8. Bijlage toelichting Inventariserend veldonderzoek Archeologie Kievitstraat 1
Tekst van het document
ArcheoPro Archeologisch rapport Nr. 23048 Kievitstraat 1, Ommen Gemeente Ommen Inventariserend Veldonderzoek (IVO-O); Bureauonderzoek
Richard Exaltus Joep Orbons
Februari 2024
ArcheoPro
Archeologisch onderzoek Kievitstraat 1, Ommen, Gemeente Ommen.
ArcheoPro Rapport, 23048, Pagina 2
ArcheoPro Archeologisch rapport Nr. 23048 Kievitstraat 1, Ommen Gemeente Ommen Inventariserend Veldonderzoek (IVO-O); Bureauonderzoek Colofon Opdrachtgever Projectcode Bestandsnaam Versie Status Archis melding (zaaknummer) Bevoegd gezag Opslagplaats documentatie ISSN Auteur(s) Projectleider Projectmedewerkers Onderaannemers Autorisatie
Enexis EBS, Magistratenlaan 116, 5223 MB Den Bosch 23-091 ArcheoPro Rapport Kievitstraat 1, Ommen 2024 02 13 13-02-2024 Definitief 5429685100 Gemeente Ommen Provincie Overijssel 1569-7363 Richard Exaltus (actorregistratie 92909010) Joep Orbons (actorregistratie 55660015) Richard Exaltus (actorregistratie 92909010) Richard Exaltus (actorregistratie 92909010) Joep Orbons (actorregistratie 55660015) Niet van toepassing Drs R.P. Exaltus; senior KNA archeoloog
Uitgegeven door ArcheoPro © Copyright 2023 ArcheoPro, Eijsden ArcheoPro Sint Jozefstraat 45 NL 6245 LL Eijsden Nederland
Versie: 13-02-2024
Tel : 0(0 31) 43 3672586 www.archeopro.nl
Kamer van Koophandel Limburg: 14117581 e-mail: info@archeopro.nl
www.ArcheoPro.nl
Archeologisch onderzoek Kievitstraat 1, Ommen, Gemeente Ommen.
ArcheoPro Rapport, 23048, Pagina 3
Inhoudsopgave SAMENVATTING ........................................................................................................................................ 4 1. INLEIDING ............................................................................................................................................... 5 1.1 ALGEMEEN .................................................................................................................................................................................................... 5 1.2 LOCATIEGEGEVENS (LS02) .................................................................................................................................................................. 5 1.3 AARD VAN DE INGREEP (LS01) ............................................................................................................................................................ 5 1.4 ONDERZOEK (LS01) ........................................................................................................................................................................ 5 1.5 DOEL- EN VRAAGSTELLING .........................................................................................................................................................................
6 1.6 BELEID EN RANDVOORWAARDEN .............................................................................................................................................................. 6
2. BUREAUONDERZOEK ........................................................................................................................ 11 2.1 METHODE EN BRONNEN ...........................................................................................................................................................................11 2.2 GEO(MORFO)LOGIE, AARDKUNDE EN BODEM (LS04) ...................................................................................................................13 2.3 ARCHEOLOGIE (LS01/LS04) .........................................................................................................................................................20 2.4 HISTORIE (LS03) ............................................................................................................................................................................24 2.5 GESPECIFICEERD ARCHEOLOGISCH VERWACHTINGSMODEL (LS05) ...........................................................................................29
3. CONCLUSIES EN AANBEVELINGEN
(VS07) ............................................................................. 31
3.1. SELECTIEADVIES .......................................................................................................................................................................................31
4. LITERATUUR EN BRONNEN ............................................................................................................ 32 BIJLAGE 1: VERKLARENDE WOORDENLIJST ..................................................................................................................................................34 BIJLAGE 2: ARCHEOLOGISCHE TIJDSCHAAL...................................................................................................................................................34 BIJLAGE 3: OVERZICHT VONDSTLOCATIES ....................................................................................................................................................35 BIJLAGE 4: OVERZICHT ARCHEOLOGISCHE ONDERZOEKSMELDINGEN .....................................................................................................35
Versie: 13-02-2024
www.ArcheoPro.nl
Archeologisch onderzoek Kievitstraat 1, Ommen, Gemeente Ommen.
ArcheoPro Rapport, 23048, Pagina 4
Samenvatting In mei 2023 is door ArcheoPro een Inventariserend Veldonderzoek Overig (IVO-O) uitgevoerd voor een terrein aan de Kievitstraat 1 te Ommen in de gelijknamige gemeente. Volgens het gespecificeerd archeologisch verwachtingsmodel geldt voor het plangebied in verband met de ligging buiten een gradiëntzone die aantrekkelijk was voor jagersverzamelaars en binnen een tot in de twintigste eeuw slecht ontwaterd gebied, een lage verwachting voor resten van bewoning en begraving uit alle perioden. Deze verwachting wordt als het ware bevestigd doordat alle bekende archeologische vondsten in de (wijde) omgeving van het plangebied op terreindelen liggen die aanmerkelijk hoger liggen dan het plangebied. Door de slechte ontwatering van het gebied, de ligging buiten een in de steentijd voor bewoning aantrekkelijke gradiëntzone en de ligging in een laaggelegen voormalige rivierloop, hoeft geen rekening te worden gehouden met de aanwezigheid binnen het plangebied van resten van bewoning uit welke periode dan ook. Door de afwezigheid van een veendek hoeft ook geen rekening te worden gehouden met de mogelijke aanwezigheid van voor veengebieden kenmerkende vondstcategorieën zoals veendepots, veenlijken en resten van veenwegen e.d. Binnen het plangebied kunnen echter wel deposities, en goed geconserveerde organische resten aanwezig zijn die kenmerkend zijn voor dalen.
Dergelijke resten zijn echter niet door middel van prospectief onderzoek op te sporen.
