Bijlage 4. Inhoudelijk concept inrichting

$

#%)

$ $
& 
$

 "
!
#!
$
"



 !!)

 *!"
"!"
"
$
 
!$ ")/20

bezoekerscentrum Ommerschans venster op het verleden en het heden

##
2)0)

 "
$

 !
" 
 "
#"
/53.)
$
&

!" 
$ !
$" 
$
"
$ $!!
"
!"
$

!!
+ " &
 ",

"

!
$

"!
$



 !!
+ &
 ",)


  


   inhoudelijk 


  
concept en visualisaties van de inrichting "
%!
$

"!
$

 
"

$ 

"

$
voor het bezoekerscentrum Ommerschans in de ‘rietschuur’ Balkbrug sjèm en ko. #"$ 
 

#!

#$"





!"
$

$ 


12 december 2021  ")

 !!
$

&
!(

% 
$
#"$ 
 
%

$ 
!"
"
% 
!"

% )

 !!
&"

/5/6
 
4..
" (
$(
#"$ 
 )/21

!!




$
"
#%

(

!$ "(
"

 #"

% 
$
$
$
!"*

#%!")/22

$ !
%" 

"

"
 $(



" 
$

  
$





% 
$ )

"!
$

"
$$#
 #
$
"



2

3

het leven zwerft als een scherf door de klei uit klei gebakken, gebruikt, gebroken op weg zich tot stof te hervinden.

Fetze Pijlman ‘Val’ (fragment)

4

5

motivatie voor deze opgave

over...

uitgangspunten in ons werk

OCW Cultuurbrief Erfgoed telt - de betekenis van erfgoed voor de samenleving

sjèm en ko. is een creatief bureau voor concept, ontwerp en overdracht van ideeën, met ruim twintig jaar jaar ervaring in het verbeelden en produceren van verhalende omgevingen, zoals tentoonstellingen.

We maken slimme combinaties tussen inhoud en vorm. Van daaruit zoeken we de beleving op.

de verbindende kracht van erfgoed Erfgoed brengt mensen samen en zorgt voor vertrouwdheid in een snel veranderende omgeving. Door erfgoed delen we verhalen over een wijk, een stad en de plaats van ons land in Europa en in de wereld. Het debat over monumenten, gebruiken en tradities uit het verleden heeft betekenis voor de toekomst van ons land, voor het debat over identiteit en voor de zoektocht naar wat ons bindt. Een belangrijke uitdaging is om alle inwoners bij het erfgoed te betrekken. Dat kan alleen als de verhalen die over het erfgoed verteld worden zo veel mogelijk mensen aanspreken en aansluiten op de samenstelling en belangstelling van de inwoners van het Nederland van nu. In een tijd waarin tegenstellingen lijken toe te nemen, is die verbindende kracht van erfgoed een niet te onderschatten waarde. Daarom is het belangrijk dat zo veel mogelijk mensen - van jongs af aan - het erfgoed beleven en hierbij betrokken zijn. Meer diversiteit – in de verhalen die worden verteld en in het personeel van organisaties - draagt bij aan het bereiken van een ander en meer divers publiek.

Wij brengen ideeën tot leven middels verhalen, voorstellingen en belevenissen, ontwikkelen strategieën en concepten voor maatschappelijke en culturele instellingen en vertalen deze plannen in alle (on)denkbare media. Wij zijn gespecialiseerd in erfgoed - en cultuurbeleving, zowel in de binnen - als in de buitenruimte.

Niet door mensen in een gethematiseerde achtbaan te zetten, maar door ze te inspireren. Ruimtelijk en inhoudelijk. We vertellen als het ware ruimtelijke verhalen. En dan is het de kunst van de verteller om zijn gehoor te boeien en zijn of haar verbeelding te prikkelen. Nauwe samenwerking met de opdrachtgever is voor ons een van de belangrijkste ingrediënten in het creatieve proces. Bij hen leeft de passie en kennis. Het is onze kracht deze te ontsluiten.

netwerkorganisatie Een groot netwerk van professionals maakt dat sjèm en ko. all-round én flexibel is en op elke maat opdrachten aan kan nemen, producties te bedenken en uit te voeren. Wat we zelf niet aan kennis of ervaring in huis hebben, vinden we in ons netwerk van andere execellente professionals. De regie over het proces en de kwaliteit van wat gemaakt wordt blijft bij sjèm en ko. Van idee tot en met het managen ervan naar realisatie, tot en met een ‘turn-key’ oplevering.

