arfgooddnota oost achterhook 2025

Willen jullie de alt tekst ook in het achterhoeks? Dit is de tekst dat de afbeelding beschrijft voor mensen die hier behoefte aan hebben. Dan leveren wij een lijst aan met alle alt tekst, zodat jullie dit kunnen vertalen.

Arfgoodnota Oost Achterhook 2025

Gemeente

Aalten

Inhoudsopgave 1. Inleiding

4

2. ‘t Belang van arfgood 2.1 Wat is arfgood? 2.2 Arfgood in beleid

6 6 7

3. Ambities 3.1 Samenwarken veur ‘n gezamenleke tookomst 3.2 Tookomstbestendeg arfgood: arfgood dat laeft 3.3 Arfgood en identiteit: belaeving van ‘t verleden 3.4 Kennes vergroten en delen: arfgood as leerplatform

8 9 9 10 10

4. Ontwik­kelingen in beleid 4.1 Landelek beleid 4.2 Provinciaal beleid

11 12 13

5. Relatie met andere beleidsnota’s 5.1 Landeleke beleidsnota’s 5.2 Regionale beleidsnota’s 5.3 Lokale beleidsnota’s 5.4 Conclusie

15 16 16 17 17

6. Focus­punten veur het uutvoerings­progamma 6.1 Arfgood en ruumte (verhaal van de plek) 6.2 Arfgood belaeven 6.3 Toekomstbestendeg arfgood 6.4 Arfgoodbewustzijn 6.5 Deskundegheid 6.6 Arfgood as middel 6.7 Arfgoodeducatie 6.8 Arfgood vri-jwillegers 6.9 Jongeren en arfgood 6.10 De kracht van samenwarken

19 20 21 21 22 22 23 24 24 24 25

7. Participatie

26

8. Planning en fasering

27

“t Is unze missie um uns cultureel arfgood deur te gevven an volgende generaties” 2 | Arfgoodnota

3

“We werken samen met onze partners aan het behouden en versterken van erfgoed.”

Arfgoodnota 2025

1. Inleiding Vanaf 2015 warkt unze dree gemeenten Aalten, Oost Gelre en Wenterswiek samen op ‘t gebied van arfgood. Wi-j schreven arfgoodnota’s met de titel Wi-j doet ’t samen. Dat dee’w veur de perioden 2017-2020 en 2021-2024.

Deur projecten met zien dreeën te doon, bereike wi-j meer as los van mekare. Denk bi-jveurbeeld an ‘t onderzeuk naor historische interieurs, de energiescans en de karkenvisie Oost Achterhook. Ok konne wi-j met mekare provinciale en landeleke subsidies antrekken en projecten een regionaal (bovvenlokaal) karakter gevven. Wat ging de afgelopen samenwarkingsperiode good en wat kon baeter? Dat besprakke wi-j op den arfgooddag op 29 februari 2024 in Wenterswiek. In juni 2024 sprakke wi-j hier wieter aover met verschillende arfgooddeskundegen uut unze dree gemeenten. En wi-j hebt epraot met verschillende belanghebbenden (stakeholders). Wi-j keken bi-j de beoordeling van unze samenwarking ok naor de mening van betrokken inwonners (participatie). Wat zaen dee bi-jveurbeeld aover arfgood bi-j ‘t opstellen van de umgevingsvisie en de beleidsnota’s Cultuur en Vri-jetiedseconomie?

4 | Arfgoodnota

De conclusie nao al disse gesprekken? De basis van unze arfgoodnota Wi-j doet ’t samen is good en actueel. Der is nog völle steun (draegvlak) veur de doelen en wensen (ambities) dee’w hebt. Tiedens de bi-jeenkomsten heurn wi-j dan ok vake: ‘Stop neet tevölle tied in ‘n ni-je nota, wark an ‘n dynamisch uutvoeringsprogramma.’ Dus dat gao’w doon. Zo blieve wi-j met unze samenwarkingspartners warken an ‘t behollen en verstarken van uns arfgood. Dit is de Arfgoodnota Oost Achterhook 2025. In disse nota geet ’t neet aover culturele instellingen, zoas musea. ‘t Beleid daorveur vin i-j in de lokale beleidsnota’s Cultuur. Wi-j stelt veur um disse nota vaste te stellen en met een tweejaorleks uutvoeringsprogramma te warken. Zo blieve wi-j flexibel en actueel. Wi-j maakt uns met mekare hard veur arfgood!

5

2.2 Arfgood in beleid In veurgaonde laen wi-j in ‘t kort uut wat arfgood inhöldt. Veur uns beleid verdele wi-j arfgood in disse dree onderdelen: • materieel arfgood; • immaterieel arfgood; • roerend arfgood. Hiernao zee’j veurbeelden van disse onderdelen.

Materieel arfgood

2. ‘t Belang van arfgood Waorumme is arfgood zo belangriek? Umdat dit ‘t DNA van unze samenlaeving’ is. Bi-j arfgood geet ‘t um dinge uut ‘t verleden, dee bewaard eblevven bunt. ‘t Bunt dinge, dee’w zo weerdevol of betekenisvol vindt da’w ze hollen wilt. ‘t Is unze missie um uns cultureel arfgood deur te gevven an volgende generaties.

2.1 Wat is arfgood? Bi-j arfgood geet ‘t um veurwarpen (objecten), gebouwen, tradities of herinneringen. En ok um landschappen dee ne bi-jzundere weerde hebt. Bi-jveur­beeld deur eure geschiedenis, schoonheid of culturele betekenis.

Arfgood göf betekenis an unze laefumgeving

Arfgood is ‘n onderdeel van unze umgeving en van uns sociale en economische netwark. Arfgood zeg iets aover unze plek in de geschiedenis. ’t Löt bi-jveur­ beeld andere bouwwiezen, bouwstijlen en culturele utingen zeen. En ‘t vertelt iets aover hoo generaties véúr uns de ruumte inrichtten en gebruken. Wi-j könt der van leern.

