bp vossenburcht toelichting bijlage 3 archeologisch verkennend onderzoek

Rapport 13537.001 versie 2

Pagina 17 van 18

BRONNEN AHN; internetsite, oktober 2020. http://www.ahn.nl Archeologisch informatiesysteem Archis3, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE), Amersfoort, oktober 2020. https://archis.cultureelerfgoed.nl Basisregistraties Adressen en Gebouwen (BAG), internetsite, oktober 2020. http://bagviewer.kadaster.nl Beeldbank Rijksdienst voor het Cultureelerfgoed; internetsite, oktober 2020 http://www.beeldbank.cultureelerfgoed.nl Bodemloket, internetsite, oktober 2020. http://www.bodemloket.nl Dinoloket; internetsite, oktober 2020. http://www.dinoloket.nl/ Kadaster Topotijdreis; internetsite, oktober 2020. http://www.topotijdreis.nl/ Portaal voor ruimtelijke plannen; internetsite, oktober 2020. http://www.ruimtelijkeplannen.nl/web-roo/roo/ Publieke Dienstverlening Op de Kaart (PDOK); internetsite, oktober 2020. https://pdokviewer.pdok.nl SIKB; internetsite, oktober 2020. https://www.sikb.nl

Rapport 13537.001 versie 2

Pagina 18 van 18

Figuur 3. Situering van het plangebied binnen Nederland29

Stationsstraat 7 te Lievelde. Situering van het plangebied binnen Nederland Legenda Plangebied

29 Publieke Dienstverlening Op de Kaart (PDOK)

Rapport 13537.001 versie 2

Figuur 4. Detailkaart van het plangebied30

Stationsstraat 7 te Lievelde. Detailkaart van het plangebied Legenda Plangebied

30 Publieke Dienstverlening Op de Kaart (PDOK)

Rapport 13537.001 versie 2

Figuur 5. Luchtfoto van het plangebied31

Stationsstraat 7 te Lievelde. Luchtfoto van het plangebied Legenda Plangebied

31 Publieke Dienstverlening Op de Kaart (PDOK)

Rapport 13537.001 versie 2

Figuur 6. Situering van het plangebied binnen de archeologische beleidskaart 32

Stationsstraat 7 te Lievelde. Situering van het plangebied binnen de archeologische beleidskaart gemeente Oost Gelre Legenda Plangebied

32

De Roode & Van den Berghe, 2008.

Rapport 13537.001 versie 2

Rapport 13537.001 versie 2

Figuur 7. Situering van het plangebied binnen de Geomorfologische kaart33

Stationsstraat 7 te Lievelde. Situering van het plangebied binnen de Geomorfologische kaart

Plangebied

33

Alterra, 2003.

Rapport 13537.001 versie 2

Figuur 8. Situering van het plangebied binnen het Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN) 34

Stationsstraat 7 te Lievelde. Situering van het plangebied binnen Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN)

34

AHN

Rapport 13537.001 versie 2

Figuur 9. Situering van het plangebied binnen de Bodemkaart35

Stationsstraat 7 te Lievelde. Situering van het plangebied binnen de bodemkaart

35

Publieke Dienstverlening Op de Kaart.

Rapport 13537.001 versie 2

Figuur 10. Archeologische Gegevenskaart van het onderzoeksgebied 36

Stationsstraat 7 te Lievelde. Archeologische Gegevenskaart van het onderzoeksgebied (bron: Archeologisch informatiesysteem Archis3, AHN) Plangebied

36

Archeologisch informatiesysteem Archis3, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE), Amersfoort

Rapport 13537.001 versie 2

Figuur 11. Situering van het plangebied binnen de Archeologische landschappenkaart 37

Stationsstraat 7 te Lievelde. Situering van het plangebied binnen de Archeologische landschappenkaart Legenda Plangebied

37

De Roode & Van den Berghe, 2008.

Rapport 13537.001 versie 2

Rapport 13537.001 versie 2

Figuur 12. Situering van het plangebied binnen de historische kaarten

Stationsstraat 7 te Lievelde. Situering van het plangebied binnen de historische kaarten Legenda Plangebied

Rapport 13537.001 versie 2

Figuur 13. Boorpuntenkaart

Stationsstraat 7 te Lievelde. Boorpuntenkaart Legenda Plangebied Boorpunt met nummer

Rapport 13537.001 versie 2

Figuur 14. Advies voor vervolgonderzoek

Rapport 13537.001 versie 2

Bijlage 1 Ouderdom in jaren

Overzicht geologische en archeologische tijdvakken

Chronostratigrafie

MIS

Holoceen 11.755 12.745 13.675 14.025

LaatWeichselien (LaatGlaciaal)

15.700

1 Late Dryas (koud) Allerød (warm) Vroege Dryas (koud) Bølling (warm)

Lithostratigrafie Formaties: Naaldwijk (marien), Nieuwkoop (veen), Echteld (fluviatiel)

2

LaatPleniglaciaal 29.000

50.000

MiddenWeichselien (Pleniglaciaal)

MiddenPleniglaciaal VroegPleniglaciaal

3

Formatie van Kreftenheye

Formatie van Boxtel

4

75.000

VroegW eichselien (VroegGlaciaal) 115.000 130.000

370.000 410.000

5a 5c 5d

Eemien (warme periode)

5e

Saalien (ijstijd)

6

Holsteinien (warme periode)

Formatie van Beegden

5b

Eem Formatie Formatie van Drente

Formatie van Urk

Elsterien (ijstijd) 475.000

Cromerien (warme periode) 850.000

Pre-Cromerien 2.600.000

Rapport 13537.001 versie 2

Formatie van Sterksel

Formatie van Peelo

Cal. jaren v/n Chr.

