BIjlage 2 reactienota

Reactienota inzage Transitievisie Warmte (TVW) De concept versie van de TVW heeft van 13 augustus t/m 23 september ter inzage gelegen. In die periode zijn in totaal 8 reacties binnen gekomen. Onderstaande tabel geeft een samenvatting van de reacties weer, of de TVW is aangepast n.a.v. de reactie en een toelichting daarop. Naast de genoemde aanpassingen, hebben we ambtshalve nog twee inhoudelijke aanpassingen gedaan t.o.v. de concept versie: randvoorwaarden voor de uitvoering toegevoegd aan de uitvoeringsstrategie en het handelingsperspectief voor monumenten verder aangescherpt. Nr. 1.

Samenvatting reactie Visie is mooi, maar deze droom gaat nooit gehaald worden. Zou graag plan van aanpak/projectplan willen lezen hoe Oost Gelre doelen gaat halen op een gedragen SMART wijze. Erg teleurstellend dat Oost Gelre niet verder kan komen dan het delen van een “droombeeld” en iedereen weet dat dromen bedrog zijn. Niet duidelijk wat de kleine collectieve oplossingen zijn en wat voor besparing er valt te behalen. De droom zou ook kunnen zijn schone kernfusie.

Reactie gemeente Het opstellen van een Transitievisie Warmte (TVW) en de opdracht voor een aardgasvrije gebouwde omgeving in 2050 komt voort uit het Klimaatakkoord. De eerste stap richting een aardgasvrije gemeente is het opstellen van een visie. De TVW wordt geconcretiseerd in een uitvoeringsplan. In dit uitvoeringsplan staat het warmtealternatief voor een wijk en het moment waarop deze van het aardgas gaat. Het uitvoeringsplan biedt een totaaloverzicht van de stappen die door diverse partijen gezet gaan worden om de isolatie-aanpak en/of om het gekozen alternatief voor aardgas voor een buurt of wijk te realiseren. Het uitvoeringsplan wordt (mede daarom) opgesteld in samenwerking met bewoners, gebouweigenaren en stakeholders zoals netbeheerders en woningcorporaties. In de volgende fase gaan we deze visie verder concretiseren en wordt het voor onze inwoners en bedrijven steeds concreter welk alternatief er in een specifieke buurt en pand komt, en op welke termijn de woning of het pand aardgasvrij wordt. In de visie staat de volgende tekst opgenomen over kleine collectieve oplossingen: Kleine collectieven zijn warmtesystemen waarbij meer dan één woning of gebouw wordt verwarmd door een collectieve warmtepomp.

Een collectieve warmtepomp aangesloten op enkele diepe (tot 450 meter) bodemlussen kan financieel gunstiger zijn dan wanneer de gebouwen overgaan op individuele (bodemgekoppelde) warmtepompen. Daarnaast is de ruimtelijke impact voor de bewoner kleiner omdat de lus niet in eigen achtertuin geslagen hoeft te worden en de warmtepomp niet naast het huis hoeft te staan. Klein-collectieve systemen zijn financieel haalbaar vanaf enkele tientallen woningen met een betrekkelijk hoge warmtevraag. Ten aanzien van kernfusie: dit is een techniek die nog in de kinderschoenen staat en nog niet klaar is om in de markt gezet te worden. De visie op (alle vormen van) kernenergie is niet op gemeentelijk niveau, maar bij het Rijk belegd. De Rijksoverheid bepaalt of er in Nederland nog kerncentrales bijkomen. Deze keuze voor de inzet van kernenergie in de energietransitie wordt dus niet op het niveau van de gemeente Oost

Aanpassing ja/nee Nee, reactie over haalbaarheid van de visie heeft niet geleid tot aanpassing van de visie. Nee, kleine collectieven staan reeds op meerdere plekken in de visie uitgelegd, dit beschouwen wij als voldoende. Nee, kernfusie is nog geen reële optie en is daarom niet opgenomen in de TVW.

Gelre gemaakt. Als er nog een kerncentrale bij zou komen, duurt de bouw daarvan waarschijnlijk enkele tientallen jaren. Er zijn dus veel onzekerheden over de toekomst van kernenergie en de gemeente heeft hierop weinig invloed. Daarom hebben we besloten dit nog geen duidelijke plek in onze TVW te geven. Wij volgen de ontwikkelingen in Den Haag omtrent kernenergie. De minister heeft in een recente brief aan de kamer aangegeven dat kernenergie op termijn een kosteneffectieve mogelijkheid kan zijn en niet is uitgesloten als energiebron na 2030. 2.