Versie: 13-02-2024
www.ArcheoPro.nl
Archeologisch onderzoek Kievitstraat 1, Ommen, Gemeente Ommen.
ArcheoPro Rapport, 23048, Pagina 5
1. Inleiding 1.1 Algemeen Opdrachtgever Contactpersoon opdrachtgever Datum uitvoering bureaustudie Archis onderzoeksmelding Onderzoekskader Bevoegd gezag Bewaarplaats vondsten Bewaarplaats documentatie
1.2 Locatiegegevens
Enexis EBS, Magistratenlaan 116, 5223 MB Den Bosch Gitta Douma Mei 2023 5429685100 Aanvraag bouwvergunning Gemeente Ommen Provincie Overijssel Provincie Overijssel
(LS02)
Provincie Gemeente Plaats Toponiem Globale ligging Hoekcoördinaten plangebied (bounding box) Oppervlakte plangebied Eigendom Grondgebruik Bepaling locaties
Overijssel Ommen Ommen Kievitstraat 1, Ommen Aan de westrand van de bebouwde kom van Ommen. 224230 / 504917 224230 / 505086 224359 / 505086 224359 / 504917 1.14 Hectare Particulier Groenstroken rond hoogspanningsstation GPS Garmin, meetlinten
1.3 Aard van de ingreep (LS01) Aard ingreep
Uitbreiding van het hoogspanningsstation met twee middenspanningsblokken met 18 afgaande velden 2400 -peil
Wijze fundering
1.4 Onderzoek
(LS01)
In mei 2023 is door ArcheoPro een Inventariserend Veldonderzoek Overig (IVO-O) uitgevoerd voor een terrein aan de Kievitstraat 1 te Ommen in de gelijknamige gemeente. De aanleiding tot het onderzoek vormt de voorgenomen uitbreiding van het bestaande hoogspanningsstation met twee middenspanningsblokken met 18 afgaande velden. Hiertoe wordt een kabelkelder aangelegd van ruim 25 meter lang en 7 meter breed. Hier zal de bodem tot een meter diepte worden afgegraven. Deze graafwerkzaamheden kunnen tot aantasting van eventueel aanwezige archeologische waarden leiden. Volgens de gemeentelijke beleidskaart ligt het plangebied in een zone zonder vastgestelde Versie: 13-02-2024
www.ArcheoPro.nl
Archeologisch onderzoek Kievitstraat 1, Ommen, Gemeente Ommen.
ArcheoPro Rapport, 23048, Pagina 6
archeologische verwachting (bebouwing – grijs). Voor het nog niet bebouwde deel van het plangebied geldt volgens het vigerend bestemmingsplan echter wel een archeologische dubbelbestemming. In dit kader is een bureaustudie verricht van Inventariserend Veldonderzoek Overig (IVO-O).
1.5 Doel- en vraagstelling Bureauonderzoek heeft tot doel om op basis van beschikbare informatie te komen tot een gespecificeerd archeologisch verwachtingsmodel op basis waarvan de volgende vragen beantwoord kunnen worden: -Kunnen binnen het plangebied (nog) archeologische resten verwacht worden? -Zo ja, in welke zones en op welke diepten is dit het geval? -Wat zijn de verwachte prospectieve kenmerken van dergelijke archeologische resten? -Welke vorm van veldonderzoek is geschikt om de verwachte resten op te sporen? Inventariserend Veldonderzoek heeft vervolgens tot doel om het gespecificeerd archeologisch verwachtingsmodel te toetsen door middel van veldwaarnemingen. Aan de hand van de resultaten hiervan kan worden vastgesteld of binnen het plangebied daadwerkelijk archeologische waarden aanwezig (kunnen) zijn en of deze vervolgonderzoek en/of planaanpassing vereisen. ArcheoPro voert haar onderzoeken uit conform de hiervoor vastgelegde normen en richtlijnen (KNA 4.1 en SIKB BRL 4000) en is in het bezit van de daarvoor vereiste BRL 4000 certificaten 4002 en 4003. Het onderzoek is uitgevoerd door drs. R.P. Exaltus (senior KNA-archeoloog), en drs. ing. P.J. Orbons (senior KNA-archeoloog/senior vakspecialist).
1.6 Beleid en randvoorwaarden Het plangebied ligt in een gebied waarvoor een gemeentelijk archeologisch beleid is vastgesteld. Op de gemeentelijke beleidskaart heeft het plangebied geen vastgestelde archeologische verwachting (bebouwing – grijs). Voor het nog niet bebouwde deel van het plangebied geldt volgens het vigerend bestemmingsplan echter wel een archeologische dubbelbestemming.
Versie: 13-02-2024
www.ArcheoPro.nl
Archeologisch onderzoek Kievitstraat 1, Ommen, Gemeente Ommen.
ArcheoPro Rapport, 23048, Pagina 7
Figuur 1: De ligging van het plangebied (rood omlijnd) op de topografische kaart. 1 De cirkel geeft de buitengrens van het onderzoeksgebied aan.
1 Bron: Kadaster Topografische Dienst, Emmen 2008.
Versie: 13-02-2024
www.ArcheoPro.nl
Archeologisch onderzoek Kievitstraat 1, Ommen, Gemeente Ommen.
ArcheoPro Rapport, 23048, Pagina 8
Figuur 2: De binnen het plangebied voorgenomen uitbreiding van het bestaande hoogspanningsstation met twee middenspanningsblokken met 18 afgaande velden
Versie: 13-02-2024
www.ArcheoPro.nl
Archeologisch onderzoek Kievitstraat 1, Ommen, Gemeente Ommen.
ArcheoPro Rapport, 23048, Pagina 9
Figuur 3: Het plangebied op de bestemmingsplankaart 2 2 Bron: www.ruimtelijkeplannen.nl
Versie: 13-02-2024
www.ArcheoPro.nl
Archeologisch onderzoek Kievitstraat 1, Ommen, Gemeente Ommen.