Arfgood zorgt veur karakter en verbondenheid

‘t Verleden vormt unze identiteit. Arfgood löt zeen wat de identiteit van ne buurte, wiek, darp, buurtschap of landschap is. ‘t Bödt leu holvaste. Arfgood dreg ok bi-j

6 | Arfgoodnota

an een plezaerege laefumgeving. En ‘t zorgt veur ‘n antrekkelek vestegingsklimaat veur bedrieve. Ok komt der vake toeristen op af.

• Monumenten: Gebouwen, bruggen, kastelen, karken en andere gebouwen (constructies) dee historisch of architectonisch weerdevol bunt. • Stads- en darpsgezichten: Gebieden of wieken met ’n bi-jzunder stads- of darpsbeeld, dee belangriek bunt veur de cultuurhistorie. • Archeologische sites: Plekken waor resten uut ‘t verleden bunt evonnen. Zoas ruïnes, opgravingen en sporen van olde beschavingen. • Cultuurlandschappen: Gebieden dee deur mensenhande bunt evormd en een culturele weerde hebt. Denk bi-jveurbeeld an ‘t coulisselandschap, olde holtwelle, parken, vloeiweiden en rabatbuske. • Greun arfgood: Olde bosgreujplaatsen, historische beume, wilde beume en struken, olde rassen, tuinen en begraafplaatsen.

Immaterieel arfgood:

• Tradities, gebruken en voedsel: Feesten, ambachten (handwark), rituelen en andere tradities dee belangriek bunt veur de identiteit van een gemeenschap. Denk maor an carnaval, een blomencorso, of een volksfeest. Of an ‘t wark van een mölder of holtsnieder. Bi-j voedsel geet ‘t neet allene um ‘t aeten zelf, maor ok um de rituelen, verhalen en weerden dee der bi-j heurt. • Volksverhalen en muziek: Liederen, dansen, verhalen en andere vormen van mondelinge cultuur, dee van generatie op generatie wordt deur-egovven. • Streektaal: Unze Nedersaksische taal is onderdeel van unze identiteit en cultuur. ‘t Geet um lokale woorden, uutdrukkingen en maneern van spraeken dee eigen bunt an unze streek.

Roerend arfgood:

• Kunstveurwarpen en objecten: Kunstwarken, meubels, kleding en andere veurwarpen met ‘n historische of culturele weerde, dee’w bewaart in musea of privécollecties. • Digitaal arfgood: Denk an digitale bestanden, zoas webstaes, video’s en digitale kunst, dee belangriek bunt veur toekomstege generaties. Umdat de digitale wald snel verandert, is der egaal meer andach veur ‘t behold van dit soort arfgood.

Arfgood kleurt unze umgeving

Wi-j wilt neet zomaor uutwissen wat de generaties veur uns hebt emaakt en edaone. Disse weerdevolle en karakteristieke utingen wi’w juust deurgevven. En neet allene an unze kindere, maor ok an bi-jveurbeeld eure (achter)kleinkindere. Wi-j wilt der op wieter bouwen. Kennes aover en erkenning van arfgood zorgt veur richting en inspiratie. In de Oost Achterhook is völle cultureel arfgood te vinnen. ‘t Is ‘n antrekkeleke en afwisselende verzameling van plekken. Plekken wao’j ow as inwonner met verbonden veult, en dee’j as toerist geerne bezeukt.

“Weven is een voorbeeld van een ambacht.”

7

3.1 Samenwarken veur ‘n gezamenleke tookomst Um unze ambities rondumme arfgood waor te maken mo’w samenwarken. Dee samenwarking deur en met verschillende parti-jen wi’w helpen möggelek maken (faciliteren).

Arfgood kan een verbindende factor wezzen tussen verschillende beleidsterreinen Denk maor an beleidsterreinen as ruumteleke ordening, duurzaamheid, cultuur en (vri-jetieds) economie. Een veurbeeld? Wi-j nemt arfgood op in de umgevingsvisie en gebiedsontwikkelingen. Daordeur verteggenwoordegt arfgood neet allene ‘t verleden, maor vormt ‘t ok een basis veur toekomstege ontwikkelingen.

Samenwarking tussen verschillende organisaties en instellingen zorgt ok veur kennesdeling

3. Ambities In de veurege beleidsnota’s he’w ne stevvigen baom veur de tookomst eleg. Dat bleek uut de gesprekken dee’w voern aover de afgelopen samenwarkingsperiode. Unze doelen (ambities) bunt altied nog actueel en passend. Wi-j gaot hier dus wieter met, en stelt noo gin ni-je ambities vaste.

Der blieft uutdagingen op ‘t gebied van behold, participatie en verduurzaming. Disse uutdagingen kö’w good anpakken met de ambities, dee’t in de Arfgoodnota 2021-2024 staot. Wi-j hebt veur de jaorn hiernao dus een dudelek kader dat op de tookomst ericht is. Daormet kö’w ok inspöllen op ni-je ontwikkelingen op ‘t gebied van arfgood.

8 | Arfgoodnota

Daordeur verbaetert de kwaliteit van Arfgoodbeheer en -behold, en ontsteet der meer steun (breder draegvlak) veur dat beheer en behold.

3.2 Tookomstbestendeg arfgood: arfgood dat laeft

Unze ambities helpt uns dudeleke (concrete) doelen te bereiken. Wat wi’w bereiken? Unze doelen bunt bi-jveurbeeld: • arfgood deurgevven an de volgende generatie(s); • een inspiratiebron wezzen veur ni-je ontwikkelingen; • verschillende beleidsterreinen met mekare verbinden; • identiteit verstarken.

Arfgood is toekomstbestendeg a’w ‘t könt (her) gebruken in ni-je situaties (contexten). Bi-j dat hergebruuk holle wi-j raekening met: • de veranderende behoeften van de samenlaeving; • technologische veuruutgang; • de wens umme een duurzamere en inclusievere tookomst te bouwen.

