Bijlage 1 Hoofddocument RES 1.0 West-Overijssel
Tekst van het document
overal inzetbaar en/of te kostbaar om te benutten.
De bovenstaande verdeelafspraken worden lokaal in het
De elektrificatie van de warmtevraag zal naar ver-
beleid geborgd. Bijvoorbeeld in de lokale Transitievisie
wachting grote gevolgen hebben voor de huidige elek-
Warmte (TVW) of bij de periodieke actualisatie hiervan. In
triciteitsvraag in de regio West-Overijssel. Een eerste
de bouwsteen RSW 1.0 zijn deze verdeelafspraken verder
aanwijzing hiervan is voor de elektriciteitsvraag van
uitgewerkt.
•
Totstandkoming RSW
•
1.0 op gebaseerd zijn.
8.1
Warmtevraag en aanbod (regionaal beeld)
kunnen inzetten als warmtevoorziening in de gebouwde omgeving. Vast is komen te staan dat deze warmte niet is te verplaatsen over de hele regio. In onze RSW stellen we voor dat eventuele afspraken over de inzet en verdeling van geothermiebronnen tussen betrokken gemeenten onderling gemaakt worden. Dit hoeft niet per definitie altijd een regiobreed vraagstuk te zijn. In andere gemeenten zijn er vanwege beperkte potentie, een te beperkte schaal of aanwezige belemmeringen op dit moment nog geen mogelijkheden voor geothermie. Een belangrijke belemmering in dit kader is de grondwaterbeschermingszone,
woningen en geeft aan dat dit mogelijk zal verdubbelen in de toekomst.
Aan de hand van de inventarisaties kunnen we samen2
vattend de volgende conclusie trekken over het regionale
Waterstof maakt hier geen onderdeel vanuit, omdat het geen warm-
tebron is maar een veelbesproken (versleepbare) energiedrager die
warmtebeeld: •
tentie voor geothermie het grootst. Daar wordt nader on-
eerst geproduceerd moet worden. Zie paragraaf 7.5 voor de regionale
De warmtevraag in onze regio is het hoogst in
visie en inzet op waterstof.
de stedelijke gemeenten. De ontwikkeling van de
8.3
Regionaal te benutten warmtebronnen
Groen gas potentie omzetten naar geproduceerde kuubs
Een belangrijk uitgangspunt is het inzetten op een maxi-
In de regio West-Overijssel hebben we de groen gas
male benutting van de schaars beschikbare hoogtempera-
potentie per gemeente in beeld gebracht. Uit deze bereke-
tuur warmtebronnen. Voor onze regio heeft dit specifiek
warmtevraag in de toekomst lijkt redelijk stabiel. We
betrekking op: geothermie, groen gas en op termijn moge-
verwachten een lichte daling van de vraag door een
lijk waterstof. Waterstof, omdat deze energiedrager in de 28
waarin de toepassing van geothermie niet is toegestaan.
ning volgt dat er een aanzienlijke economische potentie is voor groen gas in West-Overijssel; deze potentie zit 29
8. Regionale Structuur Warmte
vooral in mestvergisting. Om deze potentie om te zetten
Regionale samenwerking om doelen te realiseren
8.5
denkbaar: kleinschalige vergisting in een lokale setting of
8.4 Energiebesparing inzichtelijk maken
grootschalige centrale (industriële) vergisting. We hebben
Energiebesparing is de eerste stap in verduurzaming.
Naast de hierboven beschreven onderwerpen is er nog
volgende onderwerpen:
regionaal afgesproken de aanwezige potentie te benutten
Hoewel in de RES het zwaartepunt ligt bij het duurzaam
een aantal knelpunten en vraagstukken die we niet lokaal
•
en te onderzoeken hoe de productie verder kan worden
opwekken en de warmtetransitie, is besparing een thema
(in de TVW) op kunnen lossen. We zetten daarom ook na
opgeschaald vanuit genoemde routes. We werken regio-
dat beide transities raakt.
vaststelling van de RSW 1.0 in op regionale samenwerking
naal samen in het wegnemen van eventuele belemmerin-
Vanuit het Klimaatakkoord zijn aan de RES’en geen
ten behoeve van benutting van de (boven)regionale duur-
gen of creëren de benodigde voorwaarden vooraf, zodat
specifieke doelstellingen voor energiebesparing meege-
zame warmte en de ontwikkeling van instrumentarium en
we hierin een daadwerkelijke versnelling realiseren. We
geven en op landelijk niveau zijn deze onderdeel van het
financiering die daarvoor benodigd is.
hebben als doel dat lokale productie ook moet leiden tot
klimaatakkoord. De algemene landelijke afspraak in het
•
Innovaties in bronnen en opslag blijven volgen.
lokaal profijt.
Klimaatakkoord op dit punt is dat zowel burgers als ge-
•
Verkenning regionaal of gemeentelijk energie- en
in geproduceerd groen gas zijn in principe twee routes
Regionale samenwerking warmte
Om de doelen die we vaststellen te realiseren, spreken de partners zich uit voor regionale samenwerking op de
ring van de energieloketten. •
werken gemeenten en provincie op dit onderwerp samen
Waterstof is geen warmtebron, maar een veelbesproken
in onder andere de Energieloketten 3.0.
Verdere afstemming van de wederzijdse beïnvloeding van verschillende energiesystemen.
•
Kennisontwikkeling op de onderwerpen: groen gas, geothermie, waterstof en aquathermie.
warmtebedrijf.
meenten zoveel mogelijk ‘ontzorgd’ worden. In Overijssel Waterstof kan op termijn een belangrijke rol spelen
Energiebesparing door middel van de professionalise-
•
Doorontwikkeling RSW van 1.0 naar 2.0.
energiedrager. Groene waterstof wordt geproduceerd met gebruik van groene elektriciteit, waarbij wel altijd een
Landelijk wordt voor de gebouwde omgeving de energiebe-
deel van de energie verloren gaat in het productieproces.
sparing bijgehouden door het CBS in de klimaatmonitor (zie
In deze RSW zijn nog geen afspraken te maken over de
onderstaande figuur)
Energieverbruik Gebouwde Omgeving Overijssel, TJ
inzet van waterstof in de regio, daarvoor dient eerst de productie te worden opgeschaald en meer duidelijkheid te
40.000
zijn in de uiteindelijke rol van waterstof in ons energiesysteem. Wel stellen we voor om als regio goed verbinding
32.000
te houden met lokale initiatieven rondom waterstof voor warmte en/of mobiliteit (zoals de waterstofhub Hessen-
24.000
poort en Eeserwold) en regionaal in te zetten op de aansluiting op de waterstof backbone. Waar mogelijk werken we samen aan kennis- en technologieontwikkeling, om zo
16.000
tijdig voorbereid te zijn als de ontwikkeling van waterstof in de toekomst een vlucht neemt.
8.000
0 2012
2013
Woningen
2014
2015
2016
Commerciële dienstverlening
2017
2018
2019
Publieke dienstverlening Bron: meerdere bronnen | 2012 - 2019
30
31
9. Lokaal Eigendom
Doelstelling: minimaal 50% lokaal eigendom In de RES-regio West-Overijssel hanteren we de regionale doelstelling van minimaal 50% lokaal eigendom voor de projecten wind en grootschalige zon* op land in 2030. Gemeenten kunnen desgewenst in het lokaal
In de concept-RES staat dat de RES-regio West-Overijssel streeft naar minimaal 50% lokaal eigendom. Vanaf septem-
beleid een hoger percentage vaststellen.
ber 2020 tot en met april 2021 heeft de RES-regio dit streven nader uitgewerkt tot de doelstelling van minimaal 50% *Grootschalige zon is alles boven de 15 kWp. Dit is ook de definitie die het Klimaatakkoord hanteert voor zon-op- dak.
lokaal eigendom. Allereerst hebben we voor iedereen die betrokken is bij
Het merendeel van de bestuurders in onze RES-regio kiest
de RES West-Overijssel een webinar Lokaal Eigendom
voor het scenario ‘de stimulerende gemeente’.
georganiseerd waarin we het hoe en waarom van lokaal eigendom uitlegden. Zo kwam iedereen op hetzelfde
In de ‘Menukaart Beleidskader Lokaal Eigendom’ (zie
informatieniveau. Na dit webinar hebben we gesprekken
bouwsteen Lokaal Eigendom) hebben we per scenario
gevoerd met ambtenaren, volksvertegenwoordigers, de
beleidsteksten opgenomen waarmee gemeenten de
adviesraad en de bestuurders over wat lokaal eigendom
doelstelling voor lokaal eigendom kunnen borgen in lokaal
is, wanneer er sprake is van lokaal eigendom (en wanneer
beleid.
