Bijlage 3 Ommen Scenariostudie

Zonnevelden Ommen Meervoudig gebruik hinderZONe langs infrastructuur De opgave De provinciale wegen doorsnijden als lijnvormige elementen het landschap. Autonoom, bijna zonder zich iets van de oorspronkelijke structuur aan te trekken. De dijken langs de Vecht kennen een andere ontstaansgeschiedenis, waarbij ze de vrijheid inperken van de Vecht die het omliggende landschap heeft gevormd. Met name de N-wegen vormen een storend element in het landschap. Deze aanwezige verstoring kan worden aangegrepen om hier zonnevelden langs te leggen. Vaak worden deze ook als storend ervaren. Door deze twee elementen te combineren wordt de hinder geconcentreerd en worden de natuurlijke en agrarische gebieden zo veel mogelijk ontlast. De Provincie Overijssel en Waterschap Drents Overijsselse Delta zijn essentiele samenwerkingspartners.

Geïntegreerd met andere elementen

Projectnummer: 9569

Datum: November 2020

In combinatie met beheer door schapen

Uitgangspunten en meekoppelkansen • Bij plaatsing langs infrastructuur dient rekening te worden gehouden met schittering. Door hier onderzoek naar te doen kan overlast worden voorkomen. • Door zonnepanelen te plaatsen op taluds en overhoeken kan deze anders onbenutte restruimte alsnog worden benut. • Indien geluidswering wordt aangelegd is dit een uitgelezen kans om te combineren met (tweezijdige / bifacial) zonnepanelen. • De plaatsing in de zijbermen langs provinciale wegen over grotere lengtes is ongewenst, omdat dit plekken zijn waar vergezichten mogelijk zijn over het landschap (panorama’s). • Langs bestaande dijken kunnen zonnepanelen een extra stilistisch element vormen dat de afwijkende structuur in het landschap accentueert. • Bij dijken dient rekening te worden gehouden met de functie van de uiterwaarde als overstromingsgebied wat mogelijk conflicteerd met zonnepanelen. • De beveiliging van langgerekte zonnevelden en installaties langs infrastructuur is een punt van aandacht. Hekwerken maken het aanzicht minder fraai en zijn kostbaar in aanleg en onderhoud. Indien noodzakelijk dient gekozen te worden voor een zo laag en eenvoudig mogelijk hekwerk.

Langs bestaande dijklichamen Hekwerk met landelijke uitstraling

Potentie van dit scenario in Ommen

De gemeente Ommen heeft circa 55 kilometer aan N-wegen en 27 kilometer aan dijken. Een deel van de N-wegen loopt door het bos en is daardoor niet geschikt voor het opwekken van zonne-energie. Een ander deel is juist fraai vanwege het aanliggende open landschap. Wat betreft de dijken, hiervan zijn de oost-, west- en zuidgeorienteerde delen buiten de uiterwaarden technisch gezien geschikt. Dit betreft circa 9 kilometer. Het merendeel hiervan loopt door oud cultuurlandschap en door natuurgebieden. Grote delen langs Vecht en Regge worden in het kader van Natura2000-gebied heringericht. Daarmee is dit scenario weinig kansrijk.

Rekening houden met veiligheidszones voor zonnepanelen dichtbij de weg

behoud beleefbaarheid landschap. Bijvoorbeeld door structuren te respecteren of panelen laag te plaatsen

Zonnevelden Ommen Projectnummer: 9569

Zonneveld als katalysator voor natuurontwikkeling De opgave Opgave

De provincie Overijssel heeft gebieden aangewezen voor Natuur en natuurontwikkeling gelegen in het Nederlands NatuurNetwerk (NNN). Naast deze begrensde gebieden is er tevens een Zone Ondernemen mat Natuur en Water buiten het NNN. Hier is het beleid gericht op het creëren van ruimte voor economische ontwikkelingen, mits wordt bijgedragen aan het Nederlands NatuurNetwerk. Hierdoor kan dit gebied als buffer fungeren voor de beschermde natuur. Dit maakt deze gebieden geschikt voor de ontwikkeling van zonnevelden. Het ideaalbeeld is dat de ontwikkeling van een zonneveld niet tegen de natuur maar mét de natuur wordt gerealiseerd, waarbij de ontwikkeling de natuurwaarden versterkt.

Datum: November 2020

Voldoende ruimte tussen de zonnepanelen

Insectenhotels, marterhopen, takkenrillen etc.

