concept regioarrangement achterhoek

Regioarrangement regio Achterhoek Colofon Versie 04072023 8.45 uur Datum 4 juli 2023; laatste paar wijzigingen 31 augustus 2023 Status: Concept, 80% versie

1

Inhoudsopgave 1

2

3

Inleidend; waarom een regioarrangement voor de regio Achterhoek? ..................................................................... 4 1.1

Aanleiding en doel .................................................................................................................................................. 4

1.2

Wat is een regioarrangement ................................................................................................................................. 5

Wat voor een regio zijn we? ......................................................................................................................................... 6 2.1

Identiteit ................................................................................................................................................................. 6

2.2

Waarden en kwaliteiten van de Achterhoek.......................................................................................................... 6

2.3

Trends en ontwikkelingen ...................................................................................................................................... 6

2.4

Afwegingen en keuzes ............................................................................................................................................ 9

Sturende principes ..................................................................................................................................................... 10 3.1

Ruimtelijke kwaliteit ............................................................................................................................................. 11

3.2

Water en bodem sturend ....................................................................................................................................... 11

3.3

Brede welvaart ...................................................................................................................................................... 12

4 Ruimtelijke samenhang drie perspectieven: natuur en landbouw, ordenende netwerken, leefbare steden en regio’s ................................................................................................................................................................................. 13 4.1

Perspectief natuur en landbouw .......................................................................................................................... 13

4.2

Ordenende netwerken voor mobiliteit, energie en (circulaire) economie ..........................................................15

4.2.1

Mobiliteit .......................................................................................................................................................15

4.2.2

Energievoorzieningen ...................................................................................................................................17

4.3

5

6

Leefbare steden en regio’s .................................................................................................................................... 19

4.3.1

Wonen .......................................................................................................................................................... 20

4.3.2

Werken ......................................................................................................................................................... 22

4.3.3

Gezondheid .................................................................................................................................................. 24

4.3.4

Voorzieningen, sport, cultuur en erfgoed ................................................................................................... 24

De afwegingen met elkaar, daarvoor zijn deze opgaven concreet in beeld ............................................................. 25 5.1

Navolgbaar feitelijk afwegingskader voor opgaven ............................................................................................ 25

5.2

Speerpunten voor de Achterhoek die vragen om een gezamenlijke uitwerking ............................................... 25

De regio in 2030 met doorkijk naar 2050 ................................................................................................................ 30 6.1

De regio in 2030 met doorkijk naar 2050 (perspectief natuur en landbouw) .................................................. 30

6.2

De regio in 2030 met doorkijk naar 2050 (perspectief netwerken) .................................................................. 30

6.2.1

Mobiliteit ...................................................................................................................................................... 30

6.2.2

Energievoorzieningen .................................................................................................................................. 31

6.3

De regio in 2030 met een doorkijk naar 2050 (perspectief leefbare steden en regio’s) ................................... 32

6.3.1

Wonen .......................................................................................................................................................... 32

6.3.2

Werken ......................................................................................................................................................... 32

6.4

Samenvattend naar 2030 ..................................................................................................................................... 32

6.5

Doorkijk naar 2050 .............................................................................................................................................. 33 2

7

8

Hoe worden we deze regio? ....................................................................................................................................... 34 7.1

Inzetten op gedeelde handelingsperspectieven incl. kennis en ervaringen delen ............................................ 34

7.2

Uitwerking en uitvoering: gebiedsaanpakken in de Achterhoek ...................................................................... 36

7.3

Mijlpalen en planning (indicatief op basis van doelen en ambities) ................................................................ 38

Hoe werken we samen ............................................................................................................................................... 40 8.1

Huidige samenwerkingen in de Achterhoek ...................................................................................................... 40

8.2

Hoe sturen we op voortgang en resultaten ......................................................................................................... 40

8.3

Samenwerking en overleg met betrokkenen in het gebied ................................................................................ 41

3

1 Inleidend; waarom een regioarrangement voor de regio Achterhoek? De gemeenten Aalten, Berkelland, Bronkhorst, Doetinchem, Oost-Gelre, Oude IJsselstreek, Winterwijk, het waterschap Rijn en IJssel, de 8RHK ambassadeurs en provincie Gelderland hebben aan dit regioarrangement gewerkt.

1.1

Aanleiding en doel

Aanleiding vanuit urgentie van opgaven We hebben als gemeenten, waterschap, Rijk en provincie veel plannen op het gebied van wonen, infrastructuur, natuur, landbouw, recreatie, energieopwekking en bedrijven. En we moeten problemen oplossen op het gebied van stikstof en klimaat en de kwaliteit van ons bodem en het watersysteem. Ook hebben we de zorg voor voldoende grond- en drinkwater. Veel ruimtevragers zoals wonen, natuur en landbouw overlappen elkaar en onze ruimte is schaars. Daarom moeten we slimme keuzes maken voor de korte én lange termijn. Dat kunnen we niet alleen. Het is een gezamenlijke verantwoordelijkheid van alle betrokken overheden. Het Rijk wil weten wat er vanuit de nationale opgaven ruimtelijk wel of niet kan in de provincie Gelderland. Voor de overheden in Gelderland vraagt dit om een eenduidige koers voor de komende circa 25 jaar. In dit regioarrangement leggen we met elkaar vast wat onze, gezamenlijke agenda en ambitie is in de regio Achterhoek. En welke afspraken we daarbij maken met elkaar, op basis van een gezamenlijke agenda die aansluit bij de identiteit en de ambitie van Gelderland en deze regio.

De regio Achterhoek is een unieke regio die gekenmerkt wordt door een prachtige groene woon- en leefomgeving, rijk cultureel erfgoed en bijzondere natuurwaarden, een bloeiende en innovatieve maakindustrie, kennisintensieve landbouwbedrijven, een sterke vrijetijdssector en een cultuur van samenwerken en vertrouwen. Een regio met hechte woongemeenschappen in levendige steden, dorpen, en buurtschappen. Het is de ambitie om deze waarden verder te versterken in de context van een veranderend klimaat en met goede energievoorzieningen. Om alle ambities en opgaven te kunnen realiseren, vraagt dit een nauwe samenwerking en gezamenlijke voorbereiding door de overheden in hun (ruimtelijke) keuzes. Dit regioarrangement is één van de instrumenten 1 om die uitwerkingen en keuzes voor te bereiden. Om de grote opgaven te realiseren, hebben we elkaar hard nodig. Daarom is dit regioarrangement onderdeel van een langjarige samenwerking in de regio. Zo zorgen we met elkaar voor welvaart en welzijn voor deze en volgende generaties in Gelderland en in de regio Achterhoek in het bijzonder. Dit doen we als samenwerkende overheden, en dat doen we bijvoorbeeld in samenwerking met de 8RHK ambassadeurs. Onder de naam 8RHK ambassadeurs werken in de Achterhoek overheden, ondernemers en maatschappelijke organisaties op verschillende grote opgaven samen.

Eerste versies regioarrangementen Gelderland, in context ruimtelijk voorstel en ruimtelijk arrangement Dit document beschrijft een eerste versie van het regioarrangement voor de Achterhoek. Dit regioarrangement vormt tezamen met de arrangementen van de andere zes regio’s in Gelderland een bouwsteen voor het ruimtelijk voorstel, dat de provincie bij het Rijk zal indienen. Eind 2022 heeft het Rijk via een startpakket een uitvraag gedaan naar alle provincies met het verzoek om aan te geven op welke wijze de grote opgaven2 die Nederland op dit moment kent gerealiseerd kunnen worden, hoe dit ruimtelijk z’n beslag zou moeten krijgen en welke uitwerking van kansen en dilemma’s naar de toekomst daarvoor nodig zijn. Dit in de context dat beschikbare ruimte schaars is. Het ruimtelijk voorstel krijgt uiteindelijk een vervolg in het ruimtelijk arrangement waarin onderlinge bestuurlijke afspraken tussen Rijk en provincies over de uitvoering van het ruimtelijk voorstel worden vastgelegd. Gelderland kent een diversiteit in regionale identiteiten. De provincie Gelderland heeft ervoor gekozen om deze uitwerkingen daarom niet alleen provinciaal maar ook regionaal voor te bereiden en vorm te geven. Dit gebeurt in 1 2

Andere instrumenten: omgevingsvisies, verordening, omgevingsvergunning, programma’s, gebiedsaanpakken, maatregelen, convenanten, subsidies. In hoofdstuk 3 worden deze opgaven die het Rijk noemt weergegeven.

