Bijlage 2 BT ToelichtingScenariostudie

Scenariostudie Zonnevelden Gemeente Ommen Toelichting

Opdrachtgever: Gemeente Ommen J. Webbink Chevalleraustraat 2 7731 EE Ommen

Opdrachtnemer: Eelerwoude Onze vestigingen 088-1471100 info@eelerwoude.nl www.eelerwoude.nl

Projectgegevens: Projectnummer: Datum: Projectleider: Opgesteld: Gecontroleerd: Status: Versie: © 2019 Eelerwoude

9569 30-11-2020 SijtseJan Roeters SijtseJan Roeters Mark Elshof Concept 1

1 Inleiding 1.1 Aanleiding

Gemeente Ommen heeft onlangs een ambitie geformuleerd met betrekking tot de hoeveelheid op te wekken duurzame energie. De eerste vergunningaanvragen voor zonnevelden komen binnen. Gemeente Ommen heeft echter nog geen beleid omtrent zonnevelden. Vanuit de Provincie Overijssel is er de ‘Handreiking Kwaliteitsimpuls Zonnevelden’ en vanuit het Rijk ‘de Ladder van zon’. Deze documenten geven in het algemeen een richting, maar geen concrete handvatten. Om deze richting door te vertalen naar de praktijk in Ommen zijn vijf scenario’s opgesteld, specifiek voor het landschap van Ommen. Deze notitie vormt daarop een toelichting. De scenario’s betreffen: 1. Meervoudig gebruik hinderZONe langs infrastructuur. 2. Zonneveld als katalysator voor natuurontwikkeling 3. Duurzame bijdrage aan behoud van cultuurhistorie. 4. Coöperatieve zonnevelden, verruim de blik, vergroot de impact. 5. Schaalvergroting leidt tot stroomversnelling.

1.2 Ambitie en potentie Om de ruimtelijke (on)mogelijkheden te onderzoeken betreffende de realisatie van zonnevelden, zijn vijf scenario’s opgesteld. Bij elk scenario worden aandachtspunten genoemd op het vlak van landschap, beleving, ecologie en cultuurhistorie. Tevens wordt per scenario een schatting gegeven van de verwachte potentie binnen gemeente Ommen. De achtergrond en cijfers achter deze vijf scenario’s worden in deze notitie toegelicht.

1.3 Afwegingskader De vijf scenario’s staan niet op zich. Er zijn diverse beleidsplannen die invloed hebben op realisatie van veldopstellingen van zonnepanelen. Momenteel wordt in heel Nederland per regio een Regionale Energie Strategie (RES) opgesteld. Aan dit proces nemen de provincie, waterschappen, gemeenten en energie coöperaties deel. Hieruit volgt een afgewogen bod van hoeveel energie eenieder op welke manier wil realiseren. Ommen valt onder de regio West-Overijssel. Dit bod komt tot stand waarbij onderstaande uitgangspunten integraal worden afgewogen. Uit deze afweging volgt een voorkeursvolgorde van de vijf scenario’s.

2 Toelichting op de scenario’s 2.1 Meervoudig gebruik hinderZONe langs infrastructuur

Naast daken en industrieterreinen worden ontwikkelingen langs infrastructuur maatschappelijk eenvoudiger geaccepteerd. Met name bij de grotere wegen is al een zekerere mate van verstoring aanwezig, waardoor de impact van verstorende elementen op het landschap niet groter wordt. Daarnaast is in sommige gevallen zelfs een voordeel te behalen door de aanleg van zonnepanelen langs infrastructuur, bijvoorbeeld in de vorm van een geluidswal. Naast het beeld vanuit het landschap moet ook rekening worden gehouden met het beeld vanaf de weg. Zicht op het omringende landschap is van belang voor de plaatsbepaling en beleving van de omgeving.

2.1.1 Wegen Gemeente Ommen kent circa 1300 kilometer wegen, waarvan ongeveer 55 kilometer N-wegen. Een groot deel van deze wegen loopt door bebost gebied en kent daarmee te veel schaduw om relevant te zijn voor zonnepanelen. De wegen door open landschappen kennen nog geen geluidswallen. Combineren van de werkelijke hinderzone is dus niet mogelijk. Wel kunnen wegen een goede aanleiding vormen om zonnevelden aan te koppelen, mits aanliggende grondeigenaren hieraan mee willen werken.

2.1.2 Dijken De totale lengte aan dijken, langs rivieren en kanalen, bedraagt 27 kilometer. Hiervan ligt ongeveer 9 kilometer niet in de uiterwaarden of op het noorden gericht en zijn daarmee technisch geschikt. Op onderstaande kaart is echter te zien dat deze dijken in fraaie open landschappen liggen.