Wi-j hebt veer ambities. Hiernao vertelle wi-j kort wat aover disse ambities.

Zo blif arfgood belangriek (relevant) veur toekomstege generaties. En zo kan arfgood tegelieke een drievende kracht wezzen veur verni-jingen (innovaties), dee nutteg bunt veur de gemeenschap.

Wi-j geft Arfgood ne rolle in ni-je ontwikkelingen

9

3.3 Arfgood en identiteit: belaeving van ‘t verleden

3.4 Kennes vergroten en delen: arfgood as leerplatform

Wi-j laot de leu ‘t bewaarde arfgood belaeven

Wi-j wilt de kennes over arfgood vergroten en disse kennes delen met een breed publiek.

Dat verstarkt neet allene uns historisch besef. ‘t Bödt ok möggelekheden um arfgood te ervaren en te delen via kunst, cultuur, educatie en toerisme. Zo kan arfgood leu bi-j mekare brengen, en jong en old inspireern.

“Erfgoed leeft pas echt als we het delen – het verbindt generaties en inspireert de toekomst.”

10 | Arfgoodnota

Kennes aover arfgood vergroot ‘t begrip der veur en meudegt creatief denken an

Wi-j wilt arfgoodkennes delen. Bi-jveurbeeld aover ambacht en vakmanschap. Zo kö’w volgende generaties inspireern. En zo betrekke wi-j eur bi-j ‘t behold van eure culturele en historische umgeving. Wat levvert dat op? Meer begrip veur de weerde van arfgood. Het meudegt ok an umme creatief te denken en te verni-jen (innoveren). Jonge generaties könt arfgood op ni-je maneern gebruken. Dat leidt töt ni-je ideeën en samenwarkingsmöggelekheden.

4. Ontwik­kelingen in beleid Arfgood kump op verschillende plekken terugge in ‘t landelek, provinciaal en gemeentelek beleid. Hiernao gao’w kort in op een antal ontwikkelingen.

11

Wat bunt de kernpunten van het provinciale beleid?

4.1 Landelek beleid Verdrag van Faro

In januari 2024 ondertekenen Nederland ‘t Verdrag van Faro. Dit Europese kaderverdrag erkent dat arfgood neet allene een verzameling van monumenten is, maor juust ok een bron van culturele en sociale betekenis. De mens, de samenlaeving en eure relatie met arfgood steet in dit verdrag centraal. “Iederene mot met können doon met ‘t bepaoln, bewaarn en deurgevven van Arfgood.” De naodruk lig in ‘t Verdrag van Faro op participatie (metdoon), inclusie (iederene laoten metdoon) en de maatschappeleke rolle van arfgood. Denk hierbi-j bi-jveurbeeld an: • meer andach veur (arfgood)participatie in ‘t onderwies; • meer ruumte veur burgerinitiatieven; • starkere verbindingen tussen arfgood en zorg, of laefbaorheid. Verbind arfgoodbeheer met bredere maatschappeleke doelen. Veurbeelden van maatschappeleke doelen bunt duurzame ontwikkeling, sociale cohesie (samenhang) of welzijn. Unze ambities sluut an bij ‘t Verdrag van Faro.

Arfgoodwet

Sinds 1 juli 2016 is der één allesumvattende wet (integrale wet) veur unze musea (en de veurwarpen dee daorin staot), monumenten en archeologie (op ‘t land en onder water).

12 | Arfgoodnota

“De Arfgoodwet mek samenhangende (integrale) bescharming van uns cultureel arfgood möggelek.” Daor zorgt disse wet, samen met de ni-je umgevingswet veur. De Arfgoodwet wodt an-epast (herijkt). De veurbereidingen hierveur bunt gangs.

Umgevingswet

Op 1 januari 2024 ging de Umgevingswet in. Daorin steet disse beschrieving van cultureel arfgood in unze laefumgeving: “Monumenten, archeologische monumenten, stadsen darpsgezichten, cultuurlandschappen en, veur zowiet as dat veurwarp is of kan wezzen van een aevenwichtege toodeling van functies an locaties in het umgevingsplan, ander cultureel arfgood as bedoeld in artikel 1.1 van de Arfgoodwet.” Met dat andere cultureel arfgood uut artikel 1.1 (‘t hierbaoven eneumde artikel) wodt ‘cultuurgoederen’ bedoeld. Dat is roerend cultureel arfgood. Denk bi-jveurbeeld an immaterieel cultureel arfgood dat ebonne is an een bepaolde plek. Zoas ‘t möldersambacht of ‘t blomencorso.

Veurontwarp Nota Ruumte

De ni-je Nota Ruumte vervönk (allicht in 2026) de Nationale Umgevingsvisie. In de ni-je nota leg de aoverheid heufdlienen vaste veur beleid veur de ontwikkeling van de laefumgeving van Nederland. Zee mek daorin keuzes veur noo(2030), straks (2050) en later (2100). ‘t Doel is duurzame ruumteleke kwaliteit. “Unze Arfgoodnota dreg bi-j an een arfgoodinclusieve benaodering in ruumtelijke ontwikkelingen.” Wi-j gebruukt historische gebiedsbiografieën (beschrievingen van de laevensloop van een landschap) um plannen te verrieken en um een starke lokale identiteit te borgen. Dit verstarkt de samenhang met de Nota Ruumte.

4.2 Provinciaal beleid Beleidskader arfgood en cultuur

In 2024 stellen de provincie Gelderland een ni-j beleidskader vaste veur arfgood en cultuur. Het doel dervan? De Gelderse identiteit verstarken en arfgood en cultuur zichtbaorder en belaefbaorder maken.

“Uns cultureel arfgood spölt ne belangrieke rolle bi-j ruumteleke veranderingen (transities).”