14

C jaren

Chronostratigrafie

Pollen zones

0

1950

Vb2

1500

Subatlanticum koeler vochtiger

450 0 12

Vb1 Va

Vegetatie Loofbos eik en hazelaar overheersen haagbeuk veel cultuurplanten rogge, boekweit, korenbloem

Archeologische perioden Nieuwe tijd Middeleeuwen Romeinse tijd IJzertijd

800 815

2650

IVb Subboreaal koeler droger

2000

3755

IVa

5000

4900

5300

7020

8240

Atlanticum warm vochtig

III

Boreaal warmer

II

Preboreaal warmer

I

8000

9000

8800 11.755

10.150

12.745

10.800

13.675

11.800

14.025

12.000

15.700

13.000

LaatWeichselien (LaatGlaciaal)

Late Dryas

LW III

Allerød

LW II

Vroege Dryas LW I Bølling

35.000

Loofbos eik en hazelaar overheersen beuk>1% invloed landbouw (granen)

Bronstijd

Neolithicum

Loofbos eik, els en hazelaar overheersen in zuiden speelt linde een grote rol den overheerst hazelaar, eik, iep, linde, es eerst berk en later den overheersend

Mesolithicum

parklandschap dennen- en berkenbossen open parklandschap open vegetatie met kruiden en berkenbomen

MiddenWeichselien (Pleniglaciaal)

perioden met een poolwoestijn en perioden met een toendra

VroegWeichselien (VroegGlaciaal)

perioden met bos en perioden met een subarctisch open landschap

Laat-Paleolithicum

75.000

115.000 130.000

Eemien (warme periode)

Midden-Paleolithicum loofbos

Saalien (ijstijd) 300.000

Vroeg-Paleolithicum Chronostratigrafie voor Noordwest-Europa volgens Zagwijn (1974), Vandenberghe (1985) en De Mulder et al. (2003). Lithostratigrafie volgens De Mulder et al. (2003). Mariene isotoop stadium (MIS) volgens Bassinot et al. (1994). Atmosferische data volgens Stuiver et al. (1998). Zuurstofisotoop calibratie (OxCal) versie 3.9 Bronk Ramsey (2003), toegepast op het Laat-Weichselien en het Holoceen. Archeologische periode-indeling en ouderdom volgens de Rijksdienst voor het Oudheidkundig Bodemonderzoek (ROB). Vegetatie bewerkt volgens Berendsen (2000). Pollenzones volgens P. Vos & P. Kiden (2005).

Rapport 13537.001 versie 2

Bijlage 2 AMK nr. 16998

AMK-terreinen

Locatie

Datering

Waarde en omschrijving

800 meter ten zuiden van het plangebied Engelse Schans te Lievelde Gemeente Oost Gelre Coördinaat: 238360/446860

Nieuwe tijd A Nieuwe tijd B

Complex: Schans Waarde: Terrein van hoge archeologische waarde Terrein met de overblijfselen van een schans. De Engelse schans van de belegeringsring aangelegd door het Staatse leger dat onder leiding van prins F.H. van Oranje van 20 juni tot 18 augustus 1627 de schans realiseerden. Verder is in de hoogtelijnen de vorm van de schans met de vier bastions nog goed te herkennen. Op basis van de stelselprincipes en de door Hugo de Groot gegeven maten is de geometrische grondvorm van de schans te herleiden. Door deze grondvorm op de resultaten van Heidemij Advies te plotten is de huidige toestand van de schans nu bekend. Het crosscircuit leidt door de gracht aan de west- en oostzijde van de schans. In de westelijke gracht is het circuit relatief vlak, maar breder dan de oorspronkelijke grachtbreedte aangelegd. Als gevolg van het crossen is in de binnen bochten langs de wal een ca, 100 cm hoge rand ontstaan. In de oostelijke gracht is een ruim 3 m diepe kuil met springschansen aangelegd. Hierdoor is aan deze zijde van de schans de gracht en de wal grotendeels verdwenen. Verder worden drie van de vier bastions door het circuit doorsneden: het noordwestelijke, noordoostelijke, en zuidoostelijke bastion. Hierdoor zijn in de beide eerstgenoemde bastions ongeveer 7,5 tot 10 meter brede en 100 tot 200 cm diepe slenken uitgesleten of -gegraven.

Ter hoogte van het laatstgenoemde bastion is het circuit zeer diep ingegraven, waardoor dit bastion zwaar is aangetast en voor een belangrijk deel is verdwenen. Buiten het feitelijke motorcrosscircuit zijn verscheidene delen van de schans nog relatief gaaf in het terrein aanwezig. Tegenwoordig is de vorm van de schans nog goed in het reliëf te herkennen, ondanks dat het terrein sinds ongeveer 50 jaar als motorcrosscircuit in gebruik is.

