Document · PDF

Bijlage 2c. 210520 Bouwsteen Ruimte RES 1.0 West-Overijssel

Gemeenteraad 1 juli 2021, gemeente OmmenBij agendapunt: RES 1.0 West-Overijssel Samen naar een Opgewekt Overijssel (203645)6.433 woorden

Open het PDF bij iBabs ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen

R E S W E S T- O V E R I J S S E L INSPIRATIEDOCUMENT 15 APRIL 2021

H+N+S Landschapsarchitecten

INHOUD 1

INLEIDING 5 1.1

OPGAVE 7

1.2

HOE DIT INSPIRATIEDOCUMENT TE GEBRUIKEN 11

AANSLUITEN BIJ GEBIEDSSPECIFIEKE KENMERKEN 13 2.1

LANDSCHAPSTYPEN EN LANDSCHAPPELIJK SAMENHANGENDE DEELGEBIEDEN 15

2.2

BIJZONDERE EN WAARDEVOLLE GEBIEDEN 27

2.3

GRENSOVERSCHRIJDENDE ROUTES 33

R E S W E S T- O V E R I J S S E L INSPIRATIEDOCUMENT Versie: d.d. 15 april 2021 3

Dit rapport is opgesteld door H+N+S landschapsarchitecten en ROM3D in opdracht van RES West-Overijssel

3.1

COMBINEREN VAN OPGAVEN 41

3.2

MEERVOUDIG RUIMTEGEBRUIK 49

H+N+S Landschapsarchitecten

COMBINEREN VAN OPGAVEN EN MEERVOUDIG RUIMTEGEBRUIK 39

EFFICIËNT KOPPELEN VAN VRAAG EN AANBOD 51

INSPIRATIEDOCUMENT - RES WEST OVERIJSSEL

1. INLEIDING

INSPIRATIEDOCUMENT - RES WEST OVERIJSSEL

1.1.

O P G AV E

Opgave / vraag In RES 1.0 is voor West-Overijssel opgenomen dat

Dit inspiratiedocument vormt een bijlage bij de

Verder biedt dit document de inspiratie om tot

1,8 tWh aan elektriciteit middels hernieuwbare

RES 1.0, maar maakt geen onderdeel uit van de

een goede invulling van de zoekgebieden te ko-

bronnen wordt opgewekt. De RES 1.0 is zo opge-

vast te stellen documenten.

men. Ook dit doen we via de ontwerpprincipes.

bouwd dat via vier hoekpunten (bijdrage aan de

Daarbij hebben we voorbeelden opgenomen om

energietransitie, maatschappelijke acceptatie,

Doel: Inspiratie ruimtelijke kwaliteit

ook naar de invulling van de energieopgaven

maatschappelijke kostenefficiency en ruimtelijke

Dit inspiratiedocument is bedoeld om u te

in verschillende landschappen te kijken, met

kwaliteit) de opgave is uitgewerkt voor en door de

inspireren bij de verdere totstandkoming

meervoudig ruimtegebruik en aanhakend op

regio.

van de energieopgave zoals verwoord in RES

meekoppelkansen.

West-Overijssel. Het dient als hulpbron om

Het gaat bij dit inspiratiedocument om het

In de concept RES zijn voor het hoekpunt ruim-

zoekgebieden vanuit het hoekpunt ruimte goed

geven van goede voorbeelden van ruimtelijke

telijke kwaliteit drie ontwerpprincipes gedefini-

te kunnen motiveren. Hiervoor is een analyse

kwaliteit. Dat betekent in sommige situaties dat

eerd (aansluiten bij gebiedsspecifieke kenmerken,

uitgevoerd naar de landschappelijke eenheden

deze kwaliteit geld kost. Ruimtelijke kwaliteit

combineren van opgaven en meervoudig ruimte-

en de regionale ruimtelijke structuur en samen-

kan betekenen dat de optimale businesscase

gebruik, efficiënt koppelen van vraag en aanbod),

hang. De ontwerpprincipes vormen daarbij de

niet behaald kan worden of dat de bijdrage aan

die centraal staan in het hoekpunt ruimte in de

leidraad en zijn in dit inspiratiedocument ver-

de energietransitie niet is geoptimaliseerd.

RES 1.0. Het lokale proces van het tot stand komen

der uitgewerkt.

van zoekgebieden en de regionale potentie op het ruimtelijke vlak vormen de basis voor de uitwerking van dit hoekpunt. In de RES 1.0 vormen de volgende onderwerpen de ruimtelijke potentie op schaal van de regio: •

Benutten van kansen binnen de bebouwde omgeving

•

Koppeling van energievraag en aanbod

•

De ruimtelijke meekoppelkansen

•

Energieopwekking langs hoofdinfrastructuur

•

Het ontzien van waardevolle gebieden

•

Clustering in de daarvoor geschikte landschappen

INSPIRATIEDOCUMENT - RES WEST OVERIJSSEL

Wat: Handreiking ontwerpprincipes

•

We onderzoeken in welke gebieden dat kansrijk

We hanteren bij de RES West-Overijssel voor het

is. Daarbij houden we rekening met de verste-

hoekpunt ruimte drie ontwerpprincipes die we hier

delijkingsopgave van wonen en bedrijvigheid.

kort toelichten:

INSPIRATIEDOCUMENT - RES WEST OVERIJSSEL

1 . 2 . HO E K A N DIT I N SPI RATI ED OCU ME NT G E B R U I K T W ORD EN? Het doel van dit inspiratiedocument is meerledig.

Het document is opgebouwd aan de hand van de

Deze ontwerpprincipes zijn verder uitgewerkt in

Gemeenten die nog geen zoekgebieden hebben

bovengenoemde drie ruimtelijke ontwerpprinci-

Aansluiten bij gebiedsspecifieke kenmerken

dit inspiratiedocument. Daarbij kunnen deze ge-

vastgesteld kunnen dit document en de hierin uit-

pes. Tezamen borgen deze ontwerpprincipes de

•

Kenmerken en identiteit van het gebied zijn

bruikt worden voor provinciale en lokale omge-

gewerkte ontwerpprincipes gebruiken bij de tot-

ruimtelijke kwaliteit en samenhang van het West

het uitgangspunt.

vingsvisies.

standkoming van geschikte zoekgebieden vanuit

Overijsselse landschap, benadrukken ze het belang

het ruimtelijk perspectief. Wat kunnen ruimtelijke

van onderlinge afstemming en zetten ze in op toe-

•

De optimale balans tussen ontwikkeling en bescherming verschilt van gebied tot gebied.