“Het ni-je beleidskader bödt anknuppingspunten veur gemeentelek arfgoodbeleid.”

Zeuke wi-j ruumte veur wonnen of ni-je activiteiten? Dan könt läögstaonde monumenten, zoas ­boerderijen en karken, hierbi-j een rolle spöllen. Zo kan dit arfgood een draeger blieven en methelpen an gebiedsontwikkelingen. Dit punt he’w vertaald in unze tweede ambitie: Toekomstbestendeg Arfgood.

Samenwarking tussen provincie en gemeenten is hierbi-j noodzakelek. Want zo wodt de Gelderse identiteit verstarkt en arfgood en cultuur breed toogankelek veur alle börgers.

• Regionale Identiteit: De provincie kiest veur cultuur met een regionale identiteit. Zee ondersteunt instellingen en activiteiten, dee kenmarkend bunt veur Gelderland en dee bi-jdraegt an ‘t Gelders belang. • Arfgood en Ruumte: De provincie warkt an een kwaliteitskader Arfgood en Ruumte. Zodat zee arfgood baeter kan opnemmen (integreern) in gebiedsontwikkelingen. Het centrale punt: kenmarkend Gelders arfgood benutten in ruumteleke plannen en bi-j grote opgaven. • Toekomstbestendeg arfgood: De provincie pietst restauraties, herbestemming en verduurzaming van monumenten an. Hierveur bödt het Gelders Monumenten­ fonds leningen an. Waorneudeg verleent de provincie subsidies. De provincie wil de kwaliteit van restauratiewarkzaamheden vergroten. En zee wil gemeenteleke monumenten, möllen en stoomgemaaln ondersteunen. • Bibliotheekwark, Educatie en Participatie: De provincie meudegt inwonners an umme met te doon an culturele- en arfgoodactiviteiten. Ok meudegt zee de ontwikkeling van kennes en vaardegheden an. • Talentontwikkeling en Innovatie: De provincie bevordert de ontwikkeling van Gelders talent. En zee ondersteunt (faciliteert) ni-je initiatieven, dee bi-jdraegt an een bleujend cultuur- en arfgoodklimaat. • Immaterieel arfgood: Der is extra andach veur immaterieel arfgood, zoas tradities en gebruken. Het doel is um disse baeter te borgen en te prissenteern.

13

Provinciale umgevingsverordening

“Wi-j toetst gemeenteleke umgevingsplannen an de provinciale umgevingsverordening.” De provinciale umgevingsverordening is ericht op ‘t behold en verstarken van de kernkwaliteit landschap. Vanaf 1 januari 2024 staot der in de provinciale umgevingsverordening ni-je regels veur de kwaliteit van het landschap. Dee regels geldt in héél Gelderland. Mo’w een umgevingsplan anpassen veur een ruumteleke ontwikkeling? Dan toetse wi-j dat plan an disse provinciale umgevingsverordening.

“Sterk erfgoed vraagt sterk beleid – samen bouwen we aan ver– leden én toekomst.”

14 | Arfgoodnota

De provincie zet zich in veur: • starkere natuurgebieden; • een grotere biodiversiteit op het platteland; • een grotere biodiversiteit in stad en darp; • meer betrokkenheid van inwonners bi-j natuur en greun. In de umgevingsvisie en -verordening steet ok ‘t begrip möllenbiotoop. Möllenbiotoop is een ander woord veur de umgeving waorin ne mölle steet en warkt. Een Möllenbiotoop besteet uut verschillende onderdelen (elementen). De belangriekste onderdelen? Dat bunt de open ruumte en de vri-je toogankelekheid. De umgeving van ‘t monument is hier een afgeleide van. Ok dit kump terugge in de umgevingsvisie. De ambities uut unze Arfgoodnota sluut an bi-j de kernpunten van ‘t provinciaal beleid.

5. Relatie met andere beleidsnota’s Der bunt meer beleidsnota’s dee ne verbinding hebt met arfgood. Dat könt landeleke, regionale of lokale beleidsnota’s wezzen. Hiernao neume wi-j tien nota’s.

15

5.1 Landeleke beleidsnota’s

5.2 Regionale beleidsnota’s

Klimaatstrategie, baom- en watersturend

Ruumtelek Perspectief Achterhook (RPA)

Water en baom bunt sturend bi-j ruumteleke keuzes. Historische landschapselementen, zoas olde waterlopen, holtwelle en vloeiweiden, beedt anknuppingspunten veur klimaatadaptieve oplossingen. Unze Arfgoodnota bevordert ‘t behold en hergebruuk van disse elementen. Wi-j sluut hiermet dus an bi-j ‘t landelek beleid. En wi-j draegt hiermet bi-j an een klimaatbestendege regio.

Verklaoring van Davos / Baukultur*

Sinds de Verklaoring van Davos (december 2018) is der ‘t nóg bredere begrip Baukultur. Met de hand­ tekening van minister Van Engelshoven van Cultuur onder ‘t document hef ok ‘t Nederlands kabinet zich verplicht um (bouw-)cultuur zwaorder te laoten waegen dan economie. Met elken ingreep in de fysieke laefumgeving mot de kwaliteit verbaetern. *Baukultur = elke menseleke activiteit den de gebouwde umgeving verandert. Hierbi-j heurt zowal bestaonde gebouwen, waoronder monumenten en andere cultuurhistorische elementen, as ‘t ontwarp en de bouw van hedendaagse gebouwen, infrastructuur, openbaore ruumten en landschappen.

Het Ruumtelek Perspectief Achterhook geet aover toekomstege keuzes, dee invloed hebt op uns land­ schap en op hoo’w der wont, warkt en recreërt. Dit RPA göf ok holvaste en richting a’w met de provincie en ‘t Riek afstemt, aover de keuzes dee-t-ze (gaot) maken veur uns landschap.

