw inclusief REB en ODE) -

Gas 213.136 m3 * € 0,69 = € 147.064 Elektra 752.704 kWh * € 0,15 = € 112.905 Totaal € 259.969

We hebben al een behoorlijke besparing behaald in de periode dat er actief aan energiebeheer gedaan wordt (afgelopen 26 jaar). Voor een totaalbeeld verwijs ik naar onderstaande grafiek. 21

1200

MJ per m2 / jaar gemeentelijke gebouwen Oost Gelre

1000

600

400

200

0

1994 173 898 1995 175 904 1996 161 783 1997 175 747 1998 174 774 1999 130 603 2000 144 637 2001 130 590 2002 131 652 2003 142 636 2004 146 653 2005 138 571 2006 140 638 2007 139 609 2008 163 566 2009 156 525 2010 166 534 2011 170 544 2012 174 574 2013 147 401 2014 123 379 2015 124 371 2016 127 322 2017 109 294 2018 89 288 2019 82 279 2020 57 249

800

aandeel gas aandeel electra

Voor de doelgroep gemeentelijke gebouwen is energie neutraal worden op korte termijn zeer lastig en niet realistisch. Wel kunnen we door optimale inzet van de huidige middelen nog een behoorlijke besparing realiseren. Met name het inzetten van restwarmte via het warmtenet biedt nog mogelijkheden.

W. Zieverink,

22

Nawoord: Sinds we energie door middel van een centrale aanbesteding kopen, wordt er als gemeente 100% groene stroom ingekocht. Dit is per 1-1-2008. De vermindering van de uitstoot van CO2 is hierdoor behoorlijk geweest. Zie hiervoor onderstaande grafiek. 80,0

kg CO2 per m2 gemeentelijke gebouwen

70,0

40,0

32,3 34,2 31,7 35,0 34,1 35,0 30,7 34,2 32,7

50,0

48,2 48,5 42,0 40,1 41,5

60,0

30,0

10,0 0,0

electra

1994 25,3 1995 25,5 1996 23,6 1997 25,6 1998 25,5 1999 18,9 2000 21,0 2001 19,0 2002 19,2 2003 20,8 2004 21,4 2005 20,2 2006 20,5 2007 20,3 2008 3,2 30,4 2009 3,0 28,2 2010 3,2 28,7 2011 3,3 29,2 2012 3,4 30,8 2013 2,8 21,5 2014 2,4 20,4 2015 2,4 19,9 2016 2,5 17,3 2017 2,1 15,8 2018 1,7 15,5 2019 1,6 14,9 2020 1,1 13,4

20,0

gas

bijlage 33

Voor de gemeentelijke gebouwen hebben we hierdoor een CO2 vermindering van ca. 80 % t.o.v. 1994 gerealiseerd. Opgemerkt moet worden dat een aantal huurders van gemeentelijke gebouwen de elektra zelf inkopen en wij niet 100% zeker weten of dit ook groene stroom is. Ondergetekende is van mening dat het reduceren van het verbruik een eerste prioriteit heeft. Dit heeft naast een milieu voordeel ook (meestal) een financieel voordeel voor de eigenaar / gebruiker. Vanaf 2013 hebben wij collectieve contracten voor levering van elektra en gas. De groene paragraaf wordt door middel van GVO’s (Garantie Van Oorsprong) ingevuld i.p.v. een toeslag op de kWh prijs zoals in het verleden het geval was. Voordeel hiervan is dat je zelf bepaald welk type (of mix van) groene elektra je inkoopt. De inkoop van energie is vanaf 2018 via AGEM geregeld. De duurzame component heeft veel aandacht. Uitgangspunt is zoveel als mogelijk regionaal duurzame energie inkopen. Om het energieverbruik en de CO2 uitstoot verder te reduceren worden de komende jaren onderzoeken gedaan waarbij ook het zelf produceren van groene energie nader bekeken gaat worden. Zelf opwekken wordt steeds interessanter door het gestaag goedkoper worden van o.a. zonnepanelen. Vooral voor kleinere gebouwen met geschikte daken biedt dit kansen. Ook grote gebouwen met voldoende dakoppervlak kunnen m.b.v. SDE subsidie interessant zijn. O.a.