3.

Het zou aan te bevelen zijn als voor 2030 er hybride warmtepompen worden geïnstalleerd. Het aardgasvrij maken van woningen en woonwijken gaat te langzaam en tempo ligt ver beneden de afspraken uit het Klimaatakkoord en de ambities van het huidige kabinet. Plannen voor aardgasvrije woonwijken en de plaatsing van hybride warmtepompen hoeven elkaar niet in de weg te zitten. Men zou zich moeten richten op woonwijken die voorlopig niet aardgasvrij worden en op wijken waar gemeenten kiezen voor hybride als duurzame warmtevoorziening voor de komende jaren. De toepassing van hybride warmtepompen moet gestimuleerd worden, door o.a. een groot aantal voorbeeldprojecten, productinnovatie en monitoring van de prestaties van hybride systemen. Men moet zich niet alleen richten op woningbezitters, maar ook op professionele opdrachtgevers, zoals woningcorporaties.

Hybride warmtepompen zijn in de visie opgenomen als een geschikte alternatieve, individuele warmtebron. Wij zien de hybride warmtepomp als een goede tussenoplossing. De hybride warmtepomp neemt voor het grootste gedeelte het werk van de cv-ketel op gas over, waardoor een grote reductie (tot wel twee derde deel) van de gasvraag oplevert. Door nu stappen te zetten met hybride warmtepompen, is het pad naar andere eindoplossingen gemakkelijker. Op lange termijn wordt toegewerkt naar een all-electric oplossing of gebruiken we een duurzaam gas voor de hybride warmtepomp. Wij zijn het ermee eens dat plannen voor aardgasvrije wijken en hybride warmtepompen elkaar niet in de weg hoeven zitten. De hybride warmtepomp is daarnaast een veel toegewezen techniek in Oost Gelre. Ons inziens is dit voldoende geborgd in de visie.

Terecht wordt in het concept direct aandacht besteed aan het goed isoleren van de bebouwde omgeving om zo de warmtevraag drastisch terug te kunnen dringen. Het direct benoemen van isolatie als eerste uitgangspunt geeft belang aan.

Er wordt gesteld dat er al veel aandacht voor het thema isoleren is in de Transitievisie Warmte. Het onderdeel isolatie (en ventilatie) aan het einde van hoofdstuk 3 als apart hoofdstuk (zoals u voorstelt) vinden wij niet passen in het visiedocument vanwege de omvang van dat mogelijke hoofdstuk in relatie tot de rest van de hoofdstukken. Om isolatie nog meer centraal te zetten, is besloten de paragraaf over isolatie en ventilatie

Nee, de hybride warmtepomp wordt al als een belangrijke optie genoemd in de warmtevisie.

De gemeente heeft in de warmtetransitie een regierol. De gemeente werkt met een aantal partijen samen, waaronder de woningcorporaties. Tussen de woningcorporaties ProWonen en De Woonplaats en gemeente vindt periodiek ambtelijk en bestuurlijk overleg plaats. Tijdens die overleggen staan (projectmatige) ontwikkelingen op de agenda en worden activiteiten en planningen op elkaar afgestemd. Het eventueel stimuleren van bepaalde maatregelen kan van deze gesprekken onderdeel uitmaken. Daarnaast gaat de gemeente samen met Agem Energieloket aan de slag met het onderzoeken van mogelijke communicatiemiddelen en mogelijkheden voor inwoners en ondernemers. Hierbij valt te denken aan bijvoorbeeld het opzetten van een kennisuitwisselingsplatform voor inwoners en ondernemers waarop ervaringen en ideeën uitgewisseld worden en de mogelijkheden voor het organiseren of ondersteunen van een collectieve inkoop aanpak. Het delen van kennis over maatregelen waaronder bijvoorbeeld de hybride warmtepomp kan hier onderdeel van zijn. Het is aan de markt om met innovatieve oplossingen te komen. Op dit terrein zien wij al veel ontwikkelingen. Ja, isolatie is meer benadrukt in hoofdstuk 3 en 4. Ja, wat betreft de opgave hebben wij in de visie nu zowel in de inleiding als in het hoofdstuk 2