Doorkijk naar RES 2.0 en verder

aanleidingen zijn voor het situeren van energie-

komstbestendig en efficiënt ruimtegebruik.

Aan de orde komen daarbij onder andere land-

De RES 1.0 is voor een aantal gemeenten te vroeg

opwek, hoe verhouden verschillende zoeklocaties

Ieder hoofdstuk behandelt één ontwerprincipe, dat

schapstypologie, leefbaarheid, belevingswaar-

om vastgestelde zoekgebieden te kunnen pre-

zich tot elkaar, welke schaal zoekgebied en type

wordt uitgewerkt en geillustreerd met kaartmate-

de, natuurontwikkeling, erfgoed en milieu.

senteren. Er ligt dus een opgave om naar RES 2.0

energieopwek past bij welk type landschap of welke

riaal en voorbeelden. De verschillende voorbeelden

tot een nadere uitwerking te komen. Daarbij kan

gebruiksvorm etc.

tonen een aantal mogelijkheden hoe de energie-

Het combineren van opgaven en meervoudig ruim-

dit inspiratiedocument voor het hoekpunt ruimte

Voor gemeenten die al zoekgebieden hebben vast-

opgave uitgewerkt kan worden. Soms zijn deze

tegebruik

worden ingezet in die verdere uitwerking. Daar-

gesteld, kan dit inspiratiedocument helpen bij het

voorbeelden gerealiseerd, soms zijn ze als schets of

•

Zuinig en zorgvuldig ruimtegebruik is het

naast ontstaan er tussen verschillende gemeenten

nadenken over de verdere invulling en uitwerking

plan opgenomen, maar samen kunnen ze als inspi-

uitgangspunt. Daaronder verstaan we bijvoor-

subregionale samenwerkingen. Bij de uitwerking

van de deze zoekgebieden. Een scala aan voorbeel-

ratie dienen voor de verdere uitwerking van de RES.

beeld, zonnepanelen op daken, parkeerplaat-

van subregionale kansen en opgaven kan dit docu-

den laat zien hoe tot een zorgvuldige landschappe-

sen of op waterberging en windmolens langs

ment gebruikt worden.

lijke inpassing kan worden gekomen, welke com-

• •

infrastructuur.

binaties van functies er mogelijk zijn (meervoudig

Meervoudig ruimtegebruik gaat voor enkel-

ruimtegebruik), welke schaal en type wind- en/of

voudig gebruik.

zonopstelling passend is in welk type gebied, welke

We gebruiken de energieopwekking als hef-

mogelijkheden er zijn voor de koppeling met ande-

boom voor andere opgaven zoals extensivering

re transitieopgaven etc.

van de landbouw, klimaatadaptatie en natuur-

Het inspiratiedocument is niet bedoeld als extra

ontwikkeling.

beleid. Het geldt nadrukkelijk ter inspiratie op het snijvlak van energieopwekking en ruimtelijke

Efficiënt koppelen van vraag en aanbod

kwaliteit. De adviesgroep en de groene organisaties

•

Het ruimtelijk combineren van opwek, opslag

bevelen aan om het inspiratiedocument te benut-

en afzet maakt een efficiënt en compact distri-

ten bij de verdere uitwerking van de plannen.

butie- en infrastructuurnetwerk van energie mogelijk.

INSPIRATIEDOCUMENT - RES WEST OVERIJSSEL

2. AANSLUITEN BIJ GEBIEDSSPECIFIEKE KENMERKEN Het goed ruimtelijk inpassen van energieopwekking kan ondersteund worden door aan te sluiten bij de gebiedsspecifieke kenmerken. De karakteristieken en kwaliteiten van het landschap zijn daarbij het uitgangspunt. Deze willen we behouden en waar mogelijk met de energieopwekking versterken. We maken hierbij onderscheid in 3 leidende thema’s, die achtereenvolgens toegelicht worden: • Landschapstypen en landschappelijk samenhangende deelgebieden • Waardevolle gebieden • Grensoverschrijdende routes

INSPIRATIEDOCUMENT - RES WEST OVERIJSSEL

2 . 1 . L A NDS C H A P S T YPEN EN L AND S C H A P P E L I J K S A MENH ANGEND E DE E LG E B I E DE N Landschapstypen

Hierin wordt een indeling gemaakt in drie hoofdlandschappen: zandlandschap, veenlandschap

De landschappen van West-Overijssel

Sinds 2009 wordt in Overijssel de Catalogus Ge-

en kleilandschap, met ieder hun onderverdeling

biedskenmerken gebruikt om te bekijken welke

in specifieke landschapstypen en bijbehoren-

ontwikkelingen, op welke schaal, in welk land-

de ruimtelijke kenmerken. De landschapstypen

schapstype passen. De landschapsanalayse uit de

zijn middels kaartstudies en in werkateliers met

Catalogus blijkt nog steeds een goede basis te zijn

gemeenten in verband gebracht met generieke

en in beginsel ook geschikt om toe passen voor de

energieconcepten, wat heeft geleid tot passende

ruimtelijke opgave van energieopwekking. In 2019

energieconcepten per landschapstype. Eén van de

is daarom een uitbreiding van de catalogus op-

conclusies hierbij was dat de schaal van het ener-

gesteld, specifiek vanuit het perspectief van deze

gieconcept moet passen bij de schaal van het land-

opgave (Energie-opwekking in de landschappen

schap, zowel voor energieopwekking uit zon als uit

van Overijssel).

wind.

De landschapstypen zijn middels kaartstudies en werkateliers in verband gebracht met generieke energieconcepten wat heeft geleid tot passende energieconcepten per landschapstype

INSPIRATIEDOCUMENT - RES WEST OVERIJSSEL

Energieconcepten voor het zandlandschap: jonge broek- en heideontginningen

Jonge heide- en broekontginningen vormen grootschalige landschappen met open ruimtes, relatief rechte blokverkavelingen, (productie)boscomplexen en laanbeplantingen. Wegen kennen lange rechtstanden (lange rechte lijnen) en vormen sterke geometrische vormen. Erven liggen als blokken aan deze wegen. Door de relatief jonge ontginningen, efficiënte verkavelingen en beperkte aanwezigheid van natuurlijke biotopen en landschapselementen lenen deze landschappen zich goed voor grotere opstellingen van wind- en zonne-energie. Bijvoorbeeld: •

1. zonne-kavel / -cluster met windlijn

2. zonne-kavel / -cluster met windcluster

evt. in combinatie met recreatieve opwaarde-

3. grootschalig energielandschap

4. grootschalig energielandschap

Voorbeeld van grootschalig energielandschap met structuurontwikkeling (concept 4): Een lijnopstelling van windturbines in combinatie met zonnevelden langs een

ring en duurzame landbouw.

gebiedsontwikkeling

structuurontwikkeling

waterloop in het grootschalige en relatief open jonge heide en broekontginningslandschap. Er wordt een grootschalige nieuwe beplantings(bos)structuur geïntrodu-

(Aaneengeschakelde) zonnevelden binnen de blokverkaveling, eventueel in combinatie met een windlijn (concept 1) of windcluster (concept 2). Voor een goede inpassing worden landschapsstructuren versterkt of aangebracht.