de Hamalandhal en de Mattelier zijn hier een goed voorbeeld van. Ondertussen zijn een 9 tal PV installaties geplaatst op onze gebouwen. Deze installaties hebben ruim 50% van het totale elektraverbruik voor hun rekening genomen in 2020. Voor de nabije toekomst staan in het kader van verduurzamen van gemeentelijke gebouwen nog meer installaties gepland. In het bijzonder voor grootverbruikers is het al dan niet toekennen van subsidie bepalend of het

23

betaalbaar zal zijn. Een grote uitbreiding van zonnepanelen op onze gebouwen zal niet (meer) aan de orde zijn. De geschikte daken zijn op enkele na vol gezet met zonnepanelen. Afhankelijk van de toekomst van deze gebouwen zullen er nog (een beperkt aantal) zonnepanelen geplaatst gaan worden. Het is jammer dat zonnepanelen voor de uitstoot van CO2 nauwelijks effect hebben voor de gemeentelijke gebouwen aangezien wij al 100% groene stroom inkopen. Dit kan in de toekomst veranderen door bijvoorbeeld meer met warmtepompen te gaan werken i.p.v. gasgestookte CV installaties. Blijft dat zelf opgewekte elektriciteit wel invulling geeft aan de doelstelling lokaal duurzaam opgewekte energie. Voor de vergroening van gas is tot op heden nog geen goede lokale invulling voorhanden. Ook zijn er kansen om energie te besparen door restwarmte van fabrieken of installaties te gebruiken voor verwarming van gebouwen. Er is in 2015 een onderzoek gedaan voor gebruik restwarmte van de waterzuivering aan de Boschlaan. Het warmtenet is in eerste instantie tot het zwembad aangelegd en functioneert naar behoren. Sinds eind 2018 zijn ook het gemeentehuis en enkele andere gebouwen op deze installatie aan gesloten. Tijdens de verbouw van het gemeentehuis was hierin voorzien. De resultaten van deze aanpassing op het verbruik van energie hebt u kunnen zien in deze rapportage.

Voor een aantal gemeentelijke gebouwen kan deze wijze van benutting van restwarmte ook een goed alternatief blijken te zijn.

W. Zieverink.

24

Bijlage: absolute verbruiken gemeentelijke gebouwen. Totaaloverzicht besparingen per gebouw (in m3 gas)

Bijlage 1

Verbruiken zijn gecorrigeerd naar een klimatologisch gemiddeld jaar. t.o.v. 2012 Gebouw

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020 besparing 2020

Den Diek Brandweer Lichtenvoorde

12246 8724

12952 8712

12275 7254

13797 7605

13012 7855

12263 8622

11710 7892

11796 7567

12164 8546

Gemeentehuis Werkplaats Lichtenvoorde Bibliotheek V.van Goghstr. 8a+8b

45769 16721 7874 5788

46583 16805 8081 5922

45150 14957 7247 5538

48357 16149 7742 5391

23435 14085 9940 4811

20604 13726 8846 4079

21164 13065 9482 4120

7744 12464 9154 3223

4007 10039 8822 165

0,7% Eind 2009 naisolatie platdak. 2,0% 2009 werktijden verruimd; 2016-2017 totaal 91,2% verbouwd, v.a. dec. 2018 warmtenet 40,0% v.a. 2011 Raadhuisstr. 7 -12,0% eind 2009 nieuwe cv regeling. 97,1% eind 2009 HR+ glas