9.1
lokaal eigendom verstaan. Vervolgens hebben we de rapportage ‘Keuzes en scena-
Regionale doelstelling: minimaal 50% lokaal eigendom
rio’s Lokaal Eigendom’ (zie bouwsteen Lokaal Eigendom)
Lokaal eigendom is belangrijk om voldoende maat-
opgesteld. In deze rapportage leggen we drie varianten
schappelijke acceptatie te realiseren voor de realisatie
voor om lokaal eigendom te realiseren:
van grootschalige zonneparken en windmolens.
•
De kaderstellende gemeente (lokaal eigendom
De ambities van enkele gemeenten gaan verder dan in
vastleggen in beleid en het daarna overlaten aan de
de concept-RES, soms met een streven naar 100% lokaal
markt).
eigendom. De revenuen in de lokale gemeenschap hou-
De stimulerende gemeente (uitnodigingsplanologie of
den en zeggenschap voor inwoners zijn voor West-Overijs-
maatschappelijke tender).
sel belangrijke onderdelen van dat lokaal eigendom die in
De ontwikkelende gemeente (de gemeente zelf als de
energieprojecten goed geborgd moeten zijn.
• •
ontwikkelende partij).
gezamenlijk (mede-)eigenaar zijn van zon- of windprojecten. Gemeenten kunnen lokaal streven naar een hoger percentage. Concreet streeft de RES-regio West-Overijssel ernaar om in 2030 minimaal 0,589 TWh in lokaal eigendom gerealiseerd te hebben. Dit is 50% van het aandeel zon-op-land en wind uit het totale bod van 1,8 TWh. In de monitoringstool die voor de RES West-Overijssel is opgezet, krijgt het aandeel TWh dat in lokaal eigendom is gerealiseerd een plek.
niet) en wat men ermee wil bereiken. Zo kwamen we tot een gemene deler over wat wij in onze RES-regio onder
Met lokaal eigendom bedoelen we dat een collectief van lokale inwoners en/of lokaal gewortelde bedrijven
Het aantal TWh dat valt onder de doelstelling voor realisatie in lokaal eigendom is afhankelijk van de energiemix (de keuze tussen de hoeveelheid zonne- en windenergie). Als er verschuivingen zijn in het aandeel zon-op-land of wind bij de herijkingen van de RES, dan verschuift het streefgetal van aantal TWh in lokaal eigendom daarin mee. Om de doelstelling minimaal 50% lokaal eigendom te borgen, spreken we af dat in de fase tot de RES 2.0: A.
Elke gemeente in West-Overijssel lokaal eigendom borgt in het lokale beleid. De Menukaart Beleidskader Lokaal Eigendom (zie bouwsteen Lokaal Eigendom) faciliteert dit borgingsproces. Daarbij leggen we waar dat nodig of wenselijk is ook de link naar de Omgevingswet.
B.
De RES-regio, het provinciale programma Nieuwe Energie Overijssel en Natuur en Milieu Overijssel (blijven) samenwerken aan de ondersteuning, versterking en professionalisering van de lokale energie-initiatieven in West-Overijssel, zodat zij de rol die zij op willen pakken in het realiseren van lokaal eigendom, ook op kunnen pakken.
Lokale vertaling
TWh grootschalige opwek. De coöperaties verwachten in
Elke gemeente in de RES-regio West-Overijssel bepaalt
deze projecten gemiddeld 75% aan lokaal eigendom te
zelf of de doelstelling minimaal 50% lokaal eigendom per
realiseren.
project beoordeeld wordt of over het geheel van het door deze gemeente uitgebrachte bod.
Deze cijfers laten zien dat de energiecoöperaties in West-Overijssel hun aandeel willen en kunnen nemen in het realiseren van windenergie en grootschalige zon-
Lokaal eigendom door energiecoöperaties Per 1 januari 2021 is ca. 60 GWh aan zonne- en windener-
op-veld. Al zijn er wel lokale verschillen en zijn niet in
gie in West-Overijssel in lokaal eigendom gerealiseerd
elke gemeente sterke, professionele energiecoöperaties
(boven de 15KWp) door energiecoöperaties. De ener-
aanwezig.
giecoöperaties werken momenteel (voorjaar 2021) aan 40 nieuwe projecten die gezamenlijk goed zijn voor een jaarlijkse opwek van 390 GWh. De energiecoöperaties zijn nu betrokken bij circa 25% van de totale ambitie van 1,8 32
33
9. Lokaal Eigendom
Duiding lokaal eigendom
9.2
Met lokaal eigendom bedoelen we een collectief van lokale inwoners en/of lokaal gewortelde bedrijven die
Afspraken over rollen en verantwoordelijkheden
gezamenlijk (mede-)eigenaar zijn van zon- of windprojec-
Om de doelstelling van minimaal 50% lokaal eigendom te
ten. Dit kan een wijk, buurt of dorp zijn die zich verenigd
realiseren spreken we de volgende rolverdeling en verant-
om een zon- of windproject te realiseren, een collectief
woordelijkheden af.
van lokaal gewortelde agrariërs of bedrijven of een lokale energiecoöperatie. Het gaat in West-Overijssel wel om een
Gemeenten
Provincie Overijssel
•
•
hanteren van een heldere uitnodigingsplanologie
Gemeenten staan aan de lat om lokaal eigendom in hun
omgeving van mee te laten profiteren in de opbrengsten
gemeenten te stimuleren, te faciliteren of zelf te realise-
beschouwen we niet als lokaal eigendom.
ren en te borgen in hun beleid.
‘Lokaal geworteld’ is een gangbare definitie in de ruimtelijke ordening.
Provincie Overijssel
Als definitie hanteren we de definitie van de provincie
De provincie ondersteunt de gemeenten bij hun stimu-
Overijssel: ‘bedrijven die hun oorsprong óf verzorgings-
lerende en faciliterende rol en ondersteunt en faciliteert
gebied hebben of vinden in de gemeente of kern waar ze
de lokale energie-initiatieven. De focus ligt hierbij op de
gevestigd zijn of zich vestigen én toegevoegde waarde bie-
uitvoering.
den aan de sociaaleconomische structuur/voorzieningen.’
•
de dialoog daarover met de inwoners.
activiteiten voor de lokale energie-initiatieven, gericht
Het stimuleren en faciliteren van lokale initiatieven.
op de uitvoeringsfase.
•
Het stimuleren en ondersteunen van fondsen bij
•
voortzetten en naast zon ook beschikbaar stellen voor
mee de eerste risicovolle ontwikkelfase gefinancierd
windprojecten.
kan worden (fase tot financial close). •
Ondersteunen van communicatie-uitingen van lokale
Waterschappen
initiatieven, bijvoorbeeld door deze te verspreiden via
•
de eigen kanalen.
RES-regio
beeld banken die lokale initiatieven in de ontwikkelfase
•
aangaan, is een optie in het gemeentelijk instrumentarium
•
gelijk is. In het Plan van Aanpak in de bouwsteen Lokaal ten in kunnen zetten om lokaal eigendom te stimuleren
zen dit af te wegen per project en initiatiefnemer of hier
De RES-regio ondersteunt het lokale proces en onder-
en/of te faciliteren.
een aantal criteria aan verbinden in het (energie)beleid.
steunt op regioniveau de lokale energie-initiatieven. De
gemeentelijk beleid. •
De lokale energie-initiatieven
afspraken kunnen maken, zodat we de doelstelling voor
energiecoöperaties, maar ook wijk- of buurtverenigingen,
De lokale energie-initiatieven realiseren energieprojecten
lokaal eigendom zo optimaal mogelijk kunnen ondersteu-
een collectief van agrariërs, een collectief van lokaal
in lokaal eigendom. De ca. 8 koplopers onder de ongeveer
nen, ook in bovenlokale gebieden waar bijvoorbeeld ener-
gewortelde bedrijven of een combinatie van deze
40 lokale energie-initiatieven in de regio West-Overijssel
giecoöperaties samenwerken. We brengen daarbij per
collectieven.
ondersteunen waar mogelijk andere LEI’s in de regio. In
instrument de (on)mogelijkheden en de voor- en nadelen
het Plan van Aanpak in de Bouwsteen Lokaal Eigendom
van regionale afspraken in kaart. Dit is een belangrijk en
Naast zeggenschap en de revenuen in de gemeenschap
stellen deze koplopers een aantal randvoorwaarden waar-
noodzakelijk proces voor de energiecoöperaties om hun
houden is een eerlijke verdeling van de lusten en de
onder zij hun rol kunnen opnemen.
rol op te kunnen pakken bij het realiseren van de doelstel-
lasten belangrijk. Lokaal eigendom sluit andere vormen
of adresseren op landelijk niveau bijvoorbeeld bij het NPRES (waaronder randvoorwaarden zoals benoemd in RES 1.0). •
Verantwoordelijkheden
in lokaal eigendom worden gerealiseerd zullen keuzes
van ervaringen.
eigendom te kunnen realiseren.