•

Ontwikkeling van een grootschalig energielandschap in de vorm van gebiedsontwikkeling (concept 3) of structuurontwikkeling (concept 4) met een concentratie van zonnevelden en een windcluster of -lijn. Inpassing door middel van robuuste nieuwe landschapsstructuren, verbetering van de waterstructuur,

ceerd en een combinatie met duurzame landbouw, waterberging en/of recreatie is mogelijk. Er ontstaat een nieuw robuust landschap met eigen kwaliteiten.

INSPIRATIEDOCUMENT - RES WEST OVERIJSSEL

Energieconcepten voor het zandlandschap: essen- en oude hoevenlandschap, esdorpen Het essen- en oude hoevenlandschap kent histori-

•

Voor de (kleine) esdorpen ligt er de kans om

sche escomplexen, kampen, erven en boerderijen,

zelfvoorzienend te worden, bijvoorbeeld door

onregelmatige verkavelingen met bochtige wegen

het plaatsen van een dorpsmolen, eventueel

en wegbeplantingen, bossen op hogere zandgron-

in combinatie met een zonneveld aan de rand

den, heiderestanten, houtwallen en eikenhakhout-

van het dorp. Zonneveld en windmolen passen

bosjes. De oude ontginningen grenzen vaak aan de

bij de schaal van het dorp en kunnen gecombi-

beekdalen.

neerd worden met andere voorzieningen, zoals sportvelden, een park en/of waterberging

Dit landschap is kleinschalig en afwisselend met

(concept 3).

een grote rijkdom aan historische elementen en landschappelijke beplantingen. Juist door de vele landschapselementen is inpassing van zonne-energie (en soms windenergie) mogelijk, mits de schaal van het energieconcept past bij de schaal

1. zonne-kavel / -cluster met zonne-erf en erf-molens

van het landschap. Bijvoorbeeld: •

Een zonneveld dat het kavelpatroon volgt en is ingepast binnen een ‘landschapskamer’. Houtwallen en boscomplexen worden aangevuld ter versterking van de inpassing. De escomplexen zelf zijn uitgesloten. Afhankelijk van de (historische) waarde kan op erven kleinschalig zon en een kleine molen toegepast worden (con-

3. zonne-kavel met dorp-molens

cept 1). •

Extensief multifunctioneel zonneveld, bijv. in combinatie met natuur, waterberging of extensieve teelten. Het zonneveld volgt het kavelpatroon en is ingepast binnen een ‘landschapskamer’. Zie verder hierboven (concept 2).

2. extensieve zonnevelden met zonne-erf en erf-molens

Voorbeeld van dorpsmolen en zonnekavel (concept 3): Gesitueerd bij esdorp in het kleinschalige essen- en oude hoevenlandschap. Deze manier van energieopwekking kan bij relatief kleine dorpen een rol spelen in het voorzien in eigen energiebehoefte. De dorpsmolen moet qua afmeting passen bij de schaal van het dorp en in silhouet bij het dorp horen (dus niet op te grote afstand). Combinatie met een zonnekavel, bijv. in de vorm van een park met uitloopgebied voor het dorp of ter vergoting van biodiversiteit.

INSPIRATIEDOCUMENT - RES WEST OVERIJSSEL

Energieconcepten voor de hoogveenontginningen en veenkoloniaal landschap Vanuit linten werd het hoogveengebied via

•

Ontwikkeling van grootschalig energieland-

strokenverkaveling ontgonnen. Wijken wer-

schap in vorm van structuurontwikkeling

den gegraven voor ontwatering. Een deel van de

tussen de linten. Het bestaat uit een lijnopstel-

hoogveengebieden is later afgegraven voor land-

ling van windturbines en lineaire opstelling

bouwdoeleinden. Er is een duidelijk onderscheid

van zonnevelden. De ontwikkeling van het

tussen een fijnmazige ontginningsstructuur en

energielandschap gaat gepaard met ontwikke-

grotere blokverkaveling ontstaan door de ruilver-

ling op vlak van waterberging, recreatie, bio-

kaveling. Bomen en elzensingels op kavelgrenzen

diversiteit en landschap. Grootschalige nieuwe

en langs vaarten en wegen doorbreken de grote

beplantingsstructuren zijn niet wenselijk

openheid.

omdat dit niet past in het hoogveenlandschap (concept 3).

Het grootschalige open ontginningslandschap

2. zonne-erven en windlijnen haaks tussen lint

waar de wind goed vat op heeft is ruimtelijk geschikt voor de opstelling van wind in clusters of lijnopstellingen. Bijvoorbeeld: •

Windenergie in lijnopstelling parallel aan ontginningslijnen. Oude linten worden landschappelijk versterkt door inpassingsmaatregelen rondom erven. Ruime voor zonne-energie rond erven (concept 1)

•

Windenergie in lijnopstelling haaks op ontginningslijn, vooral in hoogveenlandschappen die

1, zonne-erven

sterke schaalvergroting hebben doorgemaakt.

en windlijn parallel achter lint

Oude linten worden landschappelijk versterkt door inpassingsmaatregelen rondom erven. Ruime voor zonne-energie rond erven (concept 2) 3. energielandschap van zon

Voorbeeld van lijnopstelling wind parallel aan lint (concept 1): Grootschalige windpstelling in het grootschalige landschap van veenkoloniën en hoogveenontgin-

en wind als structuurverbetering achter

ning. Een combinatie met landbouw is zeer goed mogelijk, met toevoeging van een recreatief pad over de onderhoudsweg en verbetering van de oevers ter verhoging

of tussen de linten

van de biodiversiteit.