Hamalandhal

27873

34203

32428

31355

33272

38972

37549

40765

36583

-31,2% renovatie kleedkamers 2011 + nieuwbouw 2012

del Akker Frans Halsstraat 35 Muziekschool Stadsboerderij Brandweer Groenlo

7881 10555 4765

7465 10611 5090 7721

7170 4987 4717 3356 7750

6495 3394 5821 3270 11905

5885 10995 5634 3464 10699

6431 10564 4425 3948 10562

6014 7348 3055 4544 9048

6480 7640 4506 3179 8778

17,8% naisolatie ged. Spouwmuren sportzaal eind 2014 27,6% v.a. 2017 in gebruik bij LOKALEN. 5,4% voorjaar 2016 HR++ glas 10,0% besparing t.o.v. 2014

6701

7883 9606 5255 3531 8054

Stadhuis Groenlo

24926

25567

23645

26283

23146

20567

20375

22843

21717

Den Elshof

19801

22348

21415

19435

10963

9375

10286

10061

6689

Brede school Varsseveldseweg

17595

11822

11372

10897

11220

11441

11141

11180

12414

23956

22463

17700

zeer wisselend gebruik. 2016-2017 ged. Als 29,4% tijdelijke huisvesting personeel. v.a. sept. 2017 na verbouw / uitbreiding in 26,1% gebruik. Besparing t.o.v. 2018

382565

275714

263538

249229

208453

193553

208681

189269

169429

55,7% besparing = absoluut

de Mattelier Totaal

opmerking

-31,0% in 2009 ged. Leegstand + verbouw raadszaal. nieuwe cv install. 2010 naisolatie ged. muren okt. 12,9% 2013 voorzetramen voorjaar 2016 2010 nieuwe cv ketel voor warmwater. Herfst 2015 gevelisolatie. Nieuwe ketel kleedkamers 66,2% 2017

Totaaloverzicht besparingen per gebouw (in kWh) (verbruiken op de meter)

Bijlage 2

t.o.v. 2012 Gebouw

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020 besparing 2020

opmerking

Den Diek

18355

14541

13520

17052

-566

1643

-1925

-692

-2238

112,2%

Brandweer Lichtenvoorde

30530

23932

5124

3059

5668

5799

4357

3868

2681

91,2%

Gemeentehuis Werkplaats Lichtenvoorde Bibliotheek V.van Goghstr. 8a+8b

174505 31484 33487 4645

176132 22786 38230 4725

141711 15644 33298 4602

157543 16524 33457 4517

111896 25999 34432 4060

278431 16036 32611 2752

293211 10206 30141 3285

272305 9958 29555 2555

197929 9439 25680 5371

-13,4% 70,0% 23,3% -15,6%

v.a. februari 2016 PV installatie v.a. maart 2014 PV installatie; LED verlichting remise v.a. februari 2014 PV installatie + uitbr. Nov 2016. v.a. 2017 verwarming ged. Via WP ipv gas. V.a. dec. 2018 Warmtenet

Hamalandhal

100409

195749

170223

176090

175184

75327

-25676

-36470

-73890

173,6%

del Akker Frans Halsstraat 35 Muziekschool

2929 22430

3879 20268

3306 10785

3200 5296

1132 6714

2847 9175

3007 12066

2970 21092

2582 20628

11,8% 8,0%

3405

3207

3113 4139

3316 3357

970 3241

-764 3393

-905 3857

-1365 4023

-2169 2645

163,7% 36,1%

Brandweer Groenlo Stadhuis Groenlo Den Elshof Brede school Varsseveldseweg de Mattelier

31950 126770 42450 47766

44126 136205 38529 24196

41148 133558 35489 18465

48340 126412 37435 18198

55044 127619 23736 35352

60955 120168 12256 20254

48750 126522 3671 17905 68731

46866 133720 11790 23421 19567

38078 125808 -9547 29116 7183

-19,2% 0,8% 122,5% 39,0% 89,5%

Totaal

1132000

984241

833627

812509

803364

700268

630556

543163

379296

66,5%

Stadsboerderij

Totaaloverzicht besparingen per gebouw (in m3 water)