De overheden en de RES-regio in West-Overijssel zetten
gemaakt moeten worden over grondvergoedingen, om-
de volgende middelen in om de doelstelling van minimaal
wonendenregelingen, het instellen van een gebiedsfonds
50% lokaal eigendom te stimuleren en te faciliteren:
of inwoners de mogelijkheid bieden te investeren in het project.
34
Opzetten van een werkplaats lokaal eigendom, in samenwerking met NEO, voor kennisdeling en het delen
ling om minimaal 50% van zon op land en wind in lokaal
van financiële participatie niet uit. Ook bij projecten die
Signaleren en adresseren van knelpunten in de uitvoering en vertalen naar regionale afspraken en/
We spreken af dat we op weg naar de RES 2.0 gezamen-
lokale energie-initiatieven (LEI’s) bedoelen we niet alleen
Ondersteunen en faciliteren van lokale energie-initiatieven, gericht op beleidsmatige borging in de RES en
lijk onderzoeken over welke instrumenten we regionale
Waar we in dit hoofdstuk spreken van lokale initiatieven of
Ondersteunen van gemeenten bij de beleidsmatige borging van lokaal eigendom.
die gemeenten in kunnen zetten als dat financieel mo-
De RES-regio
Samenwerking met en participeren in lokale energie-initiatieven.
Een gemeentelijke garantstelling voor leningen bij bijvoor-
lokaal gezien wordt. Een gemeente(raad) kan ervoor kie-
focus ligt hierbij op beleid.
Ontwikkelfonds voor lokale energie-initiatieven
gemeenten en provincie voor lokale initiatieven waar-
Eigendom worden mogelijkheden genoemd die gemeen-
Binnen deze kaders bepaalt iedere gemeente zelf wat als
Voorzetten en uitbreiden huidige ondersteunende
•
Gemeenten
zon- of windproject zelfstandig realiseert zonder daar de
Ondersteunen gemeenten in hun stimulerende en faciliterende rol.
waarin lokaal eigendom geborgd is en het voeren van
Rolverdeling
collectief: één lokale agrariër of één lokaal bedrijf dat een
Het stellen van duidelijke beleidskaders en/of het
35
10. Participatie
Factsheet Participatie
De energietransitie heeft impact op de directe leefomgeving van iedereen: ons landschap gaat veranderen. Daarom
Participatie kent een aantal vormen, waarbij onderscheid te maken is in het type participatie en de fase van de energietransitie:
is het belangrijk dat iedereen begrijpt waarom deze energietransitie noodzakelijk is en besluitvorming nodig is. Door zoveel mogelijk mensen te betrekken bij die energietransitie werken we aan maatschappelijke acceptatie.
€
Er zijn verschillende vormen om mensen te betrekken: tijdens het maken van beleidskeuzes (procesparticipatie), maar ook tijdens de uitvoering van het project (projectparticipatie). In die laatste fase zijn eigenaarschap, de verdeling van de lusten en de lasten en invloed en/of zeggenschap belangrijk.
Hoe werken lokale en regionale participatie samen? Regionale participatie met maatschappelijke partners
?
Hardenberg Steenwijkerland Zwolle
Olst-Wijhe Staphorst
Kampen
Ommen
Zwartewaterland Deventer
Wind of zon?
Dalfsen
Zoekgebieden
Proces participatie
Project participatie
Financiële participatie
Lokaal eigendom/ eigenaarschap
Betrokkenheid van inwoners, ondernemers en maatschappelijke organisaties bij de ontwikkeling van energiebeleid (bv. bepalen van energiemix en zoekgebieden en/of het bepalen van de kaders voor de opwek van zonne- of windenergie).
Betrokkenheid van inwoners/ondernemers bij de ontwikkeling en realisatie van een windof zonproject. Dat geldt zowel voor de betrokkenheid op het proces (overleg met omwonenden bijvoorbeeld) als meedoen aan het project (financiële participatie of lokaal eigendom).
Inwoners/ondernemers investeren individueel geld in een ontwikkelproject voor de opwek van duurzame energie, lopen zelf risico en delen mee in de (rente)opbrengsten. Inwoners/ondernemers hebben geen zeggenschap over het project, ook niet over de besteding van de opbrengsten.
Inwoners/ondernemers zijn (gedeeltelijk) eigenaar van de installatie van een windof zonnepark, meestal in de vorm van een energie-, wijk- of dorpscoöperatie, en hebben zeggenschap over het project, inclusief (een deel van) de opbrengsten. Daarnaast kan een deel van de opbrengsten via een gebiedsfonds naar de omgeving van het windof zonnepark gaan.
Raalte
Lokale projectparticipatie
Lokale beleidsparticipatie
In de huidige fase van de RES lopen deze vormen van participatie lokaal door elkaar heen:
Zonneveld
Inwoners
Grensontkennende participatie
€
in sommige gemeenten is de procesparticipatie afgerond en is men gestart of bezig met de projectparti-
Wind
cipatie (al dan niet in een gebiedsproces), in andere gemeenten loopt de procesparticipatie nog voor het
?
ontwikkelen van het energiebeleid, terwijl er tegelijkertijd ook al projectparticipatie plaatsvindt voor lopende initiatieven voor de opwek van zonne- of windenergie.
In de RES-regio West-Overijssel hebben we een aantal afspraken gemaakt over participatie: wat we ermee
Procesparticipatie
bedoelen en wie waarvoor aan de lat staat. In het schema op de rechter pagina hebben we die afspraken duidelijk gemaakt.
Afspraken startnota/communicatie- en participatiestrategie Participatie met inwoners = gemeente = lokaal Participatie met maatschappelijke organisaties = RES-organisatie = regionaal
Uitgangspunten: • Participatie in een zo vroeg mogelijk stadium, om zo de maatschappelijke acceptatie te vergroten. • De participatie vindt plaats op het hoe, waarom en waar en vanuit de heldere boodschap over de omvang van de opgave waar we binnen West-Overijssel voor staan: die staat vast. • Vooraf geven de gemeenten heldere kaders mee aan de participanten, over wie waarover beslist (de beslissingsbevoegdheid ligt bij de bevoegde bestuurlijke organen binnen het samenwerkingsverband RES). • We stemmen participatie-activiteiten vooraf met elkaar af, waarbij we steeds de brug slaan tussen het lokale proces en het gezamenlijke proces op regioniveau en we delen ervaringen met elkaar. 36
37
10. Participatie
Procesparticipatie op lokaal niveau participatietraject met inwoners en andere lokale stakeholders doorlopen op de zoekgebieden voor
de RES-regio richten we het proces zon en wind, zoals die zijn opgenomen in de concept-RES. Binnen Dit is veelal in hetWest-Overijssel kader van een lokale 10.1 Maatschappelijke acceptatie
Daarom hebben we, ondanks de verschillen, een categori-
In West-Overijssel spreken we liever van maatschappelijke
de huidige situatie en zegt dus niets over de toekomstige
10.3 Aanpak regionale participatie
ontwikkelingen en aanpak.
Op regionaal niveau vindt de participatie met maatschap-
zo in er een zo hoog mogelijke maatschappelijke energievisie (en daarmee het lokale aandeel in het bod van dedat concept-RES) gebeurd. acceptatie ontstaat.
Daarnaast zijn er gemeenten die nu middenin dat proces zitten of nog starten.
acceptatie in plaats van maatschappelijk draagvlak. Het
gaat erom dat mensen begrijpen wat we doen, waarom
Inwonersparticipatie
we het doen en hoe we het doen. Ze hoeven het dan nog
10.2 Aanpak lokale Gemeente participatie
steeds niet eens te zijn met bepaalde besluiten en maat- Kampen, Olst-Wijhe, Steenwijkerland, Zwolle Procesparticipatie afgerond Alle gemeenten in West-Overijssel hebben ieder op hun regelen, maar begrijpen die wel. Procesparticipatie lopend Deventer, Hardenberg, Ommen, Raalte eigen manier een participatietraject met inwoners en an-
pelijke organisaties plaats. In het schema op de linker We zien drie hoofdcategorieën in de aanpak van de elf
pagina maken we de regionale participatiestructuur
gemeenten:
inzichtelijk.