4

de vorm van een gezamenlijke agenda: het regioarrangement. Wat partijen in het regioarrangement uitwerken, zal mede de basis vormen voor het ruimtelijk voorstel. De essentie van het regioarrangement is dat de verschillende bestuurlijke krachten worden gebundeld en middelen op een passende wijze worden gealloceerd om tot een effectieve integrale realisatie van de verschillende opgaven te komen. Het uitgangspunt is dat in een regioarrangement zelf geen nieuw beleid zal worden vastgesteld. Als er sprake is van noodzaak tot aanpassing van bestaand beleid, dan zal dat via de reguliere democratische weg worden uitgewerkt en ter besluitvorming worden voorgelegd. Het proces van samenstelling van het regioarrangement is cyclisch van aard. Deze eerste versie van het regioarrangement is de eerste stap daarin. In een meerjarige bewerking gaat het regioarrangement verder vorm en inhoud krijgen. Een eerste versie van het ruimtelijk voorstel (gebaseerd op de eerste concepten van het regioarrangement) wordt in de eerste helft van oktober 2023 door de provincie Gelderland aan het Rijk aangeboden. De provincie heeft een regisserende rol in de samenstelling van zowel regioarrangementen, ruimtelijk voorstel en ruimtelijk arrangement. De ‘eerste ronde’ regioarrangementen worden eind 2023 door de betrokken bevoegde gezagen vastgesteld.

De status van de regioarrangementen is agenderend en intentioneel, opgesteld in samenspraak tussen de betreffende overheden, en heeft geen verdere juridische status. Leeswijzer Dit document opent met een korte schets van wat een regioarrangement inhoudt. In hoofdstuk 2 wordt beschreven wat de Achterhoek kenmerkt, welke ontwikkelingen op dit gebied af komen en dat we samen daarin afwegingen moeten maken. In hoofdstuk 3 worden de drie sturende principes beschreven waarmee naar de toekomst toe invulling zal worden gegeven aan samenhangende keuzes. In het vierde hoofdstuk worden de huidige doelen, aanpak van de verschillende opgaven en knelpunten en dilemma’s weergegeven. Dit gebeurt langs drie perspectieven, zoals deze door de provincie vanuit het startpakket voor Gelderland zijn bepaald. Vanuit dit bestaande beleid zijn knelpunten en uitdagingen geformuleerd die nadere afspraken vragen. Hoofdstuk 5 geeft tenslotte een samenvattend overzicht van de belangrijkste uitdagingen voor de Achterhoek die aangepakt moeten gaan worden, vanuit het overzicht dat in de eerste vier hoofstukken is gegeven. In hoofdstuk 6 maken we de doorkijk naar 2030 en 2050. In hoofdstuk 7 geven we aan hoe we het regioarrangement concreet kunnen maken en uitvoeren. Ten slotte gaan we in hoofdstuk 8 in op de manier waarop we daarvoor de randvoorwaarden kunnen invullen.

1.2 Wat is een regioarrangement In dit document beschrijven we de ambities, doelen en opgaven voor de leefomgeving rondom de drie hoofdopgaven 1. Energievoorziening, 2. Verstedelijking/wonen en 3. Landelijk gebied. Als overheden hebben we de intentie voor een langjarige samenwerking. We zijn daarin gelijkwaardig en niet gelijk; zo kennen we onze eigen verantwoordelijkheden en legt de provincie de relatie met de context voor heel Gelderland. We bieden elkaar de mogelijkheid om de eigen verantwoordelijkheid te bepalen en af te spreken wat nodig is voor de uitvoering van onderdelen van het regioarrangement, vanuit de gezamenlijke ambities en doelstellingen voor de hele regio binnen de context van beleidskeuzen voor geheel Gelderland. Het uitgangspunt is dat met het regioarrangement geen nieuw beleid wordt vastgesteld. Daar waar bijstelling van staand beleid nodig is, is het regioarrangement agenderend voor bestuurlijke en politieke beleids- en besluitvorming bij de betreffende overheden. De regioarrangementen vormen de basis van het provinciale, ruimtelijke voorstel aan het Rijk en daarmee, uiteindelijk, het ruimtelijk arrangement 3. Het ruimtelijk arrangement bevat de afspraken tussen Rijk en provincie, voortvloeiend uit het ruimtelijk voorstel. Dit regioarrangement is dynamisch. We actualiseren het document als daar aanleiding toe is en minimaal één keer per twee jaar.

Bijvoorbeeld omdat er opgaven zijn die om bijstelling vragen. In voorliggende versie zijn de opgaven voor de regio’s helder benoemd inclusief hun onderling samenhang. We staan stil bij wat dit vraagt van de 3

Zie meer informatie op: https://www.gelderland.nl/projecten/samenwerkenaangelderland O.m. ook over het ruimtelijk arrangement in deze statenbrief.

5

uitvoering. En hoe de opgaven aansluiten bij bestaand beleid van de gemeenten, waterschappen, provincie en, zover mogelijk, het Rijk. Daarnaast maken we een doorkijk wat er in een volgende versie van het regioarrangement 1.0 (dit najaar 2023) nog meer kan worden opgenomen over uitvoering.i

2 Wat voor een regio zijn we? 2.1 Identiteit De Achterhoek is een uniek gebied. Een regio die gekenmerkt wordt door een prachtige groene woon- en leefomgeving (een sterk ‘landschappelijk casco’), een bloeiende en innovatieve economie en landbouw (sterk innovatievermogen), en een cultuur van samenwerken en vertrouwen (sociale kracht/naoberschap). De Achterhoek is goed in innoveren en experimenteren, het hoort bij de regio. Het is de ambitie om deze waarden te koesteren en waar kan en nodig verder te versterken door in te zetten op de thema’s onderwijs en arbeidsmarkt, smart werken, bereikbaarheid, duurzaamheid, energietransitie, circulaire economie wonen & vastgoed en gezondheid. Naast deze thema’s is er juist ook aandacht voor de ruimtelijke opgaven die vooral in het landelijke gebied spelen en het nog beter verbinden van het buitengebied en kernen. In deze aanpak worden alle regionale krachten gebundeld en heeft de Achterhoek ook een nadrukkelijke open verbinding met omliggende regio’s (ook over de grens), ontwikkelorganisaties en kennisinstellingen. De regio profileert zich als trots experimenteergebied met een eigen identiteit waarbij niet alleen aandacht is voor technische maar ook sociaal-maatschappelijke innovatie.

2.2 Waarden en kwaliteiten van de Achterhoek De Achterhoek is een regio met hechte woongemeenschappen in levendige steden, dorpen, en buurtschappen. De Achterhoek wordt gevonden door toeristen uit binnen- en buitenland; voor rustzoekers en natuurliefhebbers maar ook voor bezoekers van festivals, evenementen en cultuur en erfgoed zoals landgoederen. Er is veel toerisme langs fietsroutes en wegen. Voor verblijfsrecreatie zoals vakantieparken wenst de regio dat dit in evenwichtige verhouding tot de woon- en leefomgeving en natuur gebeurt. Verbetering van de krachtige brede welvaart (waarin het welzijn een belangrijke rol speelt) is een alles overkoepelend doel. Als zandgebied heeft de Achterhoek een grote uitdaging in voldoende waterbeschikbaarheid voor de toekomst en de mogelijkheid om toegerust te zijn op extreme natte perioden. De consequenties van hevige regenval, zoals in Limburg in 2021, kunnen in de Achterhoek mogelijk groot zijn. Vooral in het landelijke gebied en de kernen spelen vraagstukken over meer structureel vasthouden van water en om bijvoorbeeld de ontwikkeling van de agrarische sector daarmee in evenwicht te brengen. De kwaliteit en beschikbaarheid van voldoende (drink)water, diverse natuur en landschappen zijn kwetsbaar, onder meer ook door te veel stikstof en ammoniak. Kortom, een aantal specifieke kwaliteiten in de Achterhoek staat onder druk.