ArcheoPro Rapport, 23048, Pagina 10
Figuur 4: Het plangebied op de kadasterkaart 3
3 Bron: www.kadaster.nl
Versie: 13-02-2024
www.ArcheoPro.nl
Archeologisch onderzoek Kievitstraat 1, Ommen, Gemeente Ommen.
ArcheoPro Rapport, 23048, Pagina 11
2. Bureauonderzoek 2.1 Methode en bronnen Het bureauonderzoek wordt uitgevoerd conform de KNA 4.1, protocol 4002. Tijdens het bureauonderzoek wordt door de bestudering van de beschikbare bronnen, kennis vergaard omtrent de bodem en geologie van het onderzoeksgebied en de in en rondom het plangebied aanwezige bekende en te verwachten archeologische waarden. Op basis hiervan wordt op het schaalniveau van het plangebied een locatie specifiek verwachtingsmodel geformuleerd. Dit model kan gedetailleerder zijn dan de verwachtingsmodellen (trefkansen) zoals deze op de gemeentelijke verwachtingskaarten worden gepresenteerd. Eventueel worden ook lokale deskundigen geraadpleegd. Aan de hand van de resultaten van het bureauonderzoek kan de beste aanpak voor het veldonderzoek worden bepaald. Het veldonderzoek heeft tot doel het verwachtingsmodel te toetsen c.q. nader te detailleren. Het bureauonderzoek kent de volgende onderdelen: • Afbakenen plan- en onderzoeksgebied en vaststellen consequenties van mogelijk toekomstig gebruik; • Aanmelden onderzoek bij Archis; • Beschrijven huidig gebruik; • Beschrijven historische situatie en mogelijke verstoringen; • Beschrijven mogelijke aanwezigheid bouwhistorische waarden in de ondergrond; • Beschrijven bekende archeologische en aardwetenschappelijke waarden; • Opstellen gespecificeerde verwachting; • Opstellen rapport bureauonderzoek.
Hierbij zijn de volgende bronnen geraadpleegd: • Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN) • Archeologische MonumentenKaart (AMK) • ARCHeologisch Informatie Systeem (ARCHIS) • Atlas van topografische kaarten Nederland 1955-1965, 1:50.000 • Bodemkaart van Nederland 1:50.000 • Gemeente Ommen, Archeologische beleidskaart • Geomorfologische kaart van Nederland 1:50.000 • Geologische kaart 1:50.000 • Grote historische atlas van Nederland 1:50.000 1838-1857 (Deel Oost) • Grote historische topografische atlas van Nederland, provincie Overijssel 1:25.000 18941926 • Indicatieve Kaart Archeologische Waarden (IKAW) • Kadastrale minuutplan met aanwijzende tafels, 1830 Bovenstaande bronnen zijn gebruikt omdat deze relevante informatie bevatten over de historische en/of archeologische en/of aardkundige achtergrond van het plangebied. De informatie uit deze bronnen wordt gebruikt voor het opstellen van de gespecificeerde verwachting. Niet opgenomen bronnen hebben geen relevante informatie opgeleverd en zijn verder niet beschreven.
Versie: 13-02-2024
www.ArcheoPro.nl
Archeologisch onderzoek Kievitstraat 1, Ommen, Gemeente Ommen.
ArcheoPro Rapport, 23048, Pagina 12
De kaart Archeologie in Nederland is een combinatie van de Archeologische Monumentenkaart (AMK) en de Indicatieve Kaart Archeologische Waarden (IKAW). Hierop zijn bekende behoudenswaardige archeologische terreinen verzameld, gecombineerd met de trefkans (hoog, middelhoog, laag) op archeologische resten. Sinds 2014 wordt de AMK niet meer bijgehouden door de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE). De huidige AMK kan dan ook beschouwd worden als een statisch bestand.
Figuur 5: Luchtfoto uit 2021 met daarop rood omlijnd het plangebied 4
4 Bron: http://www.pdok.nl
Versie: 13-02-2024
www.ArcheoPro.nl
Archeologisch onderzoek Kievitstraat 1, Ommen, Gemeente Ommen.
2.2 Geo(morfo)logie, aardkunde en bodem
ArcheoPro Rapport, 23048, Pagina 13
(LS04)
De diepere ondergrond van het plangebied maakt deel uit van een groot preglaciaal bekken dat in eerste instantie is gevormd door een voorloper van de Rijn. Dit bekken is verder geërodeerd door het landijs tijdens de voorlaatste ijstijd, het Saaliën (ca. 250.000-130.000 jaar geleden). Het plangebied ligt ongeveer een kilometer ten noorden van de Overijsselse Vecht. In de voorlaatste ijstijd (het Saaliën) vormde de Oer-Vecht een breed beekdal tussen Drenthe en Twente. Grote delen van het dal zijn echter tijdens warmere perioden opgevuld met smeltwater afzettingen. Aan het einde van de laatste ijstijd (het Weichseliën) en met name in het Laat Pleniglaciaal (circa 29.000 - 15.700 BP) en het Jonge Dryas (circa 12.745 11.755 BP) heerste er een poolklimaat in Nederland. Door het ontbreken van vegetatie trad op grote schaal verstuiving op. Vanuit het Noordzeebekken werd dekzand meegevoerd. Hierbij werden dekzanden over de fluvioperiglaciale afzettingen (Formatie van Boxtel) afgezet in de vorm van vlaktes, welvingen en ruggen. Dit zand is kalkloos, fijnkorrelig (150 – 210 m) en goed afgerond. Tevens is het goed gesorteerd en arm aan grind. Deze afzettingen behoren tot het Laagpakket van Wierden van de Formatie van Boxtel (Berendsen, 2004). In het Holoceen (11.755 jaar BP tot heden) steeg de temperatuur. Het landijs smolt, waardoor de zeespiegel steeg.