Rapport 13537.001 versie 2

Bijlage 3 Zaaknummer (OMnummer) 2186371100 (26925)

2470146100 (46783)

Onderzoeksmeldingen

Locatie

Aard, uitvoerder en resultaten van het onderzoek

10 meter ten zuidoosten van het plangebied Dumeco te Lievelde Gemeente Oost Gelre Coördinaat: 238092/447638 140 meter ten zuidwesten van het plangebied Lievelde-Papenweg te Lievelde Gemeente Oost Gelre Coördinaat: 237924/447520

Type onderzoek: booronderzoek Uitvoerder: RAAP Archeologisch Adviesbureau Datum: 28-2-2008 Resultaat: Niet beschikbaar38 Type onderzoek: archeologische begeleiding Uitvoerder: Archeodienst Gelderland BV Datum: 20-5-2011 Resultaat: Bij de archeologische begeleiding van rioleringswerkzaamheden in het centrum van Lievelde is op zes punten de gracht van de westelijke verbindingslinie tussen het Kwartier van Frederik Hendrik en de Engelse Schans waargenomen. Deze maakt deel uit van de Circumvallatielinie uit 1627.39 Type onderzoek: booronderzoek Uitvoerder: Econsultancy BV Datum: 2-5-2013 Resultaat: Uit de resultaten van het inventariserend veldonderzoek (IVO, verkennende fase direct gecombineerd met de karterende fase) blijkt dat het archeologisch niveau binnen het plangebied wordt afgedekt door een dikke (sub)recente ophogingslaag. 40 Type onderzoek: booronderzoek Uitvoerder: Synthegra BV Datum: 6-5-2014 Resultaat: Er is geen vervolgonderzoek geadviseerd.41 Type onderzoek: booronderzoek Uitvoerder: Hamaland Advies vof Datum: 9-11-2018 Resultaat: Op basis van het booronderzoek is aangetoond dat er sprake is van een subrecent geroerde laag waaronder in de meeste boringen een restant van de oorspronkelijke 19e-eeuwse bouwvoor aangetroffen is.

Onder de bouwvoor is in de meeste boringen een geroerde B/Chorizont aangetroffen, wat erop duidt dat er van oorsprong een podzolgrond aanwezig was. De natuurlijke ondergrond bestaat uit dekzand van de Formatie van Boxtel, Laagpakket van Wierden. De verwachte dichtgegooide liniegreppels van de circumvallatielinie zijn niet binnen het plangebied aangetroffen.42 Type onderzoek: booronderzoek Uitvoerder: RAAP Archeologisch Adviesbureau Datum: 24-1-2012 Resultaat: niet van toepassing. Het onderzoek was er op gericht de exacte ligging van de circumvallatielinie vast te stellen.43 Type onderzoek: booronderzoek Uitvoerder: ADC ArcheoProjecten Datum: 28-2-2008 Resultaat: . Intact esdek met intacte bodem eronder. Geen vondsten.44

2344337100 (56653)

250 meter ten noordwesten van het plangebied Lievelderweg 153 te Lievelde Gemeente Oost Gelre Coördinaat: 237798/447814

2443027100 (61530)

250 meter ten noordoosten van het plangebied te Lievelde Gemeente Oost Gelre Coördinaat: 238332/447791 250 meter ten westen van het plangebied te Lievelde Gemeente Oost Gelre Coördinaat: 237780/447771

4647824100

2370070100 (52189)

300 meter ten oosten van het plangebied te Groenlo Gemeente Oost Gelre Coördinaat: 238382/447802

2183211100 (26481)

450 meter ten zuiden van het plangebied Lievelde Engelse Schans te Lievelde Gemeente Oost Gelre Coördinaat: 237853/447201 450 meter ten zuiden van het plangebied Lievelde, Engelse Schans te Lievelde Gemeente Oost Gelre Coördinaat: 237853/447207 550 meter ten zuidwesten van het plangebied Lievelderweg 85 te Lievelde Gemeente Oost Gelre Coördinaat: 237588/447242 600 meter ten zuiden van het plangebied Heringsaweg te Lievelde

2246416100 (35434)

2171304100 (24730)

2148771100 (21544)

Type onderzoek: proefsleuvenonderzoek Uitvoerder: ADC ArcheoProjecten Datum: 9-6-2009 Resultaat: Vrijgegeven wegens geen behoudenswaardige archeologische sporen. Vondsten komen uit bouwvoor.45 Type onderzoek: booronderzoek Uitvoerder: ADC ArcheoProjecten Datum: 8-10-2007 Resultaat: vrijgeven.46 Type onderzoek: booronderzoek Uitvoerder: ADC ArcheoProjecten Datum: 6-3-2007

38

Vosselman, 2008. Spitzers, 2011. 40 Spanjaard, 2016. 41 Kremer, 2014. 42 Woolschot & van de Kuijl, 2018. 39

