Startnotitie Positiebepaling Ommen

Position Paper Verstedelijkingsopgave

Startnotitie

Gemeente Ommen 65079 – Vertrouwelijk 05/28/21

1

65079 – Vertrouwelijk

Position Paper Verstedelijkingsopgave Gemeente Ommen

Ralph Savelberg en Lennart van Drunen 8 mei 2021 05/28/21

65079 – Vertrouwelijk

2

65079 – Vertrouwelijk

4

1. Inleiding Potentie én ambitie voor een integrale aanpak van ruimtelijke opgaven De regio Zwolle groeit tot 2040 met 40.000 tot 80.000 woningen. Het (klimaat-adaptief) accommoderen van de forse stedelijke en economische groei van de regio, mét behoud en ontwikkeling van de kwaliteit van de leefomgeving en bereikbaarheid, is een belangrijke integrale opgave voor de hele regio. Met het opstellen van de verstedelijkingsstrategie brengen Rijk en regio gezamenlijk in beeld hoe de groei van prettig wonen en werken in regio Zwolle ruimtelijk een plek krijgt en wat dit vraagt van andere thema’s. Denk aan mobiliteit, economie en onderwijs. Maar ook landbouw, duurzaamheid en natuur. De keuzes die in de verstedelijkingsstrategie worden gemaakt maken uit voor de kansen, mogelijkheden en positie van Ommen en haar inwoners en ondernemers. In termen van (koppel)kansen en lokale opgaven op het vlak van leefbaarheid, woningbouw, economie, klimaat en mobiliteit. Andersom heeft de ontwikkeling van de gemeente Ommen veel betekenis voor de regionale opgaven en ontwikkeling. Ons uitganspunt is dat het unieke woonklimaat van Ommen richting 2040 behouden blijft en waar mogelijk vanuit eigen kracht verbeterd. Twee cruciale voorwaarden voor behoud van ons aantrekkelijke woonklimaat zijn: 

een hoog voorzieningenniveau in de gemeente en een krachtig en vitaal centrum in de stad



een evenwichtige bevolkingsopbouw

65079 – Vertrouwelijk

5

De regionale verstedelijkingsopgave biedt kansen om de gewenste ontwikkeling van Ommen te bevorderen. Lokale woningbouw en het gericht aantrekken van nieuwe bewoners levert ons nieuwe bedrijvigheid en vergroot de vraag naar lokale voorzieningen. Tegelijkertijd kunnen we zo bijdragen aan de groei en ontwikkeling van prettig wonen en werken in de regio. Met voorliggende startnotitie verbinden we beide perspectieven. Als gemeente Ommen hebben we de potentie én ambitie om de verstedelijkingsopgave integraal en in gezamenlijkheid met onze partners in de

Leeswijzer In het vervolg van deze startnotitie schetsen wij allereerst het integrale karakter van de verstedelijkingsopgave en de keuzes waar we in Regio Zwolle met de totstandkoming van de verstedelijkingsstrategie voor staan. In hoofdstuk 3 schetsen we de toekomst van Ommen in het licht van haar kenmerkende kwaliteiten en ontwikkelpotentieel. Vervolgens concentreren we ons op de strategische uitgangspunten die de randvoorwaarden scheppen voor een toekomstbestendig groen, geïnspireerd en gastvrij Ommen. De uitgangspunten hebben betekenis voor de ontwikkeling van de hele regio – en daarmee voor de verstedelijkingsstrategie.

65079 – Vertrouwelijk

6

2. De regionale verstedelijkingsopgave De verstedelijkingsopgave in de regio Zwolle Oost-Nederland heeft zich via de omgevingsagenda Oost gecommitteerd aan een integrale, gebiedsgerichte en programmatische aanpak van de opgaven in de fysieke leefomgeving. Regio Zwolle neemt haar verantwoordelijkheid door in de verstedelijkingsstrategie samen met het Rijk invulling te geven aan afspraken uit de omgevingsagenda. Stap voor stap, in een viertal fasen. Met integraal aandacht voor de klimaatvraag en vanuit verschillende regionale woningbouwprognoses die doorwerken naar lokaal niveau. Regio Zwolle heeft unieke ruimtelijke kwaliteiten om de woonopgave integraal en in samenhang met andere ruimtelijke opgaven en transities aan te pakken. De eerste fase van het traject was een analysefase. Vanuit een feitenrelaas gericht op de kernwaarden en bedreigingen voor de regio is gekomen tot een viertal integrale doelstellingen en bijbehorende uitgangspunten voor de verstedelijkingsstrategie.