De identiteit en kenmerken van de Achterhoek vormen mede de basis van toekomstige (ruimtelijke) invulling. We stimuleren meervoudig ruimtegebruik.

2.3 Trends en ontwikkelingen De Achterhoek staat niet op zichzelf. De regio functioneert binnen een dynamisch speelveld. De context waarbinnen de Achterhoek zich ontwikkelt, is turbulent en uitdagend. Op die wereld om ons heen hebben we geen invloed, maar het beïnvloedt de regio wel. Dat heeft voor een deel te maken met grote maatschappelijke, sociaaleconomische en aan natuur en landbouw gekoppelde ontwikkelingen die in heel Nederland spelen, en voor een deel met de geografische ligging. De regio grenst aan Twente, Stedendriehoek, de Groene Metropoolregio Arnhem Nijmegen en aan Duitsland. Dat biedt kansen voor en beïnvloedt ambities van de regio Achterhoek. Er zijn meerdere trends en ontwikkelingen die invloed hebben op deze ambities:

6

Droogte en het bodem- en watersysteem De Achterhoek ondervindt de consequenties van droogte, de risico’s van extreme buien en extremere waterstanden in de grote rivieren. De Achterhoek heeft binnen vijf jaar vier extreem droge jaren meegemaakt. Provincie, waterschap, gemeenten, Land- en tuinbouworganisatie LTO, natuurorganisaties en Vitens spraken in 2019 gezamenlijk de urgentie uit om extra stappen te zetten om de snelheid van de klimaatverandering bij te kunnen houden. Er is een breed gevoelde urgentie om te komen tot een andere balans tussen water vasthouden en water afvoeren en een betere balans tussen gebruiken en beheersen van (grond)water. Daarbij staat de kwaliteit van landbouwbodems onder druk en worden de waterkwaliteitsdoelen (chemie en ecologie van oppervlakte- en grondwater (Kaderrichtlijn Water, KRW) en grondwaterbeschermingsgebieden (nitraatrichtlijn)) niet gehaald. Verdergaande samenwerking voor het verbeteren van de bodemgezondheid, sluiten van kringlopen van nutriënten, terugdringen van het gebruik van milieuvreemde stoffen, innovaties voor het voorkomen van emissies zijn urgent. Deze ambities passen ook bij de beslissing van het kabinet om water en bodem sturend te laten zijn bij de inrichting van Nederland.

Dat wil zeggen: verduurzaming van het bodem- en watersysteem biedt ook kansen voor een aantrekkelijke woon- en leefomgeving en een gezonde bodem in de Achterhoek. Landbouw en natuur Een groot deel van de Achterhoek is in gebruik als landbouwgebied en er zijn specifieke bijzondere natuurgebieden waar het Stelkampsveld er een van is. Landelijke en Europese wet- en regelgeving hebben hierop invloed: o.m. de Wet natuurbescherming, de Wet stikstofreductie en natuurverbetering, EU Kaderrichtlijn Water (KRW) en het Landbouwakkoord etc. Via het Nationaal Programma Landelijk Gebied (NPLG) worden door provincies in samenwerking met partners gebiedsplannen in de context van de wet Stikstofvermindering en natuurherstel, KRW (grond- en oppervlaktewater) en nitraatrichtlijn (grondwaterbeschermingsgebieden) vastgesteld waarin wordt aangegeven hoe en met welke maatregelen de doelen voor natuur, stikstof, water en klimaat behaald gaan worden. Een gezonde agrarische sector blijft daarbij het doel. Er staan grote veranderingen op stapel voor agrariërs om een gezonde agrarische sector te kunnen blijven. Er is een duurzaam economisch perspectief nodig voor agrariërs die hun bedrijf verder ontwikkelen. Daarbij gaat het om meer duurzame vormen van landbouw zoals kringlooplandbouw, meer natuur-inclusief maar ook technologische innovaties in de bedrijfsvoering.

Daarnaast is een sociaal perspectief nodig voor agrariërs die gaan stoppen. Door deze veranderingen komt de leefbaarheid onder druk te staan. Naar verwachting neemt de komende jaren het aantal agrarische bedrijven af met een derde. Voor de leegstaande schuren en gronden is vaak nog geen nieuwe functie. Deze ruimte is nodig om de grote opgaven in de Achterhoek te realiseren zoals kringlooplandbouw (extensivering), natuurontwikkeling, ruimte voor water vasthouden en wonen en werken. Er zullen de komende jaren keuzes gemaakt moeten worden om zo een goede balans te realiseren tussen natuur, landbouw en klimaat in samenhang met andere opgaven. Klimaat Provincie Gelderland heeft als doelstelling een reductie van broeikasgassen 55% in 2030 ten opzichte van 1990. Gelderland dient in 2050 klimaatneutraal te zijn. Deze beide doelen zijn vastgelegd in de Gelderse Omgevingsvisie. In het Gelders Klimaatplan 2021-2030 staat wat de provincie voorstelt aan klimaatmaatregelen om deze doelstellingen te halen. Deze klimaatmaatregelen vragen inzet van het Rijk, provincie, gemeenten, waterschappen, bedrijven, organisaties en inwoners. De klimaatmaatregelen zijn, conform het Klimaatakkoord verdeeld over 5 domeinen: Gebouwde omgeving, mobiliteit, industrie en bedrijven, landbouw en landgebruik en duurzame energie.

Vastlegging van CO2 in bodems en beplanting is een aandachtspunt dat samenhangt met de vorige alinea. Energietransitie (Regionale energiestrategie (RES ) en Gelderse energie-Infrastructuur (GEIS) Het toekomstbestendig maken van de energievoorziening in de Achterhoek is essentieel. Een goed functionerend energiesysteem is een sturende randvoorwaarde voor veel andere opgaven, zoals de woonagenda, de warmtetransitie, het regionaal programma werklocaties (RPW) en laadinfra voor mobiliteit. Gemeenten, waterschap en provincie en andere partijen gaan op zoek naar hernieuwbare energiebronnen zoals elektriciteit uit zon en wind 7

(via de RES) en warmte uit andere bronnen dan aardgas. De ruimtebehoefte vanuit grondgebonden functies waaronder wonen, landbouw en natuur is groot. Dit leidt tot een behoefte om ruimtegebruik voor energie meervoudig te laten zijn. Dit kan door bebouwingsopgaven te combineren. Op dit moment zijn de grenzen van de belastbaarheid van het hoog- en middenspanningsnet voor levering in Gelderland bereikt. Afhankelijk van de uitkomsten van het congestiemanagement-onderzoek dat in 2023 gereed is, geldt dat nieuwe ontwikkelingen in de Achterhoek tot 2029 voor het afnemen van energie niet over (extra) netcapaciteit kunnen beschikken. Dit levert een probleem op voor het aansluiten van nieuwe woningen, voorzieningen en werklocaties. Hetzelfde geldt voor nieuwe opwek. Alleen als opgewekte stroom direct wordt gebruikt – door bijvoorbeeld opslag en conversie op locatie en daarmee het elektriciteitsnet niet gebruikt wordt – kan duurzame opwek nog gerealiseerd worden. Bereikbaarheid Een goede bereikbaarheid is voor de Achterhoek een essentiële voorwaarde om een aantrekkelijke (werk)regio te zijn voor werknemers, studenten, inwoners en toeristen én om economisch te kunnen groeien en de leefbaarheid in het gebied en de aantrekkelijkheid voor inwoners en toeristen op peil te houden. Dat geldt zeker in de huidige tijd waarin de afstand tot voorzieningen vanuit het landelijke gebied toeneemt.