Het auteursrecht van alle in dit boekje gepresenteerde ideeën, uitwerkingen en visuals ligt bij Hanneke Heerema - sjèm en ko.

6

7

Waar, waarom, waar gaat dit over? en het hoe. De actuele betekenis en waarde van het verhaal van/over De Ommerschans, over armoede en het bieden van kansen aan mensen om toch mee te doen in de maatschappij. Een verhaal over weldaad en eigenbelang, confronterende gelijkenissen tussentoen en nu, in problemen en oplossingen.

visie en opgave

De lange bewoningsgeschiedenis van het gebied waar in de 17e eeuw het ‘Ommer fort’ gebeouwd werd, vormt een rijke bron voor een tentoonstellingsmaker om uit te putten. Om binnen het kader van de opgave én de m2 van de beschikbare ruimte te blijven, zullen we ons moeten beperken en een gerichte selectie moeten toepassen: welke onderwerpen gaan we aansnijden. Het doel is immers, dat we de bezoekers van het bezoekerscentrum enthousiast maken voor een nadere kennismaking met het verhaal en het gebied. We zijn met dit gegeven en met alle informatie die ons werd aangereikt door de Vereniging Ommerschans en die we aanvullend opzochten, aan de slag gegaan en hebben onze gedachten neergelegd in deze visie. Het is zeker geen compleet verhaal en slechts een proeverij. Een goed begin, om later verder uit te werken.

waar ben ik?

wie ben ik?

waar sta ik?

In 2019 legden we al de basis voor het inhoudelijk concept: ‘waar ben ik, wie ben ik, waar sta ik? Dit concept vormt het raamwerk voor de inrichting nu de ruimte in beeld is waar het bezoekerscentrum zal komen. De onderwerpen die we als meest belangrijk hebben gelabeld en ook als zodanig willen presenteren, zijn die waar we de sporen van de geschiedenis nog leesbaar in het landschap kunnen terugvinden. Het zijn plekken met potentie, om bezoekers een onvergetelijke herinnering aan dit bijzondere gebied mee te geven. De periode dat de Ommerschans de ‘onvrije’ kolonie huisvestte weeft een rode draad door de tentoonstelling, met een doordacht ontwerp waarin de verhalen en artefacten op geïntegreerde wijze verwerkt worden. We willen dat doen door de

thema’s meer te personaliseren en er een beleving van te maken, in plaats van de geschiedenis omstandig uit te leggen en toe te lichten. Steeds met het inhoudelijk concept als onderlegger belichten we een aantal aspecten die boven de massa van de veelheid uitsteken en die de bezoeker zullen helpen zich een beeld te vormen, verbanden te leggen tussen toen en nu: - de tijd en de tijdgeest, omstandigheden, opvattingen en visie - tussen droom en daad - armoede en werk, ‘bekwaammaking tot den Arbeid’ - (immaterieel) erfgoed: huisindustrie, hygiëne en gezondheidszorg, landbouw, onderwijs en omgang met mensen die aan de zijkant van de samenleving staan. Daarnaast geven we het ‘woord’ aan markante personen wiens gedachtengoed heeft bijgedragen aan het verwerven van inzicht en begrip over de wereld waarin én waarop we toen en nu leven.

8

9

artist impression

thema waar sta ik? In plaats van dat ik geld geef, probeer ik ze tegenwoordig eten te geven. Heel vaak weigeren ze dat. In dat geval vermindert het schuldgevoel. Ik bied jou iets aan, jij haalt je neus ervoor op, dan ligt het probleem niet meer bij mij. Ik heb mijn best gedaan, mijn geweten is gesust.