INSPIRATIEDOCUMENT - RES WEST OVERIJSSEL

Energieconcepten voor de laagveenontginningen

Energieconcepten voor het zeekleilandschap

Open, nat en laag landschap ontgonnen van-

Open landschap langs de voormalige Zuiderzee-

uit ontginningsassen. In dit gebied kunnen twee

kust. Het zeekleigebied bestaat uit een terpenland-

vormen onderscheiden worden. Kleinschalig sla-

schap met oude boerderijen. Langs de voormalige

genlandschap met elzen- en wilgensingels op de

Zuiderzeedijk liggen dijkboerderijen en dijkdorpen.

kavelgrenzen en zeer open veenlandschap zonder

Beplanting is gekoppeld aan de dijken, erven en

opgaande beplanting. Boerderijen liggen langs

dorpen.

vaarten en wegen. Om het waardevolle open landschap te behouden Dit laagveenontginningslandschap is vooral ge-

worden de energieconcepten gekoppeld aan de

schikt voor opwek van zonne-energie. In het klein-

bebouwing. Bijvoorbeeld:

schalige slagenlandschap zullen grootschalige windturbines de bestaande kwaliteiten verstoren

1. zonne-kavels

•

Langs de dijk en de dijkdorpen kunnen zon-

en het weidse open landschap is van bijzonder be-

nekavels ontwikkeld worden. De vorm van

lang voor weidevogels. Mogelijkheden voor zonne-

de kavel bepaald de vorm en omvang van het

velden zijn bijvoorbeeld:

zonneveld. Windbakens kunnen bij dorpen

1. zonne-kavel en windbaken bij dijkdorpen

ontwikkeld worden, waardoor ieder zeeklei•

Zonnevelden in het kleinschalige slagen-

dorp een extra oriëntatie aan de dijk krijgt

landschap volgen de verkaveling in vorm en

(concept 1).

omvang. Aaneenschakeling van velden is niet wenselijk in verband met de doorzichten tus-

•

Boerderijen op terpen kunnen worden voorzien

sen de kavels. Zonnevelden kunnen gecombi-

van een windbaken: een kleine windmolen,

neerd worden met versterking van de groen-

passend bij de schaal van het erf. De erfturbine

structuur (concept 1)

draagt bij aan de zelfredzaamheid van oude erven ten tijde van hoogwater. Er is geen ruimte

•

Ontwikkeling van zonne-erven binnen de

voor de ontwikkeling van een zonne-erf (wel

erfstructuur, zowel in het kleinschalige sla-

zonnedaken) omdat dit niet past bij de kleine

genlandschap als in het open veenlandschap.

schaal van de terp (concept 2)

Dit gaat gepaard met de versterking van de erfbeplanting en het meekoppelen van weidevogeldoelstellingen.

2. zonne-erven

2. erf-molens bij terpen

INSPIRATIEDOCUMENT - RES WEST OVERIJSSEL

Energieconcepten voor de rivierkleilandschappen

Rivierenlandschap met uiterwaarden, zomer- en

•

Wat betreft zonne-energie is dit concept

winterdijk. Oeverwallen met wegdorpen en han-

vergelijkbaar met concept 1. In de kom-

delssteden, grillige verkaveling, gevarieerde be-

gronden kunnen -in plaats van windba-

planting en enkele kwekers. Kleiige komgronden

kens op deoeverwallen- lijnopstellingen

met rechte wegen, enkele verspreide boerderijen,

toegepast worden, waarbij de hoofdwe-

enkele productiebossen en grote leegtes.

tering de aanleiding kan vormen (concept 2).

In het rivierenlandschap met de opeenvolging van verschillende landschapstypen kan energieopwekking op verschillende manieren een plek krijgen. Uitgangspunt daarbij is dat het onderscheid tussen uiterwaarden, oeverwallen en komgronden her-

1. zonne-kavels en -cluster met

kenbaar blijft of versterkt wordt.

bakens bij dorpen en steden aan de rivier

•

Ruimte voor zonnekavels, zonne-erven en multifunctionele zonnevelden. De velden volgen de vorm van de kavels. In de komgronden is het wenselijk de velden onder ooghoogte en vrij van hoge beplanting te houden vanwege behoud van openheid. Op de oeverwallen kan met de ontwikkeling van zonnevelden de landschapsstructuur worden versterkt. Uiterwaarden blijven vrij van zonnevelden. Windturbines kunnen als bakens toegepast worden langs de rivier, bijvoorbeeld bij steden, dorpen of bruggen (concept 1).

2. zonne-kavels en -cluster met windlijnen in de komgronden

INSPIRATIEDOCUMENT - RES WEST OVERIJSSEL

Landschappelijk samenhangende deelgebieden

pen zijn. Deze landschappen, die relatief jong zijn

Aanbeveling

en waar menselijk ingrijpen het meest zichtbaar is, De energieconcepten per landschapstype bieden

zijn grootschalig en efficiënt verkaveld en ontwa-

•

inpassings- en vormconcepten, die goed aanslui-

terd, waardoor natuurlijke biotopen en landschap-

bij schaal van het landschap. Grootschali-

ten bij de specifieke kenmerken. Tegelijkertijd is

selementen verloren zijn gegaan.

ge clustering van zon en/of wind is meest

het van belang om op een hoger schaalniveau de

Schaal van het energieconcept moet passen

passend in relatief jonge grootschalige open

mogelijke energieconcepten met elkaar in verband

Ruimtelijk samenhangende deelgebieden kunnen

landschappen, zoals hoogveenontginnin-

te brengen en te bekijken hoe deze zich tot elkaar

(lokale, regionale en provinciale) grenzen overstij-

gen en jonge heide en broekontginningen.

verhouden. Voorkomen moet worden dat teveel

gen. Daarom is het van belang om voorstellen voor

verschillende energieconcepten op korte afstand

vooral grootschalige energieopstellingen op ver-

van elkaar worden gesitueerd. Door interferentie

schillende schaalniveaus te bekijken en te zorgen

nale schaal ten goede als per gebied / land-

van de verschillende energieconcepten en -opstel-

voor onderlinge afstemming.

schappelijke eenheid gekozen wordt voor

•

lingen zouden kwaliteit en leesbaarheid van het

Het komt ruimtelijke samenhang op regio-

één of beperkt aantal energieconcepten.

landschap verloren kunnen gaan. • Grootschalige jonge ontginningen

Deze energieconcepten moeten onderling

Daarom is een voorstel gedaan voor een meer

voldoende afstand hebben om te voorko-

robuuste onderverdeling in grotere karakteristieke

men dat ruimtelijke interferentie plaats-

landschappelijke eenheden die een samenhan-

vindt met mogelijk landschappelijke ver-

gend geheel vormen en die beter passen bij deze

rommeling tot gevolg.

grootschalige opgave. Bijvoorbeeld de IJsselvallei die bestaat uit rivier, uiterwaarden, oeverwallen IJsselvallei

verschillende schaalniveaus en zorg voor

eenheid vormt. Of het grootschalige ontginnings-

afstemming met de buren.