2.1.3 Samenwerkingspartners Voor realisatie van zonnevelden langs wegen moeten (minimaal) de volgende partijen betrokken worden bij de initiatieffase: • Provincie / wegbeheerder • De betreffende grondeigenaren • Gemeente Ommen

2.1.4 Bronnen • •

Natuurbeheerplan (Natuurambitie type N01.01) Omgevingsvisie Overijssel (Zone Ondernemen met Natuur en Water (Zone ONW)) buiten het Natuurnetwerk Nederland (NNN)

2.2 Zonneveld als katalysator voor natuurontwikkeling 2.2.1 Win – win situatie De gemeente Ommen kent circa 97 ha landbouwgronden, waar vanuit het Natuurbeheerplan 2019 een ambitie op ligt tot natuurontwikkeling. Van de provinciale beleidszone ‘Ondernemen met Natuur en Water (ONW)’ is circa 220 hectare als bouwland en 500 hectare als grasland in gebruik. De maatschappelijke acceptatie voor het realiseren van zonnevelden in of nabij natuur is nog niet heel groot. Dit betreft vaak recreatief aantrekkelijke gebieden. Een voordeel is echter dat de druk op landbouwgrond in deze gebieden vaak al hoog is vanwege ambitie voor natuurontwikkeling. Ook gaat dit, vaker dan in de grootschalige landbouwgebieden, om kleinere percelen. Een voordeel van deze gebieden is dat het landschappelijk raamwerk vaak volwassen is, waardoor de landschappelijke inpassing soms al deels is geborgd, dan wel dat stevige opgaande beplanting (als landschappelijke inpassing van zonnevelden) van toegevoegde waarde is in deze gebieden. Het ontwikkelen van nieuwe natuur, of het versterken van bestaande natuur middels herstel van netwerk en aanleg van buffers, kost geld. Dit is niet altijd beschikbaar. Zonnevelden kunnen hier een passend middel zijn waarbij het mes aan twee kanten snijdt.

De grond op zonnevelden wordt extensief gebruikt en bij goed beheer verschraald, waardoor natuurontwikkeling eenvoudiger is na afloop van de omgevingsvergunning en verwijderen van de zonnepanelen. Dit alles kan tevens worden bekostigd door het tijdelijke zonneveld. Het beeld hieronder toont de ambitie vanuit het natuurbeheerplan (type N01.01), de Zone ONW buiten het NNN en de uiterwaarden van de Vecht. Het overstromingsgebied van de Regge is niet op kaart beschikbaar, maar gronden die hierin liggen zijn niet meegenomen in de cijfers.

2.2.2 Samenwerkingspartners Voor realisatie van zonnevelden ten behoeve van natuurontwikkeling moeten (minimaal) de volgende partijen betrokken worden bij de initiatieffase: • De betreffende grondeigenaren • Terreinbeherende instanties • Provincie Overijssel • Gemeente Ommen

2.2.3 Bronnen • •

• • • •

Zonnepark vierverlaten paradijs voor insecten (Hier opgewekt) https://www.hieropgewekt.nl/nieuws/zonnepark-vierverlaten-paradijs-voor-insecten Zonneparken in agrarisch gebied: effecten op bodemkwaliteit (CLM) https://www.odveluweijssel.nl/wp-content/uploads/sites/2/2019/07/CLMrapportZonneparken_agrarisch_gebied_bodemkwaliteiteffecten.pdf.pagespeed.ce._RsR5IEuNz.pdf Natuurbeheerplan (Natuurambitie type N01.01) Omgevingsvisie Overijssel (Zone ONW buiten het NNN) Waterschap Drents Overijsselse Delta (Buitendijks gebied) Vechtstromen (Stroomgebied)

2.3 Duurzame bijdrage aan behoud van cultuurhistorie

De meeste landgoederen hebben veel cultuurhistorisch waardevolle rode en groene elementen. Ondanks dat deze landgoederen al eeuwenlang in het bezit zijn van dezelfde families, betekent dit niet automatisch dat ze floreren. Dit geldt ook voor de landgoederen die in eigendom zijn van terreinbeherende organisaties of investeringsmaatschappijen. Vaak is er veel kapitaal in de vorm van grond en gebouwen, maar zijn er weinig liquide middelen om de kosten van alle monumenten en het landschap te bekostigen. Daarnaast zijn landgoederen vanwege de lange termijn doelstellingen, soms in staat om innovatie te ondersteunen middels voordelige financiering of door bijvoorbeeld tijdelijk minder pacht te vragen aan innovatieve boeren. Omdat ze veel grond in eigendom hebben zijn ze voor een aanzienlijk deel bepalend voor de uitstraling van de gemeente. Veel landgoederen delen niet alleen een lange historie maar ook een lange termijn visie. Dit maakt dat zonnevelden goed inpasbaar zijn zonder dat hinder ontstaat voor de omgeving. Tevens kunnen de inkomsten uit een zonneveld op meerdere manieren worden geïnvesteerd in de omgeving die belast wordt met het zonneveld. Dit zorgt voor een grotere maatschappelijke acceptatie dan bijvoorbeeld het storten van een bedrag in een gemeentelijk fonds. Op de kaart op de volgende pagina is het landgebruik van de landgoederen weergegeven.