Cultuur en Arfgoodpact Achterhook

Dit is een regionaal veurbeeld van de samenwarking tussen de beleidsvelden cultuur en arfgood. Het doel is um ok een regionaal Cultuur en Arfgoodakkoord Achterhook vaste te stellen. Wi-j wilt daorin töt een domeinaoverstiegende anpak kommen, waorin kunst, cultuur en arfgood bi-jdraegt an een vitale en antrekkeleke regio.

De nota circulaire economie en energietransitie, Achterhook Visie 2030

Hierin steet da’w in 2030 bunt aover-eschakeld op herni-jbaore energie. En der steet in da’w dan minder primaire grondstoffen gebruukt. Der is minder uutstoot van CO2 (emissies) en de biodiversiteit is tooenommen. De thema’s Duurzaam vastgood en Vitaal Landelek Gebied uut disse visie sluut an op ‘t vakgebied Arfgood.

Regio Achterhook Programma

Het doel van dit programma is um veur antrekkeleke won- en warkmilieus te zorgen. ‘t Behold van arfgood verstarkt de wonkwaliteit en laefbaorheid in de regio. Deur disse samenhang levvert de Arfgoodnota een bi-jdraege an een toekomstbestendege, verbonden en veerkrachtege regio.

5.3 Lokale beleidsnota’s Umgevingsvisies gemeenten

Arfgood verankere wi-j in de umgevingsvisie, dit dreg bi-j an een antrekkeleke en duurzame laefumgeving. ‘t Verhaal van de plek is dan de basis, of ‘t startpunt, veur toekomstege ontwikkelingen. Zo make wi-j van arfgood een pieler van ruumteleke kwaliteit en identiteit. Unze Arfgoodnota göf dus invulling an de umgevingsvisie en andersumme.

Umgevingsplan en programma’s

In het umgevingsplan en in thematische of gebieds­ gerichte programma’s warkt de gemeente eure umgevingsvisie concreter uut. Dit gebeurt deur ‘t inventariseren en analyseren van arfgoodweerden. Um arfgood in regels en plannen good te bescharmen.

Archeologie

16 | Arfgoodnota

Cultuurnota

Arfgood is een belangriek onderdeel van ‘t culturele anbod. De Arfgoodnota verstarkt de Cultuurnota. Want ‘t verbundt verhalen en arfgoodlocaties an initiatieven, evenementen en educatie.

Nota Vri-jetiedseconomie

De Arfgoodnota ondersteunt de nota Vri-jetieds­ economie. ‘t Zet namelek arfgoodlocaties en verhalen in as toeristische trekpleisters. Zo dreg arfgood bi-j an een onderscheidend recreatief anbod.

Beleidsvisie veur landschap en biodiversiteit Biodiversiteit (soortenriekdom) is aoveral um uns hen. En aoveral ligt kansen. A’w cultuurlandschappen en greune historische structuren, parken en tuinen beholdt en verstarkt, dan verstarke wi-j ok de biodiversiteit. Zo kan arfgood bi-jdraegen an de biodiversiteit binnen unze gemeenten. De pilot ‘Basiskwaliteit natuur en landschap’ veur Aalten, Oost Gelre en Wenterswiek göf richting veur anpak.

In een umgevingsplan mot gemeenten raekening hollen met ‘t belang (van ‘t behold) van arfgood. Daor heurt ok bekende, of anteunbaor te verwachten, archeologische monumenten bi-j.

Conclusie

Per gemeente bunt specifieke verwachtingsweerden an gebieden too-ekend. Dit gebeurt um genog recht te doon an ‘t karakter en de kwetsbaorheid van ‘t archeologisch baomarchief.

De Arfgoodnota Oost Achterhook is ‘n schakel tussen arfgood, ruumteleke ontwikkeling en de laefumgeving. Daordeur steet arfgood neet op zichzelf, maor is ‘t juust verweven in bredere doelstellingen.

Disse Arfgoodnota slöt nauw an bi-j verschillende beleidsnota’s en programma’s

17

6. Focus­punten veur het uutvoerings­ progamma Wi-j vertaalt unze ambities (uut hoofdstuk 3) naor tien belang­ rieke focuspunten (andachtspunten). Disse focuspunten helpt um arfgood stark te verankern in de praktijk. Want ze geft richting an (bunt een leidraod veur) de acties binnen ’t uutvoeringsprogramma en ‘t bunt kaders veur (ruumteleke) ontwikkelingen. In dit hoofd­ stuk zee’j tien focuspunten veur het uutvoeringsprogramma. Hiernao zee’j wao’w uns met ‘t uutvoeringsprogramma veural op richt.

18 | Arfgoodnota

19

6.2 Arfgood belaeven

6.1 Arfgood en ruumte (verhaal van de plek) De geschiedenis van een gemeente is een unieke en weerdevolle basis (fundament). Het verhaal van de plaatse, waor leu wont en warkt, bödt eur een geveul van trots, identiteit en verbonnenheid.

Wi-j nemt arfgood met in ruumteleke processen

Dat is neet allene een eis volgens de Umgevingswet. Het is ok ne manaere um samen met inwonners, ontwikkelaars en andere partners te warken an een toekomst waorin verleden, heden en toekomst mekare verstarkt.

Hoe stelle wi-j ‘t verhaal van de plek centraal?

Dat doo’w deur procesafspraken te maken en ruumteleke kaders te gebruken. Zo zorge wi-j der veur dat de unieke identiteit van unze gemeenten behollen blif én wordt verstarkt. Bi-j ruumteleke ontwikkelingen gebruke wi-j daorumme disse (proces) uutgangspunten: 1. Een gebiedsbiografie is de basis: In de analyse­fase van ruumtelijke ontwikkelingen met impact (völle gevolgen) is ‘t opstellen van een gebieds­biografie verplicht. Disse biografie göf inzicht in de historische, culturele en landschappeleke weerden van ‘t gebied. Wi-j gebruukt dit inzicht as basis veur ontwarpbesluten. Dat is een eis volgens de Umgevingswet.