43 Boshoven, van der Veen & Verschoof, 2014. 44

Holl & Huizer, 2008. van Campenhout, 2009. 46 Stiekema, 2007. 45

Rapport 13537.001 versie 2

Gemeente Oost Gelre Coördinaat: 238116/447012

2106220100 (15472)

2158012100 (22833)

2011159100 (3075)

700 meter ten zuiden van het plangebied Schansweg te Onbekend Gemeente Oost Gelre Coördinaat: 238040/446917 700 meter ten zuidwesten van het plangebied Beusinkweide te Lievelde Gemeente Oost Gelre Coördinaat: 237733/446987

800 meter ten zuiden van het plangebied Engelse Schans; Vragender Veld te Lievelde Gemeente Oost Gelre Coördinaat: 238362/446873

Resultaat: Uit het veldonderzoek bleek dat het gebied in het verleden is afgegraven. Het maaiveld van het plangebied ligt ongeveer 2 m lager dan het aangrenzende bosterrein. Bovendien zijn in geen van de boringen een intact bodemprofiel of archeologische indicatoren aangetroffen. Plangebied vrijgegeven.47 Type onderzoek: booronderzoek Uitvoerder: ADC ArcheoProjecten Datum: 16-12-2005 Resultaat: Plangebied vrijgegeven.48 Type onderzoek: booronderzoek Uitvoerder: ADC ArcheoProjecten Datum: 24-5-2007 Resultaat: In het plangebied bevindt zich een intact esdek (in het noorden de Lieverder Esch), in het zuiden een eenmanses. Geadviseerd wordt om in het plangebied geen aanvullend archeologisch onderzoek uit te voeren met als voorwaarde dat niet tot in het archeologische niveau verstoord wordt.49 Type onderzoek: booronderzoek Uitvoerder: RAAP Archeologisch Adviesbureau Datum: 9-6-2000 Resultaat: Verval van de Engelse schans voorkomen. Bij werkzaamheden in het verleden is geen rekening gehouden met de archeologische waarden. De bodem is verstoord. Op basis van de resultaten van het onderzoek en de reeds beschikbare gegevens over het terrein van de Engelse schans, zijn aanbevelingen met betrekking tot een duurzaam herstel, consolidatie, restauratie en onderhoud geformuleerd. N.B.

Bij inspectie bleek dat de schans zozeer is toegetakeld, dat het onwaarschijnlijk is dat er nog iets van archeologische waarde bewaard is gebleven.50

47

Walstra & Nijdam, 2007. Sophie, 2005. 49 Nederpelt & de Boer, 2007. 50 Scholte Lubberink, 2000. 48

Rapport 13537.001 versie 2

Bijlage 4

Vondstmeldingen

Zaaknummer (Waarnemingsnr.) 2470146100 (426234)

Locatie

Omschrijving

110 meter ten zuidwesten van het plangebied Nieuwestraat te Lievelde Gemeente Oost Gelre Coördinaat: 237920/447570

Late-Middeleeuwen - Nieuwe tijd : - grondspoor, Nieuwe tijd : - kuil, Late-Middeleeuwen - Nieuwe tijd : - kuil,

2246416100 (418654)

3058522100 (136278)

Rapport 13537.001 versie 2

550 meter ten zuidwesten van het plangebied Lievelde, Engelse Schans te Lievelde Gemeente Oost Gelre Coördinaat: 237649/447234 850 meter ten zuiden van het plangebied Engelse Schans; Vragender Veld te Lievelde Gemeente Oost Gelre Coördinaat: 238350/446850

Nieuwe tijd : - grachten Neolithicum - Bronstijd : - handgevormd aardewerk IJzertijd - Nieuwe tijd : - 4 fragmenten van gedraaid aardewerk Nieuwe tijd : - ophoging

Bijlage 5

Bewoningsgeschiedenis van Nederland

Als aanvullende informatie wordt hieronder een algemene ontwikkeling van de bewoningsgeschiedenis van Nederland weergegeven. Paleolithicum (tot circa 8800 v. Chr.) De vroegste bewoningssporen in Nederland uit deze periode dateren uit de voorlaatste ijstijd, circa 300.000-130.000 jaar geleden. Waarschijnlijk hebben in de koudste fasen van de ijstijden in Nederland geen mensen geleefd. Daarentegen was bewoning in de warmere perioden wel mogelijk. De mensen die hier toen leefden trokken als jagers/vissers/verzamelaars rond in kleine groepen en maakten gebruik van tijdelijke kampementen. Veranderingen in het klimaat zorgden voor een veranderende flora en fauna. Tijdens de koude perioden bestond het groot wild onder meer uit rendieren, mammoeten, paarden en steppewisenten. Vooral op paarden en rendieren werd in het LaatPaleolithicum intensief jacht gemaakt. Tijdens de warmere perioden werd er onder andere op herten, wilde zwijnen en oerossen gejaagd. Mesolithicum (circa 8800-4900 v. Chr.) Rond de overgang van het Pleistoceen naar het Holoceen (circa 9000 v. Chr.) verbeterde het klimaat voor een langdurige periode. De gemiddelde temperatuur steeg, waardoor de variatie in flora en fauna (o.a. bosontwikkeling) toenam. De mens kreeg nu de mogelijkheid om meer gevarieerd te eten: vruchten en andere eetbare gewassen stonden nu vaker op het menu.