Daarom suggestie om isoleren en ventileren niet onder hoofdstuk 3 te scharen, maar er een apart hoofdstuk aan te wijden. Ook in hoofdstuk 4 zou er aandacht moeten zijn voor isoleren. Uitkomsten van de enquête had je eenvoudig kunnen voorspellen. Dus ja, heel belangrijk om goed te luisteren naar de zorgen onder de bewoners (en dát is precies wat de uitslag van de enquête aangeeft), maar zorg ervoor dat de uitslag géén invloed gaat hebben op het TVWbeleid. De warmtetransitie wordt heel erg als een ‘opgaaf’ gezien. Begrijpelijk natuurlijk met zo’n deadline van 2050, maar dat maakt het verhaal snel negatief met ‘moeten’ als uitgangspunt. Dat lees ik door het hele stuk en ik zou graag willen dat daar iemand eens heel goed naar zou kunnen kijken. Uiteraard moet je bewoners en ondernemers meenemen in ‘de opgaaf’, maar er liggen ook zó ontzettend veel kansen en mogelijkheden. 4.

Er is een uitdaging voor Liander m.b.t. het elektriciteitsnetwerk. Daarom moet naast de uitbreiding van het elektriciteitsnet ook gekeken worden naar alternatieven voor verduurzaming als groen gas en/of waterstof via het bestaande gasnet. Waar we ons wel zorgen om maken, is dat een uitstekende fijnmazige gasinfrastructuur gesloopt dreigt te worden, terwijl het een prima alternatief biedt voor groen gas en/of waterstof en een back-up te houden voor het geval bijv. het stroomnet frequenter uit gaat vallen als gevolg van overbelasting.

naar voren te halen in hoofdstuk 3. In hoofdstuk 4 is daarnaast ook een korte passage over isolatie toegevoegd in paragraaf 4.1. De uitkomsten van de enquête zijn van belang om een beeld te vormen hoe inwoners naar de transitie naar aardgasvrij kijken. Dit is voor ons belangrijke input voor de communicatie en participatie. De resultaten zijn echter niet van invloed op het tijdpad en de keuze voor alternatieve warmtetechnieken. Die komen met name voort uit de technisch-economische analyse en de samenwerking en expertise van de stakeholders.

financiën meer nadruk gelegd op het voorkomen van energiearmoede, de stijgende gasprijs en de waardestijging van een woning bij isolatie.

Wij begrijpen de opmerking betreffende het gebruik van de term ‘moeten’ en het beschouwen van de warmtetransitie als een opgave. In het visiedocument is dit een bewuste keuze geweest. Wij hebben echter in de visie nu zowel in de inleiding als het hoofdstuk financiën meer nadruk gelegd op het voorkomen van energiearmoede, de stijgende gasprijs en de waardestijging van een woning bij isolatie. Bij het invullen en verwoorden van de verdere communicatie richting inwoners en ondernemers nemen wij deze opmerking ook mee.

Naar de daadwerkelijke potentie van groen gas en waterstof gaan we in de toekomst nader onderzoek doen. Vooralsnog gaan we ervan uit dat ook in de toekomst de productie van deze gassen onvoldoende is om op grote schaal gebruik van te kunnen maken voor onze woningen. Het verwijderen van het gasnet zal naar waarschijnlijkheid in de komende 10-15 jaar nog niet plaatsvinden, omdat de verduurzaming van woningen in Oost Gelre stapsgewijs plaats zal vinden. Tegen die tijd zal er meer duidelijkheid zijn over de inzet van duurzame gassen voor de gebouwde omgeving en de functie van het bestaande aardgasnet in de toekomst.

Nee, in de TVW komt voldoende aan bod dat Liander reeds nauw betrokken is. Met de huidige visie is het verwijderen van het gasnet op de korte termijn niet waarschijnlijk. Nee, Hooiland als startbuurt is voldoende beargumenteerd.