•
Gemeente aan zet: gemeente bepaalt zoekgebieden of uitsluitingsgebieden, daarna gesprek met inwo-
lokale Zwartewateland stakeholders doorlopen op de zoekgebieden Dalfsen, dere Staphorst, voor zon en wind, zoals die zijn opgenomen in deze RES
Op de participatiekaart (zie bijlage Participatiekaart)
ners, beleidskader wordt vastgesteld door gemeente
is inzichtelijk gemaakt:
en dan volgt de uitvoering door initiatiefnemers.
1.0. Dit is veelal in het kader van een lokale energievisie
•
Welke participatie er op regionaal niveau plaatsvond.
en waarom.
Gemeenten: Dalfsen, Deventer, Hardenberg (met om-
gebeurd (en daarmee ook voor het lokale aandeel in het
•
Wat de belangrijkste uitkomsten van die participatie
Begint ook bij openheid en transparantie
gevingsadviesraad), Kampen (uitsluitingsgebieden),
in het proces.
bod van de RES 1.0).
Olst-Wijhe (met uitnodigingskader met omgevingsad-
Maatschappelijke acceptatie West-Overijssel: Procesparticipatie nog nietvoor gestart • Begint bij kennis en bewustzijn: weten wat er speelt •
sering aangebracht. Deze categorisering is gebaseerd op
•
Iedereen is serieus genomen.
•
Er is begrip voor het genomen besluit.
Elke gemeente in West-Overijssel kent een eigen aanpak
•
Bestuurders kunnen het besluit uitleggen.
waar het gaat om participatie. Kijkend vanaf een af-
•
De mate van invloed door betrokkenen heeft effect.
standje, zien we wel een aantal rode draden.
waren.
viesraad), Ommen (met uitnodigingskader), Staphorst,
Adviesgroep
Steenwijkerland, Zwartewaterland, Zwolle. •
De adviesgroep heeft zowel op de concept-RES als op het
Gemeente en samenleving aan zet: gemeente start
Hoofdlijnenakkoord advies uitgebracht. Beide adviezen
met gesprek inwoners en bepaalt samen met in-
zijn bestuurlijk besproken en zijn meegenomen in de
woners de beleidskaders, jaagt initiatieven aan en
Procesparticipatie op regionaal niveau
uitvoering gebeurt samen met inwoners (in dit model
De procesparticipatie op regionaal niveau focust zich op het maatschappelijk middenveld, de energie-
door de gemeente).
coöperaties en de jongeren. De partijen zijn op regionaal niveau op de volgende manieren betrokken:
Gemeente: Raalte.
doorontwikkeling van onze Regionale Energiestrategie.
worden dus vooraf geen zoekgebieden vastgesteld
•
Wie?
Doel
Adviesgroep RES West-Overijssel
NMO, LTO, VNO-NCW, BEON, Salland
De adviesgroep adviseert het bestuur-
Wonen en energiecoöperaties. Binnen-
lijk platform over de inhoud van de RES
Op de participatiekaart (zie bijlage Participatiekaart)
kort wordt Jong RES* toegevoegd.
en brengt hun belangen in het RES-
is per gemeente inzichtelijk gemaakt:
proces.
•
tiatieven van de grond. Een deel ervan groeide en bekwaamde zich. Zij realiseerde projecten met hart voor het
komt zelf met bod en voert dat bod uit.
klimaat en de passie om revenuen lokaal te laten landen.
Gemeente: Zwolle (Tolhuislanden).
De bestaande LEI’s in West-Overijssel werken samen. Ze delen kennis en ervaring om hun rol op te pakken in het realiseren van lokaal eigendom van zon- en windprojecten in West-Overijssel. Ook ontstaan er samenwerkingsver-
Welke procesparticipatie plaatsvond in de beleidsfase
banden tussen buurcoöperaties, soms over RES-grenzen
en de belangrijkste uitkomsten van die proces-
Regionale bijeenkomsten: werk-
Adviesgroep + Natuurmonumenten,
In regionale werkateliers/conferenties
ateliers & conferenties
Staatsbosbeheer, Landschap Over-
worden maatschappelijke organisaties
ijssel, IJssellandschap, Gebiedscoöpe-
verzocht input te geven (vanuit
ratie IJsseldelta, Overijssels Parti-
belangen + expertise) en mee te denken
en de belangrijkste uitkomsten van die project-
culier Grondbezit (OPG), Overijsselse
over de inhoud van de RES.
participatie.
heen (zoals tussen Deventer Energie Coöperatie en
participatie. •
•
Recron, Gastvrij Overijssel, MKB Regio
Gedurende de afgelopen jaren kwamen veel lokale ini-
Samenleving aan zet: gemeente stelt kaders, gebied
Maatschappelijke participatie
Vereniging voor Kleine Kernen(OVKK),
Participatie energiecoöperaties
LochemEnergie bijvoorbeeld).
Welke projectparticipatie plaatsvond per zoekgebied
Er is een kopgroep van acht energiecoöperaties waarmee overleg plaatsvindt over de RES West-Overijssel. Vertegen-
Of een zoekgebied is vastgesteld door de gemeente-
woordigers van vier van deze acht coöperaties vormen
raad.
Zwolle, MKB Deventer, Delta Wonen,
•
Rijkswaterstaat, Vitens, Jong RES het Over-
de werkgroep LEI’s. Deze werkgroep werkt actief mee in
De projectaanpak voor elk zoekgebied (indien
bijvoorbeeld de werkgroep Lokaal Eigendom, draagt bij
bekend).
sticht, Sportvisserij, Stichting IJsselland. Deelname aan ambtelijke werk-
Adviesgroep + bovenstaande maat-
Deelname aan de werkgroepen
groepen RES West-Overijssel
schappelijke organisaties zijn uit-
betekent mee-ontwikkelen van de RES
genodigd deel te nemen aan de RES 1.0
1.0 op basis van kennis/expertise
werkgroepen: Elektriciteit, Netwerk,
(coproduceren).
aan regionale bijeenkomsten en één van deze vier werkgroepleden is lid van de adviesgroep.
Warmte, Ruimtelijke Kwaliteit, Participatie, Lokaal Eigendom, Sturing & Samenwerking.
38
39
10. Participatie De ongeveer 40 LEI’s in West-Overijssel worden periodiek
Jongeren uit de regio hebben dus zowel een mening, als
uitgenodigd om bij te praten over de RES West-Overijs-
wensen wanneer het gaat over de opwek van duurzame
sel. Door corona hebben die bijeenkomsten het laatste
energie. Daarom zetten we het initiatief om jongeren
jaar niet plaatsgevonden. We hebben op andere manie-
actief bij de RES West-Overijssel te betrekken, ook door
ren energiecoöperaties op de hoogte gehouden van de
richting de RES 2.0. Het doel en de ambitie is om richting
ontwikkelingen in de RES. Ook zijn er vanuit de RES-regio
en na de RES 2.0 jongeren op regionaal niveau structureel
twee webinars georganiseerd voor (onder andere) de
te betrekken en te bevragen over de belangrijke keuzes
lokale energie-initiatieven: één over lokaal eigendom en
die nog komen. Hiervoor willen wij een jongerenpanel
één over samenwerking tussen lokale energie-initiatieven.
oprichten, welke vertegenwoordigers kent vanuit de ver-
Afspraak: handhaven regionale participatiestructuur A.
We handhaven in de fase na de RES 1.0 de regionale participatiestructuren en bedden die goed in in het bestuurlijk proces van dooront- wikkeling en herijking van de RES 1.0 naar de RES 2.0 en in de uitvoering van de RES.
B.
We zorgen daarbij voor een goede verbinding tussen het beleidsmatige proces en de uitvoering.
schillende plaatsen en sectoren uit de regio. Denk hierbij Jongerenparticipatie
aan jongvolwassenen uit de agrarische sector, jonge
In het proces van het verduurzamen van de energievoor-
zelfstandige ondernemers of studenten in het hoger en
ziening speelt de mening van de jongeren uit de regio een
middelbaar beroepsonderwijs. In de periode naar de RES
belangrijke rol. De jongeren en jongvolwassenen die nu
2.0 wordt door Jong RES, in samenwerking met de RES-or-
18 tot 35 jaar oud zijn, hebben in 2030 een leeftijd van 27
ganisatie, uitgewerkt hoe we dit jongerenpanel inrichten.
10.4 Gebiedsgerichte en grensontkennende participatie Deze doelstelling is gericht op de projectfase en daarmee
tot 44 jaar. De gevolgen van de keuzes die we nu maken voor wind- en zonne-energie, vinden voor het overgrote
Regionale doelstellingen en afspraken
op de uitvoering van de Regionale Energiestrategie in
deel plaats in het werkende leven van deze doelgroep.