Door de zeespiegelstijging steeg ook de grondwaterspiegel, waardoor lager liggende terreindelen natter werden. Ter plaatse van de fluvioperiglaciale afzettingen werd de waterafvoer daarnaast plaatselijk belemmerd door in de ondergrond aanwezige leemlagen. In de beekdalen en lokale depressies werd veen gevormd. Het veen wordt gerekend tot het Laagpakket van Griendtsveen (Formatie van Nieuwkoop). Vanaf de middeleeuwen is dit veen op steeds grotere schaal ontgonnen. Volgens de Atlas van Nederland in het Holoceen (Vos et al 2011), is de omgeving van het plangebied in de loop van het neolithicum overgroeid geraakt met veen. Volgens de geomorfologische kaart ligt tenminste het noordwestelijke deel van het plangebied op een vlakte die is ontstaan door afgraving en/of egalisatie (figuur 6; legendaeenheid 2M93E). Ten noorden van het plangebied geeft de geomorfologische kaart de aanwezigheid aan van vrij vlakke, laaggelegen dekzandrug (figuur 6; legenda-eenheid 3B53yc). Ten zuiden van het plangebied ligt volgens de geomorfologische kaart een vrij vlakke, laaggelegen dekzandwelving (figuur 6; legenda-eenheid 3L51yc). Op enige afstand ten noordwesten van het plangebied liggen landduinen met bijbehorende vlakten en laagten (figuur 6; legenda-eenheid 3L54).
Zowel de dekzandrug, de dekzandwelvingen als deze landduinen zijn op de uitsnede uit het Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN; figuur 7), duidelijk herkenbaar aan hun relatief hoge ligging. Tevens is hierop te zien dat de directe omgeving van het plangebied opmerkelijk laag ligt. Binnen het plangebied zelf wordt het hoogtebeeld vertekent door de aanwezige bebouwing en begroeiing. De uitsneden uit de paleogeografische kaarten (zie figuur 9) laten zien dat het plangebied binnen een oude loop van de Vecht ligt. Resten hiervan zijn ten westen van het plangebied nog zichtbaar op de kadasterkaart uit 1832 (zie figuur 17). Op voldoende ontwaterde delen van het dekzandlandschap zijn veelal veldpodzolgronden ontstaan. Deze worden gekenmerkt door een uitspoelingslaag (E-horizont) en een inspoelingslaag (B-horizont). De B-horizont gaat veelal via een overgangslaag (de BChorizont) over in het niet door bodemvorming beïnvloede zand (de C-horizont). Dergelijke bodems worden door de bodemkaart direct ten westen van het plangebied aangegeven in de vorm van veldpodzolgronden die zijn ontstaan in leemarm en zwak lemig fijn zand (legendaeenheid Hn21op figuur 8). De bodems in de dalen zijn doorgaans echter zeer roestig en hebben veelal een zwarte humeuze bovengrond. De grondwatertrap zal binnen het plangebied waarschijnlijk V zijn.
Dit betekent dat het met name in de winter, slecht ontwaterde bodems betreft.
Versie: 13-02-2024
www.ArcheoPro.nl
Archeologisch onderzoek Kievitstraat 1, Ommen, Gemeente Ommen.
ArcheoPro Rapport, 23048, Pagina 14
Figuur 6: Uitsnede uit de geomorfologische kaart. 5 Het plangebied is rood omlijnd en de cirkel geeft de buitengrens van het onderzoeksgebied weer. 5 Bron: Universiteit Wageningen, 2017
Versie: 13-02-2024
www.ArcheoPro.nl
Archeologisch onderzoek Kievitstraat 1, Ommen, Gemeente Ommen.
ArcheoPro Rapport, 23048, Pagina 15
Figuur 7: Uitsnede uit het Actueel Hoogtebestand Nederland. 6 Het plangebied is rood omlijnd en de cirkel geeft de buitengrens van het onderzoeksgebied weer.
6 Bron: Rijkswaterstaat, Servicedesk Data, AHN (Actueel Hoogtebestand Nederland), Delft
Versie: 13-02-2024
www.ArcheoPro.nl
Archeologisch onderzoek Kievitstraat 1, Ommen, Gemeente Ommen.
ArcheoPro Rapport, 23048, Pagina 16
Figuur 8: Uitsnede uit de bodemkaart met daarin rood omlijnd het plangebied met daaromheen de cirkel die de buitengrens van het onderzoeksgebied aangeeft. Voor uitleg van de codes, zie hoofdstuk 2.2 7
7 Bron: Universiteit Wageningen, 2017
Versie: 13-02-2024
www.ArcheoPro.nl
Archeologisch onderzoek Kievitstraat 1, Ommen, Gemeente Ommen.
ArcheoPro Rapport, 23048, Pagina 17
Figuur 9: Uitsnede uit de Paleografische kaart
Versie: 13-02-2024
www.ArcheoPro.nl
Archeologisch onderzoek Kievitstraat 1, Ommen, Gemeente Ommen.
ArcheoPro Rapport, 23048, Pagina 18
Figuur 10: Uitsnede uit de aardkundige kaart 8
8 Bron: Cultuurhistorische atlas van de Vecht
Versie: 13-02-2024
www.ArcheoPro.nl
Archeologisch onderzoek Kievitstraat 1, Ommen, Gemeente Ommen.
ArcheoPro Rapport, 23048, Pagina 19
Figuur 11: Uitsnede uit de grondwatertrappenkaart met daarin rood omlijnd het plangebied met daaromheen de cirkel die de buitengrens van het onderzoeksgebied aangeeft 9
9 Bron: Universiteit Wageningen, 2017
Versie: 13-02-2024
www.ArcheoPro.nl
Archeologisch onderzoek Kievitstraat 1, Ommen, Gemeente Ommen.