Doordat de temperatuur steeg, trok het groot wild (met name rendieren) naar het noorden, en maakte plaats voor meer territoriumgebonden klein wild, vogels en vissen. Door deze veranderende leefomstandigheden werd de jachttechniek aangepast. De vuursteen bewerkingstechniek hield met deze ontwikkeling gelijke tred. Er werden kleine vuursteenspitsen vervaardigd die als pijl- en harpoenpunt werden gebruikt. Met de stijging van de temperatuur begon het landijs te smelten en de zeespiegel te stijgen. Het tot dan toe droge Noordzee-Bekken kwam onder water te staan. De groepen jagers/vissers/verzamelaars wisselden nog wel van locatie maar exploiteerden kleinere gebieden. In het voorjaar viste men in de rivieren, tijdens de zomer leefde men voornamelijk langs de kust, waar naast vis en schaaldieren ook zeehonden als voedselbron dienden. In de herfst verzamelde men noten en vruchten, terwijl in de winter op onder meer pelsdieren werd gejaagd. Neolithicum (circa 5300-2000 v. Chr.) Aan het begin van deze periode gingen het jagen, vissen en verzamelen een steeds minder belangrijke rol spelen. Men ging nu zelf cultuurgewassen telen en dieren houden bij het kamp.

Uit vondsten valt af te leiden dat het om twee groepen mensen gaat, enerzijds kolonisten met een vrijwel agrarische levenswijze, anderzijds om de autochtone mesolitische bevolking die een halfagrarische levensstijl erop na gaat houden. Deze verandering ging gepaard met enkele technologische en sociale vernieuwingen zoals: het wonen op een vaste plek in een huis, het gebruik van vaatwerk van (gebakken) klei en de introductie van geslepen stenen dissels en bijlen. De bevolking groeide nu gestaag, mede door de productie van overschotten. Uit het Neolithicum zijn verschillende nu nog zichtbare grafmonumenten bekend, te weten grafkelders, hunebedden en grafheuvels. Bronstijd (circa 2000-800 v. Chr.) Het begin van dit tijdvak valt samen met het eerste gebruik van bronzen voorwerpen zoals bijlen. Vuurstenen werktuigen bleven, zij het minder, in gebruik. Het aardewerk uit deze periode is over het algemeen tamelijk zeldzaam. Vuursteenmateriaal uit de Bronstijd is meestal niet goed te onderscheiden van dat uit andere perioden. Lange tijd bleven bronzen voorwerpen zeer schaars binnen Nederlands grondgebied. Door het van nature ontbreken van de benodigde grondstoffen moest het brons worden geïmporteerd en ontstonden er handelscontacten over langere afstanden. Eén en ander had

Rapport 13537.001 versie 2

wel tot gevolg dat er binnen de bevolking grotere verschillen ontstonden door verschillen op basis van bezit. De grafheuveltraditie, die tijdens het Neolithicum haar intrede deed, werd in eerste instantie voortgezet, maar rond 1200 v. Chr. vervangen door begravingen in urnenvelden. Het gaat hier om ingegraven urnen met crematieresten waar overheen kleine heuveltjes werden opgeworpen, omgeven door een greppel. Een Kopertijd voorafgaand aan de Bronstijd wordt in Noordwest-Europa niet onderscheiden, in tegenstelling tot bijvoorbeeld het Middellandse Zeegebied. Wel zijn uit het LaatNeolithicum koperen voorwerpen bekend. IJzertijd (circa 800-12 v. Chr.) In deze periode werden voor het eerst ijzeren voorwerpen vervaardigd. Voor de productie van werktuigen en wapens werd brons vervangen door ijzer. Er ontstond een inheemse ijzerproductie. Het gebruik van vuursteen voor het vervaardigen van werktuigen duurde nog in beperkte mate voort. Ten opzichte van de Bronstijd traden er in de aardewerktraditie geen radicale veranderingen op. Evenals in het Neolithicum en de Bronstijd woonden de mensen in verspreid liggende hoeven ('Einzelhöfe') of in nederzettingen bestaande uit maar enkele huizen; deze werden in een beperkt gebied nogal eens verplaatst. Op de hogere zandgronden ontstonden uitgebreide omwalde akkercomplexen ('Celtic fields').

Opvallend zijn de verschillen in materiële welstand (bezit van metalen voorwerpen), die mogelijk op sociale ongelijkheid duiden. In de zogenaamde vorstengraven uit Zuid Nederland, met daarin luxe, geïmporteerde bijgaven, zijn vermoedelijk lokale of regionale autoriteiten begraven. De meeste begravingen vonden nog immer plaats in urnenvelden. Tijdens de IJzertijd werd het Friese kustgebied gekoloniseerd en ontstonden de eerste terpen. Romeinse tijd (circa 12 v. Chr. - 450 n. Chr.) Met de komst van de Romeinen eindigt de prehistorie en begint de geschreven geschiedenis. Aangezien de schriftelijke bronnen slechts een zeer fragmentarisch beeld schetsen, is men toch nog in belangrijke mate aangewezen op de archeologie als informatiebron. Een tijd lang diende het Nederlandse rivierengebied als uitvalsbasis voor veldtochten in het noorden van Germanië. In 47 n. Chr. werd de Rijn definitief als Romeinse rijksgrens ingesteld. Ter controle en verdediging van deze zogenaamde 'limes' werden langs de Rijn, tot diep in Duitsland, 'castella' (militaire forten) gebouwd. De inheemse manier van leven handhaafde zich nog lange tijd. Wel werd, vooral na de opstand van de Bataven tegen de Romeinse overheersers in 69-70 n. Chr., de Romeinse invloed steeds duidelijker.