20 | Arfgoodnota

2. Arfgood is een vast (integraal) onderdeel van participatieprocessen: In de participatiefase betrekke wi-j actief inwonners, historische vereni­ gingen en andere belanghebbenden bi-j unze plannen. Zo probere wi-j hierin lokale verhalen, gebruken en tradities een plaatse te gevven. Dat is een eis volgens ‘t Verdrag van Faro. 3. Der is een vrogge toetsing op arfgoodweerden: Wi-j betrekt arfgoodadviseurs al in de initiatieffase bi-j projecten. Zo zorge wi-j der veur (waarborge wi-j) dat historische weerden vanaf ‘t begin metwaegt in de besluutvorming. Dat is een eis volgens de Umgevingswet.

Hoe nemme wi-j arfgood op in de umgeving? Dat doo’w deur te warken met disse eerder vast-estelde ruumteleke kaders: 1. Wij respecteert de historische weg- en gevvel­ structuur met kavelbreedte: Bi-j ontwikkelingen in historische stads- en darpskernen holle wi-j de traditionele gevvelbreedtes en –structuren an. Ni-je panden mot passen bi-j het historische straotbeeld deur maotvoering, materiaalgebruuk en gevvelritmiek. Dat he’w zo vast-esteld in de veurege Arfgoodnota veur Oost-Achterhook. 2. Wi-j bescharmt ruumteleke arfgoodkenmarken: Bepaolende landschapselementen, zoas holtwelle, olde waege en baeklopen, blieft behollen. Wi-j nemt ze op in ni-je ontwarpen. 3. Wi-j nemt herbestemming as uutgangspunt: Bij läögstand van arfgoodpanden meudege wi-j actief herbestemming an. Dit kö’w doon met subsidies en begeleidingstrajecten. Zodat gebouwen met een verhaal behollen blieft veur toekomstege generaties.

Arfgood is heel geschikt um inwonners en bezeukers een belaeving te been. Ze könt ­ bi-jveurbeeld een monument bezeuken, een evenement belaeven of zich vergapen an arfgood in de openbaore ruumte.

Wi-j könt ‘t verhaal van unze (samenwarkende) gemeenten meer ontwikkeln en uutdraegen

Arfgood dreg bi-j an een antrekkelek vestegingsklimaat en zorgt veur ‘n economischen impuls veur de ondernemmers.

6.3 Toekomstbestendeg arfgood Toekomstbestendeg arfgood geet wieter dan ‘t behollen van historische gebouwen en objecten. ‘t Betekent ok da’w arfgood noo betekenisvol maakt en holt, met respect veur de geschiedenis en met oge veur de toekomst. Hierveur is een duurzame en innovatieve benadering neudeg. Want arfgood is neet allene maor |iets statisch. ‘t Is iets dynamisch; ne bronne van inspiratie veur ni-je ontwikkelingen.

Hoo make wi-j arfgood tookomstbestendeg?

Bi-jveurbeeld deur historische gebouwen (zoas karken en boerenarven) te gebruken veur functies van disse tied (hergebruuk). En deur monumenten an te passen an de eisen van noo. Of deur arfgood op te nemmen in ni-je (digitale) vormen. Want as arfgood digitaal toogankelek is, kan ‘t een breed publiek bereiken.

Hoo beholle wi-j historische landschapselementen?

Dat doo’w deur beheer op maote. Denk maor an olde boskernen met een historisch gebruuk (hakholtbeheer) en de bi-jbeheurende bi-jzundere planten en dieren (flora en fauna). Wi-j nemt holtwelle of (de reconstructie van) waterlopen op in klimaatadaptieve maotregeln.Bi-jveurbeeld as waterbargingsgebieden of biodiversiteitscorridors.

Hoo beholle wi-j tradities, zoas ambachten en de streektaal?

Daorveur gebruke wi-j educatieve projecten en workshops. Op disse manaere blif arfgood belangriek (relevant). ‘t Is dan neet allene van belang veur de belaeving van disse generatie, maor ok veur toe­ komstege generaties dee der met in contact komt.

21

6.4 Arfgoodbewustzijn

6.5 Deskundegheid

Wi-j wilt inwonners verbinden met eur verleden. Zodat zee eur arfgood gaot ervaren as een gedeeld good en ne bronne van identiteit. Dit verstarkt ‘t geveul van eigenaarschap. En dit mek dat iemand, of een gemeenschap, verantwoordelekheid nömp veur de betekenis en ‘t behold van arfgood.

Deskundigheidsbevordering in arfgood is heel belangriek veur ‘t behold en de duurzame ontwikkeling van arfgood. Wi-j zeet een allengs groter tekort an vakleu. Denk bi-jveurbeeld allene al an de professionele restauratieschilders, -timmerleu en –metselaars.

Wi-j bevordert actief börgerschap deur arfgoodbewustzijn

Wi-j wilt ‘t vakgebied antrekkelek maken en kennes en vaardegheden bevordern

Wi-j meudegt mensen an met te doon an maat­ schappeleke discussies en beslissingen aover de toekomst van arfgood. Dit metdoon (participeren) past bi-j ‘t Verdrag van Faro. Dat verdrag bödt een kader veur inclusie. Daorbi-j wodt alle stemmen eheurd en bunt mensen actief betrokken bi-j de bescharming, waardering en herinterpretatie van arfgood in een veranderende samenlaeving. Deur inwonners meer bewust te maken van eur arfgood, zorge wi-j der veur dat ze zich trots veult en zich der met verbonnen veult.

Zodat professionals, vri-jwilligers en arfgood­ organisaties effectief könt ummegaon met de complexiteit van arfgoodbeheer, conservering en restauratie.