Ten aanzien van de startbuurt Hooiland: het is inderdaad het geval dat slechts een deel van de buurt is geformeerd onder de naam Buurkracht en dit deel geen representatieve afspiegeling vormt voor de rest van de buurt. Tegelijkertijd is de ervaring ook in andere gemeenten in Nederland dat een klein initiatief voor inspiratie kan zorgen voor omwonenden en daarmee positief effect kan hebben op de rest van de buurt. Een initiatief en aandacht voor verduurzaming kan zo als een olievlek zich 3

Warmtepompen stimuleren dus zeker doen; wijken resoluut afsluiten van het aardgasnet de komende decennia absoluut niet doen.

verspreiden in een gebied. Bewonersinitiatieven zijn beter dan gemeenten, energieleveranciers of andere partijen in staat het vertrouwen van medebewoners te winnen en zo draagvlak en eigenaarschap van de transitieopgave te bevorderen. Daarom willen wij toch starten in de wijk ’t Hooiland.

Ten aanzien van ’t Hooiland als startbuurt is de samenwerking met woningcorporaties begrijpelijk, maar het initiatief van buurkracht heeft enkel betrekking op een kleine vlek huurwoningen/rijtjeshuizen in het zuidelijk deel van de wijk en die vormt geen afspiegeling van het Hooiland tussen pakweg Lievelderweg en Richterslaan. Met een horizon van 15 jaar kunnen we ons goed vinden in de aanbevolen keuze voor individuele hybride-warmtepomp met groengas uit de PBL-startanalyse. 5.

Er staat nergens staat wie deze transitie gaat betalen (uiteindelijk moet er in elk huishouden een warmtepomp zitten). De plannen zijn helemaal uitgewerkt, maar jullie kunnen zo niet huishoudens verplichten om een warmtepomp te kopen. (…) Bij deze laat ik dus vast weten dat ik het niet eens ben met de transitie.

De betaalbaarheid van de warmtetransitie is een belangrijk punt van aandacht. In het Klimaatakkoord staat dat ‘de verduurzaming voor iedereen betaalbaar moet zijn, maar ook gefinancierd (moet) kunnen worden. Ook voor degenen die daar nu geen toegang toe hebben’. Woonlastenneutraliteit is daarbij het uitgangspunt. Het kabinet ziet ‘woonlastenneutraliteit’ als het gelijk blijven of lager worden van de maandelijkse lasten die een huishouden betaalt aan energie (gas, elektriciteit, warmte) en hypotheeklast of huur. Het kabinet streeft naar woonlastenneutraliteit voor zoveel mogelijk mensen door de gemiddelde kosten voor energie te verlagen, subsidies te geven en aantrekkelijke financieringsmogelijkheden te bieden. Met een voldoende lange terugverdientijd zijn veel van de investeringen af te betalen tegen gelijke kosten als de besparing op energielasten. Omdat echter ieders persoonlijke situatie anders is, kan het kabinet niet met zekerheid zeggen dat de veranderingen voor iedereen woonlastenneutraal zullen zijn.

Nee, in de visie wordt nergens gesproken van het verplichten van bewoners.

Meewerken aan een alternatief is op dit moment nog geheel vrijwillig. Dit betekent dat de gemeente op dit moment het gas niet verplicht kan afsluiten. 6.

Niet alle oplossingen worden voldoende toegelicht. De warmtepomp moet en zal er komen lijkt het wel. Waarom wordt er niet gekeken naar hoe andere landen er nu mee omgaan en zeker de landen die nu (bijna) geen gas gebruiken? Bijv.

De voorbeelden die aangedragen worden, zien wij als aanvullende technieken op de elektrische warmtepomp of de andere alternatieven gegeven in de visie. Dit is omdat zij op zichzelf staand onvoldoende warmte leveren om een woning het gehele jaar mee te verwarmen of een veel hoger verbruik hebben. Zonnecollectoren zijn een prima optie voor het verwarmen van tapwater. In de winter schijnt de zon echter onvoldoende om een woning hier mee te verwarmen. Infraroodpanelen hebben een

Ja, korte toelichting op infrarood. Triple Solar reeds genoemd.