In veel inheems-Romeinse nederzettingen was bijvoorbeeld, naast het eigen handgevormde aardewerk, Romeins importaardewerk in gebruik, dat op de draaischijf was vervaardigd. Er werden, vooral in Limburg, grootse villa's (Romeinse herenboerderijen) gebouwd, hetzij nieuw gesticht, hetzij ontwikkeld vanuit een bestaande inheemse nederzetting. De Romeinen legden een voor die tijd al uitgebreide infrastructuur aan, waardoor het gebied steeds beter werd ontsloten. Op verschillende plaatsen ontstonden aanzienlijke nederzettingen, waarvan er enkele met een stedelijk karakter (zoals Nijmegen). De inheemse bevolking, ten noorden van de Limes, werd niet zo sterk beïnvloed door de Romeinse aanwezigheid. Er was wel sprake van handelscontacten en het uitwisselen van geschenken. In de tweede helft van de derde eeuw ontstond, onder meer door invallen van Germaanse stammen, een instabiele situatie die met korte onderbrekingen voortduurde tot in de vijfde eeuw. Uiteindelijk leidde dit in het jaar 406 tot de definitieve ineenstorting van de grensverdediging langs de Rijn. Middeleeuwen (circa 450-1500 n. Chr.) Over de Vroege-Middeleeuwen, vooral over het tijdvak 450-600 n. Chr., is relatief weinig bekend. Zowel historische bronnen als archeologische overblijfselen zijn schaars. De bevolkingsomvang was ten opzichte van de voorafgaande periode sterk afgenomen.

De marktgerichte economie verdween en de mensen vielen terug op zelfvoorziening. De politieke macht was na het wegvallen van de Ro-

Rapport 13537.001 versie 2

meinse staatsorganisatie in handen gekomen van regionale en lokale hoofdlieden. Een gezaghebbende status was nu vooral gebaseerd op militair succes en materiële welstand. Deze instabiele periode wordt ook wel aangeduid als de 'tijd van de volksverhuizingen'. Vanaf de 10e – 11e eeuw wordt een overheersende positie van de al dan niet adellijke grootgrondbezitters waargenomen. Dit vertaalt zich in nieuwe nederzettingsvormen als mottes, kastelen en versterkte hoeven. In verband met de aanhoudende bevolkingsgroei, en mede dankzij gunstige klimatologische omstandigheden, werd een begin gemaakt met het ontginnen van woeste gronden als bos, heide en veen. Veel van de huidige dorpen en steden dateren uit deze periode. Door de aanleg van dijken en kaden werden laaggelegen gebieden beschermd tegen wateroverlast. De heersende rivaliteit tussen de vorsten leidde, in combinatie met een zwak centraal gezag, veelvuldig tot lokaal geweld, waarvan de bevolking vaak het slachtoffer werd. Door het aanleggen van burgen, schansen, landweren en wallen trachtte men zich te beveiligen. Nieuwe tijd (1500-heden) De Nieuwe tijd kenmerkt zich door een groot aantal veranderingen vooral op het gebied van mens- en wereldbeeld. Er is sprake van een Europese overzeese expansie wat leidt tot handelscontacten, handelskapitalisme en het begin van een wereldeconomie.

Er ontstaat een nieuwe wetenschappelijke belangstelling die resulteert in vele uitvindingen. Deze uitvindingen vormen de motor van de industriele revolutie. Er ontstaat een nationale staat die centraal bestuurd wordt. Als gevolg van deze ontwikkelingen neemt het belang en de omvang van steden toe en neemt de macht van adel af. Het grootste deel van de bevolking is niet meer werkzaam en woonachtig op het platteland maar in de steden. In verband met de aanhoudende bevolkingsgroei worden aan het eind van de 19e tot het begin van de 20e eeuw op grote schaal woeste gronden gecultiveerd. Door de industriële revolutie komen steeds meer producten beschikbaar voor steeds meer mensen waardoor de welvaart stijgt. In de Nieuwe tijd vindt er eveneens een hernieuwde oriëntatie op het erfgoed van de klassieke Oudheid plaats, wat zich tot in het begin van de 20e eeuw uit in de kunsten.