> reflectie uit te werken naar bijvoorbeeld: maatschappelijk erfgoed, relevantie - de Maatschappij van Weldadigheid en de koloniën (1819-1859) - urgentie toen en nu: migratie, honger, armoede, - oplossingen: bedeling, werkverschaffing, onderwijs, tucht - actualiteit in transnationale context (landbouw, milieu, sociaal, economische onderwerpen) - denken in kansen en doen, zelfvoorziend - zelfredzaam - 19e eeuw: de beschaafde natie, Hollandse deugd, bedaard en middelmatig

10

11

QR

globaal vlekkenplan de tijdlijn bestaat uit (lange) banieren met krachtige afbeeldingen, uit vitrines met objecten die het onderwerp illustreren, geplaatst op betekenisvolle plekken op de vloerkaart en projecties van beeld, tekst en jaartallen op de vloer

>

de canon van Overijssel tijd van burgers en stoommachines, rond 1850

Zijn ideëen werkte Van den Bosch verder uit in een in 1818 verschenen verhandeling over de beoogde koloniën en in het tijdschrift De Star, van 1819 tot 1826 uitgegeven door de Maatschappij van Weldadigheid. De gevolgen van de modernisering van de nijverheid ontgingen hem niet. Van den Bosch was van mening dat het grootbedrijf voor een deel schuld aan het pauperisme was. Hij oordeelde dat de rijkdom in ons land te zeer was geconcentreerd in de handen van enkelen en dat hieraan de

welkom heten

mechanisatie debet was. Van den Bosch was van oordeel dat de vroegere persoonlijke slavernij nu was vervangen door die van de economische onderworpenheid. De grote groep bezitlozen was immers geheel afhankelijk geworden van hen, die de productiemiddelen bezaten.

prikkelen/uitdagen

Hoewel geen absoluut tegenstander van machines, vond hij wel dat de invoering van machines veel kwaad had aangericht. Van den Bosch stelde het eigendomsrecht van de productiemiddelen niet ter discussie maar vond wel dat het bezittende deel van

verwonderen

de samenleving de plicht had de arme ‘de mogelijkheid te geven om door zijn arbeid zijn bestaan te vinden.’ Onevenredige eigendomsverhoudingen en een toenemende

content wordt aangeboden in korte teksten, verdieping wordt gevonden via QR codes die linken naar de website van de Vereniging Ommerschans c.s.

verdiepen/leren

website

herinneringen aanbieden

werkloosheid brachten naar zijn mening de maatschappelijke orde in gevaar. Het

>

stichten van landbouwkolonies in het noorden van het land, zag hij als een goede mogelijkheid om de arme stedelingen aan werk te helpen en de mogelijke gevaren voor de staat vóór te zijn. De Maatschappij begon met voornamelijk landbouw- en ontginningsactiviteiten in Drente en Overijssel. Na 1830 nam Van den Bosch contact op met de Nederlandsche Handel-Maatschappij (nhm), omdat hij daar een goede opdrachtgever zag voor produkten die in de koloniën van de Maatschappij in Veenhuizen en Ommerschans konden worden gemaakt. Omstreeks 1835 werd daar de aandacht gericht op het

uitzwaaien

spinnen van vlas en het weven van linnen koffiezakken. Allerlei ‘personen die door de maatschappij verworpen zijn’ kregen via de nhm-weefschool van Thomas Ainsworth een vakopleiding. uit: J.J. Westendorp Boerma, Johannes van den Bosch als sociaal hervormer. De Maatschappij van Weldadigheid (Groningen 1927),

12

13

de vloer

QR

thema wat ben ik?

>

uit het reisdagboek van Van Lennep:

“Jullie die door medelijden worden gedreven,

zone vloerprojecties

thema wie ben ik?

thema waar ben ik? tijdlijn entreewand (zie artist impression)

zitgelegenheid

entree

Maquettes behoren vaak tot de pronkstukken van architectuurhistorische tentoonstellingen. Als visuele en tastbare representatie van de omgeving zijn ze communicatief erg sterk en spreken ze een breed publiek aan.

jullie menen dat de gift door jullie gegeven, voor jullie naasten een zegen zal zijn!

In plaats van een maquette van (bijvoorbeeld) de schans, wordt de vloer volledig bedekt door een (kadastrale) kaart van het gebied dd 1850. De schans wordt hierin uitgewerkt in diepliggend reliëf, andere betekenisvolle locaties in beeld. We gaan dit dit unieke ontwerp realiseren in esthetisch beton . Deze beloopbare plattegrond van het gebied zorgt ervoor dat iedereen, ook personen met een visuele beperking, een ruimtelijke interpretatie krijgt van het gebied.