Herstel landschapselementen

Uitgangspunten en meekoppelkansen • Landschap en ecologie zijn leidend voor het inrichtingsplan. • De randen als het vlak met panelen zelf moeten een bijdrage leveren aan de toekomstige natuurdoelen. • Er moet voldoende ruimte tussen de tafels met panelen zitten voor een goede onderbegroeiing. Dit is essentieel voor het leven in en op de bodem. Dit betekent een eenzijdige opstelling met voldoende ruimte tussen de rijen. • Herstel ontbrekende of vervallen landschapselementen. Indien de gewenste vorm te veel conflicteert met het zonneveld, bijvoorbeeld door schaduw van bomen, kan het element in aangepaste vorm (zoals een singel zonder boomvormers) worden aangelegd waarmee een goede basis wordt gerealiseerd voor het toekomstige eindbeeld. • Het beheer moet worden afgestemd op de te bereiken optimale meerwaarde voor de biodiversiteit van het zonneveld nu en de toekomstige natuur. • Beheer het zonneveld kleinschalig voor meer diversiteit. Deel het beheer op in meerdere vlakken. • Het hekwerk dient goed faunapasseerbaar te zijn met een natuurlijke uitstraling: Een hekwerk met houten palen en schapengaas, waarbij de de onderste decimeters niet zijn aangeboden, verdient de voorkeur.

Potentie van dit scenario in Ommen De gemeente Ommen kent circa 97 ha landbouwgrond waar vanuit het Natuurbeheerplan 2019 een ambitie op ligt tot natuurontwikkeling. Daarnaast ligt er nog 1.200 ha in de zone ontwikkelen met natuur en water, buiten het NNN. Exclusief de buitendijks gelegen gronden is circa 220 hectare hiervan momenteel als bouwland en 500 hectare als grasland in gebruik. Vaak is langdurig verschraling gewenst voor natuurontwikkeling. Een zonneveld is hier een geschikte methode voor. Een nadere analyse zal uit moeten wijzen welke gronden ook op andere vlakken geschikt zijn.

Faunapasseerbaar hek

Combineer functies: bijv. zoomvegetatie, schaduwzone en onderhoudspad

Voldoende ruimte tussen de panelen voor een goede onderbegroeiing

Gefaseerd beheer voor spreiding van dracht. Maaien en afvoeren zorgt voor verschraling.

Herstel vervallen landschapselementen

Zonnevelden Ommen Projectnummer: 9569

Duurzame bijdrage aan behoud van cultuurhistorie De opgave

Gekopeld aan recreatieve routes

Ommen kenmerkt zich onder meer door de vele landgoederen die de gemeente rijk is. Ondanks dat deze landgoederen al eeuwenlang in het bezit zijn van dezelfde families, betekent dit niet automatisch dat ze floreren. Dit geldt ook voor de landgoederen die in eigendom zijn van terreinbeherende organisaties of investeringsmaatschappijen. Vaak is er veel kapitaal in de vorm van grond en gebouwen, maar zijn er weinig liquide middelen om de kosten van alle monumenten en het landschap te bekostigen. Tevens maakt de monumentale status van gebouwen en landschappen verduurzaming moeilijk. Een extra verdienmodel is daarmee welkom. Wat alle landgoederen tevens delen is een gebiedsgerichte lange-termijn visie. Inkomsten uit zonnevelden kunnen hiermee direct terugvloeien in de omgeving.

Goed ingepast in het cultuurhistorische landschap

Uitgangspunten en meekoppelkansen • Cultuurhistorie en het karakter van het landgoed dienen leidend te zijn bij de locatiekeuze en de landschappelijke inpassing. • De ontwikkeling dient onderdeel te zijn van een plan op landgoedschaal voor een goede borging van kwaliteit. • Op landgoederen kan de landschappelijke inpassing en versterking zich vanwege de eigendomssituatie uitbreiden buiten de randen van het zonneveld. Ook in de nabije omgeving kan het landschap worden versterkt wat de draagkracht van het gebied vergroot en daarmee de impact van het zonneveld verkleind. • Gezien de ligging in of nabij natuur kan gedacht worden aan afwaarderen van landbouw naar natuur, bekostigd door de inkomsten uit het zonneveld. • Door het zonneveld te koppelen aan recreatieve routes en deze van informatie te voorzien, wordt het zonneveld onderdeel van een breder verhaal waardoor een dergelijk technisch element minder vervreemdend is in de historische ensenering. • Beheer het zonneveld kleinschalig voor meer diversiteit. • Het hekwerk dient goed faunapasseerbaar te zijn met een natuurlijke uitstraling: Een hekwerk met houten palen en schapengaas, waarbij de de onderste decimeters niet zijn aangeboden, verdient de voorkeur. • De extra inkomsten kunnen bijdragen aan verduurzaming en innovatie van de landbouw op het landgoed.