Fijnmazige bereikbaarheid binnen de Achterhoek in combinatie met sterke verbindingen tussen de Achterhoek en de stedelijke netwerken Arnhem Nijmegen, Stedendriehoek, Twente en economische clusters in Duitsland zijn van belang om de Achterhoek bereikbaar te houden en dragen bij aan het vestigingsklimaat voor wonen en werken. Woonopgave Ook voor de Achterhoek is sprake van een sterk groeiende druk op de woningmarkt. De eerder verwachte bevolkingsafname lijkt sinds 2020 om te slaan naar een groei. Het gaat om een toenemend aantal oudere inwoners met een behoefte aan kleinere woningen, een toenemend aantal eenpersoonshuishouders en om starters op de woningmarkt die onvoldoende betaalbare woningen kunnen vinden. De regio is verder toenemend aantrekkelijk voor vestigers uit omliggende regio’s en de rest van Nederland. Daarnaast vraagt de sociaaleconomische ontwikkeling van de regio om instroom van nieuwe arbeidskrachten zowel internationaal als uit andere delen van het land. De instroom van nieuwe arbeidskrachten (1900 per jaar tekort) is essentieel voor de ontwikkeling van onze regio. Daarnaast is er een uitdaging in kwalitatieve zin. Het gaat onder meer om het verduurzamen van bestaand vastgoed. De Achterhoekse woningmarkt is momenteel onvoldoende toekomstbestendig. Innovatieve economie en werklocaties De Achterhoek is een open, innovatieve en veerkrachtige regio.

Die veerkracht kwam duidelijk naar voren tijdens de coronacrisis: de regionale economie heeft zich enorm snel hersteld na de crisis, zo blijkt uit de Achterhoek Monitor 2021/2022. De grootste sectoren zijn (maak)industrie, handel en gezond- en welzijnszorg. Belangrijke groeisectoren zijn, informatie & communicatie, verhuur & specialistische zakelijke dienstverlening en cultuur, sport en recreatie. Voor de toekomst zijn er voor de Achterhoek dan ook tal van mogelijkheden om het gebied verder te integreren in wereldwijde netwerken. Met name omdat veel Achterhoekse bedrijven exportgericht zijn. De Achterhoekse samenleving is gedreven door kennis- en techniek; de toenemende digitalisering versterkt dat nog eens. Dit heeft geleid tot tal van originele initiatieven en de uitbouw van een uniek open innovatie systeem van samenwerkingsvormen rondom innovatie en productontwikkeling. We zien dat een aantal (regio-overstijgende) ontwikkelingen samenkomen die een grote impact hebben op de economische toekomst van de Achterhoek. Technologische ontwikkelingen gaan razendsnel en zullen naar de toekomst toe in vele sectoren een verdere vlucht nemen. Denk aan robotisering, digitalisering en AI (artificiële intelligentie). Hier liggen kansen op cross-overs, denk aan robotarmen in industriële fabrieken die ook ingezet kunnen worden bij (prefab)bouw.

Daartoe functioneert een regionale thematafel Smart werken & innovatie met 3Obreed samenwerkingspartners. Ook kent de Achterhoek drie innovatie-hotspots op het gebied van techniek, 8

landbouw en dienstverlening waar met bedrijven en onderwijs kennis, kunde en experimenten op deze gebieden gebundeld worden zodat ze daarna toegepast kunnen worden in de regio. Naast technologische innovatie is sociale innovatie minstens zo belangrijk. Het tekort aan arbeidskrachten is groot, vooral in de zorg, ICT en de techniek. Net als in grote delen van Nederland. Met de demografische ontwikkeling, die op grote delen van Nederland effect zal hebben, zal de krapte op de arbeidsmarkt waarschijnlijk in alle sectoren sterk toenemen. Voor de komende jaren gaat het kwantitatief gezien om tekorten van tussen de 1.500 en 2.000 werkenden per jaar. Een deel daarvan kan opgevangen worden door talent van buiten de regio en internationale werknemers. Kwalitatief gezien gaat het vooral om specifieke sectoren en om een groeiende vraag naar werknemers met een MBO-4- en HBO-opleiding. Niet op de laatste plaats is het verduurzamen van de economie een grote en noodzakelijke opgave die forse impact gaat hebben op de wijze waarop producten en diensten tot stand komen. Een robuuste en betrouwbare energie-infrastructuur is van groot belang. De regionale thematafel Circulaire Economie met 3O-breed samenwerkingspartners levert een bijdrage aan het verduurzamen van de economie.

Een gezonde (regionale) arbeidsmarkt is een arbeidsmarkt waar voldoende passend werk is voor iedereen die kan en wil deelnemen aan deze arbeidsmarkt. Daarmee moet deze arbeidsmarkt bereikbaar zijn. Bereikbaar bekeken vanuit het perspectief van mobiliteit, wonen, maar ook vanuit gezondheid, en onderwijs als fundatie naar de arbeidsmarkt. We zien daarnaast een grote uitbreidingsvraag naar ruimte voor toekomstbestendige werklocaties. Deze ruimtevraag ontstaat doordat met name de sterk aanwezige (maak)industrie inzet op robotisering en digitalisering. Deze krijgt een extra vlucht door het tekort aan werknemers. Hier zal ook ruimtelijk rekening mee gehouden moeten worden. Gezondheid De Achterhoek heeft te maken met vergrijzing én ontgroening. In de toekomst zijn minder zorgprofessionals beschikbaar en de informele hulp en ‘naoberschap’ nemen af, gezondheidsverschillen worden groter. Dit alles vraagt, met het oog op brede welvaart, om een stap van nazorg naar voorzorg (preventie) en om de inrichting van een toekomstbestendig zorglandschap. De manier waarop de leefomgeving in en rond een wijk of dorp is ingericht heeft invloed op zowel de leefstijl als de sociale structuur en daardoor ook op de benodigde zorg en ondersteuning. Het implementeren van technologie als hulpmiddel voor de zorgprofessional en als toevoeging op het leven van de inwoner kan hierbij helpen.

Zorgorganisaties in de Achterhoek, die landelijk vaak als koploper gezien worden, werken bijvoorbeeld samen binnen de Technologie & Zorg Academie Achterhoek (TZA).

2.4

Afwegingen en keuzes

Inleiding De inhoudelijke basis van het regioarrangement wordt gestuurd door een aantal doelen en ambities. Op de eerste plaats de doelen die door het Rijk vanuit het startpakket zijn meegegeven. Deze zijn voor een groot deel al verwerkt in bestaande beleidsvisies van provincie, waterschap en gemeenten. Het betreft vanuit het Rijk de volgende doelen (gekoppeld aan verschillende realisatie momenten van 2027-2050): Het bereiken van een goede waterkwaliteit en het in voldoende mate voorzien van drinkwater; Beheersing van de risico’s van overstroming, wateroverlast en hitte; Het verduurzamen van bodemkwaliteit en het tegengaan van bodemdaling; Naar een sterke en veerkrachtige natuur die voldoet aan de Vogel- en Habitatrichtlijn; Het op orde brengen van de hydrologische condities van Natura 2000-gebieden en natuurinclusieve ontwikkelingen buiten deze gebieden; Het realiseren van een groenblauwe dooradering; Een substantiële reductie van de stikstofdepositie; Het behoud van een leefbaar landelijk gebied; 9

-

Het creëren van een langjarig perspectief voor agrarische sector (met een beweging naar kringlooplandbouw); Terugdringen van broeikasgassen door landbouw en overig landgebruik; Een substantiële CO2-emissiereductie; Locaties aanwijzen voor 35TWh hernieuwbare energieopwekking in 2030 met wind en zon op land; Ruimte creëren voor de infrastructuur die nodig is voor opslag en transport van opgewekte duurzame energie; Reductie van grondstoffengebruik en een meer biobased economie; Ruimte voor een goede bereikbaarheid en goede regionale en (inter-) nationale verkeersverbindingen tussen economische centra; Alternatieven voor het vervoer met de auto; Realisatie van beschikbare en betaalbare huisvesting; Verbeteren en meer klimaatbestendig maken bestaande buurten; Woningbouw realiseren nabij werklocaties en voorzieningen en rond ov- knooppunten met aandacht voor lopen en fietsen; Natuurinclusieve groene gebieden rond steden; Goede afstemming van stedelijke en economische ontwikkeling met (capaciteit) elektriciteitsnetwerken; Ruimte voor groei van de stedelijke kenniseconomie; Behoud van het areaal aan ruimte voor bedrijven en zo nodig ook aanvulling hiervan.