1) Accommoderen van de ontwikkelopgave (woningen en bedrijvigheid) met behoud van de huidige ruimtelijke kwaliteit op basis van een klimaatadaptieve verstedelijkingsstrategie 2) Versterken van de concurrentiekracht van de Regio Zwolle door een sterk en duidelijk economisch profiel in combinatie met een aantrekkelijk vestigingsklimaat 3) Bereikbaar houden van (huidige en toekomstige) economische toplocaties op regionaal en nationaal niveau in combinatie met een goed functionerend daily urban system 4) Benutten en versterken van huidige en toekomstige ambities op het gebied van leefbaarheid, landschap en de energietransitie Op basis van de bevindingen uit de analysefase zijn een viertal consistente onderscheidende ontwikkelperspectieven bepaald die elk een antwoord geven op de gestelde doelen. Gezamenlijk representeren ze het speelveld van heersende opinies. Na doorrekening, discussie en weging worden de best gewaardeerde bouwstenen van de verschillende perspectieven “als krenten uit de pap gehaald” om te komen tot een optimaal voorkeursmodel – wat de basis vormt voor de verstedelijkingsstrategie Regio Zwolle.

7

65079 – Vertrouwelijk

De vier ontwikkelperspectieven Onderstaande beschrijvingen zijn een momentopname in de ontwikkeling van de regionale ontwikkelperspectieven (tweede fase). Richting het zomerreces is de uitwerking nog in volle gang. Tijdens het iteratieve proces volgen we de ontwikkelingen op de voet.

Vitale kernen Vanuit het perspectief van vitale kernen bouwt elke kern in regio Zwolle voor eigen groei. De inzet is om alle kernen te laten meeprofiteren van de groeikansen die de verstedelijkingsopgave brengt, zonder daarbij de karakteristiek en identiteit van de kernen aan te tasten. Werkgelegenheid wordt gestimuleerd in en rond de kernen. Dit leidt tot een veelheid aan oriëntaties en kris kras bewegingen door de hele regio – MKB-bedrijvigheid wordt verder ontwikkeld, mogelijk in combinatie met een innovatiecluster in Zwolle. Als centrale stad is Zwolle de spil voor regionale voorzieningen. Op het gebied van mobiliteit wordt het huidige OV-netwerk versterkt, met een sprintersysteem als basis en P+R gelegenheden rond Zwolle. Om duurzame mobiliteitsontwikkeling te bevorderen wordt ingezet op een regionaal fietsnetwerk en het beperken van doorgaand autoverkeer. Buitenring (Krachtig netwerk) Vanuit het perspectief van de Buitenring wordt gestreefd naar een zo goed mogelijk functioneren van het regionale netwerk en het versterken van de agglomeratiekracht van de regio. Groei en bedrijvigheid wordt gecentreerd in een aantal grote kernen die gaan functioneren als centrumkernen voor omliggend gebied. Onder andere Zwolle, Meppel, Kampen (etc.) zijn forse kernen met ieder een eigen economisch profiel, maar ook specifieke opgaven als het gaat om aantrekkelijkheid.

De vraag is hoe deze kernen toekomst-vast kunnen worden versterkt zodat ze ieder een centrale rol kunnen spelen in het Daily Urban System. Er ontstaat een HOV-netwerk tussen de centrumkernen, IC-verbindingen worden versterkt en er wordt ingezet op een regionaal fietsnetwerk en het beperken van doorgaand autoverkeer. Dit biedt veel keuze binnen een uur reizen. Centrale stad Zwolle Vanuit het perspectief centrale stad Zwolle worden de kansen voor Zwolle als onderdeel van Stedelijk Netwerk Nederland maximaal benut. In dat netwerk worden kwalitatieve stedelijke agglomeraties verbonden door goede infrastructuur. Dit brengt een mobiliteitstransitie op gang: rond Zwolle ontstaan mobiliteitshubs en IC-verbindingen met andere stedelijke agglomeraties buiten de regio worden versterkt. In omliggend gebied wordt landelijk wonen op e-bike afstand van Zwolle mogelijk. Zwolle wordt een autoluwe stad en ontwikkelt een sterke creatieve en kenniseconomie rond de spoorzone. Binnenring (Klimaatregio) In het perspectief van de Binnenring wordt gestreefd naar een veerkrachtig netwerk en een regio in balans. Dit betekent dat we – geredeneerd vanuit de klimaatopgave – op zoek gaan naar de beste locaties voor stedelijke ontwikkeling, dat klimaatrisico’s worden geminimaliseerd en weerbaarheid

65079 – Vertrouwelijk

8

gemaximaliseerd. We accepteren daarbij dat verstedelijking niet overal en niet op dezelfde schaal kan plaatsvinden. Dit levert een nieuw verdienmodel en toekomstperspectief (het nieuwe landschap van Nederland) als demodelta op (inter)nationale schaal op en een hoge brede welvaart in de regio.