Wi-j investeert in de kennes en vaardegheden van arfgoodprofessionals en vri-jwilligers. A’w opleidingen, praktijkgerichte trainingen en samenwarking in multi­ disciplinaire netwarken stimuleert, kan de sector zich anpassen an moderne uutdagingen. Daordeur könt ze ‘t arfgood bescharmen veur toekomstege generaties. Ok de gemeente mot de basis op odde hebben in arfgoodkennes en -vakmanschap. Der is voldoende interne deskundegheid en capaciteit (menskracht) neudeg. Want allene zoo kan zee de arfgoodtaken, zowal op beleidsniveau as op uutvoeringsniveau, good en effectief uutvoern.

Deur samen te warken kö’w efficiënter en effectiever wezzen

Unze dree gemeenten könt middeln, expertise (kennes) en netwarken delen. Deur disse samen­ warking kö’w meer bereiken (bredere impact hebben), kosten delen en successen (best practices) uutwisseln. Dat hölp um de arfgoodkennes en -kunde op peil te hollen binnen de regio.

Op de foto ziet u een voorbeeld van ‘erfgoedbewustzijn’ 22 | Arfgoodnota

6.6 Arfgood as middel

Economie

Arfgood kan ok een hulpmiddel wezzen umme maatschappeleke doelen te bereiken. ‘t Kan ne belangrieke rolle spöllen bi-j bi-jveurbeeld sociale cohesie (samenhang) en identiteit, economie en duurzaamheid.

Hoo zorgt arfgood veur economische weerde?

Sociale cohesie en identiteit

Arfgood dreg bi-j an de laefbaorheid in de kernen. ’t Hölp unze inwonners umme met te doon in de samenlaeving en ‘t zorgt veur verbinding. Zo dreg ’t bi-j an: • een fijn laeven; • zingevving; • leuke vri-jetiedsbestaeding. Hierdeur kan arfgood der veur zorgen dat een inwonner: • good in zien of eur vel zit; • zich kan verwondern • zich kan ontwikkeln, allene of samen met andern.

Hoo zorge wi-j der veur dat leu zich meer verbonnen veult met mekare en eure umgeving?

Bi-jveurbeeld deur gezamenlek arfgood te vieren, te behollen en opni-j te ontdekken. Mensen veult zich dan meer verbonnen met mekare en eure umgeving. Wi-j zeet dat lokale feesten, tradities en monumenten gemeenschappen samenbrengt. Deur arfgoodprojecten te ondersteunen, brenge wi-j bewonners uut verschillende groepen bi-j mekare en bevordere wi-j integratie.

Arfgood is belangriek veur toerisme, ‘t trök völle bezeukers. En dat is good veur de lokale en regionale economie.

Arfgood is belangriek veur toerisme en trök völle volk. Musea, historische stadscentra en andere arfgoodlocaties zorgt veur warkgelaegenheid en stimuleert lokale bedrieve, zoas winkels en horeca. Dit verstarkt zowal de economie van de gemeente as van de regio. Wi-j geft ni-je functies an historische gebouwen, bi-jveurbeeld as kantoor, restaurant of wonte. Dit zorgt veur extra economische weerde. Tegeliekertied blif de unieke uutstraling en geschiedenis van een plek behollen.

Duurzaamheid

Arfgood bödt traditionele kennes aover duurzaam laeven. Denk maor an olde landbouwmethoden of ecologische bouwtechnieken. Dee könt opni-j belangriek wezzen noo der weer meer andach is veur duurzaamheid.

Hoo dreg arfgood bi-j an duurzaamheid?

Deur behold van gebouwen, landschappen en objecten draege wi-j bi-j an duurzaamheid. In plaatse van ni-je gebouwen te bouwen, kan renovatie van olde gebouwen energie en materialen bespaorn en ‘t milieu minder belasten. Ruumteleke ontwikkelingen schikt zich naor ’t landschap, met respect veur de landschappeleke kwaliteiten en waor möggelek wodt disse verstarkt.

23

6.8 Arfgood­ vri-jwillegers Vri-jwillegers spölt ne belangrieke rolle bi-j ‘t behold, bescharmen en promoten van arfgood. Zee bunt onmisbaor veur musea, historische locaties, archeologische projecten, monumentenzorg en educatieve programma’s.

Wat doot arfgoodvri-jwillegers?

Bi-jveurbeeld dit: • helpen bi-j ‘t dageleks onderhold van monumenten en historische gebouwen, begraafplaatsen en landschappen; • bezeukers rondleiden as gids; • educatieve programma’s verzorgen; • helpen bi-j arfgoodevenementen, zoas de openmonumenten- en ambachtsdagen; • ondersteunen bi-j archeologie en collectiebeheer.

Vri-jwillegerswark breg leu bi-j mekare en verstarkt de gemeenschapszin

‘t Göf leu de möggelekheid um ni-je veerdegheden te leern, andern te ontmoeten en de gemeenschap te verstarken. Vri-jwillegers bunt onmisbaor in de wald van arfgoodbehold. Wi-j meudegt de inzet en betrokkenheid van vri-jwillegers an.

6.7 Arfgoodeducatie Arfgood dreg bi-j an de persoonleke ontwikkeling en mentale gezondheid van inwonners. Deur arfgoodeducatie könt ze leern aover eure geschiedenis, tradities, en weerden. Dat hölp eur um eure identiteit en eure plek in de wald te begriepen.

Wi-j zet educatieve programma’s op rond arfgood

Want wi-j wilt dat ieder kind in ’t basis- en ‘t veurtgezet onderwies in anraking kump met ‘t lokale arfgood. Wi-j ondersteunt bi-jveurbeeld bezeuken an musea en historische locaties. En wi-j nemt arfgood op as programma in natuur- en milieueducatie.

24 | Arfgoodnota

6.9 Jongeren en arfgood ‘t Is belangriek um jonge leu bi-j arfgood te betrekken. Zo zorge wi-j derveur da’w de weerde en ‘t belang van arfgood deurgeft aan toekomstege generaties. Dat kan uutdagend wezzen. Want jongeren ervaart arfgood soms as “stoffeg” of “saai”. Met de juuste anpak make wi-j arfgood antrekkelek en relevant veur een jong publiek.