In regionaal verband is door gezamenlijke overheden, ondernemers en maatschappelijke organisaties een Visie op de Achterhoek voor 2030 (‘Ruimte voor innovatie, groeien in kwaliteit’) vastgesteld. Deze is eind vorig jaar geactualiseerd. Het doel is om een sterke bloeiende en innovatieve economie in de Achterhoek te realiseren, uitgaande van eigen kracht met een aantrekkelijke arbeidsmarkt. Met daarbij een duurzaam werk-, leer-, woon- en leefklimaat, met gezonde inwoners en met oog voor de brede welvaart van de inwoners. Daartoe zijn in deze visie de volgende ambities opgenomen: In 2030 zijn vraag en aanbod op de arbeidsmarkt in evenwicht; In 2030 is de arbeidsproductie in de maakindustrie en de agrosector verhoogd; In 2030 is er duurzaam, betrouwbaar, toegankelijk vervoer voor iedereen; In 2030 wordt overgeschakeld naar hernieuwbare energie, worden minder primaire grondstoffen gebruikt, zijn emissies verminderd en is de biodiversiteit toegenomen; In 2030 is de woningmarkt in kwalitatief en kwantitatief opzicht toekomstbestendig en evenwichtig; Achterhoekers zijn in 2030 samen langer gelukkig en gezond. De uitwerking van deze ambities in onderliggende doelen zijn onder meer in hoofdstuk 4 verwoord. Doelen van Rijk, provincie, gemeenten, waterschappen en regio komen in belangrijke mate overeen.

Wel geeft het startpakket nadrukkelijk (extra) doelen mee voor het landelijk gebied en de daarin belangrijke opgaven voor natuur, landbouw, klimaat en water. In hoofdstuk 4 is aangeven waar doelen overeenkomen en waar aanvullende afstemming en afspraken nodig zijn. Van beleidsdoelen naar uitwerking en uitvoering Alle doelen en ambities samen tot uitvoering brengen, vraagt om nadere verdieping en uitwerking in een gebiedsgerichte aanpak. Dit regioarrangement biedt handreikingen om deze afwegingen navolgbaar, feitelijk, transparant en volgens de NOVI-systematiek te maken. Zie ook hoofdstuk 5. Zoals hiervoor in dit hoofdstuk aangegeven, vormen ook de identiteit en kenmerken van de Achterhoek een belangrijke basis van toekomstige (ruimtelijke) invulling van zaken.

3 Sturende principes In de vertaling van het startpakket van het Rijk heeft de provincie voor de inhoudelijke invulling van het arrangement een drietal sturende principes meegegeven. Het betreft hier het beginsel dat water en bodem sturend zijn voor de toekomstige ruimtelijke vormgeving van de provincie en de uitgangspunten dat ruimtelijke kwaliteit en 10

brede welvaart worden versterkt. De gemeenten in de regio Achterhoek hebben daarnaast specifieke waarden die zij belangrijk vinden om mee te wegen. Deze zijn ook beschreven in hoofdstuk 2.1. en in hoofdstuk 5. Het gaat erom dat de identiteit en kenmerken van de Achterhoek mede de basis vormen van toekomstige (ruimtelijke) invulling. En daarnaast het stimuleren van meervoudig ruimtegebruik.

3.1 Ruimtelijke kwaliteit Ruimtelijke kwaliteit is een combinatie van gebruikswaarde, toekomstwaarde en belevingswaarde. De Achterhoek onderscheidt zich als een karakteristieke regio binnen Gelderland. De Achterhoek kenmerkt zich overwegend door kleinschalige cultuurlandschappen op zandgrond met veel ruimtelijke kwaliteit. Er is een mozaïek aan grondgebruiksvormen, in een afwisselend decor van groene coulissen en open ruimtes die in de loop van eeuwen uitgegroeid zijn tot een karakteristieke en identiteitsrijke streek in het oostelijke deel van Gelderland. Het westelijk deel van de Achterhoek aansluitend op de Liemers bestaat uit een meer open rivierenlandschap met kleihoudende gronden. Het Achterhoekse landschap kent enkele steden, een veelheid van kernen en kleinere buurtschappen. Daarnaast zijn er talrijke van oost naar west stromende -al dan niet gekanaliseerde- beken en weteringen die dit landschap doorkruizen. Bijzondere kenmerkende elementen zijn de Oude IJssel, de Landgoederenzone Baakse Beek, het Korenburger en Wooldse veen en de Nationale Landschappen De Graafschap en Winterswijk. Het landschap in de Achterhoek is ook de drager van een sterke sociaal-culturele identiteit.

De natuur, de rust, pittoreske dorpjes maar ook meer verstedelijkte gebieden, vele mogelijkheden om in de openlucht te sporten en te recreëren, het historische decor rijk aan landgoederen en kastelen, sterk campingaanbod en oprechte gastvrijheid maken de regio een geliefde bestemming voor toeristen en recreanten uit binnen- en buitenland. Het golvende plateau rond Winterswijk kent een grote verscheidenheid van aardkundige waarden en deze zijn vaak van (inter)nationale betekenis. Het Achterhoekse landschap draagt vele historische sporen die tot de verbeelding spreken bij bezoekers. Historische bebouwing, bossen en landschapselementen, beekdalen, kleinschalig reliëf en landbouwactiviteiten vormen de identiteit van het landschap. Tegelijk wordt de ruimtelijke kwaliteit op de proef gesteld. Verdroging en vermesting zorgen voor achteruitgang van biodiversiteit, verkeersdruk van auto’s en landbouwverkeer zorgt voor conflicten op plattelandswegen en verduurzaming van energie vormt een uitdaging voor landschapsontwikkeling in relatie tot de schaarse ruimte. Ruimtelijke kwaliteit zal in de afwegingen worden meegenomen. Of een project nu een doelstelling heeft voor water, natuur, mobiliteit, bedrijvigheid of verstedelijking; het heeft altijd de dubbele doelstelling om de ruimtelijke kwaliteit te versterken. Op deze manier krijgt ruimtelijke kwaliteit een sturende werking.

Om dit te bereiken is integraal, gebiedsgericht werken van belang, waarbij de historisch gegroeide landschappelijke identiteit als onderlegger voor ruimtelijke ordening en inrichting wordt gebruikt. Het bij elkaar brengen van de duurzaamheidsopgave voor het water- en bodemsysteem, de maatschappelijke ambities voor ruimtegebruik en de karakteristieken van het landschap is een integrale ontwerpopgave die in de regio gezamenlijk opgepakt wordt. Het landschap verbindt en inspireert. De deelname van de Achterhoek aan de regionale ontwerpprijsvraag Eo Wijers biedt inspiratie en drie ontwerpen worden in 2023 uitgewerkt door multidisciplinaire teams. Zij richten zich op de integrale opgave voor de langere termijn. We gaan daarna in beeld brengen hoe we deze ontwerpen kunnen benutten in de gebiedsprogramma’s die voortkomen uit het regioarrangement. De projecten binnen de gebiedsprogramma’s worden ruimtelijk kwaliteits-inclusief opgepakt.