65079 – Vertrouwelijk

9

3. Een groene, gastvrije, en geïnspireerde gemeente. Nu – en sterker in de toekomst Kwaliteiten behouden, benutten en versterken Ommen is een gemeente met sterke en kenmerkende kwaliteiten. Groen, Gastvrij, Geïnspireerd, Gezond en Gelukkig. Een plek waar het aangenaam wonen en verblijven is. Met een groen en gastvrij toeristisch karakter. Daar is de gemeente trots op. Bij ruimtelijke ontwikkeling werken we op duurzame wijze aan het behouden en versterken van onze omgevingskwaliteit en leefbaarheid. Vanuit deze startpositie kunnen we een belangrijke bijdrage leveren aan het aanpakken van de regionale en nationale verstedelijkingsopgave, onder andere via versnelde woningbouw. Randvoorwaardelijk voor deze bijdrage is een integrale strategie – in samenhang met de sociaaleconomische dynamiek in de gemeente – die haar brede ontwikkelpotentieel benut. We kijken daarbij over grenzen heen. In ruimtelijke zin, omdat de verstedelijkingsopgave het lokale niveau te boven gaat en daarom vooral in bovenlokaal (het Vechtdal) en regionaal perspectief moet worden bezien. Maar ook thematisch, omdat de verstedelijkingsopgave belangrijke vragen oproept over de toekomst van de gemeente op het gebied van voorzieningen, economie, mobiliteit, toerisme en recreatie. Woningbouw is in Ommen geen doel op zich, maar staat in dienst van het behouden, benutten en versterken van de Ommense kwaliteit.

Woningbouw

De verstedelijkingsstrategie vertaald zich naar een woningbouwopgave – en wonen in de gemeente Ommen is in trek. Tegelijkertijd speelt vergrijzing (net als in veel andere delen van Nederland) ook in Ommen een rol: dit betekent dat er steeds meer ouderen in onze gemeente wonen. Daartegenover staat dat er in de leeftijdsgroepen tot 20 jaar juist sprake is van groei in Ommen (vergroening), iets wat nationaal en regionaal lang niet overal het geval is. Door meer gezinnen aan te trekken, kunnen we onze huidige bevolkingssamenstelling behouden. Dat is belangrijk om de draagkracht van de verschillende dorpen en buurten op peil te houden. Dit vraagt om duidelijke keuzes in welke woningen we toevoegen: de juiste woning op de juiste plek in het licht van de opgave die voor ons ligt. Daarbij hoort ook dat we vraaggericht bouwen. Naast gezinswoningen neemt de algemene vraag naar één- en tweepersoons huishoudens en naar bijzondere woonvormen toe. Het grootste deel van de vraag naar woningen ligt in de kern Ommen. Daar willen we dan ook het grootste deel van de woningbouw laten plaatsvinden, het liefst door inbreiding en transformatie van bestaand bebouwd gebied. Hiervoor richten we ons op een aantal sleutelprojecten.

Naast een aantal inbreidingslocaties gaat dit om het gefaseerde project De Vlierlanden, waar duurzaam wonen aan de rand van stad en land voor verschillende doelgroepen mogelijk wordt.

Voorzieningen

65079 – Vertrouwelijk

10

Een prettig woonklimaat vraagt om veel meer dan het bouwen van woningen. Aantrekkelijke woningen zorgen voor nieuwe inwoners, wat weer voldoende klanten én werknemers voor bedrijven oplevert. Daarnaast zorgt de komst van nieuwe gezinnen en starters voor een breder draagvlak voor maatschappelijke voorzieningen, zoals scholen en (sport)verenigingen. Andersom is het voorzieningenniveau belangrijk voor de leefbaarheid in onze kernen en buurten en daarmee voor het vasthouden en aantrekken voor jongeren en gezinnen. Ommen is Ommen niet meer zonder vitaal en krachtig centrum en hoog voorzieningenniveau. Bij verdere groei moet Ommen zich kunnen blijven ontwikkelen als innovatieve gemeente op het gebied van recreatie en toerisme. Ontspanning, welzijn en sport zoeken verbinding met educatie en zorg. Hier horen de juiste voorzieningen bij. In het verlengde daarvan streven we naar een evenwichtige bevolkingsopbouw met voldoende bestedingspotentieel om voorzieningen op eigen kracht in stand te houden. Als kers op de taart behouden we ons unieke karakter voor de bezoekers van Ommen.