4

licht/zonnepaneel om boiler te verwarmen of verwarming met infrarood panelen. Deze oplossingen zijn een stuk goedkoper dan een warmtepomp.

ongunstig rendement. Zij vragen 3,5 meer elektriciteit dan een warmtepomp. Daarnaast leveren infraroodpanelen alleen stralingswarmte, geen convectie. Dit maakt dat het alleen behaaglijk is onder of voor een infraroodpaneel. Voor ruimten waarin de bewoner veel beweegt is dit onwenselijk. Infraroodpanelen lenen zich voor ruimten waar de bewoner slechts korte perioden en op één vaste plek bevindt, bijvoorbeeld een thuiskantoor dat incidenteel gebruikt wordt. Het paneel warmt dan zeer snel op en dat is gunstiger dan de ruimte geheel verwarmen met radiatoren. Zij kunnen dus prima worden ingezet als aanvulling op een bestaande warmtetechniek. Voor een hele woning zal het hogere energieverbruik van de panelen op termijn alleen maar resulteren in hogere netto kosten voor de bewoner ondanks de lagere investering t.o.v. een warmtepomp e.a. Er zijn vele nieuwe ontwikkelingen in het aanbod van duurzame warmtetechnieken die wij allen scharen onder “warmtepompen”. Denk bijvoorbeeld aan het combineren van PVT panelen met een warmtepomp (triple solar). Wij sluiten deze opties niet uit maar dit zijn varianten van eenzelfde techniek. Wij hebben dat verder verduidelijkt in de visie door ook deze techniek opties aan te stippen.

7.

Vreest ernstige geluidsoverlast en daarmee slaap- en andere (sociale) problemen veroorzaken in wijken met veel rijtjeswoningen als nog meer buren zouden overstappen op een lucht-water warmtepomp. Slechte ervaring met geluidsoverlast van warmtepomp bij buren. Constateert dat buren (en mensen in het algemeen) zich meestal maar door één installateur laten informeren, en zich er niet verder in verdiepen.

Per 1 april 2021 zijn nieuwe geluidseisen gesteld aan (nieuw te plaatsen) buiten opgestelde installaties voor warmte- of koude opwekking. Het gaat hierbij om warmtepompen en airco’s die worden toegepast bij woningen en woongebouwen. Deze installaties mogen niet meer dan 40 dB geluid veroorzaken bij de buren. Met deze landelijke geluidsnorm worden buren beter beschermd tegen geluid van warmtepompen. Deze geluidseis zal de warmtepomp helpen in zijn verdere opmars, en ook de ontwikkeling van nieuwe stillere warmtepompen versnellen.

De optie van bijvoorbeeld PVT Triple Solar zonnepanelen voor stroom èn warmte wordt niet genoemd. Hybride systemen zullen op enig moment toch ook ophouden te functioneren als de gaskraan definitief dicht gaat. En dat de salderingsregels voor de met de PV zonnepanelen opgewekte stroom over enkele jaren ongunstiger wordt (vooral i.c.m. een warmtepomp die in de winter veel stroom gebruikt terwijl de zonnepanelen dan juist weinig leveren) wordt ook niet genoemd.

Hybride warmtepompen gaan 15 jaar mee. Daarna kan worden gekeken of de woning over kan gaan op een laagtemperatuursysteem of dat de potentie aan groengas voldoende is om de woningen verder te blijven verwarmen met een combinatie van een hybride warmtepomp en duurzaam gas.

Triple Solar is reeds opgenomen in de visie in paragraaf 9.4 als onderdeel van de nieuwe ontwikkelingen. Met betrekking tot het advies in de visie is Triple Solar één van de varianten binnen het scala aan individuele warmtepomp systemen.

Nee, geluidsoverlast van warmtepompen wordt opgenomen in FAQ op onze site energieneutraaloostgelre.nl. Nee, triple solar reeds genoemd en regelingen rondom opwekking van elektriciteit hebben niet de focus in de warmtevisie.

Wij gaan niet nader in op het afbouwen van de salderingsregeling, omdat deze visie zich focust op warmte en niet elektriciteit. De zorg met betrekking tot het organisch laten ontstaan van collectieve systemen parallel aan individuele systemen is terecht. Er wordt reeds door de gemeente gekeken of het waardevol is om op gemeente niveau te onderzoeken waar collectieve

5

8.

Het genoemde / voorgestelde systeem van (ondiepe) bodemwarmte waarop circa 20 tot 50 huizen aangesloten kunnen worden, voor huizen aan de rand van de kernen lijkt mij een zeer goede optie. Echter, zorgen dat als enkele of meerdere woningen al voorzien worden van een eigen individueel warmtepompsysteem, dat daarmee aanleggen van een collectief systeem voor een wijk(deel) van 20 tot 50 huizen onrendabel wordt.

bodemsystemen gewenst zijn afhankelijk van de bovengrondse vraag naar warmte en koude.