va 2011 TPG gebouw in 2010 extra verbruik tgv schaftkeet ged. Leegstand v.a. okt. 2016 2011 verbouw kleedkamers.2012 nieuwe hal erbij. Vanaf mei 2017 PV installatie verbruik alleen ged. Gemeente v.a. april 2016 PV installatie ged. Leegstand v.a. mei 2016 PV installatie t.o.v. 2014 vanaf 2009 zeer regelmatig cursussen va juni 2013 BWAO; v.a. febr. 2014 PV installatie 2009 ged. Leegstand; vanaf dec. 2009 SDOA LED verlichting kleedlokalen + PV 30 juni 2016 v.a. maart 2017 ged. Leegstand v.a. eind sept. 2018 zonnepanelen (tov 2018) besparing = absoluut

Bijlage 3

t.o.v. 2012 Gebouw

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020 besparing 2020

Den Diek Brandweer Lichtenvoorde Gemeentehuis

129 73

101 54

107 76

90 64

114 43

128 41

121 49

146 44

101 22

21,7% 69,9%

768

598

665

684

390

777

942

1136

664

13,5%

Werkplaats Lichtenvoorde Bibliotheek V.van Goghstr. 8a+8b Hamalandhal del Akker Frans Halsstraat 35

158 92 91 713 163

181 73 66 1112 149

197 41 67 1026 164

93 45 59 1138 148

252 58 46 1292 150

170 47 2 1262 151

38 44 4 1235 176

49 44 5 1151 135

43 31 1 618 55

72,8% 66,3% 98,9% 13,3% 66,3%

va 2011 TPG gebouw 2016 tijdelijke huisvesting va febr 2013 ook radio FM v.a. okt. 2016 ged. Leegstand 2011 renovatie douches + 2012 uitbreiding

313 46

313 43

87 35 18

5 50 16

0 20 15

28 43 49

49 14 21

27 13 42

47 4 38

85,0% 91,3% -111,1%

v.a. midden 2014 ged. Leegstand

384 328 408 462

291 303 373 291

293 232 407 231

749 260 402 224

242 254 441 349

228 248 448 194

225 253 424 178

214 269 495 237

165 195 303 359

57,0% 40,5% 25,7% 22,3%

308

358

165

46,4%

t.o.v. 2018

4118

4365

2811

70,9%

besparing = absoluut

Muziekschool Stadsboerderij Brandweer Groenlo Stadhuis Groenlo Den Elshof Brede school Varsseveldseweg de Mattelier Totaal

9675

4699

4217

4423

3895

3870

opmerking

t.o.v. 2014 va juni 2013 BWAO 2015 lekkage + kleding wassen

2016 tijdelijke huisvesting

25

Bijlage: Samenvatting nota “verduurzamen gemeentelijke gebouwen” Gemeente Oost Gelre is een gemeente in Oost Achterhoek. De gemeente Oost Gelre heeft in 2009 een milieubeleidsplan opgesteld met daarin doelstellingen voor 2015 en ambities voor 2020. Hierin zijn ook de doelstellingen en ambities voor de verduurzaming van de gemeente opgenomen. Dit is verder uitgewerkt in een actieprogramma duurzaamheid. Maar omdat hierin geen concreet plan is uitgewerkt voor het verduurzamen van de gemeentelijke gebouwen, zijn alleen nog maar ad hoc aanpassingen gedaan. Om nu een onderbouwde keuze te maken, heeft de gemeente Oost Gelre opdracht gegeven om een onderzoek uit te voeren naar de mogelijkheden om de bij de gemeente in beheer zijnde gebouwen te verduurzamen. Het begrip ‘verduurzamen’ is als eerste uitgediept om een goed beeld te krijgen van het begrip. De gemeente Oost Gelre hanteert het begrip “Trias Energetica” daarbij als uitgangspunt. Dit wil zeggen dat zij achtereenvolgens de volgende stappen zullen uitvoeren: 1. beperken van de energievraag; 2. gebruik van duurzame energiebronnen; 3. het efficiënt gebruik van eindige energiebronnen. Voor de eerste 2 stappen is gekeken welke mogelijke maatregelen er zijn betreffende bestaande bouw.