3.2 Water en bodem sturend De inrichting van het watersysteem in de Achterhoek dateert uit de vorige eeuw en past niet meer bij het huidige klimaat en de snelheid waarmee het klimaat verandert in deze eeuw. De Achterhoek ondervindt de consequenties van droogte, de risico’s van extreme neerslag en extremere waterstanden in de grote rivieren. Provincie, waterschap, gemeenten, LTO, natuurorganisaties en Vitens spraken in 2019 gezamenlijk de urgentie uit om extra stappen te 11

zetten om de snelheid van de klimaatverandering bij te kunnen houden. Er is een breed gevoelde urgentie om te komen tot een andere balans tussen water vasthouden en water afvoeren en een betere balans tussen behouden, beheren en benutten van (grond)water. In de Achterhoek vraagt de toenemende droogte om een trendbreuk: Ingrijpende maatregelen in de inrichting en het gebruik van het gebied zijn nodig, om beter gebruik te kunnen maken van het jaarlijks neerslagoverschot (aanbeveling Landelijke Beleidstafel Droogte, 2019) Daarbij mogen we de risico`s op wateroverlast niet uit het oog verliezen. Hierbij zullen de overheden aansluiten bij de landelijke ontwikkelingen op het vlak van bodem en water sturend. Het belang van meer ruimte voor water (vasthouden) is groot en dient meerdere doelen: • Omgaan met structurele droge periode met voldoende water voor functies als landbouw, drinkwater, natuur, industrie etc. in steden en dorpen; • Omgaan met wateroverlast en extreme neerslag; • Het behouden van een aangename leefomgeving; voor algemeen welzijn en gezondheid, met voldoende ruimte voor groen en water, voor recreatie, en een goede instandhouding en beleving van het cultureel erfgoed. Voor de Achterhoek en de Liemers is een uitgebreide analyse gemaakt van het probleem, de opgave en de handelingsperspectieven. Daaruit blijkt dat ca.

100 mm extra watervoorraad nodig is om de 10% droogste jaren van nu te overbruggen en voorbereid te zijn op de gemiddelde zomers in 2050 (planhorizon). Met deze extra watervoorraad worden de problemen van extreem droge jaren minder, zoals we die recentelijk ervaren hebben, maar lossen deze niet op. Voor deze extra watervoorraad is de Achterhoek primair (maar niet enkel) afhankelijk van het neerslagoverschot en de mate waarin dat in de winter en het voorjaar geborgen wordt in de bodem (100 mm extra vasthouden correspondeert met ca. 30 - 50 cm grondwaterstandstijging). Deze aanpak vraagt een combinatie van technische maatregelen en op bepaalde locaties aanpassing van gebruik en functies. Hiermee worden bepaalde hectares meer geschikt voor bijvoorbeeld landbouw en wonen, en andere hectares minder geschikt. Deze aanpak zal gebiedsgericht worden uitgewerkt om daarbij in beeld te brengen welke partijen welke rol en verantwoordelijkheid hebben en nemen. Voor Winterswijk en de Landgoederenzone Baakse Beek zijn voorbereiding en deels uitvoering al gaande. Voor de andere gebieden in de Achterhoek is hiervoor nog een uitwerking nodig. Waar de IJssel grenst aan de regio Achterhoek ligt de focus vanuit ‘Water en bodem Sturend’ op het realiseren van veilige dijken, het verbeteren van de waterkwaliteit en de interactie tussen de rivierwaterstanden en de grondwaterstanden binnendijks.

Met het Hoogwaterbeschermingsprogramma (HWBP) wordt komende jaren gewerkt aan de hoogwaterveiligheid van de IJsseldijken. Besluitvorming voor voldoende ruimte voor de rivier, onder meer voor dijk-terugleggingen, zal plaatsvinden in het kader van het programma Integraal Riviermanagement (IRM). De regionale inbreng hiervoor zal vooral vanuit de Groene Metropoolregio Regio (GMR) komen.4

3.3 Brede welvaart Het dagelijks leven speelt zich vooral af op lokaal en regionaal niveau. Ook in de Achterhoek. Waar mensen wonen, wat de regio te bieden heeft aan bijvoorbeeld werk, scholen, woningen maar ook kwaliteit van de leefomgeving is daarom van groot belang voor hun welvaart. Brede welvaart omvat alles wat mensen van waarde vinden. Het is de ambitie van o.m. de gemeenten om meer onderzoek te doen, zoals een nulmeting, om een objectief en eenduidig duidelijk beeld te krijgen over de brede welvaartssituatie in de Achterhoek. Het is belangrijk dat er zowel kwalitatief als kwantitatief gekeken wordt. Een nulmeting kan duidelijk maken welke brede-welvaartsaspecten in de Achterhoek goed zijn, maar ook welke brede welvaartsaspecten aandacht vragen. Zo kan er ook gerichter focus en beleid worden gevoerd om deze aspecten te verbeteren en te monitoren hoe de brede welvaart zich ontwikkelt naar aanleiding van keuzes die gemaakt worden.ii

12

4 Ruimtelijke samenhang drie perspectieven: natuur en landbouw, ordenende netwerken, leefbare steden en regio’s In dit hoofdstuk worden de drie perspectieven op de Achterhoek beschreven, op basis van bestaand beleid. Dat beleid heeft voor het merendeel een perspectief tot 2030. De drie perspectieven sluiten aan bij de aanpak van het Rijk om tot een ruimtelijk voorstel te komen voor Gelderland.

4.1 Perspectief natuur en landbouw Een groot deel van de Achterhoek is in gebruik als landbouwgebied en er zijn een aantal zeer aantrekkelijke natuurgebieden zoals Stelkampsveld. Landelijke en Europese Wet- en regelgeving hebben hierop invloed: o.m. de Wet natuurbescherming, de Wet stikstofreductie en natuurverbetering, EU Kaderrichtlijn Water en het toekomstige Landbouwakkoord etc. Deze brengen de urgentie mee om een nieuw evenwicht te bereiken tussen klimaat, natuurkwaliteit en waterkwaliteit en bestaand gebruik. En vragen een sociaaleconomisch perspectief van bedrijven en bewoners in het landelijk gebied. Concrete doelen Om alle opgaven (zoals klimaat, stikstof, water, natuur en landbouw) die er spelen in het landelijke gebied het hoofd te bieden, streven we er naar dit integraal en in samenhang op te pakken en uit te werken. Deze opgaven komen samen in het Vitaal Landelijk Gebied Gelderland (VLGG); een Gelderse invulling van het NPLG. Uiteraard zijn er ook andere opgaven in het landelijk gebied zoals wonen, werken, mobiliteit en energie die een afweging en keuzes vragen. Het VLGG richt zich op drie kerndoelen: het in een samenhangende aanpak realiseren van de Europese internationale verplichtingen op het terrein van (1) natuur (met als onderliggend doel de stikstofopgave), (2) water en (3) klimaat.