2.3 Archeologie
ArcheoPro Rapport, 23048, Pagina 20
(LS01/LS04)
Voor dekzandgebieden in hun algemeenheid geldt dat hierbinnen bewoningssporen kunnen worden aangetroffen die dateren vanaf het laat-paleolithicum. Vuursteenvindplaatsen van jager-verzamelaars uit het laat-paleolithicum en het mesolithicum liggen veelal op relatief hooggelegen delen van het dekzandlandschap op de overgang naar laagten met water. Later, in het neolithicum wanneer een sedentair bestaan in de plaats komt van een nomadisch levenswijze, verkiest men in plaats van dergelijke gradiëntzones, vooral de hoogste delen van het dekzandlandschap. Deze nederzettingskeuze blijft tot in de vroege middeleeuwen bestaan. In de late middeleeuwen en de nieuwe tijd zijn de nederzettingen met name gesticht langs doorgangswegen, op kruispunten van wegen en aan de overgangen van rivieren. Delen van het dekzandgebied die overgroeid raakten met veen werden ongeschikt voor bewoning maar werden nog wel gebruikt voor de jacht, het winnen van brandstof en voor speciale rituele doeleinden. Met name in de bronstijd en de ijzertijd vonden rituele deposities in het veen plaats. Uit deze perioden stammen ook veenwegen; uit takken en planken bestaande paden die toegang tot het veengebied mogelijk maakten. Binnen het plangebied liggen geen bekende archeologische vindplaatsen. Binnen het onderzoeksgebied als geheel liggen vijf bekende archeologische vindplaatsen.
Zaaknummer 2761666100 ligt ruim achthonderd meter ten zuidwesten van het plangebied. Hier zijn aardewerkscherven uit de periode late-ijzertijd tot Romeinse tijd aangetroffen. Zaaknummer 2761722100 ligt op de oostgrens van het onderzoeksgebied op een kilometer afstand van het plangebied en betreft de vondst van één aardewerkscherf uit laatneolithicum. Iets verder naar het zuiden, ligt zaaknummer 3086687100. Hier is een geslepen Fels-Rechteckbeil gevonden uit het midden- neolithicum tot de bronstijd. De zaaknummers 4021125100 en 4032003100 liggen negenhonderd meter ten westen van het plangebied en betreffen de resultaten van hier in 2017 door RAAP verricht proefsleuvenonderzoek en een opgraving in de noordelijke oksel van de provinciale wegen N340 en N48 te Varsen. Tijdens het proefsleuvenonderzoek zijn met uitzondering van het noordelijke deel van het plangebied, alleen perifere, agrarische sporen aangetroffen waaronder ontginningsgreppels en karrensporen. Deze zijn niet behoudenswaardig geacht. In het noordelijke deel van het plangebied is een dubbele palenrij aangetroffen. Deze is vervolgens door middel van een opgraving onderzocht. De één tot anderhalve meter brede, dubbele palenrij van gekoppelde paalsporen loopt door over een lengte van 55,7 meter.
De paalsporen zijn op basis van de 14 C-dateringen in de midden-bronstijd B gedateerd en waarschijnlijk betreft het een zogenoemde allee die is georiënteerd op een grafheuvel die ten noorden van het plangebied moet hebben gelegen. Een halve kilometer ten oosten van het plangebied ligt zaaknummer 4728532100. Hier is door de Steekproef booronderzoek verricht. Op basis van de afwezigheid van een intact esdek, intacte bodemhorizonten, cultuurlagen en archeologische indicatoren is de kans op de aanwezigheid van archeologische waarden in het plangebied dermate klein geacht , dat geen verder onderzoek is aanbevolen.
Versie: 13-02-2024
www.ArcheoPro.nl
Archeologisch onderzoek Kievitstraat 1, Ommen, Gemeente Ommen.
ArcheoPro Rapport, 23048, Pagina 21
Figuur 12: Kaart met Archis vondstlocaties. 10 Het plangebied is rood omlijnd en de cirkel geeft de buitengrens van het onderzoeksgebied weer. 10 Bron: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, ARCHIS III (Archeologisch Informatie Systeem), http://archis.cultureelerfgoed.nl
Versie: 13-02-2024
www.ArcheoPro.nl
Archeologisch onderzoek Kievitstraat 1, Ommen, Gemeente Ommen.
ArcheoPro Rapport, 23048, Pagina 22
Figuur 13: Kaart met Archisonderzoeksmeldingen. 11 Het plangebied is rood omlijnd en de cirkel geeft de buitengrens van het onderzoeksgebied weer.
11 Bron: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, ARCHIS III (Archeologisch Informatie Systeem), http://archis.cultureelerfgoed.nl
Versie: 13-02-2024
www.ArcheoPro.nl
Archeologisch onderzoek Kievitstraat 1, Ommen, Gemeente Ommen.
ArcheoPro Rapport, 23048, Pagina 23
Figuur 14: Uitsnede uit de gemeentelijke beleidskaart. 12 Het plangebied is rood omlijnd en de cirkel geeft de buitengrens van het onderzoeksgebied weer.
12 Bron: Gemeente Ommen
Versie: 13-02-2024
www.ArcheoPro.nl
Archeologisch onderzoek Kievitstraat 1, Ommen, Gemeente Ommen.