veenkoloniaal landschap, jonge heide en broekontginningen en laagveenontginningen elkaar af,maar vanuit het perspectief van de energieopgave kan het gezien worden als samenhangend geheel, omdat het allemaal jonge ontginningslandschap-

deelgebieden ten behoeve van de energieopgave

Bekijk voorstellen voor energieopwek op

en komgronden, maar die één landschappelijke landschap tussen Vecht en De Reest. Hier wisselen

Voorstel voor indeling in ruimtelijk samenhangende

•

INSPIRATIEDOCUMENT - RES WEST OVERIJSSEL

2 . 2 WA A R DE VO L L E GEBI ED EN Een groot aantal waardevolle gebieden in

voor de leefgebieden van plant- en diersoorten in

West-Overijssel overstijgt de gemeentegrenzen

de bijzondere gebieden zelf. Ook de waarde van het

en het is daarom van belang ze, in het kader van

landschap als toeristisch-recreatief product en het

de energieopgave, op regionaal schaalniveau te

type energieopwek (zon of wind) zijn van belang.

Aanbeveling •

Bijzondere en waardevolle gebieden zoveel mogelijk ontzien van energieprojecten.

beschouwen. Delen van deze gebieden vallen onder een beperkend regime, zoals Natuur Netwerk

Voorgesteld wordt om op subregionale schaal te

Nederland (NNN), Natura 2000 en Nationale

onderzoeken wat de invloedssfeer van de specifieke

en eventuele mogelijkheden voor energie-

landschappen. Voorbeelden van grote waardevolle

gebieden precies is en wat eventuele mogelijkhe-

opwek dienen verder onderzocht te worden,

gebieden, die een regionale betekenis hebben, en

den zijn voor energieopwek in deze gebieden.

waarbij factoren als landschappelijke en

•

in een aantal gevallen van waarde zijn op nationaal

De invloedssfeer van de specifieke gebieden

ecologische waarden een rol spelen.

niveau, zijn Wieden-Weerribben, IJsselvallei, Sallandse heuvelrug en Polder Mastenbroek.

•

Hier liggen kansen om niet alleen te koppelen aan energieopwek, maar als integrale

Vanwege hun bijzondere karakter en waarde voor

opgave te benaderen waarbij bijv. het ver-

natuur en recreatie staan deze gebieden op de kaart

groten van biodiversiteit, verrijken met

als uitsluitingsgebieden en is opstelling van wind-

landschapselementen en aanleggen van

turbines niet mogelijk. Deze uitsluitingsgebieden

toeristische routes het gebied verder kun-

beperken zich echter tot de grens van de gebieden

nen versterken.

zelf, terwijl de impact van energieopwek (en vooral windturbines) op natuur, recreatie en beleving groter is. Het zou daarom goed zijn de gebieden in breder perspectief te beschouwen en de invloedssfeer rondom de bijzondere gebieden te definiëren. Ieder natuurgebied kent zijn eigen invloedssfeer, die afhangt van verschillende factoren en waarvan de afmetingen per situatie zullen verschillen. Factoren die hierbij een rol spelen zijn onder andere de schaal van de omgeving (kleinschalig of grootschaBijzondere en waardevolle gebieden

lig), de verhouding tussen open en meer besloten gebieden en de betekenis van omringende gebieden

INSPIRATIEDOCUMENT - RES WEST OVERIJSSEL

Een helder energieconcept in de invloedssfeer van een waardevol gebied kan de leesbaarheid van het landschap versterken. Bijvoorbeeld bakens van enkele windturbines, gesitueerd bij de steden langs de IJssel, kunnen de herkenbaarheid van de IJsselvallei versterken, mits dit concept consequent in de hele IJsselvallei toegepast wordt.

INSPIRATIEDOCUMENT - RES WEST OVERIJSSEL

Voorbeeld van enkele windturbines bij Zutphen als baken langs de IJssel

INSPIRATIEDOCUMENT - RES WEST OVERIJSSEL

Voorbeeld: Energielandgoed Wells Meer H+N+S Landschapsarchitecten Dit voorbeeld in Limburg, gelegen tussen de grens met Duitsland en het nationaal park de Maasduinen, laat zien dat een energieopstelling binnen de invloedssfeer Naast energieopwekking is er ruimte voor natuurontwikkeling langs de Molenbeek,

van een bijzonder en waardevol gebied een bijdrage kan leveren aan het gebied zelf. Op de plek waar ooit een landgoed lag, is in de loop van de tijd een monotoon

een recreatief padennetwerk, bezoekerscentrum en energieboulevard en experi-

agrarische landschap ontstaan. Nu deze agrarische gronden vrijkomen wordt een 400ha groot nieuw energielandgoed ontwikkeld, dat kan voorzien in 50% van het

menteerruimte voor meervoudig ruimtegebruik.

energieverbruik van de gemeente Bergen en dat daarnaast betekenis krijgt voor educatie, recreatie en natuur. Er wordt ook ruimte geboden voor experimenten op het gebied van meervoudig ruimtegebruik. Door de grootschalige opwekking van duurzame energie op één plek te concentreren, blijven aangrenzende waardevolle en kwetsbare gebieden zoals Nationaal Park de Maasduinen en het Maasdal gespaard en wordt een kwaliteitsimpuls gegeven aan het gebied Wells Meer.

INSPIRATIEDOCUMENT - RES WEST OVERIJSSEL

2 . 3 G R E N S OV E R S C HRI JD END E ROUTES Daarnaast spelen een aantal aandachtspunten

Aanbeveling

Infrastructurele netwerken zoals wegen, spoorlij-

en factoren een rol bij de plaatsing van energie,

nen en kanalen liggen meestal als autonome lijnen

gekoppeld aan infrastrucuurlijnen. Belangrijk

in het landschap. Het zijn verbindende structuren,

is om de opgave niet alleen te bezien vanuit

energieopstellingen aan hoofdinfrastruc-

die meestal het lokale, en soms ook het provinciale

het perspectief van de weggebruiker, maar ook

tuur (weg, water en spoor).

en zelfs nationale schaalniveau overstijgen. Deze

vanuit de omgeving. Sommige routes zijn bij-

routes kunnen aanleiding zijn voor de plaatsing

voorbeeld zo vanzelfsprekend opgenomen zijn

van windturbines en/of zonnevelden. Niet alleen

in het landschap, dat ze nu niet opvallen, maar

schaal van de route, bijvoorbeeld wind-

vanwege hun ruimtelijke impact, maar ook omdat

door een lijnopstelling van turbines juist in

turbines als bakens als principe voor alle

op deze manier de dynamiek van infrastructuur

beeld komen.