2.3.1 Samenwerkingspartners Voor realisatie van zonnevelden ten behoeve van natuurontwikkeling moeten (minimaal) de volgende partijen betrokken worden bij de initiatieffase: • De landgoederen (privé, terreinbeherende organisaties en investeringsmaatschappijen) • Gemeente Ommen

2.3.2 Bronnen • •

Geoportaal Overijssel (https://download.geoportaaloverijssel.nl/download/vector/49d50902-dc32-4b82a186-388555c9baec) Oversticht en Eelerwoude (https://www.eelerwoude.nl/project/pilot-energievisie-bij-landgoed-den-bergzijn-de-ambitieuze-duurzaamheidsplannen-haalbaar/)

2.4 Coöperatieve zonnevelden, verruim de blik, vergroot de impact 2.4.1 Verschillende type coöperaties Energiecoöperaties richten zich tot nu toe meestal op de particuliere markt en op de afnemerskant van zonnestroom. Gemeente Ommen kent op het moment van schrijven drie energiecoöperaties. Er zijn ook varianten denkbaar waarbij door enkele landbouwers gezamenlijk wordt opgetrokken, om één of meerdere zonnevelden te realiseren. Bijvoorbeeld op de voor de agrariërs minst rendabele gronden. Een ontwikkelaar heeft hier reeds succes mee behaald in Drenthe. Boeren brengen kansrijke grond voor zonnevelden in. Gezamenlijk kan er daarmee eenvoudiger worden ingespeeld op de wensen van de gemeente, aangezien de boeren door het hele gebied percelen hebben liggen. Door deze als een poule aan te bieden kan de gemeente kiezen op welke percelen zij het liefst een zonneveld wil realiseren. De grondeigenaar waar daadwerkelijk een zonneveld wordt gerealiseerd, krijgt een vergoeding. De eigenaren van de overige gronden binnen de poule, waar geen zonnepark verschijnt, zijn altijd verzekerd van een bijdrage voor hun deelname in de poule, in de vorm van een optievergoeding. Zo hebben meerdere mensen er voordeel van, en wordt gekozen voor de meest geschikte locatie.

Ook is het behalen van de in het Klimaatakkoord beoogde 50% participatie, door de grotere en intensievere betrokkenheid, een stuk eenvoudiger te behalen.

2.4.2 Samenwerkingspartners Voor realisatie van coöperatieve zonnevelden moeten (minimaal) de volgende partijen betrokken worden bij de initiatieffase: • Agrariërs (liefst al enigszins verenigd) • Gemeente Ommen

2.4.3 Bronnen • •

Keuze uit een poule van aanbieders van grond (https://www.groenleven.nl/nieuws/eerste-zonnepark-uitzonneakkerpoule-vergund) Aantal agrariërs (https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/)

2.5 Schaalvergroting leidt tot stroomversnelling 2.5.1 Gecoördineerde aanpak voorkomt wildgroei Normaliter wordt door ontwikkelaars gekeken waar gronden dichtbij netaansluitingen liggen. De betreffende eigenaren worden vaak door meerdere ontwikkelaars benaderd of ze interesse hebben in het beschikbaar stellen van de gronden voor ontwikkeling van zonnevelden. Hierbij wordt in eerste instantie niet gekeken naar andere aspecten, zoals de impact op het landschap, omwonenden, ecologie en cultuurhistorie. Laat staan dat vooraf wordt gezocht naar het creëren van een meerwaarde middels realisatie van het zonneveld, anders dan de opwekking van duurzame energie. Dit kan beter. Hier is echter wel coördinatie vanuit de overheid voor nodig. Liefst een lokale overheid met voldoende connecties in het gebied, zoals een gemeente. Dit bijvoorbeeld door het opstarten van een vrijwillige kavelruil. De potentie om veenoxidatie tegen te gaan op veengronden met een hoge grondwaterstand (zie de kaart op de volgende pagina), dan wel de grondwaterstand te verhogen waardoor meer water wordt vastgehouden zoals in het scenario berekend voor gemeente Ommen, is één voorbeeld van een mogelijke meerwaarde van grootschalige ontwikkeling van zonnevelden.

Mogelijk zijn er nog andere combinaties met uitdagende opgaven te bedenken die zorgen voor het vergroten van de maatschappelijke kostenefficiënte en maatschappelijke acceptatie van (grootschalige) zonnevelden op landbouwgrond. Dit werkt twee kanten op. De gekoppelde opgave wordt gerealiseerd en er wordt bijgedragen aan de duurzaamheidsdoelstellingen van de gemeente.

2.5.2 Samenwerkingspartners Voor een gecoördineerde aanpak van zonnevelden op landbouwgrond moeten (minimaal) de volgende partijen betrokken worden bij de initiatieffase: • Gemeente Ommen • Agrariërs • De waterschappen

2.5.3 Bronnen •

Bodemkaart (https://www.pdok.nl/-/de-bodemkaart-van-nederland-beschikbaar-bij-pdok)