ArcheoPro Rapport, 23048, Pagina 24
2.4 Historie (LS03) Het plangebied ligt ruim een kilometer ten noordwesten van de historische stadskern van Ommen. Vanaf ongeveer 1133 na Chr. wordt de plaats Ommen ('Umme') genoemd als doorwaadbare plaats in de Vecht. In 1248 verkreeg Ommen stadsrechten. Nadat de stad in 1330 werd verwoest, zijn tussen 1382 en 1386 onder bisschop Floris van Wevelinkhoven een nieuwe verdedigingswal en een stadsmuur gebouwd. Deze stadsmuur is echter in het begin van de 16e eeuw weer afgebroken. De zogenaamde Ommersche dijk liep tussen Ommen en Zuidwolde door het voormalige hoogveenmoeras. In die tijd was dit een van de weinige wegen door vrijwel ontoegankelijk gebied. In de zeventiende eeuw werd op circa zeven kilometer afstand ten noorden van het plangebied de Ommerschans aangelegd om deze strategische doorgang te kunnen beheersen. Op de uitsneden van de Hottinger Atlas uit 1773 (zie figuur 15), de kadastrale kaart uit de periode 1811- 1830 (zie figuur 17), en de uitsnede uit de topografische kaart uit 1894 (zie figuur 18), is te zien dat het plangebied van oudsher in het gebied Lange akkers en Blokken ligt dat bestond uit langgerekte, noord-zuid gerichte percelen die in het noorden aan een waterloop grensden. Het betreft waarschijnlijk het restant van een oude loop van de Vecht.
Ondanks de naam akkers waren deze percelen volgens de historische kaarten vrijwel altijd in gebruik als grasland en waren met de name de noordelijke delen erg slecht ontwaterd. Deze worden op de topografische kaarten uit 1896 en 1964 als drassige terreinen aangegeven. Aan het einde van de twintigste eeuw is de bebouwing van Ommen uitgebreid tot tegen de rand van het plangebied. Hierbij zijn grote waterpartijen gegraven en is tevens de natuurlijke waterloop ten noorden van het plangebied gekanaliseerd. Binnen het plangebied is vervolgens een trafostation gebouwd met omliggende groenstroken.
Versie: 13-02-2024
www.ArcheoPro.nl
Archeologisch onderzoek Kievitstraat 1, Ommen, Gemeente Ommen.
ArcheoPro Rapport, 23048, Pagina 25
Figuur 15: Uitsnede uit de kaart uit de Hottinger atlas uit 1780
Versie: 13-02-2024
www.ArcheoPro.nl
Archeologisch onderzoek Kievitstraat 1, Ommen, Gemeente Ommen.
ArcheoPro Rapport, 23048, Pagina 26
Figuur 16: Uitsnede uit de kaart cultuurhistorische monumenten. 13 Het plangebied is rood omlijnd.
13 Bron: Monumentenregister Rijksdienst Cultureel Erfgoed, Amersfoort 2018
Versie: 13-02-2024
www.ArcheoPro.nl
Archeologisch onderzoek Kievitstraat 1, Ommen, Gemeente Ommen.
ArcheoPro Rapport, 23048, Pagina 27
Figuur 17: Uitsnede uit de kadastrale kaart uit 1832 14
14 Bron: Kadaster Topografische Dienst, Emmen 2008
Versie: 13-02-2024
www.ArcheoPro.nl
Archeologisch onderzoek Kievitstraat 1, Ommen, Gemeente Ommen.
ArcheoPro Rapport, 23048, Pagina 28
Figuur 18: Uitsneden uit de topografische kaarten uit achtereenvolgens: 1845, 1896, 1964 en 2016. 15 Het plangebied is telkens rood omlijnd.
15 Bron: Kadaster Topografische Dienst
Versie: 13-02-2024
www.ArcheoPro.nl
Archeologisch onderzoek Kievitstraat 1, Ommen, Gemeente Ommen.
2.5 Gespecificeerd archeologisch verwachtingsmodel
ArcheoPro Rapport, 23048, Pagina 29
(LS05)
Specifieke ligging (locatie) Het plangebied ligt van oudsher naar alle waarschijnlijkheid binnen een oude arm van de Vecht en heeft altijd een laag, slecht ontwaterd terrein gevormd dat de afgelopen eeuwen in gebruik geweest als grasland. Alle bekende archeologische vindplaatsen in de wijde omtrek van het plangebied liggen op de (aanmerkelijk) hoger gelegen delen van het dekzandlandschap. Complextypen en uiterlijke kenmerken Gezien de ligging binnen een voormalige rivierloop en op laaggelegen, slecht ontwtared terrein, is de verwachting laag voor resten van bewoning uit alle perioden. Door de ligging binnen een voormalige rivierloop moet rekening worden gehouden met vondstcomplexen die kenmerkend zijn voor natte landschappen zoals veengebieden en/of beekdalen. In verband hiermee is in de KNA Leidraad archeologisch onderzoek van beekdalen in Pleistoceen Nederland de volgende lijst van punt- en lijnelementen opgenomen waarmee rekening moet worden gehouden: Puntelementen: 1. houten en stenen constructies die verband houden met infrastructuur, bijvoorbeeld restanten van voorden, bruggen, sluizen en stuwen; 2. voorzieningen voor de visvangst en jachtattributen: fuiken, visweren, eendenkooien, strikken en netten, pijlen en harpoenen; 3. plaatsen van ‘rituele depositie’ van stenen of metalen voorwerpen, potten aardewerk en van menselijk en dierlijk botmateriaal3; 4.
tijdelijke verblijfplaatsen of kampementen van laat-paleolithische, mesolithische en (vroeg-) neolithische jagers en verzamelaars; 5. vaartuigen, waaronder uitgeholde boomstammen (kano’s) en boten; 6. fenomenen uit historische tijd: watermolens, kastelen, moated sites; 7. archeobotanische resten met sporen van menselijke bewerking, bijvoorbeeld boomstammen met kapsporen. Lijnelementen en vlaklocaties: 1. perceleringssystemen, hooiwinnings- en beweidingarealen; 2. knuppelpaden, wegen en dammen; 3. gegraven waterwerken uit historische tijd: grachten, kanalen, molentakken; 4. winningszones van grondstoffen, zoals vuursteen, leem, veen en ijzeroer; 5. stortzones of dumps van (nederzettings-)afval Complextypen en uiterlijke kenmerken Door de slechte ontwatering van het gebied, de ligging buiten een in de steentijd voor bewoning aantrekkelijke gradiëntzone en de lage ligging ten opzichte van nabijgelegen delen van het dekzandlandschap, hoeft geen rekening te worden gehouden met de aanwezigheid binnen het plangebied van resten van bewoning uit welke periode dan ook. Door de afwezigheid van een veendek hoeft ook geen rekening te worden gehouden met de mogelijke aanwezigheid van voor veengebieden kenmerkende vondstcategorieën zoals veendepots, veenlijken en resten van veenwegen e.d.