Rapport 13537.001 versie 2

Bijlage 6

AMZ-cyclus

Het AMZ-proces Archeologisch onderzoek in Nederland wordt in het algemeen uitgevoerd binnen het kader van de Archeologische Monumentenzorg (AMZ). Het gehele traject van de AMZ omvat een aantal stappen die elkaar kunnen opvolgen, afhankelijk van het resultaat van de voorgaande stappen. Om inhoudelijke, prijs- en planningstechnische redenen kan er soms voor gekozen worden om bepaalde stappen gelijktijdig uit te voeren. Bovendien kan, indien reeds voldoende gegevens bekend zijn, een stap worden overgeslagen. Elke stap eindigt met een rapport met daarin een advies voor de vervolgstappen. Na elke stap wordt er een besluit genomen door de bevoegde overheid, gemeente, provincie of de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, op basis van de resultaten van het archeologisch onderzoek. Indien na een bepaalde stap blijkt dat geen nader vervolgonderzoek nodig is, wordt het archeologisch onderzoek afgesloten. Ook kan de bevoegde overheid besluiten dat een vindplaats van zo groot belang is, dat deze in situ behouden moet worden. Dan dienen de archeologische resten in de grond beschermd te worden door planaanpassing of planinpassing. Het begint met het bepalen van de onderzoeksplicht. Gemeentelijke, provinciale en landelijke archeologische waardenkaarten geven aan of het plangebied in een gebied ligt met een archeologische verwachting.

Indien dit het geval is, dan zal er in het kader van de planprocedure onderzoek verricht moeten worden om te bepalen of er archeologische waarden binnen het plangebied aanwezig zijn. Hiermee start de zogenaamde AMZ-cyclus (zie schema). De eerste fase: Bureauonderzoek Elk archeologisch onderzoek begint met een bureauonderzoek. Dit heeft tot doel het verwerven van informatie, aan de hand van bestaande bronnen, over bekende of verwachte archeologische waarden, binnen het plangebied om tot een gespecificeerd verwachtingsmodel te komen, op basis waarvan een beslissing genomen kan worden ten aanzien van een eventuele vervolgstap. De tweede fase: Inventariserend VeldOnderzoek (IVO) Het doel van een IVO is het aanvullen en toetsen van het gespecificeerde verwachtingsmodel. Het IVO moet informatie geven over de aan- of afwezigheid, de aard, het karakter, de omvang, de datering, de gaafheid, de conservering en de inhoudelijke kwaliteit van de archeologische waarden. Inventariserend Veldonderzoek; Booronderzoek en Veldkartering Door een booronderzoek kan er een goede inschatting gemaakt worden van de kans op archeologische waarden (grondsporen en daarmee samenhangende voorwerpen). Bij het booronderzoek is een onderscheid aangebracht in een verkennende, karterende en waarderende fase.

De verkennende fase heeft tot doel inzicht te krijgen in de vormeenheden van het landschap, voor zover deze van invloed zijn op de locatiekeuze. Op deze manier worden kansarme zones uitgesloten en kansrijke zones geselecteerd voor de volgende fasen. Tijdens de karterende fase wordt het onderzoeksgebied systematisch onderzocht op de aanwezigheid van archeologische vondsten of sporen. De waarderende fase sluit aan op de karterende fase. Het waarnemingsnet kan verdicht worden om de horizontale begrenzing, ligging en omvang van archeologische vindplaatsen vast te stellen. Een veldkartering wordt uitgevoerd wanneer vondsten of sporen aan de oppervlakte worden verwacht en zichtbaar zijn op het moment dat het onderzoek uitgevoerd wordt. Dit type onderzoek bestaat uit het systematisch belopen van het maaiveld van het plangebied.

Rapport 13537.001 versie 2

Inventariserend Veldonderzoek; Proefsleuven Als uit vooronderzoek blijkt dat binnen het plangebied archeologische resten aangetroffen kunnen worden kan de bevoegde overheid beslissen tot een proefsleuvenonderzoek. Proefsleuven zijn lange sleuven van minimaal twee tot vijf meter breed die worden aangelegd in de zones waar in de voorgaande onderzoeksfase aanwijzingen voor vindplaatsen zijn aangetroffen. De KNA schrijft voor dat bij een dergelijk onderzoek minimaal 5% van het te verstoren gebied onderzocht dient te worden. Variant archeologische begeleiding Als het vooronderzoek niet voldoende informatie heeft opgeleverd om de archeologische waarde van de archeologische resten te bepalen en indien proefsleuvenonderzoek door praktische redenen niet uitvoerbaar is, kan besloten worden tot proefsleuven variant archeologische begeleiding van de sloop- of graafwerkzaamheden. Dit betekent dat archeologen bij het graafwerk aanwezig zijn om het werk te volgen en eventuele resten te documenteren. Wanneer tijdens de werkzaamheden vondsten (van hoge archeologische waarde) naar boven komen, die aanleiding geven tot nader onderzoek, kan alsnog besloten worden om tot een opgraving over te gaan.

De derde fase: Opgraven Indien de archeologische resten niet in situ bewaard kunnen blijven, maar wel van belang zijn voor de wetenschap, kan de bevoegde overheid besluiten over te gaan tot een opgraving. Het doel hiervan is volgens de KNA het documenteren van gegevens en het veiligstellen van materiaal van vindplaatsen om daarmee informatie te behouden, die van belang is voor kennisvorming over het verleden. Variant archeologische begeleiding Als het vooronderzoek niet voldoende informatie heeft opgeleverd om de archeologische waarde van de archeologische resten te bepalen, kan besloten worden tot een opgraving variant archeologische begeleiding van de sloop- of graafwerkzaamheden. Dit betekent dat archeologen bij het graafwerk aanwezig zijn om het werk te volgen en eventuele resten te documenteren. Wanneer tijdens de werkzaamheden vondsten (van hoge archeologische waarde) naar boven komen, die aanleiding geven tot nader onderzoek, kan alsnog besloten worden om tot een opgraving over te gaan.