In West-Overijssel hebben we op regionaal niveau de
West-Overijssel.
Die keuzes hebben direct effect op hun levensstijl en
doelstelling van een gebiedsgerichte en grensontken-
leefomgeving. Dit is de aanleiding voor het oprichten van
nende participatie bepaald. En hebben we met elkaar
De mate waarin en de manier waarop inwoners en onder-
Jong RES: jongeren uit de regio mee laten praten over de
afgesproken dat de regionale participatiestructuur die we
nemers in een zoekgebied betrokken zijn bij de realisatie
afwegingen die we samen maken in de RES.
de afgelopen jaren hebben opgebouwd, ook de komende
van een zon- of windproject is van cruciaal belang voor
jaren blijft bestaan.
de mate van maatschappelijke acceptatie. Veel projecten komen in subregionaal verband tot stand of worden
Sinds november 2020 neemt Jong RES deel aan de adviesgroep RES West-Overijssel. De organisatie van Jong
Regionale participatie
RES West-Overijssel bestaat uit jongeren woonachtig in
subregionaal afgestemd.
Deze afspraak is gericht op de beleidsmatige (door)ont-
de regio en is nog groeiende. De organisatie probeert op
wikkeling van de Regionale Energiestrategie in West-Over-
verschillende manieren jongerenparticipatie in de RES te
ijssel. De afgelopen twee jaar hebben we in West-Overijs-
organiseren. Want dat een groot deel van de jongeren in
sel een regionale participatiestructuur opgebouwd met
de regio interesse hebben in duurzame energie bleek wel
het maatschappelijke middenveld, de energiecoöperaties
uit een onderzoek onder jongeren over dit thema, uitge-
en Jong RES. Deze maatschappelijke partners leveren een
voerd in opdracht van het Nationaal Programma RES.
Voor de realisatie van windmolens en grootschalige zonneparken streven de gemeenten in
belangrijke bijdrage aan de totstandkoming van de RES
de RES-regio West-Overijssel naar een gebiedsgerichte en grensontkennende aanpak.
1.0, zowel in het proces als inhoudelijk. Maar liefst 89% van de jongeren in West-Overijssel is
Vanuit de RES 1.0 hebben we een aantal thema’s die
er positief over dat we steeds meer duurzame energie
op regionaal niveau verder uitgewerkt moeten worden.
gebruiken in Nederland. Daarbij zijn zij met name voor
Daarnaast vindt er tweejaarlijks een herijking van de RES
het gebruik van zonnepanelen op daken, maar vinden het
plaats. We vinden het belangrijk dat de maatschappelijke
deels ook goed als er zonnepaneelvelden (55%) en wind-
partners ook in deze fase opnieuw hun bijdrage kunnen
molens (46%) worden bijgeplaatst in de regio. Wel willen
leveren. Dat geldt zowel voor het beleidsmatige deel
jongeren later liever niet meer betalen voor duurzame
van de doorontwikkeling en herijking naar de RES 2.0 als
energie. Ook willen ze graag digitaal of via hun opleiding
voor de uitvoering van de concrete projecten. Om ook de
betrokken worden over dit thema, in plaats van via klein-
gezondheidsaspecten mee te nemen in deze fase zal in
schalige fysieke bijeenkomsten. Liever dus geen bewo-
overleg met de GGD tot een specifieke invulling van de ad-
nersavond voor de jongvolwassene, maar een enquête of
viesfunctie worden gekomen respectievelijk tot condities
inspraak via social media.
waardoor zij deel kunnen nemen aan de adviesgroep. 40
Doelstelling: gebiedsgerichte en grensontkennende aanpak
A.
Voorafgaand aan de start van participatietrajecten maken buurgemeenten afspraken over het betrekken van inwoners bij energieprojecten in de grensgebieden van hun gemeente.
B.
Dit streven borgen we in het gemeentelijke duurzaamheidsbeleid. Het is aan elke gemeente afzonderlijk of aan de samenwerkende gemeenten in een sub-regionaal zoekgebied om te bepalen hoe die gebiedsgerichte en grensontkennende aanpak in die gemeente of in dat bovenlokale zoekgebied wordt ingericht.
41
10. Participatie Belang van gebiedsgerichte
De praktijk leert dat participatietrajecten in de grensstreek
gebeurt.
en grensontkennende participatie
van gemeenten beïnvloed worden door de manier waarop
De stimulerende gemeente (uitnodigingskader of maat-
Om de afgesproken doelen in de Regionale Energiestrate-
de buurgemeente met hun inwoners omgaat. Inwoners le-
schappelijke tender) neemt gebiedsgericht werken op in
gie van West-Overijssel tijdig te kunnen realiseren, is loka-
ven in een lokale gemeenschap, weten soms letterlijk niet
de aanbestedingsvoorwaarden voor het vergunnen van
le maatschappelijke acceptatie van zon- en windprojecten
waar de gemeentegrens precies loopt. Als een deel van de
een wind- of zonproject en toetst hierop bij de selectie.
van groot belang. Daarbij is de manier waarop inwoners
inwoners in zo’n gemeenschap in hetzelfde energiepro-
De ontwikkelende gemeente richt zelf de gebiedsgerichte
en ondernemers betrokken zijn bij de realisatie van die
ject anders benaderd wordt dan het andere deel van de
aanpak in en voert die ook zelf uit.
wind- en zonprojecten bepalend. Het gaat daarbij niet
gemeenschap omdat buurgemeenten verschillende aan-
alleen om de direct omwonenden, maar om een bredere
pakken kennen, dan leidt dit tot onbegrip en frustratie.
Voor het grensontkennend werken kunnen de volgende
groep mensen wiens directe leefomgeving geraakt wordt
Dit kan de maatschappelijke acceptatie in het hele gebied
vuistregels gehanteerd worden:
door het project. Een gemeentelijke grens is niet zicht-
negatief beïnvloeden en daarmee gevolgen hebben voor
1.
baar, maar een windmolen of een zonneveld natuurlijk
de uitvoering van de energieprojecten. In een bovenlo-
tie van projecten start en afspraken maken over hoe
wel. Wanneer inwoners aan de ene kant van de grens niet
kaal zoekgebied zijn deze risico’s zo mogelijk nog groter,
je elkaar informeert, op de hoogte houdt en samen-
mee kunnen praten en/of mee kunnen doen, terwijl ze
omdat dan de intergemeentelijke samenwerking (of een
werkt, inclusief de externe communicatie en het
wel een ingreep ervaren op hun directe leefomgeving, kan
mogelijke samenwerking tussen energiecoöperaties)
betrekken van de gemeenteraden.
dat ook tot verminderde maatschappelijke acceptatie of
onder druk kan komen te staan.
2.
Zonneveld
Wind
Contact leggen met de buurgemeente voordat realisa-
?
In de optimale situatie werk je naar een grensoverschrijdend communicatie- en participatieplan.
weerstand leiden. Gebiedsgerichte en grensontkennende aanpak
3.
Deze afspraken meenemen in overleg met de
Een gebiedsgerichte aanpak houdt in dat alle omwonen-
initiatiefnemer en eventueel afspraken vastleggen
den in een zoekgebied of in een brede omtrek rondom
in duurzaamheidsbeleid.
Voorbeeld uit de praktijk van West-Overijssel
een projectlocatie actief worden uitgenodigd om mee te
Op het grondgebied van gemeente X is een ini-
praten en mee te doen. Gezamenlijk maken de ontwikke-
tiatief om een zonnepark te ontwikkelen in de
laar(s) en de inwoners/ondernemers in het gebied afspra-
omgeving van dorp A. Dwars door dorp A loopt een
ken over locatie, inpassing, investeringen in het gebied en
gemeentegrens: aan de ene kant de inwoners van
aan een participatieproces kaders mee te geven en om
wijze van financiële participatie/lokaal eigendom. Door
gemeente X (bevoegd gezag) en aan de andere kant
achteraf te controleren of participatie naar behoren heeft
ruimte te bieden aan alles wat er speelt in dat gebied, kan
van de weg wonen mensen in gemeente Y.
plaatsgevonden. Daarmee hebben volksvertegenwoordi-
er gezamenlijk gezocht worden naar de meest optimale
Gemeente X start een informatietraject voor inwo-
gers een duidelijke rol in de manier waarop participatie
verdeling van de lasten en de lusten in het gebied.
ners over het zonneparkproject. Ze stelt een brief
plaatsvindt. De omvang van de afspraken hangt af van de
Een grensontkennende aanpak houdt in dat inwoners
op en verspreidt die huis-aan-huis in dorp A.