Binnen het plangebied kunnen echter wel deposities, en goed geconserveerde organische resten aanwezig zijn zoals hierboven opgesomd. Dergelijke resten zijn echter niet door middel van prospectief onderzoek op te sporen en hebben slechts een beperkte archeologische betekenis.
Versie: 13-02-2024
www.ArcheoPro.nl
Archeologisch onderzoek Kievitstraat 1, Ommen, Gemeente Ommen.
ArcheoPro Rapport, 23048, Pagina 30
Gaafheid en diepteligging Door de inrichting van het gebied in de twintigste eeuw zal de bodem in elk geval in het noordelijke deel van het plangebied aanzienlijk zijn verstoord. Losse vondsten kunnen door de graafactiviteiten voorkomen vanaf het maaiveld tot onderin de verstoorde bodem.
Versie: 13-02-2024
www.ArcheoPro.nl
Archeologisch onderzoek Kievitstraat 1, Ommen, Gemeente Ommen.
3. Conclusies en aanbevelingen
ArcheoPro Rapport, 23048, Pagina 31
(VS07)
Volgens het gespecificeerd archeologisch verwachtingsmodel geldt voor het plangebied in verband met de ligging buiten een gradiëntzone die aantrekkelijk was voor jagersverzamelaars en binnen een tot in de twintigste eeuw slecht ontwaterd gebied, een lage verwachting voor resten van bewoning en begraving uit alle perioden. Deze verwachting wordt als het ware bevestigd doordat alle bekende archeologische vondsten in de (wijde) omgeving van het plangebied op terreindelen liggen die aanmerkelijk hoger liggen dan het plangebied. Door de slechte ontwatering van het gebied, de ligging buiten een in de steentijd voor bewoning aantrekkelijke gradiëntzone en de ligging in een laaggelegen voormalige rivierloop, hoeft geen rekening te worden gehouden met de aanwezigheid binnen het plangebied van resten van bewoning uit welke periode dan ook. Door de afwezigheid van een veendek hoeft ook geen rekening te worden gehouden met de mogelijke aanwezigheid van voor veengebieden kenmerkende vondstcategorieën zoals veendepots, veenlijken en resten van veenwegen e.d. Binnen het plangebied kunnen echter wel deposities, en goed geconserveerde organische resten aanwezig zijn die kenmerkend zijn voor dalen. Dergelijke resten zijn echter niet door middel van prospectief onderzoek op te sporen.
3.1. Selectieadvies Gezien het bovenstaande wordt geen verder prospectie archeologisch onderzoek geadviseerd. In alle gevallen blijft echter onverminderd van kracht dat indien bij toekomstig graafwerk archeologische vondsten worden gedaan zoals vondstcomplexen die kenmerkend zijn voor een natte context, hiervan direct melding dient te worden gemaakt bij de minister conform de Erfgoedwet 2016, artikel 5.10 & 5.11. Wij adviseren om dit te doen bij de gemeente Ommen.
Versie: 13-02-2024
www.ArcheoPro.nl
Archeologisch onderzoek Kievitstraat 1, Ommen, Gemeente Ommen.
ArcheoPro Rapport, 23048, Pagina 32
4. Literatuur en bronnen Bronnen Archeologische waardenkaart gemeente Ommen 2008 (Vestigia) Grote historische Provincie Atlas van Nederland; deel 3 Oost-Nederland 1838-1857 1:50.000. Topografische dienst Wolters Noordhoff Groningen 1990 Grote historische topografische Provincie Atlas Overijssel; 1905 1:25.000. Nieuwland Tilburg 2006 Grote topografische atlas van Nederland 1:50.000 Deel 3 Oost-Nederland. Topografische dienst. Wolters Noordhoff Groningen 1997 Kadaster Topografische Dienst, Top25Raster, Top10Vector, GBKN kaarten, Emmen 2008 Luchtfoto, http://maps.google.nl Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, IKAW 3.0 (Indicatieve kaart Archeologische Waarden), Amersfoort. Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, AMK (Archeologische monumentenkaart), Amersfoort. Rijkswaterstaat, Servicedesk Data, AHN (Actueel Hoogtebestand Nederland), Delft. Stichting voor Bodemkartering, Bodemkaart van Nederland 1:50.000. Wageningen, 1968. Stichting voor Bodemkartering: Geomorfologische kaart van Nederland 1:50.000, Staring Centrum, Wageningen, 1989 Stichting voor Bodemkartering, Geologische kaart van Nederland 1:50.000. Wageningen, 1968. Tranchot en v. Muffling, Kartenaufnahme der Rheinlande 1803-1820 Twaalf provinciën 2007. Atlas van topografische kaarten. Nederland 1955-1965. Uitgeverij twaalf provinciën. Landsmeer.
Versie: 13-02-2024
www.ArcheoPro.nl
Archeologisch onderzoek Kievitstraat 1, Ommen, Gemeente Ommen.