In het VLGG zal staan welke opgaven voor Gelderland relevant zijn, en daarbinnen ook voor de regio Achterhoek. Bestaande aanpak en afspraken daarover In de regio wordt samengewerkt in de Aanpak ‘droogte’ Achterhoek5. De betrokken partners in de regio Achterhoek zijn zeven gemeenten, Waterschap Rijn en IJssel, provincie Gelderland, drinkwaterbedrijf Vitens, vier natuurorganisaties, LTO Noord en 8HRK ambassadeurs. Dit is een aanpak voor ‘nat’ en ‘droog’. Vanuit deze samenwerking brengen ze handelingsperspectieven in beeld, leren met elkaar van concrete pilotprojecten en faciliteren korte termijn (no-regret) maatregelen. Bestaand beleid In Gelderland wordt gewerkt aan het Gelders Klimaatplan 2021-2030 met als doelstelling een reductie van broeikasgassen van 55% in 2030 ten opzichte van 1990. Hieronder valt ook het domein landbouw en landgebruik. Daarnaast wordt er samengewerkt aan verbetering van de grond- en oppervlaktewaterkwaliteit (Nitraatrichtlijn, Kaderrichtlijn Water) en is er een Gelderse stikstofaanpak (Uitvoeringsagenda Gelderse Maatregelen Stikstof 20212025) opgezet. Knelpunten en uitdagingen We zien dat de landbouw onder druk staat als gevolg van toenemende watertekorten, druk op de ruimte en verdienmodellen.

Daarnaast is het gevolg van klimaatverandering en de stijgende vraag naar water dat de zoetwatervoorziening niet meer goed aansluit op de behoeften van gebruikers zoals landbouw, natuur en de drinkwatervoorziening. Door stijgende temperaturen en een langer groeiseizoen verdampt er meer water. Tegelijkertijd neemt de vraag naar grondwater voor drinkwaterwinning en beregening voor de landbouw toe. Het gevolg hiervan is dat watergangen en beken droogvallen, grondwaterstanden verder onderuitgaan en het langer duurt voordat deze herstellen, waardoor de droogteschade aan vegetatie, gewassen en gebouwen toeneemt en doelen van KRW-watergangen en grondwater onder druk komen te staan. Daarnaast zijn er schadelijke effecten van Onderdeel van de samenwerking ‘aanpak droogte Achterhoek en Liemers’ zijn ook de gemeenten Lochem en Zutphen en de Liemers gemeenten betrokken als partners. Deze partners vallen buiten de scope van dit regioarrangement en zijn daarom hier niet verder genoemd. 5

13

grondgebruik op de kwaliteit van het grond- en oppervlaktewater en daarmee van het drinkwater dat opgepompt wordt en de kwaliteit van water voor natuur, recreatie en landbouw. Denk vanuit landgebruik aan meststoffen (stikstof, fosfor, ammoniak) en bestrijdingsmiddelen, en aan effluent van afvalwaterzuiveringen in Nederland en Duitsland. Die beïnvloeden ons grond- en oppervlaktewater via de grensoverschrijdende beken en rivieren. Nader uit te werken kansen en/of dilemma’s De kenmerken en eigenschappen van het bodem- en watersysteem zijn een belangrijk vertrekpunt voor alle vormen van landgebruik, waaronder natuur en landbouw. Op landelijk niveau wordt gewerkt aan een nieuw toekomstperspectief voor de landbouw en aan het versterken van de natuur. Ook op provinciaal en regionaal niveau werken partijen hieraan. Belangrijk is het uitwerken van andere verdienmodellen of flankerend beleid voor boeren teneinde om te schakelen naar andere, meer duurzame vormen van landbouw. Beschikbaarheid van grond voor toekomstbestendig gebruik is een aandachtspunt. Met het actief regionaal stimuleren van kavelruil, via gebiedsprocessen, en benutten van grondmobiliteit kan een bijdrage worden geleverd aan de ontwikkeling van de landbouw zodat die passend is bij een duurzame ontwikkeling in de regio.

Van belang is dat het gaat om een kavelruil ‘nieuwe stijl’: waarin grond beschikbaar komt voor toekomstbestendige landbouw, water en droogtedoelen, biodiversiteitsopgaven en onder meer toeristische doelen. Ook de vrijkomende agrarische bebouwing kan hierin een rol spelen om de Achterhoek als ‘levende landschappen’ te blijven ontwikkelen. Dit vraagt om oplossingen en een toekomstperspectief voor (jonge) boeren. Stikstofbeleid, waterkwaliteit, bodemgezondheid en een bestendige droogteaanpak zijn hierin ook bepalende factoren. Een landbouw gericht op gezond bodembeheer biedt kansen voor bestendigheid tegen droogte, het vasthouden van stoffen en een toekomstbestendig bedrijf. Een ecosysteemdiensten aanpak zoals in uitvoering met de samenwerking van de GLB Pilot het Markemodel brengt in beeld hoe sturing op doelen voor zowel klimaat, water, bodem als biodiversiteit en een verdienmodel voor agrariërs gekoppeld kunnen worden. Om zo maatschappelijke doelen voor de regio te realiseren. Daarnaast zijn er mogelijkheden die we kunnen verkennen om duurzame energievormen te combineren met ontwikkeling van het landschap en landelijk gebied. Bij het toekomstperspectief voor (jonge) boeren is een economisch verdienmodel nodig, dat zou kunnen liggen in korte voedselketens.

De provincie zet graag met partners in op een robuust systeemherstel van de Natura 2000-gebieden inclusief een invloedzone die per gebied verschilt, een bestendige groenblauwe dooradering en het afmaken van het Gelders natuurnetwerk. Dit in samenhang met de andere opgaven, zoals waterkwaliteit, bodemgezondheid en de aanpak van droogte. Gemeenten, waterschap en provincie zien nu al de volgende kansen: • Bouwen aan randvoorwaarden, verdienmodellen i.v.m. een duurzame landbouw met toekomst voor de agrariërs. • Werken aan technologische innovaties die bij kunnen dragen aan de bedrijfsvoering van agrariërs.6 • Versterken en ontwikkelen van gebieden met bijzondere kansen, zoals landgoederen. De kenmerken van landgoederen zorgen ervoor dat hier relatief meer kansen liggen dan in landbouwgebied. Te beginnen bij de landgoederen rond de Baakse Beek. Naast landgoederen zien we ook bijzondere kansen in de Oude IJsselzone en Winterswijk. Met de ontwikkeling hiervan kunnen landbouwtransitie, natuurversterking, bodemgezondheid en waterkwaliteit en – kwantiteit een impuls krijgen. • Versterking en toename van de landschapselementen op agrarische gronden dragen bij aan het ecologisch herstel en versterken van biodiversiteit c.q. landschapstypen. • Werken aan een klimaatbestendig bodem- en watersysteem.

Dit moet leiden tot een sneller herstel van het grondwatersysteem, efficiënter gebruik van het beschikbare water en een grotere voorraad grondwater. Dit doen de boven genoemde overheden samen met gebruikers van grondwater in de samenwerking van de Aanpak ‘droogte’ Achterhoek. • Werken aan een toekomstbestendige bedrijfsvoering door agrariërs, gericht op doelen voor klimaat, water, biodiversiteit en verdienmodel. De bestaande samenwerkingsverbanden Vruchtbare Kringloop Achterhoek, 6

Een aandachtspunt is dat de Raad van Staten onlangs heeft aangegeven dat toepassing van emissiearme stalsystemen maar de helft van de beloofde emissiereductie oplevert. Een desinvestering is het gevolg.

14

Deltaprogramma Agrarisch Waterbeheer, Marke model en waterwijsboeren en proefboerderij de Marke van Wageningen Universiteit (ge legen in de Achterhoek, Hengelo Gld) kunnen mogelijk een rol vervullen in de verdere ontwikkeling. Vrijkomende agrarische gebouwen en gronden vragen om een ontwikkelingsperspectief. Een aantal bepalende, kader- en randvoorwaarden stellende ontwikkelingen en nieuwe kennis op Rijks- of provinciaal niveau is nog niet afgerond en vastgesteld als beleidskader. Die volgen eind 2023. Denk aan het Landbouwakkoord (Rijk) en de provinciale uitwerking daarvan. Het provinciaal programma Vitaal Landelijk Gebied Gelderland (VLGG) is ook nog niet afgerond voordat dit regioarrangement wordt vastgesteld. In een volgende versie van dit regioarrangement zullen de gezamenlijke overheden bekijken hoe ze deze nieuwe kaders, randvoorwaarden, kennis en ontwikkelingen mee gaan nemen.