impact die het project heeft aan de andere kant van de
op gebiedsniveau worden betrokken bij de realisatie van
Nu ontstaat de situatie dat de inwoners van
gemeentegrens. Als er tien woningen zicht hebben op het
het project en niet alleen de inwoners binnen gemeen-
gemeente X aan de ene kant van de straat geïnfor-
project, is de rol van de raad beperkter dan wanneer het
tegrenzen, RES-grenzen of nationale grenzen. Dit vraagt
meerd worden over het zonneparkproject, terwijl
een hele wijk of buurtschap betreft.
afstemming en samenwerking met medeoverheden. Door
de inwoners aan de andere kant van de straat
Aangezien inwoners gebiedsgericht en grensontkennend
grensontkennende mogelijkheden te bieden aan inwoners
diezelfde informatie niet ontvangen omdat zij in ge-
betrokken zullen worden bij de concrete planvorming van
om mee te denken en te doen aan concrete projecten,
meente Y wonen. Voor de dorpsbewoners zelf is de
energieprojecten, is het belangrijk om voorafgaand aan
leggen we een fundament voor financiële participatie aan
gemeentegrens niet relevant: zij zijn een gemeen-
het traject heldere afspraken te maken over de rol van
weerszijden van een grens.
volksvertegenwoordigers aan weerszijden van een
schap en leven met elkaar als buren in een dorp.
Rol gemeenteraden Het is aan volksvertegenwoordigers om voorafgaand
gemeentelijke grens. Deze rol hangt samen met de
Gemeente X realiseert zich dat de aanpak vanuit de
Zodra plannen overgaan naar concrete projectlocaties
eigen gemeentegrenzen alleen niet verstandig is en
omvang en de impact die het energieproject heeft.
start de gebiedsgerichte en grensontkennende aanpak.
neemt contact op met gemeente Y om afspraken te
Het is in ieder geval van belang elkaar tijdig te informeren
Deze aanpak is goed te borgen in lokaal beleid:
maken over de communicatie en participatie in het
en waar nodig te raadplegen.
De passieve/kaderstellende gemeente stelt aan initiatief-
vervolgtraject.
nemers voor windmolens en grootschalige zonneparken de eis dat zij een gebiedsgerichte aanpak hanteren bij het realiseren van het wind- of zonproject en toetst of dit 42
43
11. Communicatie Waar participatie is gericht op het meepraten en meedoen, is communicatie gericht op het versterken van de informatie- en kennispositie van inwoners, ondernemers en maatschappelijke partijen in West-Overijssel.
Visie
•
Focus op verbinding van de samenwerkingspartners.
Aanpak
Infographics en video’s
De externe communicatie rondom de RES 1.0 pakken we
•
Focus op gezamenlijke belangen.
Doel van de communicatie is bewustwording van de op-
De RES is complex en gaat over zaken die nogal eens als
net zo op als de RES zelf: van onderop.
•
Focus op het einddoel en op wat we winnen.
dracht waar we voor staan. De gevolgen van die opdracht
abstract worden ervaren. Om informatie begrijpelijk te
•
Centrale plek voor jongeren en bedrijfsleven.
(landschappelijk, economisch) voor inwoners, inclusief
maken, gebruiken we infographics, illustraties, webinars
De gemeenten staan in onze regio aan de lat voor de
•
Verbeelden en concreet maken, ervaringsverhalen.
de kansen die het biedt, en de vertaalslag naar wat de
en video’s. Onze concept-RES hebben we gevat in een
communicatie met de inwoners over de RES. Op regionaal
•
Intern eigen huisstijl en kanalen op RES-niveau, extern
uitvoering van die opdracht betekent voor lokale gemeen-
infographic en ook deze RES 1.0 is beeldend samengevat.
gebruik huisstijl en kanalen van de elf gemeenten.
schappen.
Elke Feit & Fabel is voorzien van een infographic-achtige
niveau maken we gezamenlijk heldere en eenduidige informatiemiddelen over de RES en de energietransitie in
illustratie. Onze persmeetings nemen we standaard op,
West-Overijssel. De verspreiding van deze informatie en
In de fase van de concept-RES communiceerden we vooral
We richten ons in onze communicatie op de brede doel-
zodat iedereen die terug kan kijken. Dat geldt ook voor
materialen via de eigen lokale kanalen is de verantwoor-
over het proces en het hoe en wat van de Regionale
groep van inwoners, ondernemers en maatschappelijke
onze webinars, zoals die over lokaal eigendom. Deze webi-
delijkheid van de gemeenten, provincie, de waterschap-
Energiestrategie. Geleidelijk is de focus verschoven naar
organisaties in West-Overijssel. De focus ligt daarbij op de
nar is door velen buiten onze RES-regio bekeken en onze
pen en de netbeheerders. In lijn met onze opbouw van
informatie en uitleg over inhoudelijke onderdelen van die
grote middengroep tussen de voor- en tegenstanders in.
RES-strip is vertaald naar een landelijke versie vanwege de
onderop, hebben we op regioniveau naast de website
Regionale Energiestrategie. De huidige focus ligt op
Zodat zij zo juist en volledig mogelijk geïnformeerd wor-
vraag vanuit andere RES-regio’s.
www.reswestoverijssel.nl geen andere communicatieka-
inspirerende voorbeelden van projecten van energie-
den over de energietransitie in hun eigen gemeente en
nalen.
coöperaties, inwoners of ondernemers uit West-Over-
hun eigen regio. Mede op basis van die informatie kunnen
ijssel. We zien ook een toenemende behoefte aan uitleg
zij hun mening vormen, besluiten om deel te nemen in het
wat de RES concreet betekent voor inwoners. En hoe het
participatieproces of bij te dragen aan die energietransi-
punten:
regionale proces zich verhoudt tot het lokale proces.
tie. Het uitgangspunt van minimaal 50% lokaal eigendom
•
Communicatie vanuit de lokale situatie en de bele-
Daar ligt de komende tijd dan ook de focus op in onze
vraagt immers om betrokkenheid bij de uitvoering van de
vingswereld van inwoners en vandaaruit naar belang
communicatie.
energietransitie in de lokale gemeenschappen.
In onze communicatie hanteren we de volgende uitgangs-
en duiding van de RES West-Overijssel.
We richten ons ook op bedrijven, omdat zij een wezenlijke
•
Focus op de opgave uit het Klimaatakkoord.
bijdrage leveren aan de energietransitie.
•
Focus op gedeelde waarden: de kernwaarden. Lokale projecten Lokale projecten en initiatieven vormen de basis: daar ge-
In West-Overijssel bouwen we de energiestrategie van onderop op. Dat doen we op basis van de volgende kernwaarden:
beurt het immers, dat is waar de energietransitie plaats-
•
We doen dit samen!
aan onze opgave van 1,8 TWh in 2030. We verbinden de
•
We vertellen het hele verhaal.
lokale projecten en initiatieven met de boodschappen van
•
We zijn transparant in wat we doen, zeggen en besluiten.
de RES en het Klimaatakkoord. Deze ervaringsverhalen
•
We zorgen voor een rechtvaardige verdeling tussen de
kunnen mensen in onze RES-regio inspireren om een
lusten en de lasten.
bijdrage te leveren aan de energietransitie in West-
•
Stad en platteland staan samen aan de lat.
Overijssel.
•
Binnen de gezamenlijke doelstelling is er ruimte om te
vindt. We laten zien dat deze projecten en initiatieven onderdeel zijn van onze RES en laten zien hoe zij bijdragen
verschillen in aanpak en middelen.
Feit & Fabel
•
We werken op gelijkwaardige voet met elkaar samen.
In de rubriek Feit & Fabel zoeken we bepaalde vragen of
•
We nemen zorgen serieus.
thema’s die in het maatschappelijk debat leven uit. Daar
•
Iedereen mag meepraten en kan meedoen in de eigen omgeving.
waar mogelijk proberen we feiten van fabels te onderscheiden.