Hoo make wi-j arfgood antrekkelek veur jonge leu?

Bi-jveurbeeld deur arfgood te combineern met moderne technologie, hands-on-activiteiten, en met thema’s dee ansluut bi-j de interesses van jonge leu. Zo holle wi-j arfgood laevendeg veur de ni-je generatie. Dat mek eur neet allene tooschouwers van eur arfgood, maor ok actieve deelnemmers en toekomstege bescharmers dervan.

6.10 De kracht van samenwarken Wi’w arfgood behollen, ontwikkeln en gebruken? Dan lukt dat allene as verschillende belanghebbenden zich hier met mekare veur inzet. Denk bi-jveurbeeld an lokale aoverheden, culturele instellingen, maat­ schappeleke organisaties, ondernemmers en bewonners. Deur samen te warken kö’w arfgood op een breder en meer duurzame manaere inbedden in de samenlaeving.

Lokale samenwarking

Doot arfgoodorganisaties arfgoodprojecten samen met bi-jveurbeeld ondernemmers en bewonners? Dan ontsteet der een gedeelde verantwoordelekheid veur de toekomst van arfgood. Wi-j zeet ‘t as unze rolle um disse parti-jen met mekare te verbinden.

Samenwarking tussen Achterhookse gemeenten

De kracht van samenwarking kump ok töt zien recht in de samenwarking tussen de acht gemeenten in den Achterhook.

Disse gemeenten bundelt eure krachten in ‘t Cultuur- en Arfgoodakkoord met uutvoerings­ programma. Dit doot ze via onder andere ‘t Cultuuren Arfgoodpact Achterhook en ‘t kennesnetwark Arfgood Achterhook.

Samenwarking met provincie, riek en onderwies

Netwarken bunt onmisbaor veur succes. Bi-j ‘t uut­ voern van arfgoodtaken warkt gemeenten daorumme samen met de provincie, t riek en ‘t onderwies. Een stark netwark hölp gezamenleke doelen te bereiken en arfgood baeter te bescharmen. Hogere aoverheden ondersteunt de uutvoering van projecten met geld. En kennesdeling zorgt veur baetere beleids­ontwikkeling en uutvoering. Met mekare bereike wi-j meer!

Samenwarking met Duutsland

In unze regio bödt de samenwarking met Duutsland een unieke kans um de gedeelde geschiedenis en ‘t arfgood baeter te bewaren en belaefbaor te maken.

25

8. Planning en fasering

7. Participatie Het participatietraject zag der zo uut: • Arfgooddag op 29 februari 2024 in ‘t Vrezenhoes in Wenterswiek: Hier wazzen verschillende arfgood­ belangstellenden en arfgooddeskundegen uut de dree gemeenten bi-j. En ok afgevaardegden van provinciale en landeleke arfgoodorganisaties en ondersteuningsinstellingen. Wi-j wisseln ideeën, kennes en ervaringen rondum arfgood uut. En wi-j sprakken aover belangrieke thema’s, uutdagingen en kansen in de arfgoodsector. • Gespreksaovend op 26 juni 2024 in de Koppelkarke in Brevoort: De gesprekaovend richtten zich speci­ fiek op de regionale historische verenigingen, waorbi-j verteggenwoordegers van disse vereni­ gingen in gesprek gingen aover de rolle dee-t-ze spöllen in ‘t behold en de promotie van arfgood. ‘t Was een gelaegenheid um ideeën en zorgen te delen, en um gezamenlek te denken over de toekomst van ‘t arfgoodbeleid. • Individuele gesprekken met belanghebbenden (stakeholders): Wi-j sprakken bi-jveurbeeld met ‘t basis- en veurtgezet onderwies, restauratie­ bedrieve en mölders. Disse contacten met ‘t warkveld gavven uns inzicht in de verschillende problemen (dilemma’s).

26 | Arfgoodnota

• Resultaten van enquêtes en onderzeuken: Inwonners en belanghebbenden warkten met an verschillende onderzeuken en enquêtes. Denk bi-jveurbeeld an: enquête Vereniging Monumenten Belangen Wenterswiek onder eigenaren van monumenten in 2022; umgevingsvisie Wenterswiek wensprikker en enquête; enquête Cultuurnota Wenterswiek; enquête Vri-jetiedseconomie Regionaal (per gemeente); monitor gemeenten 2023-2024 monumenten en archeologie; Programma Arfgood & Aoverheid deur OCW, VNG en IPO. • Cultuur en Arfgoodpact: De evaluatie en ‘t verslag Veurtzetting 2025-2027. Met de regiogemeenten is een Cultuur en Arfgoodpact emaakt. Dat pact geet aover de periode 2025-2027. Arfgood krig hierin een belangriekere (prominentere) plek. • Binnen de gemeentes besprakke wi-j met collega’s (interne participatie) van verschillende beleidsvelden, de conceptteksten van dit beleid. De reacties verwarken wi-j in disse Arfgoodnota.

Met disse Arfgoodnota Oost Achterhook legge wi-j de ambities en focuspunten van de samenwarkende gemeenten Aalten, Wenterswiek en Oost Gelre vaste veur de kommende jaoren. Wi-j warkt disse ambities en punten nog uut in een uutvoeringsplan. Dat uutvoeringsplan hef een looptied van twee jaor. Nao dee periode warke wi-j ‘t plan bi-j (actualiseren). In 2030 evaluere wi-j de periode 2025-2030. Wi-j holdt de raoden van de dree gemeenten op de heugte van de veurtgang van het uutvoerings­ plan. Dat doo’w via bestuursrapportages.

“Erfgoed is wat we samen doorgeven, als inspiratie voor de toekomst en een stukje van wie we zijn.”

27

Gemeente

Aalten Vormgeving: Studio Nieuwe Weide, 2025