Landbouwinnovatie

Potentie van dit scenario in Ommen Binnen de gemeente Ommen was in 2011 ruim 4.700 ha aangemerkt als landgoed. Hiervan is ruim 1.400 ha landbouw. Met een gemiddeld oppervlakte per agrarër van 34 ha, betreft dit ruim 40 bedrijven. Stel eenieder draagt 2 ha aan voor ontwikkeling als zonneveld. De slagingskans wordt vanwege het beslotenere landschap met een grotere draagkracht geschat op 50%. Dit betekent een potentie van circa 40 ha of 45 megawattpiek

Datum: November 2020

Ingebed in volwassen landschap met veel opgaande bepanting

Voldoende ruimte tussen de panelen voor een goede onderbegroeiing

Koppeling aan recreatieve routes

Herstel vervallen landschapselementen

Zonnevelden Ommen Coöperatieve zonnevelden, verruim de blik, vergroot de impact De opgave

Combinatie met waterberging

Trias energetica

Voo 1 r ene kom on rgie n verb odig ruik

n te e k o sto tge elen TV u o H an p met L p e n Zon tepom m War

Potentie van dit scenario in Ommen

Combinatie met waterberging: multifunctioneel ruimtegebruik en draagt bij aan het verminderen van droogte- en natschade

HT WP i.c.m. C.V.ketel

HR verwarmingsketels

• Door meerdere grondposities te bekijken, kan een beter afgewogen keuze worden gemaakt voor de meest geschikte locatie. • Hoe langer het planproces in eigen handen blijft (coöperatie of gemeente) des te meer vermogen blijft er lokaal. • Zodra de vergunning en de SDE+ subsidie zijn gegund, kan een aanbesteding worden gehouden voor de realisatie. • Door agrariërs uit een relatief eenduidig gebied en van een gelijksoortig type landbouw samen te laten komen binnen de coöperatie, kan naast energie-opwekking ook ervaring worden gedeeld over andere aspecten m.b.t. duurzaamheid. • Bij realisatie van meerdere gescheiden zonnevelden, is het praktisch bij het beheer met schapen dit door 1 iemand te laten doen, zodat deze hier een serieuze neventak van kan ontwikkelen. • Omdat het om de slechtste gronden gaat, is een combinatie met waterberging een optie die voor een win-win situatie zorgt.

Ommen heeft op het moment van schrijven drie energiecooperaties. Het landbouwareaal in de gemeente beslaat een kleine 10.000 ha of 55 % van het totale grondgebied. De gemeente kent circa 290 actieve agrariërs. Stel al deze agrariërs bieden 2 hectare aan en 10% hiervan wordt vanwege alle andere aspecten geschikt geacht dan wordt 58 hectare zonneveld gerealiseerd, dat staat ongeveer gelijk aan 60 megawattpiek.

ece ergi

3 Pas resterend fossiel energieverbruik efficiënt toe

Professioneel beheer met schapen

e

l ntra

Verb ete Led ren the ve rm Ene rgie rlichtin ische s zuin g to c Opt epa hil ige i m s C Isol sen .V. p eren alisere n kl Energi ompe , kie n im e rdic htin aatins monito g en r te rad llingen iato rfol ie

me

Uitgangspunten en meekoppelkansen

Reductie komt voor productie

a 2 k duurz lij oge e el m ie to zove energ Pas

Naast het opwekken van energie is besparing een grote opgave. Energiecoöperaties steken hier veel energie in, vaak middels vrijwilligerswerk. Door de coöperaties beter te faciliteren kunnen ze uitgroeien tot professionele organisaties, waarbij ook de ontwikkeling van een zonneveld binnen handbereik komt. Dit garandeert dat er alle revenuen lokaal worden benut. Door landbouwers in een streek te vragen gezamenlijk hun slechtste gronden beschikbaar te stellen voor ontwikkeling van een zonneveld kan vanuit landschap, beleving, recreatie en ecologie bekeken worden, welke gronden het meest geschikt zijn. Door een deel van de inkomsten te delen met alle deelnemers komt het voordeel niet alleen bij één grondeigenaar terecht, maar bij het hele gebied (het vriendenloterij principe). Door de ontwikkeling van één of enkele kleinere zonnevelden op deze manier decentraal op te pakken, ontstaan kansen voor een breder draagvlak en een voordeel voor velen. In plaats van dat één landbouwer met pensioen kan, helpt het meerdere agrariërs hun bedrijf in stand te houden of de transitie te maken naar kringlooplandbouw.