ArcheoPro Rapport, 23048, Pagina 33
Digitale bronnen Ruimtelijke plannen http://www.ruimtelijkeplannen.nl Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed - Archis III http://archis.cultureelerfgoed.nl Luchtfoto, http://www.pdok.nl Literatuur Cate, J. A. M. ten. A. F. van Holst, H. Kleijer en J. Stolp, 1995. Handleiding bodemgeografisch onderzoek; richtlijnen en voorschriften. Deel A: Bodem. Wageningen, DLO-Staring Centrum. Technisch Document 19A. Cohen, K.M. & E. Stouthamer, 2012. Beknopte toelichting bij het digitaal basisbestand paleogeografie van de Rijn-Maas Delta, Utrecht, 2012. Cultuurhistorische Atlas van de Vecht. Biografie van Nederlands grootste kleine rivier. Es. Van W.A., Sarfatij, H. & P.J. Woltering (red.) 1988. Archeologie in Nederland; De rijkdom van het bodemarchief. Rijksdienst voor het Oudheidkundig Bodemonderzoek. Amersfoort. Kuiper, M. 2006/2007. Atlas van topografische kaarten Nederland, 1955-1965. Uitgeverij 12 Provinciën, Landsmeer. Leidraad inventariserend veldonderzoek; Deel: karterend booronderzoek (SIKB, 2006) Vos P.C., J. Bazelmans, H.J.T. Weerts en M.J. van der Meulen (red.), Atlas van Nederland in het Holoceen Landschap en bewoning vanaf de laatste IJstijd tot nu, Amsterdam (Uitgeverij Bert Bakker) 2011.
Versie: 13-02-2024
www.ArcheoPro.nl
Archeologisch onderzoek Kievitstraat 1, Ommen, Gemeente Ommen.
ArcheoPro Rapport, 23048, Pagina 34
5. Bijlages Bijlage 1: Verklarende woordenlijst Verklarende woordenlijst AHN Actueel Hoogtebestand Nederland AMK Archeologische Monumentenkaart ASB Archeologische Standaard Boorbeschrijving Archis Archeologisch Informatie Systeem BP Before Present (present=1950) GIS Geografische Informatie Systemen GPS Global Positioning System IKAW Indicatieve Kaart van Archeologische Waarden IVO Inventariserend VeldOnderzoek KLIC Kabels en Leidingen Informatie Centrum KNA Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie -mv Onder maaiveld NAP Normaal Amsterdams Peil PVA Plan van Aanpak PVE Programma van Eisen RCE Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed SBB Standaard Boor Beschrijvingsmethode SIKB Stichting Infrastructuur Kwaliteitsborging Bodembeheer
Bijlage 2: Archeologische tijdschaal Periode Midden- en Laat Paleolithicum (oude steentijd) Mesolithicum (midden steentijd) Neolithicum (nieuwe steentijd) Bronstijd IJzertijd Romeinse tijd Vroege middeleeuwen Volle middeleeuwen Late middeleeuwen Nieuwe tijd
Versie: 13-02-2024
Datering 250.000
- 9000
9000 4500 2000 800 12 v chr. 500 1000 1250 1500
-
4500 2000 800 12 v. chr. 500 n. chr. 1000 1250 1500 heden
www.ArcheoPro.nl
Archeologisch onderzoek Kievitstraat 1, Ommen, Gemeente Ommen.
ArcheoPro Rapport, 23048, Pagina 35
Bijlage 3: Overzicht vondstlocaties
Zaak nr: Coördinaat Periode 2761666100 223600/504460 IJzertijd, Romeinse tijd
Vondsten Keramiek, metaal
Complexen Onbekend
2761722100 225250/504700 Neoliticum 3086687100 225200/504600 Neoliticum, Bronstijd
Keramiek Onbekend
Onbekend Onbekend
4021125100 223365/504682 Paleoliticum, Mesoliticum, Neoliticum, Bronstijd, IJzertijd, Romeinse tijd, Middeleeuwen, Nieuwe Tijd 4032003100 223520/504858 Paleoliticum, Mesoliticum, Neoliticum, Bronstijd, IJzertijd, Romeinse tijd, Middeleeuwen, Nieuwe Tijd
Bouwmateriaal, gebruiksmateriaal, keramiek, metaal, vuursteen Bouwmateriaal, keramiek
Geen
Geen
Bijlage 4: Overzicht archeologische onderzoeksmeldingen Zaak nr: Coördinaat Onderzoek 2072599100 223824.6/504539.6 Booronderzoek Oppervlak: 3.22077 ha.
Periode Onbekend
Vondsten Geen
Complexen Geen
2095392100 224360.5/506071.2 Booronderzoek Oppervlak: 1.8512 ha. 2097611100 224505.6/505401.3 Booronderzoek Oppervlak: 5.27065
Onbekend
Geen
Geen
Onbekend
Geen
Geen
Versie: 13-02-2024
www.ArcheoPro.nl
Archeologisch onderzoek Kievitstraat 1, Ommen, Gemeente Ommen.
ArcheoPro Rapport, 23048, Pagina 36
ha. 2104269100 224505.6/505401.3 Booronderzoek Oppervlak: 5.27065 ha.
Onbekend
Geen
Geen
2199186100 216579.3/505476.4 Bureauonderzoek Onbekend Oppervlak: 1911.93 ha.
Geen
Geen
4021125100 223322.5/504659.5 Proefsleuven Oppervlak: 2.49575 ha.
Paleoliticum, mesoliticum, neoliticum, bronstijd, ijzertijd, romeinse tijd, middeleeuwen, nieuwe tijd Paleoliticum, mesoliticum, neoliticum, bronstijd, ijzertijd, romeinse tijd, middeleeuwen, nieuwe tijd
Bouwmateriaal, gebruiksmateriaal, keramiek, metaal, vuursteen Bouwmateriaal, keramiek
Geen
Onbekend
Geen
Geen
4032003100 223519.9/504857.2 Opgraving Oppervlak: 0.039221 ha. 4728532100 224657.1/504632.2 Booronderzoek Oppervlak: 1.53852 ha.
Versie: 13-02-2024
www.ArcheoPro.nl
Geen