Voor stap 1 zijn dit led verlichting, intelligente verlichting, dak isoleren, spouw isoleren, vloer isoleren, dubbel glas, ketel vernieuwen, recyclen van regenwater, balansventilatie, warmtepompen, warmteterugwinning en aardwarmte. Voor stap 2 zijn dit zonnecollector en zonnepanelen. Daarna is gekeken naar de gebouwen zelf. Om inzicht te krijgen in de diversiteit aan gebouwen die de gemeente in beheer heeft, zijn de gebouwen visueel bekeken. De gemeente bezit gebouwen in Lichtenvoorde, Groenlo, Mariënvelde, Harreveld en Lievelde. Daarnaast zijn de gebouwen op te delen in woningen, gymzalen, kantoren, scholen en multifunctionele accomodaties. Door te kijken naar de meer-jaren onderhoudsplanningen die opgesteld zijn, kan een eventuele duurzame maatregel wellicht meegenomen worden tijdens het reguliere onderhoud van het gebouw. Dit om de kosten te reduceren en kapitaalvernietiging te voorkomen. Om inzichtelijk te krijgen wat de mogelijkheden en de beperkingen van het gebouw zijn, zijn er interviews gehouden met de verschillende gebouwenbeheerders. Hieruit is geconcludeerd dat ze in veel gevallen tevreden zijn over het desbetreffende gebouw, maar dat ze altijd wel op of aanmerkingen hebben over het pand. De gebouwenbeheerders zien graag zonnepanelen op het dak verschijnen om de energie duurzaam op te wekken.

Per gebouw is in een tabel weergegeven wat de mogelijkheden en de beperkingen van het gebouw zijn. Hierin wordt omschreven wat het energielabel is, het gebruik, de beleving van het pand, het absolute gasverbruik, het absolute elektra verbruik, het specifieke verbruik, de toekomstvisie, verandering van gebruik, historische waarde, de combinatie van duurzame maatregelen met onderhoud, reeds toegepaste duurzame maatregelen en verdere opmerkingen van de gebouwenbeheerders. Tot slot zijn bij elk gebouw conclusies getrokken. In een tabel is daarna omschreven welke duurzame mogelijkheden er toegepast kunnen worden per pand. Hieruit komt naar voren dat waar dit nog niet gedaan is led verlichting overal het snelste toegepast kan worden. Om op een objectieve manier te beoordelen welke gebouwen het meeste geschikt zijn om te verduurzamen is een Multi criteria analyse opgesteld. Hier komt uit dat het stadhuis Groenlo, serviceteam/TPG en Muziekschool het meest interessant zijn om te verduurzamen. Hierbij moet echter nog wel gekeken worden naar de financiële haalbaarheid. Daarvoor is per onderdeel berekend wat de globale kosten zijn om een ingreep toe te passen. De kosten zijn grotendeel gebaseerd op actuele cijfers die bij de gemeente liggen. Daarnaast zijn er waar nodig ook aannames gedaan omdat er geen concrete cijfers aanwezig waren.

De kosten om alle gebouwen te voorzien van led verlichting komen op ongeveer € 115.000,-. Het heeft een gemiddelde terugverdientijd van 4 jaar. Dit is interessant om toe te passen. De kosten om op alle gebouwen de benodigde zonnepanelen toe te passen zodat het betreffende pand zelfvoorzienend is in elektraopwekking zijn ongeveer: € 1.014.000,Tenslotte is per gebouw beschreven welke maatregelen zij kunnen treffen om het pand te verduurzamen. Bij elk gebouw zijn mogelijkheden maar de prioriteit ligt niet bij alle gebouwen even hoog. Dit wordt veroorzaakt 26

doordat het gebouw in de verkoop staat, gesloopt wordt of afgestoten gaat worden. Voor elk gebouw is hier een weloverwogen keuze in gemaakt.

27