Datum: November 2020

Projectnummer: 9569

Zonnevelden Ommen Projectnummer: 9569

Schaalvergroting leidt tot stroomversnelling De opgave

Landbouwers zijn altijd op zoek naar een extra gewas om risico’s te spreiden en het verdienmodel van de boerderij te versterken. Veel landbouwers hebben net als veel zzp-ers (te) weinig pensioen opgebouwd om te kunnen stoppen. Daarnaast wil de nieuwe generatie het bedrijf niet altijd overnemen. Door een deel of alle gronden in te zetten voor zonne-energie worden extra inkomsten gegenereerd. Deze worden op verschillende manieren aangewend. De één voert de nodige innovatie door om het bedrijf klaar te maken voor een duurzame toekomst. Een ander kiest er voor om met pensioen te gaan en de grond in eigendom te behouden voor de volgende generatie. Het voordeel van het op grote schaal inzetten van landbouwgrond voor zonnevelden is dat het efficiënt is waardoor doelstellingen snel gehaald worden en er voldoende gelden worden opgebracht voor maatschappelijke participatie. Om te voorkomen dat de ligging van dergelijke zonnevelden wordt bepaald door het aanbod van een stoppende landbouwer en de ligging ten opzichte van de aansluiting op het net is coordinatie nodig vanuit bijvoorbeeld de gemeente.

Datum: November 2020

Behoud kwaliteit van de bodem

Veel ruimte voor inpassing

Uitgangspunten en meekoppelkansen • Vanuit de zonneladder is men verplicht te werken aan mogelijkheden tot participatie en andere manieren om bij te dragen aan de samenleving maar ook daarbuiten dient veel aandacht te worden besteend aan het creëren van draagvlak. • Vanwege de grotere maat en schaal van de ontwikkeling is er in verhouding meer ruimte voor inpassing van de randen. • Het type opstelling is sterk van invloed op de ondergrond. Bij een tweezijdige opstelling kan het organisch stofgehalte gedurende 30 jaar met 35% afnemen. Bij een éénzijdige opstelling blijft het organisch stofgehalte naar verwachting gelijk. • Afname van organisch stof in de bodem is niet alleen slecht voor de vitaliteit en biodiversiteit boven en onder het maaiveld, maar ook voor de sponswerking van de bodem. (Per 1% organisch stof in de bodem kan 170.000 liter water worden vastgehouden.) • Hoeveel ruimte tussen de panelen voldoende is om de negatieve effecten te mitigeren is onderwerp van nader onderzoek.

Potentie van dit scenario in Ommen

Er spelen allerlei zaken rondom klimaat in relatie tot de landbouw. Van kringlooplandbouw en wetgeving omtrent stikstofuitstoot tot bodemdaling door veenoxidatie en het beperken van de CO2 uitstoot. Gemeente Ommen kent circa 350 ha landbouwgrond met een venige bodem waarbij het gemiddeld hoogste grondwater ondieper zit dan 40 centimeter onder maaiveld. Stel: in deze gebieden stoppen evenveel boeren als het landelijke gemiddelde van 30%, dan is er in Ommen circa 100 hectare grond die ‘vrij’komt. Door via vrijwillige kavelruil in deze gebieden de laagste en slechtste gronden vrij te spelen en deze in te zetten voor zonnevelden ontstaat een win-win situatie. De betere landbouwgrond blijft behouden voor de landbouw en de slechtste kan worden ingezet om veenoxidatie tegen te gaan en voor alle betrokkenen een extra inkomstenbron te genereren.

Gepaste afstand tot woningen

Invulling tussenzone in afstemming met de omgeving

Goede inpassing van de rand voorkomt zicht op de panelen

Voldoende ruimte voor goede toetreding water en licht tot de bodem