op- en afritten of een opstelling van lijnen

•

Er liggen kansen voor het koppelen van

Maak de keuze voor een energieconcept op

en energie gebundeld wordt. In West-Overijssel

(of lijnstukken) als principe voor de gehele

gaat het om de A1, A28, N50, N35, N36, N340 en

route.

een aantal spoorlijnen. Energieconcepten, die zich goed lenen voor de koppeling aan infrastructuur,

•

Bepaal de keuze voor een energieconcept

kunnen bijvoorbeeld zijn: lijnopstellingen van

zowel vanaf de weg als vanuit de omgeving

windturbines, evt. in combinatie met zon, langs

en kies voor een bijpassende opstellings-

weg of spoor, windopstelling in clusters of als

vorm. Als weg/spoor vanuit de omgeving

bakens gekoppeld aan bedrijventerreinen langs de

vrijwel onzichtbaar is (door bossen, be-

snelweg of bij op- en afritcomplexen, zonnepane-

planting of reliëf), dan kan een opstelling

len geintegreerd in geluidsschermen of -bermen

van windclusters gekoppeld aan de stad

en zonnedaken op verzorgingsplaatsen.

wellicht beter zijn dan een lijnopstelling langs de weg, waardoor die vanuit de om-

Omdat het gaat over grensoverschrijdende struc-

geving opeens zichtbaar wordt. Of is een

turen moet op het niveau van de hele route naar

keuze voor zon in plaats van wind logi-

de opgave gekeken worden en onderzoek gedaan

scher.

worden. Dat betekent dat er afstemming nodig is tussen verschillende gemeenten en, in een aantal gevallen, tussen provincies. Grensoverschrijdende routes

INSPIRATIEDOCUMENT - RES WEST OVERIJSSEL

Eenduidige windturbine-opstelling langs de gehele route

INSPIRATIEDOCUMENT - RES WEST OVERIJSSEL

Verschillende opstellingsvormen leveren een onrustig beeld op en vormen geen samenhang met de route. Kies in onderlinge afstemming voor een eenduidig energieconcept op schaal van de route

INSPIRATIEDOCUMENT - RES WEST OVERIJSSEL

Voorbeeld Windenergie E40, België H+N+S Landschapsarchitecten Windclusters gekoppeld aan infrabundel en stedelijke dynamiek

Op het tracé langs de E40 tussen Gent en Aalst (België) is gekozen voor een ritme van clusters langs de infrabundel met snelweg, spoor en kanaal. De infrabundel ligt onnadrukkelijk in het landschap en zou juist zichtbaar worden door de lange lijnopstelling, die daar aanvankelijk gedacht was. Er zijn twee modellen ontwikkeld. In het eerste model worden de clusters gekoppeld aan bedrijventerreinen langs de snelweg. In het tweede model worden de clusters in het landschap geplaatst en voegt de inpassing zich naar de specifieke landschappelijke kwaliteit. Eén cluster op de kouter (heuvel) in combinatie met landschappelijke verbetering van de lagergelegen beekdalen, één cluster in de open akkers en één cluster in nieuwe boscomplexen, die aansluiten bij het bestaande bos. De windclusters horen op regionale schaal nog steeds bij de infrabundel, maar krijgen een landWindclusters gekoppeld aan infrabundel en landschappelijke deelgebieden

schappelijke inpassing en meerwaarde op lokaal niveau.

INSPIRATIEDOCUMENT - RES WEST OVERIJSSEL

3. COMBINEREN VAN OPGAVEN EN MEERVOUDIG RUIMTEGEBRUIK

INSPIRATIEDOCUMENT - RES WEST OVERIJSSEL

3 . 1 C O MB I NE R E N VAN GROTE R U I MT E L I J K E O P G AVEN

•

Tegengaan van bodemdaling in veenweide-

onderzocht worden of er kansen liggen voor ener-

gebieden.

gieopwek in bestaande bossen, bijvoorbeeld bij

De energietransitie is een enorme opgave met een

Door de inklinking van veenbodems vindt niet

omvorming van naald- naar loofbos.

grote ruimtelijke impact, maar het is niet de enige

alleen bodemdaling plaats, maar gaat dit gepaard

grote opgave die in Nederland moet plaatsvin-

met uitstoot van CO2. Het opzetten van waterpeil

•

den. We hebben tegelijkertijd te maken met o.a. de

kan deze uitstoot tegengaan en het proces vertra-

De landbouwtransitie is een belangrijke ruimte-

klimaatopgave, het vergroten van de biodiversi-

gen of stoppen. Dit vraagt een ander (agrarisch)

lijke opgave, waarbij een nieuw verdienmodel,

teit, de landbouwtransitie, de stikstofcrisis en een

gebruik van de grond, dan in de huidige situatie.

stikstofreductie, verbeterde bodemkwaliteit en

grote woningbouwopgave. Het beslag op de ruimte

Energieopwekking door zon, en evt. wind, kan

biodiversiteit en afnemend gebruik van bestrij-

is groot en de beschikbare ruimte beperkt. Het is

gecombineerd worden met een hogere grondwa-

dingsmiddelen belangrijke ingrediënten zijn. Ener-

daarom noodzakelijk dat deze opgaven in samen-

terstand en kan zo een rol spelen in dit transfor-

gieopwekking zou een plaats kunnen krijgen in en

hang worden bezien en relevant om op zoek te

matieproces.

bijdragen aan dit transitieproces.

lijke opgaven te koppelen, kan de ene transitie een

•

hefboom zijn voor de andere.