4.2 Ordenende netwerken voor mobiliteit, energie en (circulaire) economie Een goede mobiliteit- en energie-infrastructuur zijn essentieel voor het laten functioneren en verder ontwikkelen van de Achterhoekse economie en samenleving. Mobiliteit en bereikbaarheidsvoorzieningen binnen de Achterhoek en naar economische centra en regio’s daarbuiten zijn van belang om de Achterhoek in verbinding te ontwikkelen. Dit draagt bij aan de sociale en economische verbindingen binnen de regio en daarmee aan de leefbaarheid. Daarnaast is een goed functionerend energiesysteem een bepalende randvoorwaarde voor veel opgaven, zoals op het gebied van wonen, de warmtetransitie, het voorzien in passende werklocaties en de realisatie van laadinfrastructuur voor vervoer en transport. Een verbetering van de bereikbaarheidsnetwerken in andere regio’s draagt ook bij aan de bereikbaarheid van de Achterhoek. Bijvoorbeeld van en naar de stedelijke netwerken Arnhem Nijmegen, Stedendriehoek, Twente en ook in Duitsland. 4.2.1 Mobiliteit De inzet op mobiliteitsvoorzieningen en bereikbaarheid is één van de prioritaire thema’s binnen de Achterhoekse samenwerking.

Een goede bereikbaarheid is voor de Achterhoek een essentiële voorwaarde om een aantrekkelijke (woon-, werk- en recreatie) regio te zijn voor werknemers, studenten, inwoners en toeristen én om economisch te kunnen groeien en de leefbaarheid in het gebied en de aantrekkelijkheid voor inwoners en toeristen op peil te houden. Dat geldt zeker in de huidige tijd waarin de afstand tot voorzieningen vanuit het landelijke gebied toeneemt. Uiteindelijk willen we op de lange termijn een vitale en duurzame regio zijn, waar eenieder volwaardig in de maatschappij kan participeren. Goede mobiliteit, vooral ook in een ruraal gebied als de Achterhoek is hierin een vereiste. Vervoersarmoede moet zoveel als mogelijk worden tegengegaan. Concrete doelen De gezamenlijke regionale partners hebben de ambitie om in 2030 een duurzaam, betrouwbaar en toegankelijk vervoer beschikbaar te hebben. Daarbij moet meer concreet de CO2-uitstoot van verkeer en vervoer zijn verminderd, is er een robuuste structuur voor bereikbaarheid van en binnen de regio voorhanden en zijn slimme mobiliteitsoplossingen ingezet. Bestaand beleid Het bestaande beleid is vastgelegd in de Achterhoek Visie 2030, het Uitvoeringsplan mobiliteit regio Achterhoek en het Programma fijnmazige bereikbaarheid.

Dit kent grofweg twee lijnen: versterking van de doorgaande vervoersen ontsluitingsassen die de regio met haar omgeving verbindt en ontwikkeling van een daarop aansluitende fijnmazige mobiliteitsstructuur binnen de regio. Voor versterking van de doorgaande vervoers- en ontsluitingsassen wordt ingezet op versterking van de doorgaande treinverbindingen. In dit verband is de realisatie van de RegioExpres (Arnhem-Winterswijk) van groot belang. Deze gaat in 2027 met een frequentie van 1x per uur rijden. Verbeterde busverbindingen (van belang ook voor verbindingen met Duitsland) moeten op een effectieve manier op dit treinnetwerk worden aangesloten. Wat betreft het wegverkeer is ingezet op een verbetering van doorstroming op het traject A12-A18-N18. Er ligt vooral een opgave 15

voor de N18 die doorontwikkeld moet worden naar een regionale doorstroomweg waarbij aandacht is voor verbetering van de verkeersveiligheid en de toekomstige uitbreiding van het woningaanbod en de bedrijvigheid. In de bereikbaarheid van de Achterhoek is ook een belangrijke rol weggelegd voor de fiets. De schaal en structuur van de Achterhoek leent zich voor een (snel-)fietsnetwerk wat ook verbindingen geeft naar de omliggende regio’s. Voor de brede welvaart is fietsen van groot belang, voor het waarmaken van de gezondheidsambitie voor inwoner en werknemer. Binnen de regio wordt het geheel aan OV, weg- en fietsverbindingen gecompleteerd met een fijnmazig en flexibel mobiliteitssysteem waarbinnen ook nieuwe vervoersconcepten worden ingezet (MaaS). In dit vraag gestuurde systeem is sprake van ketenmobiliteit en deelvervoersmodaliteiten. Dit geheel wordt ondersteund met een digitale faciliteit en platform waarin alle facetten samenkomen. Teneinde alle vervoersmogelijkheden en initiatieven fysiek aan elkaar te verbinden is de realisatie van (mobiliteits)hubs in verschillende typen voorzien. Knelpunten en uitdagingen Een aanpassing van de N18, als onderdeel van de hoofdinfrastructuur vraagt verdere afspraken met de provincie en het Rijk. De beoogde verkeersveiligheid en doorstroming op deze weg heeft ook een relatie met de fors toenemende congestie op de A12.

Ook daar zullen oplossingen voor moeten komen. Er wordt een visie gemaakt op de doorontwikkeling van de N18 op langere termijn. Deze opdracht is onlangs uitgezet en wordt de komende maanden afgerond. Betrokken bij de uitwerking zijn RWS, provincie, Regio, de aanliggende gemeenten Berkelland, OostGelre en Oude IJsselstreek en een vertegenwoordiging vanuit het bedrijfsleven. De congestie op de A12 kan mede gereduceerd worden als de RegioExpres een frequentie van 2x per uur kan krijgen en het fijnmazige netwerk goed wordt uitgerold. Wat betreft de overige treinverbindingen zou een doorkoppeling van de lijn Winterswijk-Zutphen-Apeldoorn een substantiële reistijdwinst (30 minuten) naar de Stedendriehoek en de rest van Nederland opleveren. Het daadwerkelijk realiseren van een fijnmazig regionaal mobiliteitssysteem is afhankelijk van continuering van het Programma fijnmazige bereikbaarheid wat dit jaar afloopt. Dit vereist nieuwe structurele afspraken met de betrokken partners en een vernieuwende kijk op hoe OV en het fijnmazige netwerk hand in hand met elkaar moet worden vormgegeven. Zoals in hoofdstuk 4.3 in dit arrangement beschreven kent de regio forse opgaven op wonen en werken. De realisatie van met name de grotere sleutelprojecten in de woningbouw en het voorzien in voldoende werklocaties vragen een nadrukkelijk verbinding met mobiliteits- en bereikbaarheidsinspanningen.

Tot slot staat de invulling van de doelstelling om de CO2-uitstoot van verkeer en vervoer nog in de kinderschoenen. Dit vraagt een nadrukkelijke koppeling met de opgaven voor energie. Nader uit te werken als kansen en/of dilemma’s • Het in kaart brengen van doorwerking van de randvoorwaarden die o.a. water en bodem sturend, natuur(netwerk) e.a. op infrastructuuraanpassingen hebben; • Het afmaken van de gezamenlijke visie op de doorontwikkeling van de N18 op langere termijn; • In kaart brengen welke verbeteringen op het regionale wegennet openbaar vervoer, mobiliteitsknooppunten en fietsverbindingen minimaal nodig zijn om de opgave wonen en werken voor de korte en langere termijn te faciliteren; • Onderzoeken of er (politiek) draagvlak is naar het verlagen van maximumsnelheden t.b.v. CO2-reductie en andere positieve milieu- en gezondheidseffecten; • Meerjarige afspraken maken met het Rijk over de doorontwikkeling van het programma Fijnmazige Bereikbaarheid Achterhoek; 16