Maar snood worden jullie bedrogen door de schijn

Door projecties op deze vloer worden de veranderingen die door de tijd zijn ontstaan zichtbaar gemaakt.

ja zelfs, met verenigde krachten

Misleid zijn jullie die door liefdegaven de schamele armoe menen te helpen haar troost en bijstand willen bieden, de droevige kommer willen verzachten,

de ellende helemaal verdwenen willen zien.”

14

15

artist impression

artist impression entreewand met dynamische kaart, ledlijnen en jaartallen visualiseren de herkomst van de koloniebewoners.

Ommerschans

entree

16

17

welke verhalen?

plan van aanpak en werkwijze sjèm en ko.

Ons werk voor dit bezoekerscentrum begint met een schetsfase (SO). Al eerder hebben we kunnen verkennen wat het verhaal van deze bijzondere locatie is. We relateerden dat aan de mogelijke ontsluiting daarvan voor het brede publiek. Dit geeft ons een voorsprong in tijd én in middelen.

>

QR

hoe klonk het Kolonielied?

Getuig, o Ommerschans, van alle rampen, uit ondoordachte mensenliefde ontstaan, ontsnapt als kwalijke dampen, die blijven hangen boven de kolonie. Voldeed de stichting van uw wallen aan het plan waarop men trots durft te brallen? Is aan behoeftighen hulp verschaft, de bedelstaf geheel verdwenene, de luierik de steun ontzegd, de roofzieke zwerverskliek gestraft? uit: De STAR, Kom en Zie (derde strofe)

Het inhoudelijk concept ‘waar ben ik? - wie ben ik” wat ben ik?’ dat sjèm en ko. in 2019 ontwikkelde en de ideeën van toen en in dit Inspiratiedocument, nemen we nu als uitgangspunt. Samen met de bestuursleden van de Vereniging Ommerschans en de omwonenden van de schans vormen we een startteam en zo besluiten we samen wélke verhalen, bijzondere collectiestukken of objecten we in logisch verband en passend in het kader van het inhoudelijk concept met elkaar combineren en opnemen in het voorlopig ontwerp. In de volgende fase ontstaat het voorlopig ontwerp (VO). De samenstelling van het team waarmee we zijn begonnen verandert. De mensen die vanaf het begin met ons meedenken treden terug, maar blijven betrokken als klankbord. Het kernteam van sjèm en ko breidt uit met andere professionals, die we kiezen uit ons netwerk. De ideeën zoals we hiervoor geselecteerd en geselecteerd hebben, werken we met hen uit tot een ruimtelijk ontwerp en bepalen we welk deel van het verhaal we met welk medium het beste kunnen vertellen. Hier koppelen we een gespecificeerde begroting aan vast.

Na goedkeuring van ontwerp en begroting wordt onder leiding van sjèm en ko. met de gespecialiseerde leveranciers (in bouwteam) het definitief ontwerp (DO) uitgewerkt naar de gekozen media en technieken. Zo kunnen we in korte tijd en met beperkte middelen snel tot een haalbaar en goed te realiseren plan komen. Wij van sjèm en ko. zorgen vervolgens ook voor realisatie ervan. planning De totale doorlooptijd van deze opdracht schatten wij in op ca. zes maanden. Deze tijd zit vooral in de schetsontwerp en ontwerpontwerpfase. De realisatiefase beslaat ongeveer acht weken, dat is inclusief de opbouw. Zodra het bouwplan van de beoogde locatie (de rietschuur) aanvangt, gaan wij van sjém en ko. ook van start. Dan zijn we klaar voor de opbouw van de inrichting als het gebouw en de weg ernaar toe daar ook aan toe zijn. Wat ons betreft de deuren van het Bezoekerscentrum Ommerschans nog in 2022 open!

contactgegevens

sjèm en ko. Hanneke Heerema 06 1439 5124 Troostlaan 6 9945 PV Wagenborgen mail@sjem-en-ko.nl www.sjem-en-ko.nl