Mobiliteit

Bereikbaarheid – het behoud van goede verbindingen – is belangrijk voor het in stand houden van alles wat de gemeente Ommen te bieden heeft: behoud van een gezonde economie en aantrekkelijk blijven voor zowel huidige als toekomstige inwoners. De bereikbaarheid van Ommen is divers: via het spoor, de Vecht, wegen en fietspaden. Er dienen echter duidelijke keuzes te worden gemaakt. We zien veel nieuwe ontwikkelingen in het kader van duurzame mobiliteit. Denk aan elektrische en zelfrijdende auto’s en de grote aandacht voor de (elektrische) fiets en het openbaar vervoer. Dit zien we terug in de ontwikkelperspectieven van de verstedelijkingsstrategie. Voor de strategische positie van Ommen is een toekomstbestendig en aantrekkelijk station van groot belang. Aansluitend op de mobiliteitsontwikkelingen vormt zich hier een OV-HUB. Deze plek verzorgt een centrale rol voor meerdere mobiliteitsvormen zoals (leen) fiets, (deel) auto’s en openbaar vervoer. Een goede bereikbaarheid maakt Ommen een aangename omgeving voor wonen en recreëren. De multimodale voorzieningen houden de doorstroming van het centrum op peil. In combinatie met een verbeterde zuidelijke ontsluiting zien wij een krachtige regionale bereikbaarheid en economische versterking als vitale kern voor ons.

Een gevarieerd en duurzaam mobiliteitsaanbod draagt tevens sterk bij aan het welzijn van onze inwoners, door gezondere keuzes op het gebied van mobiliteit en leefbaarheid – cruciaal voor een groene, gastvrije en geïnspireerde gemeente.

Recreatie en toerisme

Ommen is bij uitstek geschikt om te recreëren. Er is een goed fiets- en wandelnetwerk en er zijn prachtige routes. Recreatie is belangrijk voor de economische activiteit in Ommen en zorgt voor banen en omzet, maar ook voor leefbaarheid.

65079 – Vertrouwelijk

11

Ommen wil graag de duur van het toeristisch seizoen verlengen – of zelfs jaarrond toeristische en recreatieve voorzieningen openstellen. Daarmee streeft Ommen naar een evenwichtige uitbreiding van de toerisme en recreatie sector. Dit betekent dat er naast de aantrekkelijke natuur en wandelen fietsroutes ook wordt ingezet op aantrekkelijke, minder seizoensgebonden evenementen en culturele activiteiten. Ommen kan het hele jaar aantrekkelijk zijn voor bezoekers, ook uit (meer) stedelijke gebieden.

Landbouw

Ommen kenmerkt zich van oudsher als een recreatie- en landbouwgemeente. De agrarische sector is een belangrijke werkgever voor onze bewoners. Het is van groot belang dat hier ook richting 2040 voldoende aandacht en ruimte voor is. We koesteren de bijdrage die de landbouw levert aan de bedrijvigheid en het landschap en recreatieve aanbod van Ommen. De sector is daarmee in veel opzichten essentieel voor onze unieke identiteit. Wij zien veel potentie om onze agrarische sector mee te ontwikkelen met de opgaven en transities die onze gemeente tegemoet komen. Dit betekent dat we ruimte bieden voor experimentele vormen van landbouw – denk aan verticale teelt, stadslandbouw en biologisch boeren – en dat er wordt ingezet op klimaatbestendige en circulaire methoden. Onze ondernemende agrariërs krijgen de tijd en ondersteuning om zich hierin te ontwikkelen.

Natuur en duurzaamheid

Ommen als groene gemeente, dat is het uitgangspunt. Dat uit zich in verschillende vormen: zelfvoorzienendheid, eisen aan duurzaamheid bij (nieuw)bouw, verbouw, gebiedsontwikkeling en recreatie. Door duurzame eisen te stellen aan bouw en gebiedsontwikkeling kan een wezenlijke bijdrage aan duurzaamheid worden geleverd door de gemeente en provincie. In de recreatiesector wordt al van oudsher de nadruk gelegd op het element ‘groen’. De openbare ruimte wordt gebiedsgericht en duurzaam beheerd op basis van ruimtelijke kwaliteit en leefbaarheid en de uitstraling groen, gastvrij en geïnspireerd. Ook wordt ingezet op het behouden en versterken van de kwaliteit van de fysieke leefomgeving, bodem, geluid en lucht. Binnen een landbouwgemeente speelt duurzaamheid een belangrijke rol: de grondstoffen hout, water en mest zijn (overvloedig) aanwezig. Deze ‘bezittingen’ bieden mogelijkheden voor alternatieve energievoorzieningen binnen de gemeente en het toewerken naar cradle-to-cradle en circulariteit.