44
45
12. Samenwerking en sturing naar RES 2.0
Governance op regionaal niveau handhaven,
Het bestuurlijk platform bestaat uit bestuurlijke
Opgavegericht werken
vertegenwoordiging van gemeenten, provincie en
De RES 1.0 kent opgaven van verschillende aard. Op
De afspraken uit de Startnotitie RES West Overijssel
waterschappen. De netwerkbedrijven zijn toegevoegd
strategisch niveau bijvoorbeeld de ontwikkeling van het
blijven van kracht in de doorontwikkeling van RES 1.0
als adviseur.
elektriciteitsnetwerk. Op tactisch en operationeel niveau
De stuurgroep RES bereidt het bestuurlijk platform
bijvoorbeeld de uitvoering van concrete projecten wind,
Het bestuurlijk platform RES West-Overijssel is het
voor en stuurt, daarin geadviseerd door het ambtelijk
zon en warmte. Wij kiezen ervoor om de aard van de op-
orgaan dat de besluiten neemt over de RES in de
overleg en de projectorganisatie, op het proces van
gaven leidend te laten zijn bij de aanpak. Hierbij staat dus
vorm van documenten die doorgeleid worden naar
de RES.
niet de vertegenwoordiging van de deelnemende orga-
Afstemming met de ‘werkgroep RSAB’ is van belang
nisaties in de structuur centraal maar wat, wie, wanneer
deputeerde Staten en de Dagelijks Besturen van de
en wordt voortgezet. De adviesfunctie van de maat-
nodig is om de opgave te realiseren.
Waterschappen;
schappelijke partners richting het bestuurlijk platform
De uitvoering van de gemaakte afspraken is aan elke
wordt in de volgende fase versterkt.
•
maar minder intensief •
•
naar de RES 2.0. •
•
de Colleges van Burgemeester en Wethouders, Ge-
•
partner.
Gebiedsgerichte/subregionale samenwerking In de realisatie is de schaal van de regio niet altijd passend bij de aard van de opgave of uitdaging. Zo is het toewerken naar 60% wind en 40% zon effectiever op een subregionale schaal.. Waar kansen zijn voor koppeling met andere transities, meervoudig ruimtegebruik en energielandschappen ligt een gebiedsgerichte ontwikkeling voor de hand. Werkplaatsen energietransitie Tijdens de uitvoering door de partners van de RES 1.0 komt het zwaartepunt te liggen bij concrete projecten. Hieraan wil de provincie graag bijdragen met haar inzet in het programma Nieuwe Energie Overijssel (NEO). Daartoe worden werkplaatsen ontwikkeld. De uitvoerders van de energietransitie werken hier thematisch samen. Zo versterken de partners samen de uitvoeringskracht. Samen werken aan de doorontwikkeling Op basis van bovenstaande punten gaan we de samenwerking en governance doorontwikkelen. Openstaande vraagstukken, zoals prioritering en programmering van de projecten bij de werkplaatsen, pakken we werkende weg samen op. Deze aanpak past bij een bestuurlijk innovatief proces zoals de RES, waarbij het primaat van de uitvoering bij de partners ligt en we bestuurlijk monitoren en afstemmen.
46
47
13. Samenwerking raden, Staten en algemeen besturen In de RES-regio West-Overijssel hebben de gemeentenraden, Provinciale Staten en de algemeen besturen van de waterschappen een regionale werkgroep ingesteld.
Werkgroep raden, staten en
Op 1 juli 2020 hebben we gezamenlijk een besluit geno-
algemeen besturen (RSAB)
men over de concept-RES en na de zomer hebben we
De werkgroep heeft als doel om het democratische proces
direct een start gemaakt naar de RES 1.0. De werkgroep
13.1 Ervaringen rol en functie van de werkgroep
binnen de RES in samenwerking met de drie verschillende
RSAB heeft de volksvertegenwoordigers zo goed mogelijk
In de beleving van de leden van de werkgroep RSAB zijn
De werkgroep is unaniem van mening dat een werkgroep
bestuurslagen te versterken. Verder wil de werkgroep
voorbereid op de besluitvorming RES 1.0. door:
zij de schakel om directe gesprekspartner te zijn van de
zoals de RSAB richting de RES 2.0 een rol blijft spelen in
de verbinding van lokaal naar regionaal mogelijk maken
1.
Advisering over het RES-proces richting de stuurgroep
bestuurders van de RES-organisatie. Zij dragen bij aan het
het scherp houden van de bestuurders van de RES-organi-
en bestuurlijk platform:
vormgeven van de democratische besluitvorming en het
satie. Vooral om het politiek debat mogelijk te maken, lo-
A.
Observatiebrief over het proces, o.a. tijdsdruk.
verstevigen van de positie van volksvertegenwoordigers.
kaal en ook in de regio. Zodat de volksvertegenwoordigers
B.
Zoekgebieden en de behoefte aan subregionaal
Zonder de inspanningen van de werkgroep RSAB is de
van de diverse gemeenten weten hoe hun raad ‘erin staat’
gelmatig over het regionale RES-proces en houden goed in
overleg tussen gemeenteraden daar waar de
afstand tussen het regionale samenwerken door bestuur-
en hoever hun gemeente in het proces is. Terugblikkend
de gaten wanneer binnen dit proces lokale besluitvorming
gemeentegrenzen worden overschreden.
ders groter dan nu het geval is. Dit verstevigt met name
is het volgens werkgroep RSAB essentieel om richting de
Planning en uitvoering besluitvorming RES 1.0
de kaderstellende rol. Tegelijkertijd merkt de werkgroep
RES 2.0 te blijven informeren, kennis en ervaringen te
in twee rondes.
RSAB dat ook in huidige situatie die kaderstellende rol
delen en uitwisseling tussen volksvertegenwoordigers te
mét de genoemde inspanningen nog steeds heel moeilijk
faciliteren.
tussen de bestuurders en de werkgroep RSAB en hun achterban. De vertegenwoordigers van deze werkgroep informeren hun raden, Staten en algemeen besturen re-
C.
nodig is. Hierbij gaat het steeds om de afweging lokaal versus regionaal. De gezamenlijke regionale beeldvorming
D. Formats, moties en amendementen voor
is daarbij essentieel ter voorbereiding op de lokale oor-
de RES 1.0.
deelsvorming en besluitvorming binnen de afzonderlijke raden, Staten en algemeen besturen.
48
13.2 Suggesties richting de RES 2.0
is om in te vullen voor volksvertegenwoordigers.
2.
Het uitbrengen van nieuwsbrieven.
Concreet wordt door de huidige leden van de werkgroep
3.
Het organiseren van online regionale bijeenkomsten
RSAB een voorzetting van de werkgroep richting RES 2.0
met als doel kennis te ontsluiten voor volksvertegen-
geadviseerd. Na besluitvorming over de RES 1.0 zal de
woordigers, informatie over de RES in West-Overijssel
werkgroep RSAB met een uitgebreidere evaluatie komen
te delen en gelegenheid te bieden voor interactie
met daarin aanwijzingen voor de rolopvatting, taakom-
tussen volksvertegenwoordigers, professionals en
schrijving en opdracht voor een opvolging van de huidige
bestuurders.
werkgroep.
49
14. Randvoorwaarden Een aantal randvoorwaarden liggen buiten de invloedssfeer van de RES-regio. Die randvoorwaarden zijn echter van cruciaal belang voor het kunnen realiseren van de doelstellingen in de RES West-Overijssel. In dit hoofdstuk benoemen we die randvoorwaarden per thema.
Randvoorwaarden Regionale Structuur Warmte (RSW)
Randvoorwaarden Elektriciteit en Netwerk
nesscases verder onder druk te staan. De landelijke
regionaal niveau en tellen op tot een regionale doelstel-
Voor de uitvoering van de RSW zijn er een aantal knel-
Ons bod vullen we in door veel verschillende soorten
werkgroep SDE en Netwerkkosten van NP RES doet
ling voor het verminderen van CO2-uitstoot.
punten en vraagstukken die we niet lokaal in de Transitie-
opwekprojecten die verschillende doorlooptijden en
in haar advies de aanbeveling om een aantal mini-
Inmiddels is er een brief uitgegaan vanuit het NPRES met
VisieWarmte (TVW) op kunnen lossen. We zetten daarom
afhankelijkheden kennen. Voor allemaal geldt dat aan-
mumvoorwaarden vast te stellen. Bijvoorbeeld aan de
een oproep aan het huidige kabinet om ook na 1 juli 2021
ook na vaststelling van de RSW 1.0 in op regionale samen-
sluiting op het elektriciteitsnetwerk, wanneer het project
ruimtelijke inpassing die voor alle RES-regio’s gelden
de ondersteuning van de RES’en voort te zetten zodat
werking ten behoeve van benutting van de (boven)regio-
‘af’ is, noodzakelijk is. Hiervoor is samenspel nodig tussen
en die mee gaan lopen in de SDE-regeling. Om ook
de ontwikkeling van de energietransitie niet stil komt te
nale duurzame warmte en de ontwikkeling van instrumen-
netbeheerder, gemeente en energieproject. Op dit com-
maatwerk per regio en gemeente mogelijk te maken,
staan. Vanuit de bestaande middelen voor de RES kan tot
tarium en financiering die daarvoor benodigd is.
plexe samenspel zijn de volgende randvoorwaarden van
doet de landelijke werkgroep van NP RES daarnaast
het eind van het jaar nog maar een beperkte inzet vanuit
toepassing:
de aanbeveling om een kwaliteitsbudget in te stel-
de RES-organisatie worden voortgezet. Bijvoorbeeld bij
Ontwikkeling instrumentarium
•
Goede uitwisseling informatie.
len, als aanvulling op de SDE, om dit soort kosten te
het opstellen van milieueffectrapportages op planniveau
Een aantal belangrijke punten waarvoor landelijk instru-
•
Creëren handelingsperspectief (reële kansen op
kunnen financieren. Om businesscases rendabel te
is aanvullende financiering vanuit het Rijk een randvoor-
locaties en binnen termijnen).
houden en binnen die businesscase ook daadwerke-
waarde.