Gemeente dient: • meer onderzoek te doen naar geothermie; • niet te hoog in te zetten op TEO, zoals de Grolse gracht, Baaksebeek en de Slinge, vanwege onvoldoende zekerheid voor een stabiele en betrouwbare warmtelevering; • biogasproductie in de gemeente niet te hoog in te schatten, i.v.m. enorme tegenstand m.b.t. de vergistingsinstallatie op de Laarberg; • bij Liander aan te dringen op een toereikend stroomnetwerk. Aangezien nu al bij particulieren zonnepanelen afschakelen, wordt het netwerk met stroomvraag door warmtepompen belangrijker. Daarnaast dient de netwerkbeheerder in de wijken massa opslag voor elektriciteit in de vorm van zeecontainer achtige bouw te realiseren. Dit ontlast het netwerk van Liander en houdt de opgewekte elektriciteit in de wijk; • bij de landelijke overheid met zeer veel nadruk aan te geven dat de saldering voor zonnepanelen bij particulieren niet af te bouwen, o.a. omdat accu’s een te kleine capaciteit hebben en zeer duur zijn. Saldering laten bestaan

Voor geothermie is een minimum van 4.000-5.000 woningen nodig om voldoende afzet van warmte te realiseren. Een dergelijke hoeveelheid woningen die relatief dicht bij elkaar staan komt niet in de gemeente voor. Bovendien moet er door de ligging van de aardlagen in Oost Gelderland dieper worden geboord voor diepe geothermie dan gangbaar is. Dit leidt tot grotere technische en financiële uitdagingen. Door de zeer beperkte financiële en technische haalbaarheid doet de gemeente voorlopig geen verder onderzoek naar (diepe) geothermie. Wel wordt verder onderzoek gedaan naar andere vormen van bodemwarmte, bijvoorbeeld in de vorm van kleine collectieven (bodemlussen).

Nee, inhoud reactie voldoende gedekt in TVW.

De gemeente zet niet hoog in op TEO en biogas. Wel wil de gemeente de mogelijkheden onderzoeken naar warmtewinning uit oppervlakte- en afvalwater en biogas in de (nabije) toekomst. In de warmtetransitie werkt de gemeente samen met Liander. Zij stemmen frequent af over planning en timing; het net kan immers niet van de één op de andere dag op orde worden gebracht. Op gemeentelijk niveau stemmen we met Liander af hoe we de transitie kunnen laten verlopen in relatie tot het verzwaren van het elektriciteitsnet en het verwijderen van het gasnet. We maken daarbij gebruik van het informatiepakket Wijkuitvoeringsplan in samenwerking met de netbeheerder van Netbeheer Nederland. Om risico’s te minimaliseren willen we de komende jaren gebruiken om te kijken óf we meer zicht kunnen krijgen op het tempo van de transitie naar aardgasvrij gemeente breed. De startbuurten gebruiken we in deze periode om samen met Liander te zoeken naar de ‘kritische netwerken’ en hoe we daar tot gezamenlijke oplossingen kunnen komen. Naar de daadwerkelijke potentie van groen gas en waterstof gaan we in de toekomst nader onderzoek doen. Vooralsnog gaan we ervan uit dat ook in de toekomst de productie van deze gassen onvoldoende is om op grote schaal gebruik van te kunnen maken voor onze woningen. Het verwijderen van het gasnet zal naar waarschijnlijkheid 6

•

draagt bij aan acceptatie van de warmtetransitie. de Transitievisie Warmte vereist dat we in Oost Gelre zelf onze energie opwekken. Daarnaast zelf zonnewarmte opwekken en opslaan voor de winter, regionaal waterstof maken met windmolens en zonneparken, het bestaande gasnet gebruiken voor waterstof.

in de komende 10-15 jaar nog niet plaatsvinden omdat de verduurzaming van woningen in Oost Gelre stapsgewijs plaats zal vinden. Tegen die tijd zal er meer duidelijkheid zijn over de inzet van duurzame gassen voor de gebouwd omgeving en de functie van het bestaande aardgasnet in de toekomst.

7