Zowel het vasthouden en vertraagd afvoeren van

Landbouwtransitie

gaan naar koppelkansen. Juist door grote ruimteWaterbergings- en verdrogingsopgave

weidevogels

regenwater in tijden van hevige regenval als het

Dit zijn opgaven die zich misschien niet vanzelf-

Vanuit Overijssels perspectief zijn een aantal opga-

tegengaan van verdroging zijn ruimtelijke opga-

sprekend laten combineren met energieopwek-

ven relevant, die in samenhang met de energieop-

ven, waaraan energieopwekking een bijdrage aan

king, maar die toch de moeite van het onderzoeken

gave oplossingsrichtingen kunnen bieden:

kan leveren. Onder anderen veel natuurgebieden

waard zijn. Denkbaar is de combinatie van bodem-

hebben te leiden onder de droogte van de laatste

verbetering op voormalige agrarische gronden,

zomers. Water langer vasthouden rondom natuur-

door kruidenrijke vegetatie in combinatie met

Behalve duurzaam en energieneutraal bouwen

gebieden kan verdroging tegengaan en kan goed

extensieve zonnevelden. Op plekken waar om-

kan gedacht worden aan energieopwekking voor

gecombineerd worden met bijvoorbeeld zonnevel-

vorming van loofbos naar meer gemengd bos of

bepaalde tijd op gronden die bestemd zijn voor

den.

heide aan de orde is, kan onderzocht worden of een

•

Woningbouwopgave.

woningbouw/stedelijke ontwikkeling, maar die nog niet bebouwd gaan worden. De zogeheten ‘pauzelandschappen’. Ook het stimuleren van zon

Gebieden met mogelijkheden voor koppeling van energie aan andere opgaven

Vergroten van biodiversiteit, ruimte voor

combinatie met windturbines mogelijk is. •

Bossenstrategie eventueel in combinatie met ontwikkeling van nieuwe natuur

•

In stand houden landgoederen

op dak van nieuw te bouwen woningen mag hier

Het vastleggen van CO2 in nieuwe bossen, zowel

Overijssel is een provincie met veel landgoederen.

niet ontbreken. Woningbouw zou in de toekomst

ten behoeve van houtproductie als het vergroten

Voor veel landgoederen geldt dat de beheerkosten

ook kunnen gaan dienen als energieleverancier of

van de biodiversiteit, kan gecombineerd worden

groot zijn. Energieopwekking kan hier een bijdra-

energiebuffer.

met energieopwekking, bijvoorbeeld de opstel-

ge aan leveren, mits toegepast op een manier die

ling van windturbines in nieuwe bossen. Ook kan

de ruimtelijke kwaliteit in stand houdt (meestal kleinschalige opwek).

INSPIRATIEDOCUMENT - RES WEST OVERIJSSEL

Impressie van een stadsrandzone of pauzelandschap waarbij zonne-energie wordt gecombineerd met een park- en ontmoetingsplek en ruimte voor stadslandbouw.

INSPIRATIEDOCUMENT - RES WEST OVERIJSSEL

Impressie van een extensief zonneveld in combinatie met het opzetten van grondwaterpeil om bodemdaling tegen te gaan en verdroging natuurgebied te voorkomen en met het vergroten van biodiversiteit

INSPIRATIEDOCUMENT - RES WEST OVERIJSSEL

Bestaande situatie

INSPIRATIEDOCUMENT - RES WEST OVERIJSSEL

In de toekomst aan te leggen houtwallen of andere landschapselementen kunnen gecombineerd worden met (kleinschalige) zonnevelden en evt. windturbines. Door het goed positioneren van de houtwallen ten opzichte van de zonnevelden, wordt schaduwwerking gereduceerd en kunnen zon- en windopstellingen ingepast worden in het landschap

INSPIRATIEDOCUMENT - RES WEST OVERIJSSEL

Bestaande situatie

Extensieve zonnevelden

Nieuwe natuur

Voorbeeld: Zonnepark en nieuwe natuur Noord Brabant H+N+S Landschapsarchitecten In samenwerking met Groen Ontwikkefonds Brabant stelden H+N+S en Over Morgen een strategie op waarbij de ontwikkeling van zonnevelden en nieuwe natuur hand in hand gaan. Het gaat om extensieve zonneparken voor een periode van 15 jaar op gronden die aansluiten bij Natuurnetwerk Brabant. De inzet is verbetering van de bodemkwaliteit, vergroten van de biodiversiteit, versterken van het natuurnetwerk en natuurlijk de opwek van energie. Na 15 jaar worden de zonnevelden verwijderd en kan het achtergelaten gebied zich doorontwikkelen tot natuurnetwerk. Het is een experimenteel project, waarbij verbetering van biodiversiteit en bodemkwaliteit T=0

T=1

T=15

T=30

onderdeel van het onderzoek zijn. Aandachtspunt bij dit con-

Intensief agrarisch gebruik

Extensief zonneveld

Nieuwe natuur

Doorontwikkelde

cept is de toekomstwaarde van de investering in de aanslui-

natuur

ting op het elektriciteitsnet. De toekomstwaarde is hoger in natuurgebieden die grenzen aan stedelijk gebied dan in ruraal

Toevoegen van een of meerdere kleinschalige zonnevelden aan een landgoed. Dit kan een toevoeging vormen aan de al gebruikelijke funcites op landgoederen, zoals natuur, landbouw, wonen en recreatie.

gelegen natuurgebieden. Omdat het in gebieden nabij de stad

Bovendien kan het bijdragen in de onderhouds- en beheerkosten van het landgoed. Belangrijk is dat de energieopwek en inpassing rvan passen bij het karakter en schaal van het landgoed

aannemelijker is dat de netaansluiting na 15 jaar (deels) weer wordt benut.

INSPIRATIEDOCUMENT - RES WEST OVERIJSSEL

Voorbeelden van meervoudig ruimtegebruik

3 . 2 ME E RVO U DI G R UI MTEGEBRUI K

Aanbeveling

Niet alleen door de koppeling met andere grote

•

Benut de koppeling met andere (groot-

opgaven, die lange gebiedsprocessen zullen ver-

schalige) ruimtelijke opgaven en transities

gen, maar ook door meervoudig of dubbel ruimte-

zoveel mogelijk. Energietransitie kan een

gebruik na te streven, kan zuinig en efficënt met de

(financiële) bijdrage leveren aan andere op-

ruimte worden Dit kan op elk schaalniveau en daar

gaven. Deze aanbeveling kan zowel een rol

zijn al vele interessante voorbeelden van, die ook in

spelen bij het bepalen van zoekgebieden als

West-Overijssel toepasbaar zijn. Denk hierbij bij-

bij de verdere uitwerking of afweging van

voorbeeld aan parkeerplaatsen met een zonnedak,

reeds aangewezen zoekgebieden.

zonnepanelen op geluidsschermen en zon op daken in combinatie met groendaken, die een bijdraZon op kantoordak

Zon en wind op vuilstort

Zon op daken nieuwbouw

•

Benut en stimuleer zoveel mogelijk meer-

ge leveren aan reductie van hitte en vergroten van

voudig ruimtegebruik in het kader van effi-

Solarpark De Kwekerij, Hengelo Gelderland: zonnevelden in

biodiversiteit. Hoewel meervoudig ruimtegebruik

ciënt en duurzaam omgaan met de ruimte.

combinatie met uitloopgebied dorp , waterberging en natuur

enerzijds vaak extra inspanning vraagt en soms de

Dit kan de maatschappelijke acceptatie

onderzoeks- of experimentele fase nog niet voorbij

versterken. Deze aanbeveling kan zowel een

is (bijv. combinatie van agrarische teelten en zon-

factor van belang zijn bij het aanwijzen van

nepanelen), biedt het anderzijds kansen en moge-

zoekgebieden als relevant bij de verdere

lijkheden om het ruimtebeslag te beperken en het

uitwerking van reeds aangewezen zoekge-

draagvlak te vergroten.

bieden.