Samen invullen en benutten van schaarse
lijk ruimte te houden om een omgevingsfonds in te
De voorstellen en de uitkomsten van het onderzoek
netwerkruimte.
kunnen stellen en/of de revenuen terug te kunnen
worden besproken in de kabinetsformatie en wellicht op
Ruimtelijke mogelijkheden voor zowel projecten
laten vloeien naar de omgeving is het van cruciaal be-
hoofdlijnen vastgesteld in het regeerakkoord.
als benodigde infrastructuur kennen.
lang dat deze aanbevelingen daadwerkelijk opgevolgd
Tot op het moment van vaststelling van deze RES is geen
en als regelingen ingevoerd worden.
duidelijkheid over de financiering, zelfs niet ter over-
mentarium ontwikkeld moet worden: •
•
Bronnenstrategie: middelen ontwikkelen om vanuit een regionaal overzicht en inzicht lokaal zicht op mo-
•
gelijkheden te hebben op het gebruik, de plaatsing en verdeling van bronnen. •
Duurzame gassen: we bevelen aan om door te gaan
•
Uitvoeringstempo aanpassingen netwerk.
met de lobby richting het Rijk. Dit om duidelijkheid te
•
Financieel perspectief vanuit het Rijk onderkennen.
Het capaciteitsprobleem bij gemeenten (zowel in mid-
brugging vanaf 1 juli naar het nieuwe begrotingsjaar. De
krijgen over welke beslissingsbevoegdheid en regie de
•
Nieuwe ontwikkelingen en impact op het netwerk
delen als in mankracht) en bij lokale initiatieven vormt
opgebouwde samenwerking en inzet vanuit de bestuurlij-
meenemen richting RES 2.0.
een risico voor de uitvoering van de regionale doel-
ke partners en maatschappelijke organisaties behoeven
provincie en gemeenten hebben of krijgen rondom de •
lokale en regionale inzet van groen gas.
In paragraaf 4.2 en de bouwsteen Elektriciteit zijn deze
stelling. De nationale overheid zal voldoende midde-
goede professionele ondersteuning en dat vraagt adequa-
Duidelijkheid over beleid van de Rijksoverheid rond-
verder uitgewerkt terug te vinden.
len ter beschikking moeten stellen aan de gemeenten
te financiering.
voor de uitvoering van de RES om het streven naar de
om organisatie regionale (publieke) warmtebedrijven •
•
(bevoegdheden, investeringsruimte, kostendekking).
Randvoorwaarden Lokaal Eigendom
doelstelling voor lokaal eigendom in West-Overijssel
Aanpassen van wetgeving (met name de Wet Collec-
Om de doelstelling van minimaal 50% lokaal eigendom te
ook daadwerkelijk gerealiseerd te krijgen. Dat geldt
tieve Warmtevoorziening), vanuit het belang van de
kunnen realiseren zijn de volgende randvoorwaarden van
ook voor de noodzakelijke professionaliseringsslag
gemeente en provincie (vanuit de zorg voor de eigen
belang:
die lokale energie-initiatieven moeten maken.
inwoners). Met name als het gaat om de lokale aan-
•
De haalbaarheid van maatschappelijk gewenste
wijzingsbevoegdheid en een meer integrale energie-
projecten (kleinschaliger, goed ingepast, lokaal eigen-
Randvoorwaarden voortgezette financiering RES’en
wetgeving voor gas, elektra en warmte.
dom) staat onder druk, mede vanwege de dalende
In het rapport van Parijs naar Praktijk heeft de Raad voor
SDE. Een afnemende SDE verhoudt zich slecht tot de
het Openbaar Bestuur op basis van een rapport van het
hoge ambities op gebied van participatie en lokaal
AEF Uitvoeringskosten van het Klimaatakkoord voor de-
Ontwikkeling financiering
eigendom. De financiële stimulering vanuit het Rijk
centrale overheden een advies opgesteld aan het nieuwe
Tot slot zijn een passende financiering en/of financiële
moet zo blijven dat lokale initiatieven zon- en wind-
kabinet. Voor het organiseren van de uitvoering wordt
mogelijkheden voor regionale warmtevraagstukken nood-
projecten in lokaal eigendom kunnen blijven realise-
voorgesteld een structuur op te zetten vergelijkbaar met
zakelijk voor een betaalbare warmtetransitie. Een mooi
ren, ook kleinschalige (zon)projecten.
de RES en het Nationaal Programma RES. Gemeenten,
Door het stellen van ruimtelijke inpassingseisen en
provincies en waterschappen wordt gevraagd om elk een
het koppelen van andere opgaven aan projecten voor
integraal klimaatplan op te stellen met concrete doelen en
de opwek van zonne- en windenergie komen busi-
maatregelen. Deze plannen worden gebundeld op
•
voorbeeld hiervan is het stimuleringsprogramma warmtenetten van de provincie Overijssel.
50
51
15. Begrippenlijst A - Z Ter verduidelijking van de begrippen en ander jargon die in de RES 1.0 regelmatig worden gebruikt, is de onderstaande begrippenlijst opgesteld.
Aardgasvrij
Biogas en groen gas
Energie infrastructuur
Groene energie
Niet aangesloten op de fossiele brandstof aardgas. Dit be-
Biogas is een gasmengsel dat ontstaat als gevolg van
De energie infrastructuur omvat het gehele netwerk van
Groene energie of duurzame energie is energie die is
tekent niet gasloos; er kan groen gas worden toegepast.
gisting van biologisch materiaal, zoals GFT-afval, mest
opwek en transport van energie, van de energiebron via
opgewekt met behulp van duurzame energiebronnen.
of rioolslib. Het gas kan gebruikt worden als brandstof
de leidingen, verdeelinstallaties naar de gebruiker. Dit kan
Duurzaam betekent dat de energiebron onuitputtelijk is,
Adaptatie
in warmtekrachtcentrales, of worden bijgemengd in het
per energietype worden uitgesplitst, bijvoorbeeld elektrici-
dat de groene energie schoon en betrouwbaar is en dat er
Adaptatie omvat het aanpassen aan de gevolgen van een
aardgasnet. Wanneer dit laatste gebeurt, spreken we van
teitsinfrastructuur en warmte-infrastructuur.
bij winning en omzetting nauwelijks schadelijke effecten
probleem, bijvoorbeeld aan veranderende omstandighe-
‘groen gas’.
den zoals een veranderend klimaat. Onder klimaatadap-
voor het klimaat zijn. Energiemix
tatie valt ook het verminderen van de kwetsbaarheid van
Bundeling
Een duurzame, betrouwbare en betaalbare energievoor-
Grootschalige opwek
de samenleving voor klimaatverandering of het profiteren
We spreken van bundeling wanneer op eenzelfde aan-
ziening kan alleen bereikt worden door de verschillende
Binnen de concept-RES is dit de opwek van schone/duur-
van de kansen die een veranderend klimaat kan bieden.
sluiting zowel wind- al zonne-energie wordt aangesloten
energiedragers (windenergie, zonne-energie (dak/veld),
zame energie op grote schaal, met name zonneparken en
op het netwerk. De tussenliggende kabel kan hiermee
warm water, diverse gassen) te laten samenwerken. In
windparken.
Afwegingskader
efficiënter worden ingezet. Dit komt door het verschil in
de RES ligt de focus voor de energiemix voor elektriciteit
Afwegingen en keuzes ten aanzien van de RES worden
hoeveelheid en moment waarop over het algemeen wind-
(momenteel) vooral op de verdeling wind en zon.
gemaakt op basis van een afwegingskader. Dit omvat een
en zonne-energie wordt opgewekt. Omdat een kabel
viertal onderdelen:
altijd wordt aangelegd op maximale opwek (piek) zijn er
•
Bijdrage aan energietransitie
veel momenten waarop er ruimte is op die kabel. Deze