65079 – Vertrouwelijk

12

4. Strategische uitgangspunten: de eerste richting voor een levende positiebepaling

Regio Zwolle heeft alles om een sterke, vitale en duurzame topregio te worden, met kernen die hun unieke sociaaleconomische kracht benutten. We staan nu voor de keuze hier de schouders onder te zetten richting 2040. Wij bepleiten een verstedelijkingsstrategie die zich richt op vitale en duurzame kernen, met een krachtig en duurzaam regionaal netwerk wat aansluit op lokale kwaliteiten. Op deze manier versterken Regio Zwolle en de gemeente Ommen elkaar optimaal en kan Ommen groen, gastvrij en geïnspireerd bijdragen aan de verstedelijkingsopgave.

65079 – Vertrouwelijk

13

Richting 2040 versterken we cruciale randvoorwaarden om prettig wonen en werken voor nieuwkomers en autonome groei mogelijk te maken. Ons ontwikkelpotentieel benutten we vanuit drie strategische uitgangspunten die aansluiten bij onze kenmerkende identiteit en kwaliteit. De uitgangspunten hebben betekenis voor de ontwikkeling van de hele regio – en daarmee voor de richting van de verstedelijkingsstrategie.

De woningbouwopgave vraagt om een hoog voorzieningenniveau in het verlengde van een evenwichtige bevolkingsopbouw De gemeente Ommen en de andere Vechtdal gemeenten dragen richting 2040 op een unieke manier bij aan de toekomst van wonen en werken in de regio. Regionaal dient dit ontwikkelpotentieel te worden benut door ruimte te geven aan vitale kernen met een hoog voorzieningenniveau, als cruciale randvoorwaarde voor een aantrekkelijk lokaal woonklimaat voor diverse doelgroepen.

Een vitale positie in de regio vraagt om het behoud van kenmerkende lokale kwaliteiten: het groene, gastvrije toeristische karakter De unieke bijdrage die de gemeente Ommen samen met de andere Vechtdal gemeenten kan leveren aan de toekomst van wonen en werken in de regio, komt voort uit de sterke en kenmerkende kwaliteiten die we bezitten. Het is dus belangrijk om deze kenmerken te behouden en te ontwikkelen. Dit gaat verder dan relevantie voor een aantrekkelijk woonklimaat – het draagt bij aan een gevarieerde regio waarin het Vechtdal ook voor inwoners van verstedelijkt gebied een gewaardeerde locatie voor recreatie en ontspanning is. Randvoorwaarde hiervoor is een krachtig en duurzaam regionaal netwerk waardoor inwoners en bezoekers de diversiteit in kwaliteiten optimaal kunnen benutten.

Een toekomstgericht Ommen redeneert vanuit Omgevingskwaliteit, waarbij duurzame mobiliteit en groene inpassing de belangrijkste uitgangspunten zijn Ruimtelijke kwaliteit, duurzaamheid en leefbaarheid vormen de centrale pijlers voor ruimtelijke ontwikkeling in Ommen. In het licht van de complexe ruimtelijke opgaven die de komende decennia spelen vraagt dit om extra aandacht. Kernen moeten de mogelijkheid hebben om de opgaven om te zetten in kansen. De ontwikkeling van mobiliteit vraagt om duurzaamheid en over grenzen heen kijken. Dit is een uitdaging, maar biedt ook veel kansen wanneer er ruimte is om hier lokaal op maat in te investeren. De trend van multimodale voorzieningen kan de leefbaarheid voor bewoners en bezoekers vergroten. Op dezelfde manier bieden de groei van wonen en economie ruimtelijke uitdagingen, maar ook koppelkansen om te blijven werken aan de groene kwaliteit van de gemeente.

Berenschot is een onafhankelijk organisatieadviesbureau met 350 medewerkers wereldwijd. Al 80 jaar verrassen wij onze opdrachtgevers in de publieke sector en het bedrijfsleven met slimme en nieuwe inzichten. We verwerven ze en maken ze toepasbaar. Dit door innovatie te koppelen aan creativiteit. Steeds opnieuw. Klanten kiezen voor Berenschot omdat onze adviezen hen op een voorsprong zetten. Ons bureau zit vol inspirerende en eigenwijze individuen die allen dezelfde passie delen: organiseren. Ingewikkelde vraagstukken omzetten in werkbare constructies. Door ons brede werkterrein en onze brede expertise kunnen opdrachtgevers ons inschakelen voor uiteenlopende opdrachten. En