Zon op grote schuurdaken en kleinschalig wind

Agrarische teelten in combinatie met verticale opstelling

op agrarisch erf

zonnepanelen om schaduwwerking te reduceren

INSPIRATIEDOCUMENT - RES WEST OVERIJSSEL

4. EFFICIËNT KOPPELEN VAN VRAAG EN AANBOD

Voorbeeld van meervoudig ruimtegebruik: combineren van parkeerterreinen en zonnedaken, bijvoorbeeld bij grootschalige parkeerterreinen op bedrijventerreinen of woonboulevards

INSPIRATIEDOCUMENT - RES WEST OVERIJSSEL

E F F I C I Ë NT KO P P E LEN VAN VRAAG EN A A NB O D

Aanbeveling •

Het koppelen van vraag en aanbod heeft ruim-

de vraag, dat past bij het dynamische ka-

telijke voordelen. De opweklocaties, vooral als

rakter van de vrager en is gunstig voor het

ze grootschalig zijn, hebben een uitstraling die

netwerk. Deze aanbeveling is van belang

past bij het dynamische karakter van stedelijke

voor gemeenten die nog zoekgebieden

gebieden en stadsrandzones, zoals bijvoorbeeld

moeten aanwijzen en bij de afweging bin-

bedrijventerreinen, havengebieden, vuilstorten of

nen zoekgebieden.

energiecentrales. Maar ook grootschalige agrarische bedrijven en kassengebieden horen in dit rijtje thuis. Door het situeren van energievraag en -opwek bij elkaar, kan bespaard worden op de kosten voor infrastructuur en transport. Ook blijft de ruimtelijke impact van nieuwe hoogspannings-/middenspanningsstations en hoogspanningsleidingen beperkt als energie zoveel mogelijk wordt opgewekt in de nabijheid van het bestaande netwerk. Het gaat bij dit ontwerpprincipe dus vooral om het koppelen van energieopwek aan stedelijke dynamiek, hetzij in bestaande (eventueel te herstructureren) stedelijke gebieden, hetzij in nog te ontwikkelen toekomstige stedelijke zones.

Ligging grote energievragers en elektriciteitsnetwerk

Koppel energieopwek zoveel mogelijk aan

INSPIRATIEDOCUMENT - RES WEST OVERIJSSEL

Voorbeelden van koppeling duurzame energie-opwekking en energie-vragers fotograaf Bram van de Biezen

Een rioolwaterzuivering is als energievrager geschikt als

Energieopwek door wind en zon bij dynamische stadsrand

locatie voor energieopwek

Wind en zon op bedrijventerreinen kunnen passen bij de dynamische en industriële uitstraling en koppelen opwek aan vraag. Dit voorbeeld van Haatland, Kampen laat een combinatie van windturbines en (veel ruimte voor) zon op grootschalige bedrijfsdaken en -hallen zien op een terrein met (deels havengerelateerde) bedrijvigheid, opslag, RWZI etc. Industriële complexen zijn als grote energievrager geschikt als locatie

Koppeling van zonnevelden aan infrastructuur en

Bij nieuwe bedrijventerreinen is dit wellicht gemakkelijker omdat hiermee rekening gehouden kan worden bij de planvorming (beperkingen windturbines, construc-

voor energieopwek

hoogspanningsnetwerk

tie bedrijfsdaken voor zon etc.). Maar ook bij bestaande bedrijventerreinen liggen kansen, zeker als deze geherstructureerd moeten worden.

INSPIRATIEDOCUMENT - RES WEST OVERIJSSEL

COLOFON Intellectuele eigendomsrechten met betrekking tot uitgaven

Het Inspiratiedocument RES West-Overijssel is opgesteld door H+N+S Landschapsarchitecten en ROM3D

Alle intellectuele eigendomsrechten met betrekking tot de inhoud, waaronder tekst, geluid en/of beeld, van deze uitgave berusten bij H+N+S B.V. en/of haar licentiegevers. Zonder voorafgaande

Team H+N+S Landschapsarchitecten

schriftelijke toestemming van H+N+S B.V. en/of haar licentiegevers, is het niet toegestaan om enige

Nikol Dietz (H+N+S)

inhoud openbaar te maken en/of te verveelvoudigen. [Voor zover openbaarmaking en/of verveelvou-

Rik Olde Loohuis (ROM3D)

diging is toegestaan, moet steeds de bron worden vermeld indien dit wettelijk of contractueel verplicht is. Commercieel of onrechtmatig gebruik van enige inhoud van deze uitgave is niet toegestaan.]

Beelden Alle beeldmateriaal is vervaardigd door H+N+S en ROM3D

Inspanningsverplichting achterhalen rechthebbenden

Foto’s zijn van Koen Mol, tenzij anders vermeld

H+N+S B.V. heeft haar uiterste best gedaan om rechthebbenden van de inhoud, waaronder tekst, geluid en/of beeld, van deze uitgave te achterhalen. Indien u (mede)rechthebbende bent op enige

Datum

inhoud en voor het gebruik daarvan niet als (mede)rechthebbende bent genoemd of daarvoor geen

15 april 2021

toestemming hebt verleend waar die wel vereist was, verzoeken wij u onmiddellijk contact op te nemen via mail@hnsland.nl.

Projectnummer 2647

Disclaimer ten aanzien van uitgaven H+N+S B.V. heeft uiterste zorg besteed aan de inhoud van deze uitgave. H+N+S B.V. wijst echter iedere vorm van aansprakelijkheid af voor onvolkomenheden of onjuistheden ten aanzien van de inhoud van de uitgave. H+N+S B.V. behoudt zich het recht voor de inhoud van de uitgave te wijzigen zonder dit vooraf aan te kondigen. Levering van concepten Zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van H+N+S B.V. is het niet toegestaan om enige door H+N+S B.V. geleverde concepten, waaronder concept uitgaven, openbaar te maken en/of te verveelvoudigen.

H+N+S Landschapsarchitecten Bezoekadres Soesterweg 300 3812 BH Amersfoort Postadres Postbus 1603 3800 BP Amersfoort

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij iBabs is leidend. Bron: https://api.notubiz.nl/document/10238310/1