Rapport 13537.001 versie 2

Schema van de Archeologische Monumenten Zorg Vergunningaanvraag/ruimtelijke ontwikkeling ▼ Toetsing aan archeologisch beleid (Gemeente, Provincie, Rijk) ▼ Bureauonderzoek* (verzamelen gegevens en opstellen verwachtingsmodel) ▼ Besluit (door de bevoegde overheid op basis van resultaten) ▼ Inventariserend veldonderzoek* ▼ ▼ Verkennend veldonderzoek ►**** Karterend veldonderzoek Door middel van: Door middel van: - terreininspectie - oppervlaktekartering booronderzoek** - booronderzoek** - proefsleuven*** ▼ ▼***** Besluit (door de bevoegde overheid op basis van resultaten) ▼ Bewezen of hoge kans op de aanwezigheid van archeologie ▼****** Waarderend veldonderzoek door middel van proefsleuven*** (variant begeleiding) ▼ Besluit (door de bevoegde overheid op basis van resultaten) ▼ ▼ Opgraven*** Beschermen Verwijderen van de Bescherming van de archeologische archeologie door resten door archeoplanaanpassing logen (variant begeleiding)

► Vergunningverlening indien geen onderzoek noodzakelijk wordt geacht.

► Bij geen of geringe kans op aanwezigheid van archeologie. Einde onderzoek, vrijgeven voor functie (eventueel met bouwkundige voorwaarden). Ook kan besloten worden over te gaan op het begeleiden van de graafwerkzaamheden door archeologen.***

► Bij geen of geringe kans op aanwezigheid van archeologie. Einde onderzoek, vrijgeven voor functie (eventueel met bouwkundige voorwaarden). Ook kan besloten worden over te gaan op het begeleiden van de graafwerkzaamheden door archeologen.*** ► Bij geen of geringe kans op aanwezigheid van archeologie, wel archeologische waarden aanwezig maar geen vervolgonderzoek noodzakelijk op grond van waardering. Einde onderzoek, vrijgeven voor functie (eventueel met bouwkundige voorwaarden).

* Combinatie bureauonderzoek en IVO verkennende of karterende fase mogelijk, indien een PvA aanwezig is. ** Voorafgaand aan het booronderzoek dient een PvA worden opgesteld, toetsing door de bevoegde overheid. *** Voorafgaand aan het onderzoek dient een PvE en PvA te worden opgesteld, toetsing door de bevoegde overheid. **** Na een verkennend booronderzoek kan de bevoegde overheid besluiten dat een aanvullend karterend bureauonderzoek moet worden uitgevoerd. ***** Een combinatie van bureauonderzoek en IVO karterende en waarderende fase door middel van proefsleuven is mogelijk, indien een PvA en een goedgekeurd PvE aanwezig is en met instemming van de bevoegde overheid. ****** Een combinatie van bureauonderzoek en IVO karterende en waarderende fase door middel van proefsleuven of een IVO karterende en waarderende fase door middel van proefsleuven is mogelijk, indien een PvA en een goedgekeurd PvE aanwezig is en met instemming van de bevoegde overheid.

Rapport 13537.001 versie 2

Bijlage 7

Rapport 13537.001 versie 2

Planontwerp

Bijlage 8

Rapport 13537.001 versie 2

Boorprofielen

Rapport 13537.001 versie 2

Legenda (conform NEN 5104) grind

klei

geur

Grind, siltig

Klei, zwak siltig

Grind, zwak zandig

Klei, matig siltig

geen geur zwakke geur matige geur sterke geur

Grind, matig zandig

Klei, sterk siltig

Grind, sterk zandig

Klei, uiterst siltig

Grind, uiterst zandig

Klei, zwak zandig

uiterste geur

olie geen olie-water reactie zwakke olie-water reactie matige olie-water reactie sterke olie-water reactie Klei, matig zandig

Klei, sterk zandig

zand

uiterste olie-water reactie

p.i.d.-waarde >0

Zand, kleiïg

>1 >10 Zand, zwak siltig

>100

leem

>1000

Zand, matig siltig

Leem, zwak zandig

>10000

Zand, sterk siltig

Leem, sterk zandig

monsters geroerd monster

Zand, uiterst siltig

overige toevoegingen zwak humeus

veen Veen, mineraalarm

matig humeus

Veen, zwak kleiïg

sterk humeus

ongeroerd monster volumering

overig bijzonder bestanddeel Gemiddeld hoogste grondwaterstand grondwaterstand

Veen, sterk kleiïg

zwak grindig

Veen, zwak zandig

matig grindig

Veen, sterk zandig

sterk grindig

Gemiddeld laagste grondwaterstand slib

water

Rapport 13537.001 versie 2